ولما كان الجهاد فيه إزهاق النفوس وقتلُ الرجال، نبَّه تعالى على أنّ ما هم مشتملون عليه من
Cihad, canların telef edilmesini ve adamların öldürülmesini içerdiğinden dolayı Yüce Allah, onların içinde bulundukları...
الكفر بالله والشرك به والصد عن سبيله أبلغ وأشد وأعظم وأطَم من القتل؛ ولهذا قال: (وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ) قال أبو مالك: أي: ما أنتم مقيمون عليه أكبر من القتل.
Allah'ı inkâr etmenin, O'na şirk koşmanın ve O'nun yolundan alıkoymanın öldürmekten daha ağır, daha şiddetli, daha büyük ve daha vahim olduğuna dikkat çekmiştir. Bu sebeple: (وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ) [buyurmuştur]. Ebû Mâlik dedi ki: Yani sizin üzerinde ısrar ettiğiniz şey (şirk), öldürmekten daha büyüktür.
وقال أبو العالية، ومجاهد، وسعيد بن جبير، وعكرمة، والحسن، وقتادة، والضحاك، والربيع بن أنس في قوله: (وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ) يقول: الشرك أشد من القتل.
Ebü'l-Âliye, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, İkrime, Hasan, Katâde, Dahhâk ve er-Rebî' b. Enes; (وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ) ayeti hakkında şöyle demişlerdir: Şirk, öldürmekten daha şiddetlidir.
وقوله: (وَلا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) كما جاء في الصحيحين: "إن هذا البلد حرّمه الله يوم خلق السموات والأرض، فهو حرام بحرمة الله إلى يوم القيامة، ولم يحل لي إلا ساعة من نهار، وإنها ساعتي هذه، حَرَام بحرمة الله إلى يوم القيامة، لا يُعْضَد شجره، ولا يُخْتَلى خَلاه. فإن أحد ترخص بقتال رسول الله ﷺ فقولوا: إن الله أذن لرسوله ولم يأذن لكم" .
Ayetteki: (وَلا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) ifadesi, Sahîhayn'da geçtiği gibidir: "Şüphesiz ki bu beldeyi, gökleri ve yeri yarattığı gün Allah haram (dokunulmaz) kılmıştır. Dolayısıyla orası Allah'ın haram kılmasıyla kıyamet gününe kadar haramdır. Orası bana ancak gündüzün bir saati helal kılındı. O, şu saatimdir; Allah'ın haram kılmasıyla kıyamet gününe kadar haramdır. Ağacı budanmaz, otu biçilmez. Eğer biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in savaşmasını ruhsat gösterirse, ona deyiniz ki: Şüphesiz Allah Resûlü'ne izin verdi ama size izin vermedi" .
يعني بذلك -صلوات الله وسلامه عليه -قتالَه أهلها يومَ فتح مكة، فإنه فتحها عنوة، وقتلت رجال منهم عند الخَنْدمَة، وقيل: صلحًا؛ لقوله: من أغلق بابه فهو آمن، ومن دخل المسجد فهو آمن، ومن دخل دار أبي سفيان فهو آمن.
Bununla Resûlullah -salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh- Mekke'nin fethi günü oranın halkıyla savaşmasını kastetmektedir; çünkü orayı zorla (anveten) fethetmiş ve Handeme mevkiinde onlardan bazı adamlar öldürülmüştü. Bir görüşe göre ise sulh yoluyla fethedilmiştir; zira şöyle buyurmuştur: "Kim kapısını kapatırsa güvendedir, kim Mescid'e girerse güvendedir ve kim Ebû Süfyân'ın evine girerse güvendedir."
[وقد حكى القرطبي: أن النهي عن القتال عند المسجد الحرام منسوخ. قال قتادة: نسخها قوله: {فَإِذَا انْسَلَخَ الأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ} [التوبة: ٥]. قال مقاتل بن حيان: نسخها قوله: {فَإِذَا انْسَلَخَ الأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} وفي هذا نظر] .
[Kurtubî, Mescid-i Harâm civarında savaşma yasağının neshedildiğini nakletmiştir. Katâde demiştir ki: Bu hükmü, {فَإِذَا انْسَلَخَ الأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ} [et-Tevbe: 5] “Haram aylar çıkınca müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün ve onları yakalayın” ayeti neshetmiştir. Mukâtil b. Hayyân da bu hükmü, {فَإِذَا انْسَلَخَ الأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Haram aylar çıkınca müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” ayetinin neshettiğini söylemiştir. Fakat bunda tutarsızlık vardır/eleştiriye açıktır] .
وقوله: (حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ) يقول تعالى: لا تقاتلوهم عند المسجد الحرام إلا أن يَبْدَؤوكم بالقتال فيه، فلكم حينئذ قتالهم وقتلهم دفعا للصيال كما بايع النبي ﷺ أصحابه يوم الحديبية تحت الشجرة على القتال، لَمَّا تألبت عليه بطونُ قريش ومن والاهم من أحياء ثقيف والأحابيش عامئذ، ثم كف الله القتال بينهم فقال: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ} [الفتح: ٢٤]،، وقال: {وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} [الفتح: ٢٥].
Ayetteki: (حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ) ifadesinde Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Onlar orada sizinle savaşa başlamadıkça siz Mescid-i Harâm yanında onlarla savaşmayın. Şayet savaşı başlatırlarsa, saldırganlığı defetmek için artık onlarla savaşmanız ve onları öldürmeniz size helaldir. Nitekim o sene Kureyş kolları ve onlara tâbi olan Sakîf ve Ehâbîş kabileleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı birleştiğinde Hudeybiye günü ağaç altında ashabıyla savaşmak üzere biatleşmişti. Sonra Allah aralarındaki savaşı önledi ve şöyle buyurdu: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ} [el-Feth: 24] “Sizi onlara galip kıldıktan sonra Mekke'nin göbeğinde onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O'dur”, yine şöyle buyurdu: {وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} [el-Feth: 25] “Eğer orada kendilerini tanımadığınız için çiğneyip de bilmeyerek vebal altına gireceğiniz mümin erkekler ve mümin kadınlar olmasaydı [Allah savaşı engellemezdi]. Bu da Allah'ın dilediğini rahmetine girdirmesi içindir. Şayet [müminlerle kâfirler] birbirinden ayrılmış olsalardı, onlardan kâfir olanları elem verici bir azapla cezalandırırdık.”
وقوله: (فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) أي: فإن تَركُوا القتال في الحرم، وأنابوا إلى الإسلام والتوبة، فإن الله [غفور رحيم] يغفر ذنوبهم، ولو كانوا قد قتلوا المسلمين في حرم الله، فإنه تعالى لا يتعاظَمُه ذَنْب أنْ يغفره لمن تاب منْه إليه.
Ayetteki: (فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) ifadesi; şayet Harem'de savaşmayı bırakıp İslâm'a ve tevbeye dönerlerse, Allah'ın [bağışlayıcı ve merhametli olduğu] ve Allah'ın Harem bölgesinde müslümanları öldürmüş bile olsalar günahlarını bağışlayacağı anlamına gelir. Zira Allah Teâlâ'ya, tövbe edip O'na yönelen kimsenin bağışlanacak hiçbir günahı büyük gelmez.
ثم أمر تعالى بقتال الكفَّار: (حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ) أي: شرك. قاله ابن عباس، وأبو العالية، ومجاهد، والحسن، وقتادة، والربيع، ومقاتل بن حيان، والسُّدي، وزيد بن أسلم.
Sonra Allah Teâlâ: (حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ) yani şirk kalmayıncaya kadar kâfirlerle savaşılmasını emretti. Bunu İbn Abbâs, Ebü'l-Âliye, Mücâhid, Hasan, Katâde, er-Rebî', Mukâtil b. Hayyân, es-Süddî ve Zeyd b. Eslem söylemiştir.
(وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ) أي: يكونَ دينُ الله هو الظاهر [العالي] على سائر الأديان، كما ثبت في الصحيحين: عن أبي موسى الأشعري، قال: سُئِل النبي ﷺ عن الرجل يُقاتل شجاعة، ويقاتل حَميَّة، ويقاتل رياء، أيّ ذلك في سبيل الله؟ فقال: "من قاتل لتكون كلمة الله هي العليا فهو
{ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } “ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar” ifadesi; Allah'ın dininin diğer bütün dinlere galip [ve üstün] olması demektir. Nitekim Sahîhayn'da sabit olduğuna göre Ebû Mûsâ el-Eş'arî şöyle demiştir: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem cesareti sebebiyle savaşan, kavmiyetçilik gayretiyle savaşan ve gösteriş için savaşan adam hakkında "Bunlardan hangisi Allah yolundadır?" diye soruldu. O da şöyle buyurdu: « مَنْ قَاتَلَ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا فَهُوَ » «Kim Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye savaşırsa, işte o...»
في سبيل الله" . وفي الصحيحين: "أمرْتُ أنْ أقاتلَ الناس حتى يقولوا: لا إله إلا الله، فإذا قالوها عصموا مني دماءهم وأموالهم إلا بحقها، وحسابهم على الله" وقوله: (فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوَانَ إِلا عَلَى الظَّالِمِينَ) يقول: فإن انتهوا عما هم فيه من الشرك، وقتال المؤمنين، فكُفُّوا عنهم، فإنّ مَنْ قاتلهم بعد ذلك فهو ظالم، ولا عُدوانَ إلا على الظالمين، وهذا معنى قول مجاهد: لا يُقَاتَلُ إلا من قاتل. أو يكون تقديره؛ فإن انتهوا فقد تَخَلَّصُوا من الظلم، وهو الشرك. فلا عدوان عليهم بعد ذلك، والمراد بالعُدْوان هاهنا المعاقبة والمقاتلة، كقوله: {فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ} وقوله: {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا} [الشورى: ٤٠]، {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} [النحل: ١٢٦]. ولهذا قال عكرمة وقتادة: الظالم: الذي أبى أن يقول: لا إله إلا الله.
Allah yolundadır" . Yine Sahîhayn'da: "İnsanlarla 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum. Bunu söylediklerinde -hakkı müstesna- kanlarını ve mallarını benden korumuş olurlar; hesapları ise Allah'a aittir" [buyrulmuştur]. Ayetteki: (فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوَانَ إِلا عَلَى الظَّالِمِينَ) ifadesinde Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Eğer onlar içinde bulundukları şirkten ve müminlerle savaşmaktan vazgeçerlerse, siz de onlardan el çekin. Çünkü bundan sonra onlarla kim savaşırsa o zalimdir ve zalimlerden başkasına düşmanlık [ve tecavüz] yoktur. Mücâhid'in: "Yalnızca savaşan kimseyle savaşılır" sözünün anlamı da budur. Ya da cümlenin takdiri şöyledir: Eğer vazgeçerlerse zulümden yani şirkten kurtulmuş olurlar; bundan sonra artık onların aleyhine bir tecavüz yoktur. Buradaki tecavüzden (udvân) maksat, cezalandırmak ve savaşmaktır. Nitekim şu ayetlerde de bu anlamdadır: {فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ} “Kim size saldırırsa siz de onun size saldırdığı kadar ona saldırın”, {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا} [eş-Şûrâ: 40] “Bir kötülüğün cezası ona denk bir kötülüktür” ve {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} [en-Nahl: 126] “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin”. Bu sebeple İkrime ve Katâde şöyle demiştir: Zalim, 'Lâ ilâhe illallâh' demekten kaçınan kimsedir.
وقال البخاري: قوله: (وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ [وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ]) الآية: حدثنا محمد بن بشار، حدثنا عبد الوهاب، حدثنا عُبَيد الله، عن نافع، عن ابن عمر، قال: أتاه رجلان في فتنة ابن الزبير فقالا: إن الناس صنعوا وأنت ابن عمر وصاحب النبي ﷺ فما يمنعك أن تخرج؟ قال: يمنعني أن الله حرم دم أخي. قالا ألم يقل الله: (وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ)؟ قال: قاتلنا حتى لم تكن فتنة وكان الدين لله، وأنتم تريدون أن تقاتلوا حتى تكون فتنة ويكون الدين لغير الله. زاد عثمان بن صالح عن ابن وهب قال: أخبرني فلان وحيوة بن شريح، عن بكر بن عمرو المعافري أن بُكَير بن عبد الله حدثه، عن نافع: أن رجلا أتى ابن عمر فقال [له] يا أبا عبد الرحمن، ما حملك على أن تحج عامًا وتعتمر عامًا، وتترك الجهاد في سبيل الله، وقد علمت ما رغب الله فيه؟ فقال: يا ابن أخي، بُني الإسلام على خمس: الإيمان بالله ورسوله، والصلوات الخمس، وصيام رمضان، وأداء الزكاة، وحج البيت. قال: يا أبا عبد الرحمن، ألا تسمع ما ذكر الله في كتابه: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ} [الحجرات: ٩]، (وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ) قال: فعلنا على عهد النبي ﷺ وكان الإسلام قليلا وكان الرجل يفتن في دينه: إما قتلوه أو عذبوه حتى كثر الإسلام فلم تكن فتنة، قال: فما قولك في علي وعثمان؟ قال: أما عثمان فكان الله عفا عنه، وأما أنتم فكرهتم أن تعفوا عنه، وأما علي فابن عم رسول الله ﷺ وختنه، وأشار بيده فقال: هذا بيته حيث ترون.
Buhârî şöyle demiştir: (وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ [وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ]) ayeti [hakkında]: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Abdülvehhâb anlattı, bize Ubeydullah, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den anlattı; [Nâfi'] dedi ki: İbnü'z-Zübeyr fitnesi sırasında ona (İbn Ömer'e) iki adam gelip şöyle dediler: "İnsanlar [yapacağını] yaptı; sen ise İbn Ömer ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sahabisisin. [Savaşa] çıkmana ne engel oluyor?" İbn Ömer: "Allah'ın, kardeşimin kanını haram kılmış olması bana engel oluyor" dedi. Onlar: "Allah: (وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ) “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” buyurmadı mı?" dediler. [İbn Ömer]: "Biz, fitne kalmayıncaya ve din Allah'ın oluncaya kadar savaştık. Siz ise fitne olsun ve din Allah'tan başkasının olsun diye savaşmak istiyorsunuz" dedi. Osman b. Sâlih, İbn Vehb'den ziyade etti; dedi ki: Bana falan ve Hayve b. Şüreyh, Bekr b. Amr el-Meâfirî'den haber verdi ki Bükeyr b. Abdillâh ona Nâfi'den şöyle rivayet etmiştir: Bir adam İbn Ömer'e gelip [ona] şöyle dedi: "Ey Ebû Abdirrahmân! Allah'ın ne kadar teşvik ettiğini bildiğin halde Allah yolunda cihadı terk edip bir yıl haccedip bir yıl umre yapmaya seni sevk eden nedir?" İbn Ömer: "Ey kardeşimin oğlu! İslam beş [esas] üzerine kurulmuştur: Allah'a ve Resûlü'ne iman etmek, beş vakit namaz, Ramazan orucu, zekât vermek ve Beytullah'ı haccetmek" dedi. Adam: "Ey Ebû Abdirrahmân! Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği şu ayeti işitmiyor musun: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ} [el-Hucurât: 9] “Eğer müminlerden iki topluluk birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin; şayet biri diğerine haksızca tecavüz ederse, Allah'ın emrine dönünceye kadar tecavüz eden tarafla savaşın” ve (وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ) “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın”?" dedi. İbn Ömer dedi ki: "Biz bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde yaptık. O vakit İslam az idi ve kişi dini hususunda fitneye maruz kalıyordu; ya onu öldürüyorlar ya da ona işkence ediyorlardı. Nihayet İslam çoğaldı ve fitne kalmadı." Adam: "Peki Ali ve Osman hakkındaki görüşün nedir?" dedi. İbn Ömer: "Osman'a gelince; Allah onu affetmişti, siz ise onu affetmekten hoşlanmadınız. Ali'ye gelince; o Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem amcasının oğlu ve damadıdır. -Eliyle işaret ederek- işte gördüğünüz üzere evi şuradadır" dedi.
قال عكرمة، عن ابن عباس، والضحاك، والسدي، ومِقْسَم، والربيع بن أنس، وعطاء وغيرهم: لما سار رسولُ الله ﷺ مُعْتَمِرًا في سنة ست من الهجرة، وحَبَسَه المشركون عن الدخول والوصول إلى البيت، وصدّوه بمن معه من المسلمين في ذي القعْدة، وهو شهر حرام، حتى قاضاهم على الدخول من قابل، فدخلها في السنة الآتية، هو ومن كان [معه] من المسلمين، وأقَصه الله منهم، فنزلت في ذلك هذه الآية: (الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ)
İkrime İbn Abbâs'tan, Dahhâk, es-Süddî, Miksem, er-Rebî' b. Enes, Atâ ve başkaları şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicretin altıncı yılında umre yapmak üzere yola çıktığında, müşrikler onu Beytullah'a girmekten ve oraya ulaşmaktan alıkoydular; haram bir ay olan Zilkade ayında yanındaki müslümanlarla birlikte onu engellediler. Nihayet bir sonraki yıl girmek üzere onlarla antlaşma yaptı. Gelecek yıl kendisi ve [beraberindeki] müslümanlarla birlikte Mekke'ye girdi ve Allah onlardan kısasını aldırdı. İşte bu hususta şu ayet nazil oldu: (الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ)
وقال الإمام أحمد: حدثنا إسحاق بن عيسى، حدثنا ليث بن سعد، عن أبي الزبير، عن جابر بن عبد الله، قال: لم يكن رسولُ الله ﷺ يغزو في الشهر الحرام إلا أن يُغْزى ويُغْزَوا فإذا حضره أقام حتى ينسلخ .
İmam Ahmed dedi ki: Bize İshak b. Îsâ anlattı, bize Leys b. Sa'd, Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir b. Abdillâh'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine saldırılmadıkça ve [müslümanlara] saldırılmadıkça haram ayda savaşa çıkmazdı; şayet haram ay gelip çatarsa o ay çıkıncaya kadar beklerdi .
هذا إسناد صحيح؛ ولهذا لما بلغ النبي ﷺ -وهو مُخَيِّم بالحديبية -أن عثمان قد قتل -وكان قد بعثه في رسالة إلى المشركين -بايع أصحابه، وكانوا ألفًا وأربعمائة تحتَ الشجرة على قتال المشركين، فلما بلغه أن عثمان لم يقْتل كفّ عن ذلك، وجنح إلى المسالمة والمصالحة، فكان ما كان.
Bu isnad sahihtir. Bu sebepledir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'de konaklamışken müşriklere elçi olarak gönderdiği Osman'ın öldürüldüğü haberi kendisine ulaşınca, ağacın altında bin dört yüz kişi olan ashabıyla müşriklerle savaşmak üzere biatleşti. Osman'ın öldürülmediği haberi gelince bundan vazgeçti, barış ve sulha meyletti ve olanlar oldu.
وكذلك لما فرغ من قتال هَوازِن يوم حنين وتَحَصَّن فَلُّهم بالطائف، عَدَل إليها، فحاصَرَها ودخل ذو القَعْدة وهو محاصرها بالمنجنيق، واستمر عليها إلى كمال أربعين يومًا، كما ثبت في الصحيحين عن أنس . فلما كثر القتل في أصحابه انصرف عنها ولم تُفْتَحْ، ثم كر راجعًا إلى مكة واعتمر من الجعرانة، حيث قسم غنائم حُنين. وكانت عُمْرته هذه في ذي القعدة أيضًا عام ثمان، صلوات الله وسلامه عليه.
Aynı şekilde Huneyn günü Hevâzin savaşı bittiğinde ve onların kaçanları Tâif'e sığındığında, Resûlullah oraya yöneldi ve şehri kuşattı. Mancınıkla kuşatmayı sürdürürken Zilkade ayı girdi; Sahîhayn'da Enes'ten sabit olduğu üzere bu kuşatma tam kırk gün sürdü. Ashabından ölenler çoğalınca orayı fethetmeden geri çekildi. Sonra Mekke'ye dönüp Huneyn ganimetlerini taksim ettiği Ci'râne'den umre yaptı. Onun -salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh- bu umresi de yine sekizinci yılın Zilkade ayındaydı.
وقوله: (فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ) أمْر بالعدل حتى في المشركين: كما قال: {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} [النحل: ١٢٦]. وقال: {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا} [الشورى: ٤٠].
Ayetteki: (فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ) ifadesi, müşriklere karşı bile olsa adaleti emretmektedir; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} [en-Nahl: 126] “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin” ve {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا} [eş-Şûrâ: 40] “Bir kötülüğün cezası ona denk bir kötülüktür”.
وروى علي بن أبي طلحة عن ابن عباس أن قوله: (فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ) نزلت بمكة حيث لا شوكة ولا جهَاد، ثم نسخ بآية الجهاد بالمدينة. وقد رَدّ هذا القول ابنُ جرير، وقال: بل [هذه] الآية مدنية بعد عُمْرة القَضيَّة، وعزا ذلك إلى مجاهد، ﵀.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: (فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ) ayetinin Mekke'de güç ve cihadın bulunmadığı bir zamanda indiğini, sonra Medine'de cihad ayetiyle neshedildiğini rivayet etmiştir. Ancak İbn Cerîr bu görüşü reddetmiş ve [bu] ayetin Umretü'l-Kaza'dan sonra inen Medenî bir ayet olduğunu söylemiş ve bunu Mücâhid'e -rahimehullâh- nispet etmiştir.
وقد أطلق هاهنا الاعتداء على الاقتصاص، من باب المقابلة، كما قال عمرو بن كلثوم:
Burada karşılık verme (mukaabele) kabilinden kısasa da 'saldırı/tecavüz' (i'tidâ) denilmiştir. Nitekim Amr b. Kulsûm şöyle demiştir:
ألا لا يجهلن أحدٌ علينا … فنجهل فوق جهل الجاهلينا
Sakın biri bize karşı cahillik etmesin... / Yoksa cahillerin cahilliğinin de üstünde cahillik ederiz!
وقال ابن دريد:
İbn Düreyd de şöyle demiştir:
لي استواء إن موالى استوا … لي التواء إن تعادى التوا
Dostum doğru durursa benim de doğruluğum vardır... / Düşman bükülüp yamulursa benim de bükülmem/eğrilmem vardır!
وقال غيره:
Bir başkası da şöyle demiştir:
ولي فرس للحلم بالحلم ملجم … ولي فرس للجهل بالجهل مسرج
Hilim için hilimle gemlenmiş bir atım vardır... / Cahillik için de cahillikle eyerlenmiş bir atım vardır!
ومن رام تقويمي فإني مقوم … ومن رام تعويجي فإني معوج
Kim beni doğrultmak isterse ben doğrulurum... / Kim beni eğriltmek isterse ben eğrilirim!
وقوله: (وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ) أمْرٌ لهم بطاعة الله وتقواه، وإخبارٌ بأنه تعالى مع الذين اتقوا بالنصر والتأييد في الدنيا والآخرة.
Ayetteki: (وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ) ifadesi, onlara Allah'a itaat etmeyi ve O'ndan sakınmayı emretmekte; Allah Teâlâ'nın dünyada ve ahirette yardım ve desteğiyle takva sahipleriyle beraber olduğunu bildirmektedir.
{وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٩٥)}
{وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٩٥)} “Allah yolunda infak edin ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. İyilik edin; şüphesiz Allah iyilik edenleri sever. (195)”
قال البخاري: حدثنا إسحاق، أخبرنا النضر، أخبرنا شعبة عن سليمان قال: سمعت أبا وائل، عن حذيفة: (وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) قال: نزلت في النفقة .
Buhârî dedi ki: Bize İshak anlattı, bize en-Nadr bildirdi, bize Şu'be, Süleyman'dan bildirdi; dedi ki: Ebû Vâil'den, o Huzeyfe'den işitti ki: (وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) ayeti hakkında: "Bu ayet infak hakkında inmiştir" dedi .
ورواه ابن أبي حاتم، عن الحسن بن محمد بن الصباح، عن أبي معاوية عن الأعمش، به مثله. قال: وروي عن ابن عباس، ومجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، وعطاء، والضحاك، والحسن، وقتادة، والسدي، ومقاتل بن حَيَّان، نحو ذلك.
Bunu İbn Ebî Hâtim, Hasan b. Muhammed b. es-Sabbâh'tan, o Ebû Muâviye'den, o A'meş'ten aynı şekilde rivayet etmiştir. Dedi ki: İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Atâ, Dahhâk, Hasan, Katâde, es-Süddî ve Mukâtil b. Hayyân'dan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir.
وقال الليث بن سعد، عن يزيد بن أبي حبيب، عن أسلم أبي عمران قال: حمل رجل من المهاجرين بالقسطنطينية على صف العدو حتى خَرَقه، ومعنا أبو أيوب الأنصاري، فقال ناس: ألقى بيده إلى التهلكة. فقال أبو أيوب: نحن أعلم بهذه الآية إنما نزلت فينا، صحبنا رسول الله ﷺ وشَهِدنا معه المشاهد ونصرناه، فلما فشا الإسلام وظهر، اجتمعنا معشر الأنصار نَجِيَا، فقلنا: قد أكرمنا الله بصحبة نبيه ﷺ ونَصْرِه، حتى فشا الإسلام وكثر أهلُه، وكنا قد آثرناه على الأهلين والأموال والأولاد، وقد وضعت الحرب أوزارها، فنرجع إلى أهلينا وأولادنا فنقيم فيهما. فنزل فينا: (وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) فكانت التهلكة [في] الإقامة في الأهل والمال وترك الجهاد.
Leys b. Sa'd, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o Eslem Ebû İmrân'dan anlattı; dedi ki: Kostantiniyye'de muhacirlerden bir adam düşman saflarına hücum edip safları yardı. Bizimle beraber Ebû Eyyûb el-Ensârî de vardı. Bazı kimseler: "Kendi eliyle kendini tehlikeye attı" dediler. Bunun üzerine Ebû Eyyûb şöyle dedi: "Biz bu ayeti daha iyi biliriz; bu ayet sadece bizim hakkımızda inmiştir. Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile arkadaşlık ettik, onunla birlikte savaşlara katıldık ve ona yardım ettik. İslâm yayılıp üstün gelince, biz Ensar topluluğu gizlice toplandık ve şöyle dedik: 'Allah bizi Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sohbeti ve ona yardım etmekle şereflendirdi; nihayet İslâm yayıldı ve mensupları çoğaldı. Biz onu ailelerimize, mallarımıza ve çocuklarımıza tercih etmiştik. Artık savaş bitti; ailelerimize ve çocuklarımıza dönüp onların başında duralım.' Bunun üzerine hakkımızda : (وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) ayeti indi. Dolayısıyla tehlike; aile ve malın başında durup [onlarla meşgul olmak] ve cihadı terk etmekti" .
رواه أبو داود، والترمذي، والنسائي، وعَبْدُ بن حُمَيد في تفسيره، وابن أبي حاتم، وابن جرير وابن مَرْدُويه، والحافظ أبو يعلى في مسنده، وابن حبان في صحيحه، والحاكم في مستدركه، كلهم من حديث يزيد بن أبي حبيب، به .
Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, tefsirinde Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim, İbn Cerîr , İbn Merdûye, Müsned'inde Hâfız Ebû Ya'lâ, Sahîh'inde İbn Hibbân ve Müstedrek'inde Hâkim, hepsi de Yezîd b. Ebî Habîb hadisinden bu isnadla rivayet etmişlerdir .
وقال الترمذي: حسن صحيح غريب. وقال الحاكم: على شرط الشيخين، ولم يخرجاه. ولفظ أبي داود عن أسلم أبي عمران: كنا بالقسطنطينية -وعلى أهل مصر عقبة بن عامر؛
Tirmizî: "Hasen, sahîh, garîbtir" demiştir. Hâkim de: "Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) şartına uygundur, fakat ikisi tahric etmemiştir" demiştir. Ebû Dâvûd'un Eslem Ebû İmrân'dan rivayet ettiği lafız ise [şöyledir]: Kostantiniyye'deydik -Mısır halkının başında Ukbe b. Âmir vardı;
وعلى أهل الشام رجل -يريد فَضَالة بن عُبَيد- فخرج من المدينة صَف عظيم من الروم، فصففنا لهم فحَمَل رجل من المسلمين على الروم حتى دخل فيهم: ثم خرج إلينا فصاح الناس إليه فقالوا: سبحان الله، ألقى بيده إلى التهلكة. فقال أبو أيوب: يا أيها الناس، إنكم لتتأولون هذه الآية على غير التأويل، وإنما نزلت فينا معشر الأنصار، وإنا لما أعز الله دينه، وكثر ناصروه قلنا فيما بيننا: لو أقبلنا على أموالنا فأصلحناها. فأنزل الله هذه الآية.
Şam halkının başında da bir adam vardı -Fadâle b. Ubeyd'i kastediyor-. Şehirden Rumların büyük bir safı çıktı, biz de onlara karşı saf tuttuk. Müslümanlardan bir adam Rumlara hücum edip onların içine daldı, sonra çıkıp bize geldi. İnsanlar ona bağırarak: "Sübhânallâh! Kendi eliyle kendini tehlikeye attı" dediler. Bunun üzerine Ebû Eyyûb şöyle dedi: "Ey insanlar! Siz bu ayeti tevilinden başka bir şekilde yorumluyorsunuz. Bu ayet yalnızca biz Ensar topluluğu hakkında inmiştir. Allah dinini aziz kılıp yardımcılarını çoğaltınca aramızda: 'Mallarımıza dönüp onları ıslah etsek (işletsek)' dedik. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi."
وقال أبو بكر بن عياش، عن أبي إسحاق السَّبِيعي قال: قال رجل للبراء بن عازب: إن حملتُ على العدوّ وحدي فقتلوني أكنت ألقيتُ بيدي إلى التهلكة؟ قال: لا قال الله لرسوله: {فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ} [النساء: ٨٤]، إنما هذا في النفقة. رواه ابن مردويه وأخرجه الحاكم في مستدركه من حديث إسرائيل، عن أبي إسحاق، به. وقال: صحيح على شرط الشيخين، ولم يخرجاه . ورواه الثوري، وقيس بن الربيع، عن أبي إسحاق، عن البراء -فذكره. وقال بعد قوله: {لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ} ولكن التهلكة أن يُذْنِبَ الرجلُ الذنبَ، فيلقي بيده إلى التهلكة ولا يتوب.
Ebû Bekr b. Ayyâş, Ebû İshak es-Sebîî'den rivayet etti; dedi ki: Bir adam Berâ b. Âzib'e: "Düşmana tek başıma hücum etsem de beni öldürseler, kendi elimle kendimi tehlikeye atmış olur muyum?" dedi. Berâ: "Hayır, Allah Resûlü'ne: {فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ} [en-Nisâ: 84] “Artık Allah yolunda savaş; sen ancak kendinden sorumlusun” buyurmuştur. Bu [ayet] ancak infak hakkındadır" dedi. Bunu İbn Merdûye rivayet etmiş ve Hâkim de Müstedrek'inde İsrâîl'in Ebû İshak'tan rivayetiyle tahric etmiştir; Hâkim: "Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir, fakat tahric etmemişlerdir" demiştir . Sevrî ve Kays b. er-Rebî' de Ebû İshak'tan, o Berâ'dan rivayet ederek bunu zikretmiş ve {لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ} sözünden sonra şöyle demiştir: "Fakat tehlike, kişinin bir günah işleyip sonra tevbe etmeyerek kendi eliyle kendini tehlikeye atmasıdır."
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو صالح -كاتب الليث -حدثني الليث، حدثنا عبد الرحمن بن خالد بن مسافر، عن ابن شهاب، عن أبي بكر بن عبد الرحمن بن الحارث بن هشام: أن عبد الرحمن بن الأسود بن عبد يغوث أخبره: أنهم حاصروا دمشق، فانطلق رجل من أزد شنوءة، فأسرع إلى العدو وحده ليستقبل، فعاب ذلك عليه المسلمون ورفعوا حديثه إلى عَمْرو بن العاص، فأرسل إليه عمرو فَرَدّه، وقال عمرو: قال الله: (وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebû Sâlih -Leys'in kâtibi- anlattı, bana Leys anlattı, bize Abdurrahman b. Hâlid b. Müsâfir, İbn Şihâb'dan anlattı, o Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'dan: Abdurrahman b. el-Esved b. Abdiyeğûs ona haber vermiş ki: Şam'ı kuşatmışlardı; Ezd Şenûe kabilesinden bir adam tek başına düşmana doğru koştu. Müslümanlar onu ayıpladılar ve durumunu Amr b. el-Âs'a ilettiler. Bunun üzerine Amr ona haber gönderip geri çevirdi ve Amr şöyle dedi: Allah Teâlâ: (وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) buyurmuştur.
وقال عطاء بن السائب عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس في قوله: (وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) ليس ذلك في القتال، إنما هو في النفقة أن تُمْسكَ بيدك عن النفقة في سبيل الله. ولا تلق بيدك إلى التهلكة.
Atâ b. es-Sâib , Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan: (وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bu savaş hakkında değildir , aksine Allah yolunda infak etmekten el çekmemekle ilgili infak hakkındadır; kendi elinle kendini tehlikeye atma!"
وقال حماد بن سلمة، عن داود، عن الشعبي، عن الضحاك بن أبي جُبَيْرة قال: كانت الأنصار يتصدقون وينفقون من أموالهم، فأصابتهم سَنَة، فأمسكوا عن النفقة في سبيل الله فنزلت: (وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ)
Hammâd b. Seleme, Dâvûd'dan, o Şa'bî'den, o Dahhâk b. Ebî Cübeyre'den nakletti; dedi ki: Ensar sadaka verir ve mallarından harcardı. Başlarına bir kıtlık yılı geldi, bunun üzerine Allah yolunda infak etmekten el çektiler. Bunun üzerine: (وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) ayeti indi.
وقال الحسن البصري: (وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) قال: هو البخل.
Hasan-ı Basrî: (وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) ayeti hakkında: "O, cimriliktir" demiştir.
وقال سِمَاك بن حرب، عن النعمان بن بشير في قوله: (وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) أن يذنب الرجل الذنب، فيقول: لا يغفر لي، فأنزل الله: (وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ) رواه ابن مَرْدويه.
Simâk b. Harb, Nu'mân b. Beşîr'den nakletti; (وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) ayeti hakkında şöyle demiştir: "Kişinin bir günah işleyip de 'Artık bağışlanmam' demesidir. Bunun üzerine Allah: (وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ) ayetini indirdi." Bunu İbn Merdûye rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: ورُويَ عن عَبيدَة السلماني، والحسن، وابن سيرين، وأبي قلابة -نحو ذلك. يعني: نحوُ قول النعمان بن بشير: إنها في الرجل يذنب الذنب فيعتقد أنه لا يغفر له، فيلقي بيده إلى التهلكة، أي: يستكثر من الذنوب فيهلك. ولهذا رَوَى علي بن أبي طلحة عن ابن عباس:
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Ubeyde es-Selmânî, el-Hasan, İbn Sîrîn ve Ebû Kılâbe'den de buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir. Yani Nu'mân b. Beşîr'in şu sözü gibi: "Bu [ayet], bir günah işleyip de artık kendisinin bağışlanmayacağını düşünen, böylece kendi eliyle kendisini tehlikeye atan -yani günahları çoğaltıp helake sürüklenen- kimse hakkındadır." İşte bu sebeple Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etmiştir:
التهلكة: عذاب الله.
Tehlike (tehleke): Allah'ın azabıdır.
وقال ابن أبي حاتم وابن جرير جميعًا: حدثنا يونس، حدثنا ابن وهب، أخبرني أبو صخر، عن القُرَظي: أنه كان يقول في هذه الآية: (وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) قال: كان القوم في سبيل الله، فيتزود الرجل. فكان أفضل زادًا من الآخر، أنفق البائس من زاده، حتى لا يبقى من زاده شيء، أحب أن يواسي صاحبه، فأنزل الله: (وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) .
İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr birlikte şöyle dediler: Bize Yûnus anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Ebû Sahr, el-Kurazî'den bildirdi ki o, bu ayet (وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) hakkında şöyle derdi: İnsanlar Allah yolunda [seferde] idiler, adam azık edinirdi. Biri diğerinden daha üstün/fazla azığa sahip olur, [diğeri ise] azığından harcar ve nihayet azığından hiçbir şey kalmazdı; arkadaşına yardım etmek isterdi. Bunun üzerine Allah: (وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) ayetini indirdi .
وقال ابن وهب أيضًا: أخبرني عبد الله بن عياش عن زيد بن أسلم في قول الله: (وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) وذلك أنّ رجالا كانوا يخرجون في بعوث يبعثها رسول الله ﷺ، بغير نفقة، فإما يُقْطَعُ بهم، وإما كانوا عيالا فأمرهم الله أن يستنفقوا مما رزقهم الله، ولا يلقوا بأيديهم إلى التهلكة، والتهلكة أن يهلك رجال من الجوع أو العطش أو من المشي. وقال لمن بيده فضل: (أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ)
İbn Vehb yine şöyle dedi: Bana Abdullah b. Ayyâş , Zeyd b. Eslem'den Allah'ın: (وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) sözü hakkında haber verdi ki: Bazı adamlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği askerî birliklerde azıksız/harçlıksız olarak yola çıkıyorlardı; böylece ya yolda kalıyorlar ya da başkalarına yük oluyorlardı. Bunun üzerine Allah, kendilerine rızık olarak verdiklerinden harcamalarını ve kendi elleriyle kendilerini tehlikeye atmamalarını emretti. Tehlike ise insanların açlıktan, susuzluktan ya da [binekleri olmadan] yürümekten helak olmalarıdır. Elinde fazlalık bulunan kimseye de: (أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ) buyurdu.
ومضمون الآية: الأمرُ بالإنفاق في سبيل الله في سائر وجوه القُرُبات ووجوه الطاعات، وخاصّة صرفَ الأموال في قتال الأعداء وبذلهَا فيما يَقْوَى به المسلمون على عدوهم، والإخبار عن ترك فعل ذلك بأنه هلاك ودمار إن لزمه واعتاده. ثم عطف بالأمر بالإحسان، وهو أعلى مقامات الطاعة، فقال: (وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ)
Ayetin muhtevası; bütün kurbet (yakınlık) ve itaat yollarında, bilhassa düşmanlarla savaşta malları harcama ve müslümanların düşmanlarına karşı güçleneceği hususlarda malı sarfetme emridir; bunu terk etmenin ise -buna devam edip alışkanlık hâline getiren kimse için- helak ve yıkım olduğunu bildirmektir. Sonra itaatin en yüksek mertebesi olan ihsanı emretmeye atıfta bulunarak: (وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ) buyurmuştur.
{وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (١٩٦)}
{وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (١٩٦)} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın. Eğer [bir engelle] alıkonursanız kolayınıza gelen bir kurban gönderin. Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden kim hasta olur veya başından bir rahatsızlığı bulunursa fidye olarak ya oruç tutması ya sadaka vermesi ya da kurban kesmesi gerekir. Güvene kavuştuğunuzda ise, kim hacca kadar umre ile faydalanmak isterse kolayına gelen bir kurban kessin. [Kurban] bulamayan kimse hac esnasında üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutsun; bunlar tam on gündür. Bu, ailesi Mescid-i Harâm civarında ikamet etmeyen kimseler içindir. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah'ın cezalandırması pek çetindir. (196)”
لما ذكر تعالى أحكام الصيام وعَطَفَ بذكر الجِهَاد، شرَعَ في بيان المناسك، فأمرَ بإتمام الحجّ والعُمْرة، وظاهر السياق إكمال أفعالهما بعد الشروع فيهما؛ ولهذا قال بعده: (فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ) أي: صُدِدْتم عن الوصول إلى البيت ومنعتم من إتمامهما. ولهذا اتفق العلماء على أن الشروع في الحج والعمرة مُلْزِمٌ، سواء قيل بوجوب العمرة أو باستحبابها، كما هما قولان للعلماء. وقد ذكرناهما
Yüce Allah, oruç hükümlerini zikredip ardından cihâdı anmaya bağlayınca menâsiki (hac ve umre ibadetlerini) açıklamaya başlayarak hac ve umrenin tamamlanmasını emretti. [Ayetin] bağlamının zahiri, her ikisine de başlandıktan sonra fiillerinin tamamlanmasıdır. Nitekim bundan sonra: { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ } “Eğer [hac veya umreden] alıkonursanız” buyurmuştur; yani Beyt'e ulaşmaktan engellenir ve her ikisini tamamlamaktan menedilirseniz [demektir]. Bu sebeple âlimler, -ister umrenin vacip olduğu isterse müstehap olduğu söylensin ki bunlar âlimlerin [bu konudaki] iki görüşüdür- hac ve umreye başlamanın [onları tamamlamayı] bağlayıcı kıldığı hususunda ittifak etmişlerdir. Biz bu iki görüşü
بدلائلهما في كتابنا "الأحكام" مستقصى ولله الحمد والمنة.
delilleriyle birlikte "el-Ahkâm" adlı kitabımızda etraflıca zikrettik ; hamd ve minnet Allah'adır.
وقال شعبة، عن عمرو بن مُرّة، عن عبد الله بن سَلَمة، عن علي: أنه قال في هذه الآية: (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) قال: أن تُحْرِم من دُوَيرة أهلك.
Şu'be, Amr b. Mürre'den, o Abdullah b. Seleme'den, o Ali'den nakletti; Ali bu ayet: (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) hakkında şöyle demiştir: "Kendi ailene ait evin civarından ihrama girmendir."
وكذا قال ابن عباس، وسعيد بن جبير، وطاوس. وعن سفيان الثوري أنه قال في هذه الآية: إتمامهما أن تحرم من أهلك، لا تريد إلا الحج والعمرة، وتُهِلّ من الميقات ليس أن تخرج لتجارة ولا لحاجة، حتى إذا كنت قريبًا من مكة قلت: لو حججت أو اعتمرت، وذلك يجزئ، ولكن التمام أن تخرج له، ولا تخرج لغيره.
İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve Tâvûs da böyle söylemiştir. Süfyân es-Sevrî'den de bu ayet hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: Her ikisini tamamlamak ; ticaret veya başka bir ihtiyaç için değil, sırf hac ve umreyi kastederek ailenden ihrama girmen ve mikattan telbiye getirmendir. Yoksa Mekke'ye yaklaştığında: 'Hac veya umre yapsam' demen değildir; gerçi bu da yeterli olur ama tam olan, yalnızca onun için yola çıkman, başka bir amaçla çıkmamandır.
وقال مكحول: إتمامهما إنشاؤهما جميعًا من الميقات.
Mekhûl şöyle demiştir: Her ikisini tamamlamak, her ikisine de mikattan niyet edip başlamaktır.
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر عن الزهري قال: بلغنا أنّ عمر قال في قول الله : (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) [قال] : من تمامهما أن تُفْرد كُلَّ واحد منهما من الآخر، وأن تعتمر في غير أشهر الحج؛ إن الله تعالى يقول: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ}.
Abdurrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Zührî'den haber verdi; o şöyle dedi: Bize ulaştığına göre Ömer, Allah'ın şu sözü : (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) hakkında [şöyle] demiştir : "Onların tamamlanması; her birini diğerinden ayırman ve umreyi hac ayları dışında yapmandır. Zira Allah Teâlâ: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac, bilinen aylardır” buyurmaktadır."
وقال هُشَيْم عن ابن عون قال: سمعت القاسم بن محمد يقول: إن العمرة في أشهر الحج ليست بتامة فقيل له: العمرة في المحرم؟ قال: كانوا يرونها تامة. وكذا روي عن قتادة بن دعامة، رحمهما الله.
Huşeym, İbn Avn'dan nakletti; o şöyle dedi: Kāsım b. Muhammed'in şöyle dediğini işittim: "Hac aylarında yapılan umre tam değildir." Kendisine: "Muharrem ayındaki umre nasıldır?" denilince: "Onu tam [bir umre] olarak görürlerdi" dedi. Katâde b. Diâme'den de -Allah her ikisine de rahmet etsin- benzeri rivayet edilmiştir.
وهذا القول فيه نظر؛ لأنه قد ثبت أن رسول الله ﷺ اعتمر أربع عُمَرٍ كلها في ذي القعدة: عمرة الحديبية في ذي القعدة سنة ست، وعمرة القضاء في ذي القعدة سنة سبع، وعمرة الجِعرّانة في ذي القعدة سنة ثمان، وعمرته التي مع حجته أحرم بهما معًا في ذي القعدة سنة عشر، ولا اعتمر قَطّ في غير ذلك بعد هجرته، ولكن قال لأم هانئ "عُمْرة في رمضان تعدل حجة معي" . وما ذاك إلا لأنها [كانت] قد عزمت على الحج معه، ﵇، فاعتاقَتْ عن ذلك بسبب الطهر، كما هو مبسوط في الحديث عند البخاري، ونَصّ سعيد بن جبير على أنه من خصائصها، والله أعلم.
Bu görüşte tutarsızlık vardır; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hepsi de Zilkade ayında olmak üzere dört umre yaptığı sabittir: Altıncı yılda Zilkade ayındaki Hudeybiye umresi, yedinci yılda Zilkade ayındaki Umretü'l-Kazâ, sekizinci yılda Zilkade ayındaki Ci'râne umresi ve onuncu yılda Zilkade ayında ikisine birden ihrama girdiği haccıyla birlikte yaptığı umre. Hicretinden sonra bunların dışındaki bir zamanda asla umre yapmamıştır. Ancak Ümmü Hânî'ye : "Ramazan'da yapılan umre benimle yapılan bir hacca denktir" buyurmuştur. Bu da yalnızca, kendisiyle (aleyhisselâm) hacca niyetlenmiş olup [özel halinden dolayı] temizlenememesi sebebiyle bundan alıkonulmasından kaynaklanmıştır; nitekim Buhârî'deki hadiste bu husus ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Saîd b. Cübeyr de bunun Ümmü Hânî'ye has bir durum olduğunu açıkça belirtmiştir; doğrusunu Allah bilir.
وقال السدي في قوله: (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) أي: أقيموا الحج والعمرة. وقال علي بن أبي طلحة عن ابن عباس في قوله: (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) يقول: من أحرم بالحج أو بالعمرة فليس له أن يحل حتى يتمهما، تمام الحج يوم النحر، إذا رمى جمرة العقبة، وطاف بالبيت، وبالصفا، والمروة، فقد حل.
Süddî: (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) ayeti hakkında: "Haccı ve umreyi ikame edin [yerine getirin]" demiştir. Ali b. Ebî Talha , İbn Abbâs'tan şu ayet hakkında: (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) şöyle dediğini nakletmiştir: "Hac veya umre için ihrama giren kimsenin, ikisini de tamamlayana kadar ihramdan çıkması caiz değildir. Haccın tamamlanması Nahr (kurban kesim) günüdür; Akabe cemresini taşlayıp Kâbe'yi, Safâ ve Merve'yi tavaf edince ihramdan çıkmış olur."
وقال قتادة، عن زُرَارة، عن ابن عباس أنه قال: الحج عرفة، والعمرة الطواف. وكذا روى الأعمش، عن إبراهيم عن علقمة في قوله: (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) قال: هي [في] قراءة عبد الله:
Katâde, Zürâre'den, o da İbn Abbâs'tan [rivayet ettiğine göre] o şöyle demiştir: "Hac Arafat'tır, umre ise tavaftır." A'meş de İbrâhim'den, o da Alkame'den { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı da umreyi de Allah için tamamlayın” ayeti hakkında şöyle rivayet etmiştir: "O, Abdullah'ın kıraatinde [şöyledir]:"
"وأقيموا الحج والعمرة إلى البيت" لا تُجاوز بالعمرة البيت. قال إبراهيم: فذكرت ذلك لسعيد بن جبير، فقال: كذلك قال ابن عباس.
'Ve Beyt'e kadar haccı ve umreyi ikame edin (yerine getirin) ', yani umrede Beyt'ten öteye geçme." İbrâhim dedi ki: "Bunu Saîd b. Cübeyr'e anlattım, o da: 'İbn Abbâs da böyle dedi' dedi."
وقال سفيان عن الأعمش، عن إبراهيم، عن علقمة أنه قال: "وأقيموا الحج والعمرة إلى البيت" وكذا روى الثوري أيضًا عن إبراهيم، عن منصور، عن إبراهيم أنه قرأ: "وأقيموا الحج والعمرة إلى البيت".
Süfyân, A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Alkame'den onun: "Ve Beyt'e kadar haccı ve umreyi ikame edin (yerine getirin)" dediğini rivayet etmiştir. Aynı şekilde Sevrî de İbrâhim'den, o Mansûr'dan, o İbrâhim'den onun: "Ve Beyt'e kadar haccı ve umreyi ikame edin (yerine getirin)" şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir.
وقرأ الشعبي: "وأتموا الحج والعمرةُ لله" برفع العمرة، وقال: ليست بواجبة. وروي عنه خلاف ذلك.
Şa'bî ise "el-umretü" kelimesini merfû (ötreli) okuyarak: "Ve haccı tamamlayın, umre ise Allah içindir" şeklinde okumuş ve: "Umre vacip değildir" demiştir. Ondan bunun aksi de rivayet edilmiştir.
وقد وردت أحاديث كثيرة من طرق متعددة، عن أنس وجماعة من الصحابة: أن رسول الله ﷺ جمع في إحرامه بحج وعمرة، وثبت عنه في الصحيح أنه قال لأصحابه: "من كان معه هَدْي فليهل بحج وعمرة" .
Enes'ten ve bir grup sahabeden muhtelif yollarla pek çok hadis gelmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ihramında hac ile umreyi birleştirmiştir (kıran haccı yapmıştır). Sahih'te de kendisinden ashabına şöyle dediği sabittir: "Kimin yanında kurbanlığı varsa, hac ve umreye birlikte niyet etsin."
وقال في الصحيح أيضًا: "دخلت العمرة في الحج إلى يوم القيامة".
Yine Sahih'te şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününe kadar umre hacca dahil olmuştur."
وقد روى الإمام أبو محمد بن أبي حاتم في سبب نزول هذه الآية حديثًا غريبًا فقال: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا أبو عبد الله الهروي، حدثنا غسان الهروي، حدثنا إبراهيم بن طَهْمَان، عن عطاء، عن صفوان بن أمية أنه قال: جاء رجل إلى النبي ﷺ متضمخ بالزعفران، عليه جبة، فقال: كيف تأمرنى يا رسول الله في عمرتي؟ قال: فأنزل الله: (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) فقال رسولُ الله ﷺ: "أين السائل عن العُمْرة؟ " فقال: ها أنا ذا. فقال له: "ألق عنك ثيابك، ثم اغتسل، واستنشق ما استطعت، ثم ما كنت صانعًا في حَجّك فاصنعه في عمرتك" هذا حديث غريب وسياق عجيب، والذي ورد في الصحيحين، عن يعلى بن أمية في قصة الرجل الذي سأل النبي ﷺ وهو بالجعرانة فقال: كيف ترى في رجل أحرم بالعمرة وعليه جُبة وخَلُوق؟ فسكت رسول الله ﷺ، ثم جاءه الوحي، ثم رفع رأسه فقال: "أين السائل؟ " فقال: ها أنا ذا، فقال: "أما الجبة فانزعها، وأما الطيب الذي بك فاغسله، ثم ما كنت صانعًا في حجك فاصنعه في عُمْرتك" . ولم يذكر فيه الغسل والاستنشاق ولا ذكر نزول الآية ، وهو عن يعلى بن أمية، لا [عن] صفوان بن أمية، والله أعلم.
İmam Ebû Muhammed b. Ebî Hâtim bu ayetin nüzul sebebi hakkında garib bir hadis rivayet ederek şöyle demiştir: Bize Ali b. el-Hüseyin anlattı, bize Ebû Abdillâh el-Herevî anlattı, bize Gassân el-Herevî anlattı, bize İbrâhim b. Tahmân, Atâ'dan, o Safvân b. Ümeyye'den nakletti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e üzerinde bir cübbe bulunan ve safran sürünmüş bir adam geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü, umrem hususunda bana ne emredersin?" dedi. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Allah: (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) ayetini indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Umreyi soran kimse nerede?" buyurdu. Adam: "İşte buradayım" dedi. Ona: "Elbiselerini üzerinden çıkar, sonra yıkan ve gücün yettiğince burnuna su çek (istincâ/istinşâk yap); sonra haccında yapacağın şeyleri umrende de yap" buyurdu . Bu, garib bir hadis ve acayip bir bağlamdır. Sahîhayn'da Ya'lâ b. Ümeyye'den rivayet edilen ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ci'râne'de iken ona soru soran adamın kıssası hakkındadır; adam: "Üzerinde bir cübbe ve halûk (bir tür koku) varken umre için ihrama giren bir adam hakkında ne dersin?" demişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu, sonra ona vahiy geldi, ardından başını kaldırıp: "Soru soran nerede?" buyurdu. Adam: "İşte buradayım" dedi. Bunun üzerine: "Cübbeye gelince onu çıkar; sendeki kokuya gelince onu yıka; sonra haccında yapacağın şeyleri umrende de yap" buyurdu . Orada yıkanma ve burna su çekme zikredilmemiştir ; ayetin inişi de zikredilmemiştir . Ayrıca bu rivayet Safvân b. Ümeyye'den değil, Ya'lâ b. Ümeyye'dendir; en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) ذكروا أنّ هذه الآية نزلت في سنة ست، أيْ عام الحديبية، حين حال المشركون بين رسُول الله ﷺ وبين الوصول إلى البيت، وأنزل الله في ذلك سورةَ الفتح بكمالها، وأنزل لهم رُخْصَةً: أن يذبحوا ما معهم من الهدي وكان سبعين بدنة، وأن يَتَحَللوا من
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Eğer [hac veya umreden] engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban [kesin]” buyruğuna gelince; naklettiklerine göre bu ayet hicrî altıncı yılda, yani Hudeybiye senesinde, müşrikler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Beytullah'a ulaşması arasına engel koyduklarında inmiştir. Allah bu hususta Fetih Suresi'ni bütünüyle indirmiş ve onlara yanlarındaki kurbanlıkları -ki bunlar yetmiş deveden ibaretti- kesmeleri ve ihramlarından...
إحرامهم، فعند ذلك أمرهم ﵇ بأن يحلقوا رؤوسهم ويتحللوا. فلم يفعلوا انتظارا للنسخ حتى خرج فحلق رأسه، ففعل الناس وكان منهم من قَصّر رأسه ولم يحلقه، فلذلك قال ﷺ: "رَحِم الله المُحَلِّقين". قالوا: والمقصرين يا رسول الله؟ فقال في الثالثة: "والمقصرين" . وقد كانوا اشتركوا في هديهم ذلك، كُلُّ سبعة في بَدَنة، وكانوا ألفًا وأربعمائة، وكان منزلهم بالحديبية خارج الحرم، وقيل: بل كانوا على طَرف الحرم، فالله أعلم.
çıkmaları hususunda bir ruhsat indirmiştir. İşte o zaman o aleyhisselâm, onlara başlarını tıraş etmelerini ve ihramdan çıkmalarını emretti. Onlar ise hükmün nesh edilmesini (değiştirilmesini) bekleyerek bunu yapmadılar; nihayet o çıkıp başını tıraş etti; bunun üzerine insanlar da öyle yaptı; içlerinden başını kazıtmayıp kısaltanlar da vardı. Bundan dolayı sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah başını kazıtanlara rahmet etsin" buyurdu. Onlar: "Ve kısaltanlara da [rahmet etsin mi] ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Üçüncüsünde: "Ve kısaltanlara da" buyurdu . Onlar o kurbanlıklarına, her yedi kişi bir deveye olacak şekilde ortak olmuşlardı ve bin dört yüz kişiydiler. Hudeybiye'deki konaklama yerleri Harem sınırının dışındaydı; Harem'in sınırında oldukları da söylenmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
ولهذا اختلف العلماء هل يختص الحصر بالعدو، فلا يتحلل إلا من حصره عَدُو، لا مرض ولا غيره؟ على قولين:
Bu sebeple âlimler, ihsarın (engellenmenin) sadece düşmanla mı sınırlı olduğu, dolayısıyla hastalık ve benzeri bir sebeple değil de yalnızca düşmanın engellediği kimsenin mi ihramdan çıkabileceği hususunda iki farklı görüşe ayrılmışlardır:
فقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عبد الله بن يزيد المقري، حدثنا سفيان، عَنْ عمرو بن دينار، عن ابن عباس، وابن طاوس، عن أبيه، عن ابن عباس، وابن أبي نَجِيح [ومجاهد] عن ابن عباس، أنه قال: لا حَصْرَ إلا حصرُ العدو، فأما من أصابه مرض أو وجع أو ضلال فليس عليه شيء، إنما قال الله تعالى: (فَإِذَا أَمِنْتُمْ) فليس الأمن حصرًا.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Yezîd el-Mukrî anlattı, bize Süfyân, Amr b. Dînâr'dan, o İbn Abbâs'tan; İbn Tâvûs, babasından, o İbn Abbâs'tan; İbn Ebî Necîh [ve Mücâhid] , İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: "Düşman engellemesi dışında ihsar (alıkonulma) yoktur. Hastalık, ağrı veya yolunu kaybetme durumuna uğrayan kimseye ise bir şey gerekmez. Zira Allah Teâlâ ancak: (فَإِذَا أَمِنْتُمْ) 'Güvene kavuştuğunuzda' buyurmuştur; güven [hali] ihsar değildir."
قال: وروي عن ابن عمر، وطاوس، والزهري، وزيد بن أسلم، نحو ذلك.
[İbn Ebî Hâtim] dedi ki: İbn Ömer, Tâvûs, Zührî ve Zeyd b. Eslem'den de buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir.
والقول الثاني: أن الحصر أعمّ من أن يكون بعدُوّ أو مرض أو ضلال -وهو التَّوَهان عن الطريق أو نحو ذلك. قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن سعيد، حدثنا حَجَّاج الصوّافُ، عن يحيى بن أبي كثير، عن عكرمة، عن الحجاج بن عمرو الأنصاري، قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "من كُسِر أو عَرِج فقد حل، وعليه حجة أخرى".
İkinci görüş ise: İhsar (alıkonulma), düşmandan, hastalıktan veya yoldan sapıp kaybolmaktan ya da benzeri durumlardan kaynaklanması bakımından daha geneldir. İmam Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Haccâc es-Savvâf anlattı, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o İkrime'den, o Haccâc b. Amr el-Ensârî'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kimin [bir kemiği] kırılır veya topallarsa ihramdan çıkmış olur ve ona bir sonraki hac gerekir."
قال: فذكرت ذلك لابن عباس وأبي هريرة فقالا صدق.
[Haccâc] dedi ki: Bunu İbn Abbâs ile Ebû Hureyre'ye anlattım, ikisi de: "Doğru söyledi" dediler.
وأخرجه أصحاب الكتب الأربعة من حديث يحيى بن أبي كثير، به . وفي رواية لأبي داود وابن ماجه: من عرج أو كُسر أو مَرض -فذكر معناه. ورواه ابن أبي حاتم، عن الحسن بن عرفة، عن إسماعيل بن عُلَيَّة، عن الحجاج بن أبي عثمان الصواف، به. ثم قال: وروي عن ابن مسعود، وابن الزبير، وعلقمة، وسعيد بن المسيب، وعروة بن الزبير، ومجاهد، والنخعي، وعطاء، ومقاتل بن حيان، أنهم قالوا: الإحصار من عدو، أو مرض، أو كسر.
Dört Sünen sahibi bu hadisi Yahyâ b. Ebî Kesîr'den aynı isnadla tahric etmişlerdir . Ebû Dâvûd ve İbn Mâce'nin bir rivayetinde: "Kimin [ayağı] sakatlanır veya kırılır yahut hastalanırsa..." denilerek aynı mana zikredilmiştir. İbn Ebî Hâtim de bu hadisi el-Hasen b. Arafe'den, o İsmâil b. Uleyye'den, o Haccâc b. Ebî Osmân es-Savvâf'tan aynı isnadla rivayet etmiştir. Sonra şöyle demiştir: İbn Mes'ûd, İbnü'z-Zübeyr, Alkame, Saîd b. el-Müseyyeb, Urve b. ez-Zübeyr, Mücâhid, Nehaî, Atâ ve Mukâtil b. Hayyân'dan; ihsarın düşmandan, hastalıktan veya kırıktan kaynaklanabileceğini söyledikleri rivayet edilmiştir.
وقال الثوري: الإحصار من كل شيء آذاه. وثبت في الصحيحين عن عائشة: أن رسول الله ﷺ دَخَل على ضُبَاعة بنت الزبير بن عبد المطلب، فقالت: يا رسول الله، إني أريد الحج وأنا شاكية. فقال: "حُجِّي واشترطي: أنَّ مَحِلِّي حيثُ حبَسْتَني". ورواه مسلم عن ابن عباس بمثله. فذهب من ذهب من العلماء إلى صحة الاشتراط في الحج لهذا الحديث. وقد علق الإمام محمد بن إدريس
Sevrî ise şöyle demiştir: İhsâr, kişiye eziyet veren [ve onu engelleyen] her şeyden [dolayı meydana gelir]. Sahîhayn'da Âişe'den [nakille] sabit olduğuna göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Dubâa bint ez-Zübeyr b. Abdilmuttalib'in yanına girdi. [Dubâa]: "Ey Allah'ın Resûlü, ben hacca gitmek istiyorum ancak hastayım" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: « حُجِّي واشترطي: أنَّ مَحِلِّي حيثُ حبَسْتَني » «Haccını yap ve şöyle şart koş: [Allahım!] Benim ihramdan çıkacağım yer, beni engellediğin yerdir» buyurdu. Müslim de bunu İbn Abbâs'tan benzer şekilde rivayet etmiştir. İlim ehlinden bir kısmı bu hadis sebebiyle hacda şart koşmanın (iştirât) sahih olduğu görüşüne varmışlardır. İmam Muhammed b. İdrîs
الشافعي القولَ بصحة هذا المذهب على صحة هذا الحديث. قال البيهقي وغيره من الحفاظ: فقد صح، ولله الحمد.
eş-Şâfiî de bu mezhebin sahih olduğu görüşünü, bu hadisin sahih olmasına bağlamıştır. Beyhakī ve diğer hadis hafızları: "Hadis sahihtir; hamd ve minnet Allah'adır" demişlerdir.
وقوله: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) قال الإمام مالك، عن جعفر بن محمد، عن أبيه، عن علي ابن أبي طالب أنه كان يقول: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) شاة. وقال ابن عباس: الهَدْي من الأزواج الثمانية: من الإبل والبقر والمعز والضأن.
Onun: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) sözü hakkında İmam Mâlik, Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından, o Ali b. Ebî Tâlib'den nakletti; o: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) bir koyundur derdi. İbn Abbâs ise: "Hedy (kurbanlık), sekiz çifttendir: Deveden, sığırdan, keçiden ve koyundandır" demiştir.
وقال الثوري، عن حبيب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس في قوله: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) قال: شاة. وكذا قال عطاء، ومجاهد، وطاوس، وأبو العالية، ومحمد بن علي بن الحسين، وعبد الرحمن بن القاسم، والشعبي، والنّخعي، والحسن، وقتادة، والضحاك، ومقاتل بن حيان، وغيرهم مثلَ ذلك، وهو مذهب الأئمة الأربعة.
Sevrî, Habîb'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan şu ayet: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) hakkında: "O bir koyundur" dediğini rivayet etmiştir. Atâ, Mücâhid, Tâvûs, Ebü'l-Âliye, Muhammed b. Ali b. el-Hüseyin, Abdurrahman b. el-Kāsım, Şa'bî, Nehaî, Hasan, Katâde, Dahhâk, Mukâtil b. Hayyân ve başkaları da bunun benzerini söylemişlerdir; bu aynı zamanda dört mezhep imamının da görüşüdür.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا أبو خالد الأحمر، عن يحيى بن سعيد، عن القاسم، عن عائشة وابن عمر: أنهما كانا لا يريان ما استيسر من الهدي إلا من الإبل والبقر.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Yahyâ b. Saîd'den, o Kāsım'dan, Âişe ve İbn Ömer'den nakletti; bu ikisi kolaylarına gelen kurbanlığı ancak deve ve sığırdan ibaret görürlerdi.
قال: ورُوِي عن سالم، والقاسم، وعروة بن الزبير، وسعيد بن جبير -نحوُ ذلك.
[İbn Ebî Hâtim] dedi ki: Sâlim, Kāsım, Urve b. ez-Zübeyr ve Saîd b. Cübeyr'den de buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir.
قلت: والظاهر أن مستند هؤلاء فيما ذهبوا إليه قضية الحديبية، فإنه لم يُنْقَل عن أحد منهم أنه ذبح في تحلله ذاك شاة، وإنما ذبحوا الإبل والبقر، ففي الصحيحين عن جابر قال: أمرنا رسولُ الله ﷺ أن نشترك في الإبل والبقر كل سبعة منا في بقرة .
Derim ki: Anlaşılan bu zatların vardıkları hükümdeki dayanakları Hudeybiye hadisesidir . Zira o günkü ihramdan çıkışlarında onlardan hiçbirinin koyun kestiği nakledilmemiştir; sadece deve ve sığır kesmişlerdir. Nitekim Sahîhayn'da Câbir'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her yedi kişimiz bir sığıra [ortak] olmak üzere deve ve sığırda ortak olmamızı bize emretti .
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن ابن طاوس، عن أبيه، عن ابن عباس في قوله: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) قال: بقدر يَسَارته .
Abdurrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Tâvûs'tan, o babasından, o İbn Abbâs'tan şu ayet: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) hakkında şöyle dediğini haber verdi: "[Kişinin] varlığı ve zenginliği ölçüsündedir."
وقال العوفي، عن ابن عباس: إن كان موسرًا فمن الإبل، وإلا فمن البقر، وإلا فمن الغنم. وقال هشام بن عروة، عن أبيه: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) قال: إنما ذلك فيما بين الرّخص والغلاء.
Avfî, İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: Durumu iyiyse deveden, değilse sığırdan, değilse davardan (koyun/keçi) keser. Hişâm b. Urve ise babasından: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) hakkında: "Bu ancak ucuzluk ile pahalılık arasında bir yerdedir" dediğini nakletmiştir.
والدليل على صحة قول الجمهور فيما ذهبوا إليه من إجْزَاء ذبح الشاة في الإحصار: أن الله أوجب ذبح ما استيسر من الهدي، أي: مهما تيسر مما يسمى هديًا، والهَدْي من بهيمة الأنعام، وهي الإبل والبقر والغنم، كما قاله الحَبْر البحر ترجمان القرآن وابن عم الرسول ﷺ. وقد ثَبتَ في الصحيحين عن عائشة أمّ المؤمنين، ﵂، قالت: أهْدَى النبي ﷺ مَرة غنمًا .
Cumhurun, ihsar durumunda koyun kesmenin yeterli olacağı yönündeki görüşünün doğruluğunun delili şudur: Allah, hedyden kolay olanının kesilmesini vacip kılmıştır; yani hedy (kurbanlık) olarak isimlendirilen şeylerden ne kolay gelirse o kesilir. Hedy ise, ilim deryası , Kur'an'ın tercümanı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcasının oğlu [İbn Abbâs'ın] da dediği gibi behîmetü'l-en'âmdandır (deve, sığır ve davardır). Nitekim Sahîhayn'da Müminlerin Annesi Âişe'den (radıyallâhu anhâ) onun: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir keresinde koyun kurbanlık göndermişti" dediği sabittir.
وقوله: (وَلا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ) معطوف على قوله: (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) وليس معطوفًا على قوله: (فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) كما زعمه ابن جرير، ﵀؛ لأن النبي ﷺ وأصحابه عام الحديبية لما حصرهم كفار قريش عن الدخول إلى الحرم، حلقوا وذبحوا هديهم خارج الحرم، فأما في حال الأمن والوصول إلى الحرم فلا يجوز الحلق (حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ)
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurbanlık yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” buyruğu, { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” buyruğuna matuftur (bağlıdır); İbn Cerîr'in -rahimehullâh- iddia ettiği gibi { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban [kesin]” buyruğuna matuf değildir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı, Hudeybiye senesinde Kureyş kâfirleri onların Harem'e girmesine engel olunca Harem bölgesinin dışında tıraş olmuş ve kurbanlıklarını kesmişlerdi. Güvenlik ve Harem'e ulaşma durumunda ise { حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “kurbanlık yerine ulaşıncaya kadar” tıraş olmak caiz değildir.
ويفرغ الناسك من أفعال الحج والعمرة، إن كان قارنًا، أو من فعْل أحدهما إن كان مُفْردًا أو متمتعًا، كما ثبت في الصحيحين عن حَفْصَةَ أنها قالت: يا رسول الله، ما شأن الناس حَلّوا من العمرة، ولم تَحِلّ أنت من عمرتك؟ فقال: "إني لَبَّدْتُ رأسي وقلَّدت هَدْيي، فلا أحلّ حتى أنحر" .
Ve hacı, eğer kıran haccı yapıyorsa hac ve umre menâsikini; eğer ifrad veya temettu haccı yapıyorsa ikisinden birinin fiillerini bitirir. Nitekim Sahîhayn'da Hafsa'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü, insanlara ne oluyor da umrelerini bitirip ihramdan çıktılar , sen ise umrenden ihramdan çıkmadın?" Bunun üzerine: "Ben saçımı birbirine yapıştırdım ve kurbanlığımın boynuna gerdanlık taktım; dolayısıyla kurbanımı kesinceye kadar ihramdan çıkmam" buyurmuştur .
وقوله: (فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ) قال البخاري: حدثنا آدم، حدثنا شعبة، عن عبد الرحمن بن الأصبهاني: سمعت عبد الله بن مَعْقل، قال: فعدت إلى كعب بن عُجْرَةَ في هذا المسجد -يعني مسجد الكوفة -فسألته عن (فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ) فقال: حُملْتُ إلى النبي ﷺ والقملُ يتناثر على وجهي. فقال: "ما كنتُ أرَى أن الجَهد بلغ بك هذا! أما تجد شاة؟ " قلت: لا. قال: "صُمْ ثلاثة أيام، أو أطعم ستة مساكين، لكل مسكين نصف صاع من طعام، واحلق رأسك". فنزلت فيّ خاصة، وهي لكم عامة .
Onun: (فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ) sözü hakkında Buhârî şöyle demiştir: Bize Âdem anlattı, bize Şu'be, Abdurrahman b. el-Isbehânî'den nakletti: Abdullah b. Ma'kıl'in şöyle dediğini işittim: Bu mescitte -yani Kûfe Mescidi'nde- Kâ'b b. Ucre'nin yanına oturdum ve ona (فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ) ayetini sordum. Dedi ki: Yüzüme bitler dökülürken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna götürüldüm. Şöyle buyurdu: "Zahmet ve meşakkatin seni bu dereceye getirdiğini tahmin etmiyordum! Bir koyun bulamaz mısın?" "Hayır" dedim. "Üç gün oruç tut veya altı yoksulu her bir yoksula yarım sâ' yiyecek vererek doyur ve başını tıraş et" buyurdu. Bu ayet hususi olarak benim hakkımda indi, ancak genel olarak sizin içindir .
وقال الإمام أحمدُ: حدثنا إسماعيلُ، حدثنا أيوب، عن مجاهد، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن كعب بن عُجْرَة قال: أتى عَلَيّ النبي ﷺ وأنا أوقد تحت قدر، والقَمْلُ يتناثَرُ على وجهي -أو قال: حاجبي -فقال: "يُؤْذيك هَوَامُّ رأسك؟ ". قلت: نعم. قال: "فاحلقه، وصم ثلاثة أيام، أو أطعم ستة مساكين، أو انسك نسيكة". قال أيوب: لا أدري بأيتهن بدأ .
İmam Ahmed dedi ki: Bize İsmâil anlattı, bize Eyyûb, Mücâhid'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o Kâ'b b. Ucre'den nakletti; Kâ'b şöyle dedi: Bir kazanın altında ateş yakıyorken ve yüzüme -yahut kaşlarıma- bitler dökülüyorken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yanıma geldi ve: "Başındaki haşereler sana eziyet mi veriyor?" buyurdu. Ben: "Evet" dedim. "Öyleyse başını tıraş et ve üç gün oruç tut yahut altı yoksulu doyur veya bir kurban kes" buyurdu. Eyyûb dedi ki: Hangisiyle başladığını bilmiyorum .
وقال أحمد أيضا: حدثنا هُشَيْم، أخبرنا أبو بشر عن مجاهد، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن كعب بن عجرة قال: كنا مع رسول الله ﷺ بالحديبية، ونحن محرمون وقد حصره المشركون وكانت لي وَفْرة، فجعلت الهوام تَسَاقَطُ على وجهي، فمر بي رسول الله ﷺ فقال: "أيؤذيك هوام رأسك؟ " فأمره أن يحلق. قال: ونزلت هذه الآية: (فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ) .
Ahmed yine dedi ki: Bize Huşeym anlattı, bize Ebû Bişr , Mücâhid'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o Kâ'b b. Ucre'den haber verdi; Kâ'b şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Hudeybiye'de idik; bizler ihramlıydık ve müşrikler onu [Kâbe'ye gitmekten] engellemişlerdi . Benim gür saçlarım vardı; haşereler yüzüme dökülmeye başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanıma uğradı ve: "Başındaki haşereler sana eziyet mi veriyor?" buyurdu; sonra ona başını tıraş etmesini emretti. Dedi ki: İşte şu ayet indi: (فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ) .
وكذا رواه عفان، عن شعبة، عن أبي بشر، وهو جعفر بن إياس، به. وعن شعبة، عن الحكم، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، به . وعن شعبة، عن داود، عن الشعبي، عن كعب بن عُجْرَة، نحوه.
Bunu aynı şekilde Affân, Şu'be'den, o Ebû Bişr'den -ki o Ca'fer b. İyâs'tır- aynı isnadla rivayet etti. Yine Şu'be'den, o Hakem'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan aynı isnadla rivayet edilmiştir . Şu'be'den, o Dâvûd'dan, o Şa'bî'den, o Kâ'b b. Ucre'den benzer şekilde rivayet edilmiştir.
ورواه الإمام مالك عن حميد بن قيس، عن مجاهد، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن كعب بن عجرة -فذكر نحوه .
İmam Mâlik de bunu Humeyd b. Kays'tan, o Mücâhid'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o Kâ'b b. Ucre'den benzer şekilde rivayet etmiştir .
وقال سعد بن إسحاق بن كعب بن عجرة، عن أبان بن صالح، عن الحسن البصري: أنه
Sa'd b. İshâk b. Kâ'b b. Ucre de Ebân b. Sâlih'ten, o el-Hasan el-Basrî'den [nakletmiştir ki]: O,
سمع كعب بن عُجْرَة يقول: فذبحت شاة. رواه ابن مَرْدُوَيه. وروي أيضًا من حديث عمر بن قيس، سندل -وهو ضعيف -عن عطاء، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "النسك شاة، والصيام ثلاثة أيام، والطعام فَرَق، بين ستة" .
Kâ'b b. Ucre'nin: "Bunun üzerine bir koyun kestim" dediğini işitmiştir. Bunu İbn Merdûye rivayet etmiştir. Yine Ömer b. Kays Sendel'in hadisinden -ki o zayıftır - o Atâ'dan, o İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kurban bir koyundur; oruç üç gündür; yiyecek ise altı kişi arasında paylaştırılacak bir faraktır (ölçektir)" .
وكذا رُوي عن علي، ومحمد بن كعب، وعكرمة وإبراهيم [النخعي] ومجاهد، وعطاء، والسدي، والربيع بن أنس.
Ali, Muhammed b. Kâ'b, İkrime , İbrâhim [en-Nehaî] , Mücâhid, Atâ, Süddî ve Rebî' b. Enes'ten de böyle rivayet edilmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: أخبرنا يونس بن عبد الأعلى، أخبرنا عبد الله بن وهب: أن مالك بن أنس حدثه عن عبد الكريم بن مالك الجَزَري، عن مجاهد، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن كعب ابن عُجْرة: أنه كان مع رسول الله ﷺ، فآذاه القَمْل في رأسه، فأمره رسولُ الله ﷺ أن يحلق رأسه، وقال: "صم ثلاثة أيام، أو أطعم ستة مساكين، مُدّين مدّين لكل إنسان، أو انسُك شاة، أيَّ ذلك فعلتَ أجزأ عنك" .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yûnus b. Abdila'lâ haber verdi, bize Abdullah b. Vehb haber verdi: Mâlik b. Enes ona , Abdülkerîm b. Mâlik el-Cezerî'den, o Mücâhid'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o Kâ'b b. Ucre'den naklederek anlattı ki: Kendisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikteydi; başındaki bitler ona eziyet verince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona başını tıraş etmesini emretti ve: "Üç gün oruç tut veya her kişiye ikişer müdd olmak üzere altı yoksulu doyur yahut bir koyun kurban et; bunlardan hangisini yaparsan senin için yeterli olur" buyurdu.
وهكذا روى ليث بن أبي سليم، عن مجاهد، عن ابن عباس في قوله: (فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ) قال: إذا كان "أو" فأيه أخذتَ أجزأ عنك.
Aynı şekilde Leys b. Ebî Süleym, Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan şu ayet: (فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ) hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "'Veya' (أَوْ) kelimesi geçtiği zaman, bunlardan hangisini seçersen senin için yeterli olur."
قال ابن أبي حاتم: وروي عن مجاهد، وعكرمة، وعطاء، وطاوس، والحسن، وحُميد الأعرج، وإبراهيم النخَعي، والضحاك، نحو ذلك.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Mücâhid, İkrime, Atâ, Tâvûs, Hasan, Humeyd el-A'rec, İbrâhim en-Nehaî ve Dahhâk'tan da buna benzer görüşler rivayet edilmiştir.
قلت: وهو مذهب الأئمة الأربعة وعامة العلماء أنه يُخَيَّر في هذا المقام، إن شاء صام، وإن شاء تصدّق بفَرق، وهو ثلاثة آصع، لكل مسكين نصفُ صاع، وهو مُدّان، وإن شاء ذبح شاة وتصدّق بها على الفقراء، أيّ ذلك فعل أجزأه. ولما كان لفظ القرآن في بيان الرخصة جاءَ بالأسهل فالأسهل: (فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ) ولما أمَرَ النبي ﷺ كعبَ بن عجرة بذلك، أرشده إلى الأفضل، فالأفضل فقال: انسك شاة، أو أطعم ستة مساكين أو صم ثلاثة أيام. فكلّ حسن في مقامه. ولله الحمد والمنة.
Derim ki: Dört mezhep imamının ve âlimlerin genelinin mezhebi; kişinin bu hususta muhayyer (serbest) olduğu yönündedir: Dilerse oruç tutar, dilerse bir farak -ki her yoksula iki müdd olan yarım sâ' olmak üzere toplam üç sâ'dır- sadaka verir, dilerse de bir koyun kesip etini fakirlere dağıtır. Bunlardan hangisini yaparsa ona yeterli gelir. Kur'an'ın lafzı ruhsatı beyan ederken en kolaydan başlayarak sırasıyla gelmiştir: (فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise Kâ'b b. Ucre'ye bunu emrederken onu en faziletli olana ve ardından gelene yönlendirerek şöyle buyurmuştur: "Bir koyun kurban et veya altı yoksulu doyur yahut üç gün oruç tut." Dolayısıyla her biri kendi makamında güzeldir. Hamd ve minnet Allah'adır.
وقال ابن جرير: حدّثنا أبو كُرَيْب، حدّثنا أبو بكر بن عياش قال: ذكر الأعمشُ قال: سأل إبراهيمُ سعيدَ بن جبير عن هذه الآية: (فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ) فأجابه يقول: يُحْكَم عليه طعام، فإن كان عنده اشترى شاة، وإن لم يكن قوّمت الشاة دراهم، وجعل مكانها طعام فتصدق، وإلا صام بكل نصف صاع يومًا، قال إبراهيم: كذلك سمعت علقمة يذكر. قال: لما قال لي سعيد بن جبير: من هذا؟ ما أظرفه! قال: قلت: هذا إبراهيم. فقال: ما أظرفه! كان يجالسنا. قال: فذكرت ذلك لإبراهيم، قال: فلما قلت: "يجالسنا" انتفض منها.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Kureyb anlattı, bize Ebû Bekir b. Ayyâş anlattı, dedi ki: A'meş zikredip şöyle dedi: İbrâhim, Saîd b. Cübeyr'e şu ayeti: { فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “...oruç veya sadaka yahut kurbandan ibaret bir fidye gerekir” sordu. Saîd de şöyle cevap verdi: "Ona yiyecek [fidyeyle] hükmedilir; şayet imkânı varsa bir koyun satın alır, yoksa koyunun değeri dirhem olarak belirlenir ve onun yerine yiyecek alınıp sadaka olarak dağıtılır; buna da [güç yetiremezse] her yarım sâ' karşılığında bir gün oruç tutar." İbrâhim: "Alkame'nin de böyle söylediğini işittim" dedi. [A'meş] dedi ki: Saîd b. Cübeyr bana: "Bu kim? Ne kadar da zarif!" deyince, ben de: "Bu, İbrâhim'dir" dedim. Bunun üzerine: "Ne kadar da zarif! Bizimle birlikte otururdu (meclisimizde bulunurdu)" dedi. [A'meş] dedi ki: Bunu İbrâhim'e anlattım; ben "Bizimle birlikte otururdu" deyince o bundan irkildi.
وقال ابن جرير أيضًا: حدثنا ابن أبي عمران، حدثنا عبُيَد الله بن معاذ، عن أبيه، عن أشعث، عن الحسن في قوله: (فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ) قال: إذا كان بالمُحْرِم أذى من رأسه، حَلَق وافتدى بأيّ هذه الثلاثة شاء، والصيام عشرة أيام، والصدقة على عشرة مساكين، كلّ مسكين مَكُّوكين: مكوكا من تمر، ومكوكا من بُر، والنسك شاة.
İbn Cerîr yine dedi ki: Bize İbn Ebî İmrân anlattı, bize Ubeydullâh b. Muâz babasından, o Eş'as'tan, o Hasan'dan şu ayet: (فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ) hakkında şöyle dediğini anlattı: "İhramlı kimsede başından bir eziyet olursa başını tıraş eder ve bu üç şeyden dilediğiyle fidye verir: Oruç on gündür; sadaka on yoksula verilir ve her yoksula iki mekkûk (ölçek) -bir mekkûk hurma ve bir mekkûk buğday- verilir; kurban ise bir koyundur."
وقال قتادة، عن الحسن وعكرمة في قوله: (فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ) قال: إطعام عشرة مساكين.
Katâde, Hasan ve İkrime'den şu ayet: (فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ) hakkında şöyle dediklerini nakletti: "On yoksulu doyurmaktır."
وهذان القولان من سعيد بن جبير، وعلقمة، والحسن، وعكرمة قولان غريبان فيهما نظر؛ لأنه قد ثَبَتت السنةُ في حديث كعب بن عُجْرة بصيام ثلاثة أيام، [لا عشرة و] لا ستة، أو إطعام ستة مساكين أو نسك شاة، وأن ذلك على التخيير كما دَلّ عليه سياق القرآن. وأما هذا الترتيبُ فإنما هو معروفٌ في قَتْل الصيد، كما هو نص القرآن. وعليه أجمع الفقهاء هناك، بخلاف هذا، والله أعلم.
Saîd b. Cübeyr, Alkame, Hasan ve İkrime'den gelen bu iki görüş, garib olup tutarsızdır; çünkü Kâ'b b. Ucre hadisinde sünnet; [on veya] altı gün değil üç gün oruç tutmak yahut altı yoksulu doyurmak veya bir koyun kurban etmek suretiyle ve Kur'an'ın bağlamının da gösterdiği üzere muhayyerlik (seçme hakkı) üzere sabit olmuştur. Bahsi geçen bu tertip (sıralama) ise Kur'an'ın açık nassında belirtildiği üzere ancak av hayvanını öldürme cezasında bilinmektedir. Fıkıh âlimleri orada bunun üzerine icma etmişlerdir, buradaki durum ise bundan farklıdır; en doğrusunu Allah bilir.
وقال هُشَيم: أخبرنا ليث، عن طاوس: أنه كان يقول: ما كان من دم أو طعام فبمكة، وما كان من صيام فحيث شاء. وكذا قال عطاء، ومجاهد، والحسن.
Huşeym dedi ki: Bize Leys, Tâvûs'tan haber verdi; o şöyle derdi: "Kan (kurban) veya yiyecekten olan her fidye Mekke'dedir; oruçtan olan ise dilediği yerdedir." Atâ, Mücâhid ve Hasan da böyle demiştir.
وقال هُشَيم: أخبرنا حجاج وعبد الملك وغيرهما عن عطاء: أنه كان يقول: ما كان من دم فبمكة، وما كان من طعام وصيام فحيث شاء.
Huşeym dedi ki: Bize Haccâc, Abdülmelik ve başkaları Atâ'dan haber verdi; o şöyle derdi: "Kandan (kurban) olan Mekke'dedir; yiyecek ve oruçtan olan ise dilediği yerdedir."
وقال هشيم: أخبرنا يحيى بن سعيد، عن يعقوب بن خالد، أخبرنا أبو أسماء مولى ابن جعفر، قال: حج عثمان بن عفان، ومعه علي والحسين بن علي، فارتحل عثمان. قال أبو أسماء: وكنت مع ابن جعفر، فإذا نحن برجل نائم وناقته عند رأسه، قال: فقلت: أيها النؤوم . فاستيقظ، فإذا الحسين بن علي. قال: فحمله ابنُ جعفر حتى أتينا به السُّقْيا قال: فأرسل إلى علي ومعه أسماء بنت عميس. قال: فمرضناه نحوا من عشرين ليلة. قال: قال علي للحسين: ما الذي تجد؟ قال: فأومأ بيده إلى رأسه. قال: فأمر به عَليّ فَحَلَق رأسه، ثم دعا ببدنَةٍ فنحرها. فإن كانت هذه الناقة عن الحلق ففيه أنه نحرها دون مكة. وإن كانت عن التحلل فواضح.
Huşeym dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Ya'kūb b. Hâlid'den haber verdi; bize İbn Ca'fer'in azatlısı Ebû Esmâ haber verip şöyle dedi: Osmân b. Affân hacca gitti, beraberinde Ali ve Ali'nin oğlu Hüseyin de vardı. Osmân yola koyuldu. Ebû Esmâ dedi ki: Ben İbn Ca'fer ile beraberdin. Birden başucunda devesi duran uyuyan bir adama rastladık. [İbn Ca'fer'e] dedim ki: "Ey çok uyuyan kişi!" Uyanınca bir de baktık ki Ali'nin oğlu Hüseyin'dir . Dedi ki: İbn Ca'fer onu taşıdı ve nihayet Sükyâ'ya getirdik. Dedi ki: Yanında Esmâ bint Umeys de bulunan Ali'ye haber gönderdi. Dedi ki: Yaklaşık yirmi gece ona baktık (tedavi ettik). Dedi ki: Ali, Hüseyin'e: "Neyin var, ne hissediyorsun?" dedi. Hüseyin eliyle başına işaret etti. Dedi ki: Bunun üzerine Ali emretti ve onun başı tıraş edildi, sonra bir deve getirtip onu kurban etti. Şayet bu kurban tıraştan dolayı ise, bu durum onun Mekke'den başka bir yerde kurban kestiğini gösterir. Yok eğer ihramdan çıkma (ihsâr) sebebiyle ise o takdirde durum açıktır.