Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 30. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: (فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) أي: إذا تمكنتم من أداء المناسك، فمن كان منكم مُتَمتِّعًا بالعُمرة إلى الحج، وهو يشمل من أحرم بهما، أو أحرم بالعمرة أولا فلما فرغ منها أحرم بالحج وهذا هو التمتع الخاص، وهو المعروف في كلام الفقهاء. والتمتع العام يشمل القسمين، كما دلت عليه الأحاديثُ الصحاح، فإن من الرُواة من يقولُ: تمتع رسول الله ﷺ. وآخر يقول: قَرَن. ولا خلاف أنّه ساق الهدي .

(فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) buyruğuna gelince; yani: Menâsiki (hac ibadetlerini) yerine getirmeye imkân bulduğunuzda, sizden kim hac vaktine kadar umre ile faydalanırsa -ki bu, her ikisine birden ihrama giren (kıran) kimseyi veya önce umre için ihrama girip onu tamamlayınca hac için ihrama giren kimseyi kapsar; fukahanın ıstılahında meşhur olan özel temettü de budur. Genel anlamdaki temettü ise, sahih hadislerin gösterdiği üzere her iki kısmı da kapsar; nitekim râvilerden kimi: "Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem temettü yaptı" derken, bir diğeri: "Kıran haccı yaptı" demektedir. Onun kurbanlık sevk ettiği hususunda ise hiçbir ihtilaf yoktur .

وقال تعالى: (فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) أي: فليذبح ما قدر عليه من الهدي، وأقله شاة، وله أن يذبح البقر؛ لأن رسول الله ﷺ ذبح عن نسائه البقر. وقال الأوزاعي،

Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Kim hac günlerine kadar umre ile faydalanırsa, kolayına gelen bir kurban kesmesi gerekir” buyruğu; gücünün yettiği kurbanlığı kessin, demektir. Bunun en azı bir koyundur (davar). Sığır da kesebilir; zira Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları adına sığır kesmiştir. el-Evzâî ise şöyle demiştir:

عن يحيى بن أبي كثير، عن أبي سلمة عن أبي هريرة: أن رسول الله ﷺ ذبح بقرة عن نسائه، وكن متمتعات. رواه أبو بكر بن مَرْدويه .

Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ebû Seleme'den , o da Ebû Hureyre'den rivayetle: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem, temettü haccı yapan hanımları adına bir sığır kurban etti. Bunu Ebû Bekr b. Merdûye rivayet etmiştir .

وفي هذا دليل على شرعية التمتع، كما جاء في الصحيحين عن عمْران بن حُصين قال: نزلت آية المتعة في كتاب الله، وفعلناها مع رسول الله ﷺ. ثم لم يُنزل قرآن يُحَرّمه، ولم يُنْهَ عنها، حتى مات. قال رجل بِرَأيه ما شاء . قال البخاري: يقال: إنه عُمَر. وهذا الذي قاله البخاري قد جاء مصرحًا به أن عمر، ﵁، كان ينهى الناس عن التمتع، ويقول: إن نأخذ بكتاب الله فإنّ الله يأمر بالتمام. يعني قوله: (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) وفي نفس الأمر لم يكن عمر، ﵁، ينهى عنها محَرِّمًا لها، إنما كان يَنْهَى عنها ليكثر قصد الناس للبيت حاجين ومعتمرين، كما قد صرح به، ﵁.

Bunda temettü haccının meşruiyetine delil vardır; nitekim Sahîhayn'da İmrân b. Husayn'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Allah'ın Kitabı'nda temettü ayeti indi ve biz bunu Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yaptık. Sonra onu haram kılan bir Kur'an inmedi ve o vefat edinceye kadar da bundan nehyedilmedi. Bir adam ise kendi görüşüne göre dilediğini söyledi ." Buhârî der ki: "Bunun Ömer olduğu söylenir." Buhârî'nin bu söylediği husus, Ömer'in radıyallâhu anh insanları temettü haccından nehyettiği şeklinde açıkça nakledilmiştir; o şöyle derdi: "Eğer Allah'ın Kitabı'nı esas alırsak, şüphesiz Allah tamamlamayı emretmektedir." Yani O'nun: (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) buyruğunu kastederdi. Aslında Ömer radıyallâhu anh bunu haram kılarak nehyetmiyordu; sadece kendisinin de radıyallâhu anh açıkça ifade ettiği gibi insanların hacı ve umreci olarak Beyt'e yönelişlerinin çoğalması için bundan nehyediyordu.

وقوله: (فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ) يقول تعالى: فمن لم يجد هَدْيًا فَلْيصمْ ثلاثة أيام في الحج، أي: في أيام المناسك. قال العلماء: والأولى أن يصومها قبل يوم عَرَفة في العشر ، قاله عطاء. أو من حين يحرم، قاله ابن عباس وغيره، لقوله: (فِي الْحَجِّ) ومنهم من يجوِّز صيامها من أول شوال، قاله طاوس ومجاهد وغير واحد. وجوز الشعبي صيام يوم عرفة وقبله يومين، وكذا قال مجاهد، وسعيد بن جُبَير، والسّدّي، وعطاء، وطاوس، والحكم، والحسن، وحماد، وإبراهيم، وأبو جعفر الباقر، والربيع، ومقاتل بن حَيّان. وقال العوفي، عن ابن عباس: إذا لم يجد هَدْيًا فعليه صيام ثلاثة أيام في الحج قبل يوم عرفة، فإذا كان يومُ عرفة الثالث فقد تم صومه وسبعة إذا رجع إلى أهله. وكذا رَوَى أبو إسحاق عن وبرة، عن ابن عمر، قال: يصوم يومًا قبل التروية، ويوم التروية، ويوم عرفة. وكذا رَوَى عن جعفر بن محمد، عن أبيه، عن علي أيضًا.

(فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ) buyruğuna gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kim kurbanlık bulamazsa, hacda -yani hac ibadeti günlerinde- üç gün oruç tutsun. İlim ehli demiştir ki: Atâ'nın belirttiği üzere en faziletli olanı, bu orucu Zilhicce'nin ilk on gününde , Arefe gününden önce tutmaktır. Yahut İbn Abbâs ve başkalarının (فِي الْحَجِّ) buyruğundan hareketle belirttiği gibi ihrama girdiği andan itibaren tutmasıdır. Tâvûs, Mücâhid ve birden çok âlimin belirttiği üzere bu orucun Şevval ayının başından itibaren tutulabileceğini caiz görenler de vardır. Şa'bî; Arefe günü ve ondan önceki iki gün oruç tutulmasını caiz görmüştür; Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Süddî, Atâ, Tâvûs, Hakem, Hasan, Hammâd, İbrâhim, Ebû Ca'fer el-Bâkır, Rebî' ve Mukâtil b. Hayyân da böyle demiştir. Avfî, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: "Kurbanlık bulamayan kimseye, hacda Arefe gününden önce üç gün oruç tutmak gerekir; üçüncü gün Arefe günü olursa orucu tamamlanmış olur, yedi günü de ailesine döndüğü zaman tutar." Ebû İshâk da Vebera'dan, o İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: "Terviye'den bir gün önce, Terviye günü ve Arefe günü oruç tutar." Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından, o da Ali'den benzeri bir rivayet aktarılmıştır.

فلو لم يَصُمْها أو بعضها قبل [يوم] العيد فهل يجوز أن يصومها في أيام التشريق؟ فيه قولان للعلماء، وهما للإمام الشافعي أيضًا، القديم منهما أنه يجوزُ له صيامها لقول عائشة وابن عمر في صحيح البخاري: لم يرَخّص في أيام التشريق أن يُصَمن إلا لمن لا يجد الهَدي. وكذا رواه مالك، عن الزّهري، عن عروة، عن عائشة. وعن سالم، عن ابن عمر [إنما قالوا ذلك لعموم قوله: (فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ)]. وقد روي من غير وجه عنهما. ورواه سفيان، عن جعفر بن محمد، عن أبيه، عن علي أنه كان يقول: من فاته صيام ثلاثة أيام في الحج صامهن أيام

Şayet [bu günlerin tamamını] veya bir kısmını bayram [gününden] önce tutmamışsa, onları teşrik günlerinde tutması caiz midir? Bu hususta ilim ehlinin iki görüşü vardır ki bunlar aynı zamanda İmam Şâfiî'nin de iki görüşüdür. Bunlardan eski görüşe (kavl-i kadîm) göre, Âişe ve İbn Ömer'in Sahîh-i Buhârî'de yer alan şu ifadelerinden dolayı [bu kimsenin] o günlerde oruç tutması caizdir: «Kurbanlık bulamayan kimse müstesna, teşrik günlerinde oruç tutulmasına ruhsat verilmemiştir.» Mâlik de Zührî'den, o Urve'den, o Âişe'den; [ayrıca Zührî] Sâlim'den, o İbn Ömer'den bu şekilde rivayet etmiştir. [Onlar bunu sadece: { فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ } “[Kurban bulamayan kimse için] hacda üç gün, [döndüğünüzde] de yedi gün oruç vardır” buyruğunun genel kapsamından ötürü söylemişlerdir.] Bu rivayet her ikisinden başka yollarla da nakledilmiştir. Süfyân ise Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından, o da Ali'den [radıyallâhu anh] şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Hacda [tutulması gereken] üç günlük orucu kaçıran kimse, onları teşrik

التشريق. وبهذا يقول عُبَيد بن عُمَير الليثي وعكرمة، والحسن البصري، وعروة بن الزبير؛ وإنما قالوا ذلك لعموم قوله: (فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ) والجديد من القولين: أنه لا يجوز صيامها أيام التشريق، لما رواه مسلم عن نبَيْشَة الهذلي، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "أيام التشريق أيام أكل وشرب وذكر الله" .

tutar." Ubeyd b. Umeyr el-Leysî , İkrime, Hasan-ı Basrî ve Urve b. Zübeyr de bu görüştedir; onlar bunu sadece O'nun: (فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ) buyruğunun umumundan ötürü söylemişlerdir. İki görüşten yeni olanına (kavl-i cedîd) göre ise, Müslim'in Nübeyşe el-Hüzelî'den radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadisten dolayı teşrik günlerinde bu orucu tutmak caiz değildir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: "Teşrik günleri yeme, içme ve Allah'ı zikretme günleridir" buyurmuştur .

وقوله: (وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ) فيه قولان:

(وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ) buyruğunda iki görüş vardır:

أحدهما: إذا رجعتم في الطريق. ولهذا قال مجاهد: هي رخصة إذا شاء صامها في الطريق. وكذا قال عطاء بن أبي رباح.

Birincisi: Yoldayken döndüğünüzde [tutarsınız]. Nitekim Mücâhid şöyle demiştir: "Bu bir ruhsattır, dilerse onu yolda tutar." Atâ b. Ebî Rabâh da böyle demiştir.

والقول الثاني: إذا رجعتم إلى أوطانكم؛ قال عبد الرزاق: أخبرنا الثوري، عن يحيى بن سعيد، عن سالم، سمعت ابن عمر قال: (فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ) قال: إذا رَجَع إلى أهله ، وكذا رُوي عن سعيد بن جُبَير، وأبي العالية، ومجاهد، وعطاء، وعكرمة، والحسن، وقتادة، والزهري، والربيع بن أنس. وحكى على ذلك أبو جعفر بن جرير الإجماع.

İkinci görüş ise: Memleketlerinize döndüğünüzde [tutarsınız]. Abdürrezzâk dedi ki: Bize Sevrî, Yahyâ b. Saîd'den haber verdi; o Sâlim'den, o İbn Ömer'in şöyle dediğini işitmiştir: (فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ) ayeti hakkında "Ailesine döndüğü zaman" demiştir. Saîd b. Cübeyr, Ebu'l-Âliye, Mücâhid, Atâ, İkrime, Hasan, Katâde, Zührî ve Rebî' b. Enes'ten de böyle rivayet edilmiştir. Ebû Ca'fer b. Cerîr bu konuda icma nakletmiştir.

وقد قال البخاري: حدثنا يحيى بن بُكَير، حدثنا الليث، عن عُقَيل، عن ابن شهاب، عن سالم بن عبد الله أن ابن عمر قال: تمتع رسول الله ﷺ في حَجَّة الوداع بالعمرة إلى الحج وأهدى فساق معه الهَدْي من ذي الحُلَيفة، وبدأ رسول الله ﷺ فأهلَّ بالعمرة، ثم أهلَّ بالحج، فتمتع الناس مع النبي ﷺ بالعمرة إلى الحج. فكان مِنَ الناس مَنْ أهدى فساق الهَدْي، ومنهم من لم يُهْد. فلما قدم النبي ﷺ مكة قال للناس: "من كان منكم أهدى فإنه لا يَحل لشيء حَرُم منه حتَى يقضي حَجّه، ومَنْ لم يكن منكم أهدى فَلْيَطُفْ بالبيت وبالصفا والمروة، وَلْيُقَصِّر وليَحللْ ثم ليُهِلّ بالحج، فمن لم يجد هديًا، فليصُمْ ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجع إلى أهله". وذكر تمام الحديث .

Buhârî şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Bükeyr anlattı, bize Leys Ukayl'den, o İbn Şihâb'dan, o Sâlim b. Abdillâh'tan anlattı ki İbn Ömer şöyle demiştir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'nda umre ile hac arasında temettü yaptı ve kurbanlık sevk etti, kurbanlığı Zülhuleyfe'den beraberinde götürdü. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem önce umre için ihrama girdi, sonra hac için ihrama girdi. İnsanlar da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte umre ile hac arasında temettü yaptılar. İnsanlardan kimi kurbanlık adadı ve kurbanlığını sevk etti, kimi de kurbanlık sevk etmedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye vardığında insanlara şöyle buyurdu: "Sizden her kim kurbanlık sevk etmişse, haccını tamamlayıncaya kadar kendisine haram olan hiçbir şey helal olmaz. Sizden kim kurbanlık sevk etmemişse Beyt'i, Safâ ve Merve'yi tavaf etsin, saçını kısaltsın ve ihramdan çıksın , sonra da hac için ihrama girsin. Kurbanlık bulamayan kimse ise üç gün hacda, yedi gün de ailesine döndüğünde oruç tutsun." [Râvi] hadisin tamamını zikretti .

قال الزهري: وأخبرني عروة، عن عائشة بمثل ما أخبرني سالم عن أبيه والحديث مخرج في الصحيحين من حديث الزهري، به .

Zührî dedi ki: Urve de Âişe'den, Sâlim'in babasından bana bildirdiğinin benzerini bildirdi. Hadis Sahîhayn'da Zührî hadisinden bu şekilde tahric edilmiştir .

وقوله: (تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ) قيل: تأكيد، كما تقول العرب: رأيت بعيني، وسمعت بأذني وكتبت بيدي. وقال الله تعالى: {وَلا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} [الأنعام: ٣٨] وقال: {وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ} [العنكبوت: ٤٨]، وقال: {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً} [الأعراف: ١٤٢].

(تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ) buyruğu hakkında; Arapların: "Gözümle gördüm, kulağımla işittim, elimle yazdım" demesi gibi tekit olduğu söylenmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} [el-En'âm: 38] “iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki”, {وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ} [el-Ankebût: 48] “onu sağ elinle de yazmıyordun” ve {وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً} [el-A'râf: 142] “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik; böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı”.

وقيل: معنى (كَامِلَةٌ) الأمْرُ بإكمالها وإتمامها، اختاره ابنُ جرير. وقيل: معنى (كَامِلَةٌ) أي: مُجْزئة عن الهَدْي. قال هُشَيْم، عن عباد بن راشد، عن الحسن البصري، في قوله: (تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ) قال: مِنَ الهَدْي.

Şöyle de denilmiştir: (كَامِلَةٌ) [ifadesinin] anlamı, onun eksiksiz tamamlanmasını emretmektir; İbn Cerîr bu görüşü tercih etmiştir. Şöyle de denilmiştir: (كَامِلَةٌ) [ifadesinin] anlamı, kurban yerine kâfi gelmesidir. Hüşeym, Abbâd b. Râşid'den, o da el-Hasan el-Basrî'den naklettiğine göre o, (تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ) buyruğu hakkında: "Kurban yerine [geçerli tam bir bedeldir]" demiştir.

وقوله: (ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) قال ابن جرير: اختلف أهلُ التأويل فيمن عُني بقوله: (لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) بعد إجماع جميعهم على أن أهل الحرم مَعْنِيُّون به، وأنه لا متعة لهم، فقال بعضهم: عني بذلك أهل الحرم خاصة دون غيرهم.

(ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) buyruğu hakkında İbn Cerîr şöyle demiştir: Tefsir ehli, Harem halkının bu kapsamda olduğu ve onlar için temettü haccı bulunmadığı hususundaki icmalarından sonra, (لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) buyruğuyla kimin kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bununla başkaları değil, özellikle Harem halkı kastedilmiştir" demiştir.

حدثنا ابن بشار، حدثنا عبد الرحمن، حدثنا سفيان -هو الثوري -قال: قال ابن عباس ومجاهد: هم أهل الحَرَم. وكذا روى ابن المبارك، عن الثوري، وزاد: الجماعة عليه.

Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Abdurrahman anlattı, bize Süfyân -ki o Sevrî'dir- anlattı ve dedi ki: İbn Abbâs ve Mücâhid: "Onlar Harem halkıdır" demişlerdir. İbnü'l-Mubârek de Sevrî'den böyle rivayet etmiş ve: "Cemaat (çoğunluk) bu görüştedir" fazlalığını eklemiştir.

وقال قتادة: ذُكر لنا أن ابن عباس كان يقول: يا أهل مكة، لا متعة لكم، أحلت لأهل الآفاق وحُرِّمت عليكم، إنما يقطع أحدكم واديا -أو قال: يجعل بينه وبين الحرم واديًا -ثم يُهِلّ بعمرة.

Katâde dedi ki: Bize İbn Abbâs'ın şöyle dediği zikredildi: "Ey Mekke halkı! Sizin için temettü yoktur; o, uzak diyarlardan gelenlere (âfâkîlere) helal kılınmış, size ise haram kılınmıştır. Sizden biriniz sadece bir vadiyi geçer -yahut kendisiyle Harem arasına bir vadi koyar dedi- sonra da umre için ihrama girer."

وقال عبد الرزاق: حدثنا مَعْمَر، عن ابن طاوس، عن أبيه قال: المتعةُ للناس -لا لأهل مكة -مَنْ لم يكن أهله من الحرم. وذلك قول الله ﷿: (ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) قال: وبلغني عن ابن عباس مثلُ قول طاوس.

Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Tâvûs'tan, o babasından anlattı; babası şöyle demiştir: "Temettü, Mekke halkı için değil, ailesi Harem'den olmayan diğer insanlar içindir. Bu da Yüce Allah'ın: (ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) buyruğudur." Dedi ki: İbn Abbâs'tan da Tâvûs'un sözünün benzeri bana ulaştı.

وقال آخرون: هم أهل الحرم ومن بَيْنه وبين المواقيت،، كما قال عبد الرزاق: أخبرنا معمر عن رجل، عن عطاء، قال: من كان أهله دون المواقيت، فهو كأهل مكة، لا يتمتع .

Başkaları ise şöyle demiştir: Onlar Harem halkı ile mîkātlar arasında bulunan kimselerdir. Nitekim Abdürrezzâk şöyle demiştir: Bize Ma'mer bir adamdan, o Atâ'dan haber verdi; [Atâ] dedi ki: "Ailesi mîkātlardan daha içeride olan kimse Mekke halkı gibidir, temettü yapamaz ."

وقال عبد الله بن المبارك، عن عبد الرحمن بن يزيد بن جابر، عن مكحول، في قوله: (ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) قال: من كان دون الميقات.

Abdullâh b. el-Mubârek, Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir'den, o Mekhûl'den (ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Mîkāttan beride olan kimsedir."

وقال ابن جُرَيْج عن عطاء: (ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) قال: عرفة، ومَرّ، وعُرَنة، وضَجْنان، والرجيع .

İbn Cüreyc, Atâ'dan (ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Arafat, Merr, Urene, Dacnân ve Recî'dir ."

وقال عبد الرزاق: أخبرنا معمر، سمعت الزهري يقول: من كان أهله على يوم أو نَحْوه تَمتَّع. وفي رواية عنه: اليوم واليومين. واختار ابن جرير في ذلك مذهب الشافعي أنهم أهل الحرم، ومن كان منه على مسافة لا تُقْصَر منها الصلاة؛ لأن من كان كذلك يعد حاضرا لا مسافرًا، والله أعلم.

Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi, Zührî'nin şöyle dediğini işittim: "Ailesi bir günlük mesafede veya benzeri uzaklıkta olan kimse temettü yapar." Ondan gelen diğer bir rivayette ise: "Bir veya iki gün" denilmiştir. İbn Cerîr bu konuda Şâfiî'nin mezhebini tercih etmiştir ki onlar; Harem ehli ve namazın kısaltılmayacağı mesafede bulunan kimselerdir; çünkü bu durumda olan kimse yolcu değil, hazır (yerleşik) sayılır. En doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (وَاتَّقُوا اللَّهَ) أي: فيما أمركم وما نهاكم (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ) أي: لمن خالف أمره، وارتكب ما عنه زجره.

(وَاتَّقُوا اللَّهَ) buyruğu; yani size emrettiği ve sizi yasakladığı şeylerde [Allah'a karşı gelmekten sakının]; (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ) buyruğu ise; O'nun emrine muhalefet eden ve menettiği şeyleri işleyen kimse için [azabının pek şiddetli olduğunu bilin] demektir.

{الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الأَلْبَابِ (١٩٧)}

{الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الأَلْبَابِ (١٩٧)} “Hac, bilinen aylardır. Kim o aylarda haccı kendisine farz kılarsa (ihrama girerse), artık hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur. Siz ne hayır yaparsanız Allah onu bilir. Azık edinin; kuşkusuz azığın en hayırlısı takvadır. Ey akıl sahipleri, Bana karşı gelmekten sakının!”

اختلف أهل العربية في قوله: (الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ) فقال بعضهم: [تقديره] الحج حَجُّ أشهر معلومات، فعلى هذا التقدير يكون الإحرام بالحج فيها أكمل من الإحرام به فيما عداها، وإن كان ذاك صحيحا، والقول بصحة الإحرام بالحج في جميع السّنَةِ مذهبُ مالك، وأبي حنيفة، وأحمد

Arap dili âlimleri: (الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ) [Hac, bilinen aylardır] buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: [İfadenin takdiri] "Hac, bilinen ayların haccıdır" şeklindedir. Bu takdire göre hac için bu aylarda ihrama girmek, bunların dışındaki [zamanlarda] ihrama girmekten daha kâmildir; her ne kadar diğeri de sahih olsa bile. Bütün sene boyunca hac için ihrama girmenin sahih olduğu görüşü Mâlik, Ebû Hanîfe ve Ahmed

بن حنبل، وإسحاق بن رَاهويه، وبه يقول إبراهيم النخَعي، والثوري، والليث بن سعد. واحْتَجّ لهم بقوله تعالى: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ} [البقرة: ١٨٩] وبأنه أحد النسكين. فصح الإحرام به في جميع السَّنَةِ كالعمرة.

b. Hanbel ve İshâk b. Râhûye'nin mezhebidir. İbrâhim en-Nehaî, Sevrî ve Leys b. Sa'd da bu görüştedir. Onlar Yüce Allah'ın: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ} [el-Bakara: 189] “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: 'Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir'” buyruğunu ve haccın iki nüsükten biri olduğunu delil getirmişlerdir. Dolayısıyla umre gibi yılın tamamında onun için ihrama girmek de sahihtir.

وذهب الشافعي، ﵀، إلى أنه لا يصح الإحرام بالحج إلا في أشهره فلو أحرم به قبلها لم ينعقد إحرامه به، وهل ينعقد عُمْرة؟ فيه قولان عنه. والقول بأنه لا يصح الإحرام بالحج إلا في أشهره مَرْويّ عن ابن عباس، وجابر، وبه يقول عطاء، وطاوس، ومجاهد، ﵏، والدليل عليه قوله تعالى: (الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ) وظاهره التقدير الآخر الذي ذهب إليه النحاة، وهو أن: وقت الحج أشهر مَعْلُومات، فخصصه بها من بين سائر شهور السنة، فدلّ على أنه لا يصح قبلها، كميقات الصلاة.

Şâfiî rahimehullâh ise hac için ancak hac aylarında ihrama girmenin sahih olacağı görüşüne gitmiştir. Dolayısıyla bir kimse hac aylarından önce hac için ihrama girerse ihramı hac olarak münakit olmaz (geçerli sayılmaz). Bunun umre olarak münakit olup olmayacağı hususunda kendisinden iki görüş nakledilmiştir. Hac için ancak hac aylarında ihrama girilebileceği görüşü İbn Abbâs ve Câbir'den rivayet edilmiştir; Atâ, Tâvûs ve Mücâhid radıyallâhu anhüm de bu görüştedir. Bunun delili Yüce Allah'ın: (الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ) buyruğudur. Bu ifadenin zahiri, nahivcilerin benimsediği diğer takdire göredir ki o da: 'Haccın vakti bilinen aylardır' şeklindedir. Böylece onu senenin diğer ayları arasından bu aylara tahsis etmiştir; bu da namazın vakti gibi, bu aylardan önce hac ihramının sahih olmayacağını gösterir.

قال الشافعي، ﵀: أخبرنا مسلم بن خالد، عن ابن جريج، أخبرني عُمَر بن عَطَاء، عن عكرمة، عن ابن عباس، أنه قال: لا ينبغي لأحد أن يُحْرِم بالحج إلا في شهور الحج، من أجل قول الله: (الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ) وكذا رواه ابن أبي حاتم، عن أحمد بن يحيى بن مالك السوسي، عن حجاج بن محمد الأعور، عن ابن جريج، به. ورواه ابن مَرْدويه في تفسيره من طريقين، عن حجاج بن أرطأة، عن الحكم بن عُتَيبة عن مِقْسَم، عن ابن عباس: أنه قال: من السُّنَّة ألا يحرم [بالحج] إلا في أشهر الحج.

Şâfiî rahimehullâh dedi ki: Bize Müslim b. Hâlid, İbn Cüreyc'den haber verdi; bana Ömer b. Atâ, İkrime'den, o İbn Abbâs'tan bildirdi ki o şöyle demiştir: "Allah'ın: (الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ) buyruğundan ötürü, hiç kimsenin hac ayları dışında hac için ihrama girmesi uygun olmaz." Bunu İbn Ebî Hâtim de Ahmed b. Yahyâ b. Mâlik es-Sûsî'den, o Haccâc b. Muhammed el-A'ver'den, o İbn Cüreyc'den bu senetle rivayet etmiştir. İbn Merdûye de tefsirinde iki yoldan Haccâc b. Ertât'tan, o Hakem b. Uteybe'den , o Mıksem'den, o İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Sünnetten olan, hac için ancak hac aylarında ihrama [hac için] girilmesidir."

وقال ابن خزيمة في صحيحه: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا أبو خالد الأحمر، عن شعبة، عن الحكم، عن مقْسَم، عن ابن عباس، قال: لا يحرم بالحج إلا في أشهر الحج، فإن من سنة الحج أن يحرم بالحج في أشهر الحج . وهذا إسناد صحيح، وقول الصحابي: "من السنة كذا" في حكم المرفوع عند الأكثرين، ولا سيما قول ابن عباس تفسيرا للقرآن، وهو ترجمانه.

İbn Huzeyme Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Ebû Hâlid el-Ahmer Şu'be'den, o Hakem'den, o Mıksem'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: "Hac için ancak hac aylarında ihrama girilir; zira haccın sünnetinden biri de hac için ancak hac aylarında ihrama girmektir ." Bu sahih bir senettir. Bir sahabînin "Sünnetten olan şudur" demesi ise âlimlerin çoğunluğuna göre merfû hükmündedir; hele hele Kur'an'ın tercümanı olan İbn Abbâs'ın bunu Kur'an'ın tefsiri olarak söylemesi durumunda bu daha da kuvvetlidir.

وقد ورد فيه حديث مرفوع، قال ابن مردويه: حدثنا عبد الباقي بن قانع حدثنا الحسن بن المُثَنى، حدثنا أبو حذيفة، حدثنا سفيان، عن أبي الزبير، عن جابر، عن النبي ﷺ أنه قال: "لا ينبغي لأحد أن يحرم بالحج إلا في أشهر الحج".

Bu hususta merfû bir hadis de vârid olmuştur; İbn Merdûye şöyle demiştir: Bize Abdülbâkī b. Kāni' anlattı, bize el-Hasan b. el-Müsennâ anlattı, bize Ebû Huzeyfe anlattı, bize Süfyân Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir'den, o Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu anlattı: "Hiç kimsenin hac ayları dışında hac için ihrama girmesi uygun olmaz."

وإسناده لا بأس به. لكن رواه الشافعي، والبيهقي من طُرق، عن ابن جريج، عن أبي الزبير، أنه سمع جابر بن عبد الله يسأل: أيُهَلّ بالحج قبل أشهر الحج؟ فقال: لا .

Bu hadisin senedinde bir beis yoktur. Fakat Şâfiî ve Beyhakī bunu çeşitli yollardan İbn Cüreyc'den, o Ebü'z-Zübeyr'den rivayet etmişlerdir ki o Câbir b. Abdillâh'a: "Hac aylarından önce hac için telbiye getirilir (ihrama girilir) mi?" diye sorulduğunu ve onun: "Hayır" dediğini işitmiştir .

وهذا الموقوف أصحّ وأثبت من المرفوع، ويبقى حينئذ مذهب صحابي، يتقوّى بقول ابن عباس: "من السنة أن لا يحرم بالحج إلا في أشهره". والله أعلم.

Bu mevkuf rivayet, merfû olandan daha sahih ve daha sabittir; bu durumda bir sahabî mezhebi olarak kalır ve İbn Abbâs'ın: "Sünnetten olan, hac için ancak hac aylarında ihrama girmektir" sözüyle de kuvvet kazanır. En doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ) قال البخاري: قال ابن عمر: هي شوال، وذو القَعْدة، وعشر من ذي الحجة. وهذا الذي علقه البخاري عنه بصيغة الجزم رواه ابن جرير موصولا حدثنا أحمد بن

Allah Teâlâ'nın: { أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ } “bilinen aylardır” buyruğu hakkında Buhârî şöyle demiştir: İbn Ömer: "Onlar; Şevval, Zilkade ve Zilhicce'den on gündür" demiştir. Buhârî'nin ondan cezm sîgasıyla muallak olarak zikrettiği bu rivayeti İbn Cerîr mevsûl olarak rivayet etmiştir: Bize Ahmed b.

حازم بن أبي غَرْزة حدثنا أبو نعيم، حدثنا ورقاء، عن عبد الله بن دينار، عن ابن عمر: (الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ) قال: شوال، وذو القعدة وعشر من ذي الحجة .

Hâzim b. Ebî Garaze anlattı, bize Ebû Nuaym anlattı, bize Verka, Abdullâh b. Dînâr'dan, o İbn Ömer'den (الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ) ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: "Şevval, Zilkade ve Zilhicce'den on gündür ."

إسناد صحيح، وقد رواه الحاكم أيضًا في مستدركه، عن الأصم، عن الحسن بن علي بن عفان، عن عبد الله بن نمير، عن عبيد الله عن نافع، عن ابن عمر -فذكره وقال: على شرط الشيخين .

Bu sahih bir senettir . Hâkim de bunu Müstedrek'inde el-Esam'dan, o el-Hasan b. Ali b. Affân'dan, o Abdullâh b. Nümeyr'den, o Ubeydullâh'tan , o Nâfi'den, o İbn Ömer'den rivayet etmiş, onu zikredip: "Şeyhayn'ın şartına uygundur" demiştir.

قلت: وهو مَرْويّ عن عُمَر، وعليّ، وابن مسعود، وعبد الله بن الزبير، وابن عباس، وعطاء، وطاوس، ومجاهد، وإبراهيم النخعي، والشعبي، والحسن، وابن سيرين، ومكحول، وقتادة، والضحاك بن مزاحم، والربيع بن أنس، ومقاتل بن حَيّان. وهو مذهب الشافعي، وأبي حنيفة، وأحمد بن حنبل، وأبي يوسف، وأبي ثَوْر، ﵏. واختار هذا القول ابن جرير، قال: وصح إطلاق الجمع على شهرين وبعض الثالث للتغليب، كما تقول العرب: "زرته العام، ورأيته اليوم". وإنما وقع ذلك في بعض العام واليوم؛ قال الله تعالى: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ} [البقرة: ٢٠٣] وإنما تعجل في يوم ونصف.

Derim ki: Bu görüş Ömer, Ali, İbn Mes'ûd, Abdullâh b. ez-Zübeyr, İbn Abbâs, Atâ, Tâvûs, Mücâhid, İbrâhim en-Nehaî, Şa'bî, Hasan, İbn Sîrîn, Mekhûl, Katâde, Dahhâk b. Müzâhim, Rebî' b. Enes ve Mukâtil b. Hayyân'dan rivayet edilmiştir. Şâfiî, Ebû Hanîfe, Ahmed b. Hanbel, Ebû Yûsuf ve Ebû Sevr'in rahimehumullâh mezhebi de budur. İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: Galip kılma yoluyla iki ay ve üçüncünün bir kısmı için çoğul lafzı kullanılması sahihtir; nitekim Araplar: 'Onu bu yıl ziyaret ettim, onu bugün gördüm' derler; halbuki bu durum senenin veya günün bir kısmında vuku bulmuştur. Nitekim Yüce Allah: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ} [el-Bakara: 203] “Kim iki gün içinde acele edip (dönmek) isterse, ona bir günah yoktur” buyurmuştur; oysa kişi sadece bir buçuk gün içinde acele etmektedir.

وقال الإمام مالك بن أنس [والشافعي في القديم] : هي : شوال وذو القعدة وذو الحجة بكماله. وهو رواية عَن ابن عُمَر أيضًا؛ قال ابن جرير:

İmam Mâlik b. Enes [ve eski kavlinde Şâfiî] ise şöyle demiştir: Onlar ; Şevval, Zilkade ve bütünüyle Zilhicce ayıdır. Bu, İbn Ömer'den gelen bir rivayettir de; İbn Cerîr şöyle demiştir:

حدثنا أحمد بن إسحاق، حدثنا أبو أحمد، حدثنا شريك، عن إبراهيم بن مهاجر، عن مجاهد، عن ابن عمر قال: شوال وذو القعدة وذو الحجة.

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, bize Ebû Ahmed anlattı, bize Şerîk, İbrâhim b. Muhâcir'den, o Mücâhid'den, o İbn Ömer'den anlattı; [İbn Ömer] şöyle demiştir: "Şevval, Zilkade ve Zilhicce'dir."

وقال ابن أبي حاتم في تفسيره: حدثنا يونس بن عبد الأعلى، حدثنا ابن وهب، أخبرني ابن جريج، قال: قلت لنافع: أسمعت عبد الله بن عُمَر يسمي شُهُور الحج؟ قال: نعم، كان عبد الله يسمي: "شوال وذو القعدة وذو الحجة". قال ابن جريج: وقال ذلك ابن شهاب، وعطاء، وجابر بن عبد الله صاحب النبي ﷺ، وهذا إسناد صحيح إلى ابن جريج. وقد حُكي هذا أيضًا عن طاوس، ومجاهد، وعروة بن الزبير، والربيع بن أنس، وقتادة. وجاء فيه حديث مرفوع، ولكنه موضوع، رواه الحافظ بن مَرْدويه، من طريق حُصَين بن مخارق -وهو متهم بالوضع -عن يونس بن عبيد، عن شهر بن حَوْشَب، عن أبي أمامة، قال: قال رسول الله ﷺ: "الحج أشهر معلومات: شوال وذو القعدة وذو الحجة" .

İbn Ebî Hâtim tefsirinde demiştir ki: Bize Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana İbn Cüreyc haber verip dedi ki: Nâfi'e: "Abdullâh b. Ömer'in hac aylarını saydığını işittin mi?" dedim. O: "Evet, Abdullâh: 'Şevval, Zilkade ve Zilhicce' diye sayardı" dedi. İbn Cüreyc dedi ki : İbn Şihâb, Atâ ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sahabîsi Câbir b. Abdillâh da böyle demiştir. Bu, İbn Cüreyc'e kadar sahih bir senettir. Bu görüş Tâvûs, Mücâhid, Urve b. ez-Zübeyr, Rebî' b. Enes ve Katâde'den de aktarılmıştır. Bu hususta merfû bir hadis de nakledilmişse de uydurmadır (mevzûdur); Hâfız İbn Merdûye bunu -hadis uydurmakla itham edilen- Hüseyn b. Muhârık tarikiyle Yûnus b. Ubeyd'den, o Şehr b. Havşeb'den, o Ebû Ümâme'den rivayet etmiştir; [Ebû Ümâme] dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Hac, bilinen aylardır: Şevval, Zilkade ve Zilhicce'dir ."

وهذا كما رأيت لا يَصح رفعه، والله أعلم.

Gördüğün gibi bunun merfû olması sahih değildir. En doğrusunu Allah bilir.

وفائدة مذهب مالك أنَّه إلى آخر ذي الحجة، بمعنى أنه مختص بالحج، فيكره الاعتمار في بقية

İmâm Mâlik'in [hac aylarının] Zilhicce'nin sonuna kadar olduğu [yönündeki] görüşünün faydası şudur: Yani o [aylar] hacca mahsustur; dolayısıyla Zilhicce'nin geri kalanında umre yapmak mekruhtur,

ذي الحجة، لا أنه يصح الحج بعد ليلة النحر.

yoksa Kurban Bayramı gecesinden (Arafat vakfesinden) sonra haccın sahih olacağı anlamına gelmez.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سِنان، حدثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن قيس بن مُسلم، عن طارق بن شهاب، قال: قال عبد الله: الحج أشهر معلومات، ليس فيها عمرة. وهذا إسناد صحيح.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o Kays b. Müslim'den, o Târık b. Şihâb'dan anlattı; dedi ki: Abdullâh şöyle demiştir: "Hac bilinen aylardır, o aylarda umre yoktur." Bu sahih bir senettir.

قال ابن جرير: إنما أراد من ذَهَب إلى أن أشهر الحج شوال وذو القعدة وذو الحجة أنّ هذه الأشهر ليست أشهر العمرة، إنما هي للحج، وإن كان عمل الحج قد انقضى بانقضاء أيام منى، كما قال محمد بن سيرين: ما أحد مِن أهل العلم يَشُكّ في أن عمرة في غير أشهر الحجّ أفضل من عمرة في أشهر الحج.

İbn Cerîr der ki: Hac aylarının Şevval, Zilkade ve Zilhicce olduğu görüşüne giden kimsenin kastı; -hac amelleri Mina günlerinin bitmesiyle sona ermiş olsa bile- bu ayların umre ayları olmayıp bilakis hacca ait olduğudur. Nitekim Muhammed b. Sîrîn şöyle demiştir: "İlim ehlinden hiçbir kimse, hac ayları dışındaki bir umrenin hac aylarındaki bir umreden daha faziletli olduğunda şüphe etmez."

وقال ابن عون: سألت القاسم بن محمد، عن العمرة في أشهر الحج، فقال: كانوا لا يرونها تامة.

İbn Avn dedi ki: Kāsım b. Muhammed'e hac aylarında yapılan umreyi sordum; şöyle dedi: "Onlar bunu tam (kâmil) bir umre olarak görmezlerdi."

قلت: وقد ثبت عن عمر وعثمان، ﵄، أنهما كانا يحبان الاعتمار في غير أشهر الحج، وينهيان عن ذلك في أشهر الحج، والله أعلم.

Derim ki: Ömer ve Osmân'dan radıyallâhu anhümâ hac ayları dışında umre yapmayı sevdikleri ve hac aylarında bundan nehyettikleri sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ) أي: أوجب بإحرامه حَجًّا. فيه دلالة على لزوم الإحرام بالحج والمضي فيه. قال ابن جرير: أجمعوا على أن المراد من الفَرْض هاهنا الإيجاب والإلزام.

(فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ) buyruğu; yani ihrama girmekle haccı kendisine farz/gerekli kılan kimsedir. Bunda hac için ihrama girmenin ve onu sürdürüp tamamlamanın gerekliliğine delalet vardır. İbn Cerîr dedi ki: Âlimler buradaki 'farz'dan muradın vacip kılmak ve bağlayıcı kılmak olduğu hususunda icma etmişlerdir.

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ) يقول: من أحرم بحَجّ أو عمرة. وقال عطاء: الفرضُ الإحرامُ. وكذا قال إبراهيم، والضحاك، وغيرهم.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan (فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ) ayeti hakkında: "Kim hac veya umre için ihrama girerse" dediğini nakletmiştir. Atâ: "Farz, ihrama girmektir" demiştir. İbrâhim, Dahhâk ve başkaları da böyle demiştir.

وقال ابن جُرَيج: أخبرني عمر بن عطاء، عن عكرمة، عن ابن عباس: أنه قال (فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ) فلا ينبغي أن يلبي بالحج ثم يقيم بأرض. قال ابن أبي حاتم: ورَوُي عن ابن مسعود، وابن عباس، وابن الزبير، ومجاهد، وعطاء، وإبراهيم النخَعي، وعكرمة، والضحاك، وقتادة، وسفيان الثوري، والزهري، ومقاتل بن حَيّان -نحو ذلك.

İbn Cüreyc dedi ki: Bana Ömer b. Atâ, İkrime'den, o İbn Abbâs'tan (فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ) ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Hac için telbiye getirip de sonra [hac yapmayıp bir] yerde ikamet etmesi uygun olmaz." İbn Ebî Hâtim dedi ki: İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, İbnü'z-Zübeyr, Mücâhid, Atâ, İbrâhim en-Nehaî, İkrime, Dahhâk, Katâde, Süfyân es-Sevrî, Zührî ve Mukâtil b. Hayyân'dan da buna benzer rivayetler nakledilmiştir.

وقال طاوس، والقاسمُ بن محمد: هو التلبية.

Tâvûs ve el-Kāsım b. Muhammed ise: "O, telbiyedir" demişlerdir.

وقوله: (فَلا رَفَثَ) أي: من أحرم بالحج أو العمرة، فليجتنب الرفث، وهو الجماع، كما قال تعالى: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ} [البقرة: ١٨٧]، وكذلك يحرم تعاطي دواعيه من المباشرة والتقبيل ونحو ذلك، وكذا التكلم به بحضرة النساء.

(فَلا رَفَثَ) buyruğu; yani kim hac veya umre için ihrama girerse refesten, yani cinsel ilişkiden sakınsın. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ} “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak (refes) size helal kılındı.” [Bakara: 187]. Aynı şekilde ona sürükleyen dokunma, öpme ve benzeri şeyleri yapmak ve kadınların yanında bunları konuşmak da haramdır.

قال ابن جرير: حدثني يونس، أخبرنا ابن وهب، أخبرني يونس: أن نافعا أخبره: أن عبد الله بن عمر كان يقول: الرفثُ إتيانُ النساء، والتكلم بذلك: الرجالُ والنساء إذا ذكروا ذلك بأفواههم.

İbn Cerîr dedi ki: Bana Yûnus anlattı, bize İbn Vehb bildirdi, bana Yûnus bildirdi ki Nâfi‘ ona şunu bildirmiştir: Abdullâh b. Ömer şöyle derdi: "Refes; kadınlarla cinsel ilişkide bulunmak ve erkeklerle kadınların bunu ağızlarıyla anarak konuşmalarıdır."

قال ابن وهب: وأخبرني أبو صخر، عن محمد بن كَعْب، مثله.

İbn Vehb dedi ki: Bana Ebû Sahr, Muhammed b. Ka‘b'dan aynısını bildirdi.

قال ابن جرير: وحدثنا محمد بن بشار، حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن قتادة، عن رجل، عن أبي العالية الرَّياحي، عن ابن عباس: أنه كان يحدو -وهو محرم -وهو يقول:

İbn Cerîr dedi ki: Ve bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, bize Şu‘be, Katâde'den, o bir adamdan, o Ebü'l-Âliye er-Riyâhî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki; kendisi ihramlı iken [devesini] hızlandırmak için ezgi söylüyor ve şöyle diyordu:

وَهُنَّ يَمْشينَ بنَا هَمِيسَا … إنْ يَصْدُق الطَّيْرُ نَنَلْ لَميسَا

Onlar bizi sessiz adımlarla taşır durur ... Eğer kuş doğru söylerse Lemîs'e kavuşuruz.

قال أبو العالية فقلت: تَكَلّمُ بالرفث وأنت محرم؟! قال: إنما الرفث ما قيل عند النساء.

Ebü'l-Âliye dedi ki: [Bunun üzerine] 'İhramlı olduğun halde müstehcen söz (refes) mi söylüyorsun?!' dedim. O da şöyle dedi: 'Refes (müstehcen söz), ancak kadınların yanında söylenendir.'

ورواه الأعمش، عن زياد بن حصين، عن أبي العالية، عن ابن عباس، فذكره.

Bunu A‘meş de Ziyâd b. Husayn'dan, o Ebü'l-Âliye'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet edip zikretmiştir.

وقال ابن جرير أيضًا: حدثنا ابن أبي عدي، عن عَون حدثني زياد بن حصين، حدثني أبي حصين بن قيس، قال: أصْعَدْتُ مع ابن عباس في الحاجِّ، وكنت خليلا له، فلما كان بعد إحرامنا قال ابن عباس، فأخذ بذَنَب بعيره فجعل يلويه و [هو] يرتجز، ويقول:

İbn Cerîr yine şöyle dedi: Bize İbn Ebî Adiy, Avn'dan anlattı, bana Ziyâd b. Husayn anlattı, bana babam Husayn b. Kays anlattı; dedi ki: Hacılar arasında İbn Abbâs ile birlikte yukarıya [Mekke'ye] çıktım ve onun yakın bir dostuydum. İhrama girmemizden sonra bir ara İbn Abbâs devesinin kuyruğundan tuttu, onu bükmeye ve recez (şiir) söyleyerek [şöyle] demeye başladı :

وَهُنَّ يَمْشِينَ بنَا هَمِيسَا … إنْ يَصْدُق الطَّيْرُ نَنَلْ لَميسَا

Onlar bizi sessiz adımlarla taşır durur ... Eğer kuş doğru söylerse Lemîs'e kavuşuruz.

قال: فقلت: أترفث وأنت محرم؟ فقال: إنما الرفث ما قيل عند النساء .

[Husayn b. Kays] dedi ki: Ben de: "İhramlı olduğun halde refeste mi bulunuyorsun?" dedim. O da: "Refes ancak kadınların yanında söylenen sözdür" dedi .

وقال عبد الله بن طاوس، عن أبيه: سألت ابن عباس عن قول الله تعالى: (فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ) قال: الرفث التعريض بذكر الجماع، وهي العَرَابَة في كلام العرب، وهو أدنى الرفث.

Abdullâh b. Tâvûs, babasından şöyle dediğini rivayet etti: İbn Abbâs'a Yüce Allah'ın: (فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ) buyruğunu sordum; şöyle dedi: "Refes, cinsel ilişkiyi üstü kapalı anmaktır ki bu, Arapların kelamındaki 'arâbedir ve refesin en aşağı derecesidir."

وقال عطاء بن أبي رباح: الرفثُ: الجماع، وما دونه من قول الفحش، وكذا قال عمرو بن دينار. وقال عطاء: كانوا يكرهون العَرَابة، وهو التعريض بذكر الجماع وهو مُحْرِم.

Atâ b. Ebî Rabâh dedi ki: "Refes; cinsel ilişkidir ve ondan aşağı derecede olan çirkin/müstehcen sözlerdir." Amr b. Dînâr da böyle demiştir. Atâ dedi ki: "Onlar 'arâbeden, yani ihramlı iken cinsel ilişkiyi üstü kapalı ima etmekten hoşlanmazlardı."

وقال طاوس: هو أن تقُول للمرأة: إذا حَلَلْت أصبتُك. وكذا قال أبو العالية.

Tâvûs: "O, kadına 'ihramdan çıktığımda seninle birlikte olacağım' demendir" demiştir. Ebü'l-Âliye de böyle demiştir.

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: الرفث: غِشْيان النساء والقُبَل والغَمْز، وأن يُعَرّض لهَا بالفحش من الكلام، ونحو ذلك.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: "Refes; kadınlarla cinsel ilişkide bulunmak, öpüşmek, el/göz ile işmar etmek, ona çirkin sözlerle kinaye yapmak ve benzeri şeylerdir."

وقال ابن عباس أيضًا وابن عمر: الرفثُ: غشيانُ النساء. وكذا قال سعيدُ بن جُبَير، وعكرمة، ومجاهد، وإبراهيم، وأبو العالية، وعطاء، ومكحول، وعطاء بن يسار، وعطية، وإبراهيم النَّخَعي، والربيع، والزهري، والسدي، ومالك بن أنس، ومقاتل بن حَيَّان، وعبد الكريم بن مالك، والحسن، وقتادة والضحاك، وغيرهم.

İbn Abbâs ve İbn Ömer yine: "Refes; kadınlarla cinsel ilişkide bulunmaktır" demişlerdir. Saîd b. Cübeyr, İkrime, Mücâhid, İbrâhim, Ebü'l-Âliye, Atâ, Mekhûl, Atâ b. Yesâr, Atıyye, İbrâhim en-Nehaî, er-Rebî‘, ez-Zührî, es-Süddî, Mâlik b. Enes, Mukâtil b. Hayyân, Abdülkerîm b. Mâlik, el-Hasan, Katâde, ed-Dahhâk ve başkaları da böyle demiştir.

وقوله: (وَلا فُسُوقَ) قال مِقْسَم وغير واحد، عن ابن عباس: هي المعاصي. وكذا قال عطاء، ومجاهد، وطاوس، وعكرمة، وسعيد بن جُبَير، ومحمد بن كعب، والحسن، وقتادة، وإبراهيم النخعي، والزهري، ومكحول، وابن أبان، والربيع بن أنس، وعطاء بن يسار، وعطاء الخراساني، ومقاتل بن حيان.

(وَلا فُسُوقَ) buyruğu hakkında Mıksem ve birden fazla kişi İbn Abbâs'tan: "Bunlar günahlardır" dediğini rivayet etmiştir. Atâ, Mücâhid, Tâvûs, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Muhammed b. Ka‘b, el-Hasan, Katâde, İbrâhim en-Nehaî, ez-Zührî, Mekhûl, İbn Ebân, er-Rebî‘ b. Enes, Atâ b. Yesâr, Atâ el-Horasânî ve Mukâtil b. Hayyân da böyle demiştir.

وقال محمد بن إسحاق، عن نافع، عن ابن عمر قال: الفسوق: ما أصيبَ من معاصي الله به صَيْد أو غيره. وكذا روى ابن وهب، عن يونس، عن نافع أن عبد الله بن عمر كان يقول: الفسوق إتيان معاصي الله في الحرم.

Muhammed b. İshâk, Nâfi‘den, o İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Fısk; Allah'a isyan edilerek av hayvanının avlanması veya benzeri günahların işlenmesidir." İbn Vehb de Yûnus'tan, o Nâfi‘den naklettiğine göre Abdullâh b. Ömer şöyle derdi: "Fısk, Harem bölgesinde Allah'a isyan olan şeyleri işlemektir."

وقال آخرون: الفسوقُ هاهنا السباب، قاله ابن عباس، وابن عمر، وابن الزبير، ومجاهد، والسدي، وإبراهيم والحسن. وقد يتمسك لهؤلاء بما ثبت في الصحيح "سباب المسلم فسوق، وقتاله كفر".

Başkaları da şöyle demiştir: Buradaki fısk, sövüp saymaktır. Bunu İbn Abbâs, İbn Ömer, İbnü'z-Zübeyr, Mücâhid, es-Süddî, İbrâhim ve el-Hasan söylemiştir. Bu görüştekiler lehine Sahîh'te sabit olan « سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ، وَقِتَالُهُ كُفْرٌ » «Müslümana sövmek fısk, onunla savaşmak ise küfürdür» hadisi delil getirilebilir.

ولهذا رواه هاهنا الحبرُ أبو محمد بن أبي حاتم، ﵀، من حديث سفيان الثوري عن يزيد عن أبي وائل، عن عبد الله، عن النبي ﷺ قال: "سباب المسلم فسوق، وقتاله كفر" . وروي من حديث عبد الرحمن بن عبد الله بن مسعود عن أبيه ومن حديث أبي إسحاق عن محمد بن سعد عن أبيه ] .

Bundan dolayı allâme Ebû Muhammed b. Ebî Hâtim rahimehullâh burada Süfyân es-Sevrî hadisinden; o Yezîd'den , o Ebû Vâil'den, o Abdullâh'tan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Müslümana sövmek fısk, onunla savaşmak ise küfürdür" . Bu, Abdurrahmân b. Abdillâh b. Mes'ûd'un babasından rivayetiyle ve Ebû İshâk'ın Muhammed b. Sa'd'dan, onun da babasından rivayetiyle de nakledilmiştir ] .

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: الفسوق هاهنا: الذبح للأصنام. قال الله تعالى: {أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} [الأنعام: ١٤٥].

Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem dedi ki: Buradaki fısk, putlara kurban kesmektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} “...yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk (murdar hayvan)...” [En'âm: 145].

وقال الضحاك: الفسوق: التنابز بالألقاب.

ed-Dahhâk ise: "Fısk; kötü lakaplar takmaktır" demiştir.

والذين قالوا: الفسوق هاهنا هو جميع المعاصي، معهم الصواب، كما نهى تعالى عن الظلم في الأشهر الحرم، وإن كان في جميع السنة منهيًا عنه، إلا أنه في الأشهر الحرم آكَدُ؛ ولهذا قال: {مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} [التوبة: ٣٦]، وقال في الحرم: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ} [الحج: ٢٥].

Buradaki fıskın bütün günahlar olduğunu söyleyenler haklıdır; nitekim Yüce [Allah] bütün bir yıl boyunca zulüm yasaklanmış olsa da haram aylarda zulüm yapmayı [özellikle] yasaklamıştır, zira haram aylarda bu yasak daha vurguludur. Bu sebeple: {مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} “Onlardan dördü haram aylardır. İşte dosdoğru din budur. O halde bu aylarda kendinize zulmetmeyin” [Tevbe: 36] buyurmuş, Harem hakkında da: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ} “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse, ona acı bir azaptan tattırırız” [Hac: 25] buyurmuştur.

واختار ابن جرير أن الفسوق هاهنا: هو ارتكاب ما نُهي عنه في الإحرام، من قتل الصيد، وحَلْق الشعر، وقَلْم الأظفار، ونحو ذلك، كما تقدم عن ابن عمر. وما ذكرناه أولى، والله أعلم. وقد ثبت في الصحيحين من حديث أبي حازم، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "من حج هذا البيت فلم يرفث ولم يفسق، خرج من ذنوبه كيوم ولدته أمه" .

İbn Cerîr buradaki fıskın; İbn Ömer'den daha önce geçtiği üzere av öldürmek, saç tıraş etmek, tırnak kesmek ve benzeri ihramda yasaklanan şeyleri işlemek olduğu görüşünü tercih etmiştir. Bizim zikrettiğimiz görüş ise daha evladır, en doğrusunu Allah bilir. Sahîhayn'da Ebû Hâzim'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiği hadiste sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim bu Beyt'i hacceder de refeste bulunmaz ve fısk işlemezse, anasından doğduğu günkü gibi günahlarından arınmış olarak döner" .

وقوله: (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) فيه قولان:

(وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) buyruğunda iki görüş vardır:

أحدهما: ولا مجادلة في وقت الحج وفي مناسكه، وقد بينه الله أتَمّ بيان ووضحه أكمل إيضاح. كما قال وَكِيع، عن العلاء بن عبد الكريم: سمعت مجاهدًا يقول: (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) قد بين الله أشهر الحَج، فليس فيه جدال بين الناس.

Birincisi: Hac vaktinde ve onun menâsikinde (ibadetlerinde) münakaşa yoktur; çünkü Allah onu en eksiksiz biçimde açıklamış ve en mükemmel şekilde beyan etmiştir. Nitekim Vekî‘, el-Alâ b. Abdilkerîm'den nakletti ki: Mücâhid'in (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: "Allah hac aylarını açıklamıştır, dolayısıyla insanlar arasında bu konuda bir tartışma yoktur."

وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) قال: لا شهر يُنْسَأ، ولا جدال في الحج، قد تَبَيَّن، ثم ذكر كيفية ما كان المشركون يصنعون في النسيء الذي ذمهم الله به.

İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) hakkında: "[Artık] ertelenecek bir ay yoktur ve hacda tartışma kalmamıştır, o açıklanmıştır" dediğini nakletti; ardından müşriklerin, Allah'ın kendilerini kınadığı 'nesî' (ayları erteleme) konusunda yaptıklarını anlattı.

وقال الثوري، عن عبد العزيز بن رُفَيع، عن مجاهد في قوله: (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) قال: قد استقام الحج، فلا جدَال فيه. وكذا قال السدي.

es-Sevrî, Abdülazîz b. Rufey'den, o Mücâhid'den (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) buyruğu hakkında: "Hac yerli yerine oturmuştur, artık onda bir tartışma yoktur" dediğini nakletti. es-Süddî de böyle demiştir.

وقال هُشَيم: أخبرنا حجاج، عن عطاء، عن ابن عباس: (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) قال: المراء في الحج.

Hüşeym dedi ki: Bize Haccâc, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan { وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ } “Hacda tartışma/çekişme de yoktur” buyruğu hakkında: "[Buradaki cidal] hacda münakaşa etmektir" dediğini haber verdi.

وقال عبد الله بن وهب: قال مالك: قال الله تعالى: (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) فالجدال في الحج -والله أعلم -أنّ قريشًا كانت تقف عند المشعر الحرام بالمزدلفة، وكانت العرب، وغيرهم يقفون بعَرفَة، وكانوا يتجادلون، يقول هؤلاء: نحن أصوب. ويقول هؤلاء: نحن أصوب. فهذا فيما نرى، والله أعلم.

Abdullâh b. Vehb dedi ki: Mâlik şöyle demiştir: Yüce Allah: (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) buyurmuştur. Hacdaki cidal (tartışma) -en doğrusunu Allah bilir- şudur: Kureyş, Müzdelife'deki Meş'ar-i Haram'da vakfe yapardı; diğer Araplar ve başka insanlar ise Arafat'ta vakfe yapardı ve birbirleriyle tartışıp bunlar: 'Biz daha doğruyuz', şunlar da: 'Biz daha doğruyuz' derlerdi. Bizim görüşümüze göre durum böyledir, en doğrusunu Allah bilir.

وقال ابن وهب، عن عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: كانوا يقفُون مَوَاقف مختلفة يتجادلون، كُلّهم يدعي أن موقفه موقف إبراهيم فقطعه الله حين أعلم نَبَّيه بالمناسك.

İbn Vehb, Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem'den şöyle dediğini nakletti: Onlar farklı yerlerde vakfe yapar ve her biri kendi durduğu yerin İbrâhim'in durduğu yer olduğunu iddia ederek tartışırlardı; Allah Peygamberi'ne menâsiki bildirdiğinde bu tartışmayı sona erdirdi.

وقال ابن وهب، عن أبي صخر، عن محمد بن كعب، قال: كانت قريش إذا اجتمعت بمنى قال هؤلاء: حجُّنا أتّم من حجكم. وقال هؤلاء: حجّنا أتم من حَجكم.

İbn Vehb, Ebû Sahr'dan, o Muhammed b. Ka‘b'dan şöyle dediğini nakletti: Kureyş Mina'da toplandığında bunlar: 'Bizim haccımız sizin haccınızdan daha tamdır' der, öbürleri de: 'Bizim haccımız sizin haccınızdan daha tamdır' derlerdi.

وقال حماد بن سلمة عن جبر بن حبيب، عن القاسم بن محمد أنه قال: الجِدَال في الحج أن يقول بعضهم: الحجّ غدًا. ويقول بعضهم: اليوم.

Hammâd b. Seleme, Cebr b. Habîb'den, o el-Kāsım b. Muhammed'den şöyle dediğini nakletti: "Hacdaki cidal, bazılarının: 'Hac yarındır', bazılarının da: 'Bugündür' demesidir."

وقد اختار ابن جرير مضمونَ هذه الأقوال، وهو قطع التنازع في مناسك الحج.

İbn Cerîr bu görüşlerin içerdiği manayı, yani hac menâsikindeki çekişmenin ortadan kaldırılmasını tercih etmiştir.

والقول الثاني: أن المراد بالجدال هاهنا: المخاصمة.

İkinci görüş ise: Buradaki cidalden kastın çekişmek ve kavga etmek olduğudur.

قال ابن جرير: حدثنا عبد الحميد بن بيان حدثنا إسحاق، عن شريك، عن أبي إسحاق، عن أبي الأحوص، عن عبد الله -هو ابن مسعود -في قوله: (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) قال: أنْ تماري صاحبك حتى تغضبه.

İbn Cerîr dedi ki: Bize Abdülhamîd b. Beyân anlattı, bize İshâk, Şerîk'ten, o Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullâh'tan -yani İbn Mes'ûd'dan- (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Arkadaşınla onu öfkelendirecek şekilde münakaşa etmendir."

وبهذا الإسناد إلى أبي إسحاق، عن التميمي: سألت ابن عباس عن "الجدال" قال: المراء، تماري صاحبك حتى تغضبه. وكذا روى مِقْسَم والضحاك، عن ابن عباس. وكذا قال أبو العالية، وعطاء ومجاهد، وسعيد بن جبير، وعكرمة، وجابر بن زيد، وعطاء الخراساني، ومكحول، وعمرو بن دينار، والسدي، والضحاك، والربيع بن أنس، وإبراهيم النَّخَعي، وعطاء بن يسار، والحسن، وقتادة، والزهري، ومقاتل بن حيّان.

Aynı senetle Ebû İshâk'tan, o et-Temîmî'den: İbn Abbâs'a "cidal"i sordum; "Münakaşadır; arkadaşınla onu öfkelendirecek şekilde tartışmandır" dedi. Mıksem ve ed-Dahhâk da İbn Abbâs'tan böyle rivayet etmiştir. Ebü'l-Âliye, Atâ, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, İkrime, Câbir b. Zeyd, Atâ el-Horasânî, Mekhûl, Amr b. Dînâr, es-Süddî, ed-Dahhâk, er-Rebî‘ b. Enes, İbrâhim en-Nehaî, Atâ b. Yesâr, el-Hasan, Katâde, ez-Zührî ve Mukâtil b. Hayyân da böyle demiştir.

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) قال الجدال: المراء والملاحاة، حتى تغضب أخاك وصاحبك، فنهى الله عن ذلك.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) hakkında şöyle dediğini nakletti: "Cidal; din kardeşini ve arkadaşını öfkelendirecek şekilde münakaşa ve laf dalaşı yapmandır; işte Allah bunu yasaklamıştır."

وقال إبراهيم النخعي: (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) قال: كانوا يكرهون الجدال. وقال محمد بن إسحاق، عن نافع، عن ابن عمر، قال: الجدال: السباب والمنازعة. وكذا روى ابن وهب، عن يونس، عن نافع: أن ابن عمر كان يقول: الجدال في الحج: السباب، والمراء، والخصومات، وقال ابن أبي حاتم: وروي عن ابن الزبير، والحسن، وإبراهيم، وطاوس، ومحمد بن كعب، قالوا: الجدال المراء.

İbrâhim en-Nehaî (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) hakkında: "Onlar tartışmaktan hoşlanmazlardı" dedi. Muhammed b. İshâk, Nâfi‘den, o İbn Ömer'den şöyle dediğini nakletti: "Cidal; sövüşmek ve çekişmektir." İbn Vehb de Yûnus'tan, o Nâfi‘den İbn Ömer'in şöyle dediğini nakletti: "Hacdaki cidal; sövüşmek, münakaşa etmek ve hasımlaşmaktır." İbn Ebî Hâtim dedi ki: İbnü'z-Zübeyr, el-Hasan, İbrâhim, Tâvûs ve Muhammed b. Ka‘b'dan da şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: "Cidal, münakaşadır."

وقال عبد الله بن المبارك، عن يحيى بن بشر عن عكرمة: (وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ) والجدال الغضب، أن تُغْضب عليك مسلمًا، إلا أن تستعتب مملوكًا فتُغْضبه من غير أن تضربه، فلا بأس عليك، إن شاء الله.

Abdullâh b. el-Mübârek, Yahyâ b. Bişr'den, o İkrime'den { وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ } “Hacda tartışma ve çekişme de yoktur” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Cidal; öfkelenmektir, bir Müslümanı kendine öfkelendirmendir. Ancak bir köleyi -onu dövmeksizin- kusurunu düzeltmeye zorlayıp öfkelendirmen müstesnadır; inşallah sana bir sakınca yoktur."

قلت: ولو ضربه لكان جائزًا سائغًا. والدليل على ذلك ما رواه الإمام أحمد: حدثنا عبد الله بن إدريس، حدثنا محمد بن إسحاق، عن يحيى بن عباد بن عبد الله بن الزبير، عن أبيه: أنّ أسماء بنت أبي بكر قالت: خرجنا مع رسول الله ﷺ حُجّاجًا، حتى إذا كنا بالعَرْج نزل رسول الله ﷺ، فجلست عائشةُ إلى جنب رسول الله، وجلستُ إلى جَنْب أبي. وكانت زِمَالة أبي بكر وزِمَالة رسول الله ﷺ واحدة مع غلام أبي بكر، فجلس أبو بكر ينتظره إلى أن يطلع عليه، فأطْلَعَ وليس معه بعيره، فقال: أين بعيرك؟ فقال: أضللتُه البارحة. فقال أبو بكر: بعير واحد تُضلَّه؟ فطفق يضربه، ورسول الله ﷺ يتبسم ويقول: "انظروا إلى هذا المُحْرِم ما يصنع؟ ".

Derim ki: Onu dövseydi bile bu caiz ve geçerli olurdu. Bunun delili İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadistir: Bize Abdullâh b. İdrîs anlattı, bize Muhammed b. İshâk, Yahyâ b. Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den, o babasından nakletti ki Esmâ bint Ebî Bekr şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hacılar olarak çıktık; nihayet el-Arc mevkiine vardığımızda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem konakladı. Âişe Resûlullah'ın yanına, ben de babamın yanına oturdum. Ebû Bekr'in yük devesi ile Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yük devesi Ebû Bekr'in kölesinin yanındaydı ve birdi. Ebû Bekr oturup kölenin gelmesini bekledi; köle geldiğinde yanında devesi yoktu. [Ebû Bekr]: 'Deven nerede?' dedi. Köle: 'Dün gece onu kaybettim' dedi. Bunun üzerine Ebû Bekr: 'Bir tek deveyi mi kaybettin?' diyerek onu dövmeye başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise tebessüm ediyor ve: 'Şu ihramlıya bakın, ne yapıyor?' buyuruyordu.

وهكذا أخرجه أبو داود، وابن ماجه، من حديث ابن إسحاق . ومن هذا الحديث حكى بعضُهم عن بعض السلف أنه قال: من تمام الحج ضَرْبُ الجمال. ولكن يستفاد من قول النبي ﷺ عن أبي بكر: "انظروا إلى هذا المُحْرِم ما يصنع؟ " -كهيئة الإنكار اللطيف -أن الأولى تركُ ذلك، والله أعلم.

Bunu aynı şekilde Ebû Dâvûd ve İbn Mâce de İbn İshâk'ın hadisinden tahriç etmişlerdir . Bu hadisten hareketle Selef'ten bazılarının: "Devecileri dövmek haccın kemalindendir" dediği nakledilmiştir. Ancak Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekr hakkında -zarif bir kınama kabilinden olan- "Şu ihramlıya bakın, ne yapıyor?" sözünden, bunu terk etmenin daha evla olduğu anlaşılmaktadır. En doğrusunu Allah bilir.

وقد قال الإمام عبد بن حميد في مسنده: حدثنا عبيد الله بن موسى، عن موسى بن عبيدة، عن أخيه عبد الله بن عبيدة عن جابر بن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "من قضَى نُسُكَه وسلِم المسلمون من لسانه ويده، غفر له ما تقدم من ذنبه " .

İmam Abd b. Humeyd Müsned'inde şöyle demiştir: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ, Mûsâ b. Ubeyde'den, o kardeşi Abdullâh b. Ubeyde'den , o Câbir b. Abdillâh'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim menâsikini tamamlar ve Müslümanlar onun dilinden ve elinden selamette kalırsa, geçmiş günahları bağışlanır " .

وقوله: (وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ) لما نهاهم عن إتيان القبيح قولا وفعْلا حَثَّهم على فعل الجميل، وأخبرهم أنه عالم به، وسيجزيهم عليه أوفرَ الجزاء يوم القيامة.

(وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ) buyruğu; onları söz ve fiil olarak çirkin şeyleri işlemekten nehyedince, güzel işler yapmaya teşvik etmiş ve kendisinin bunu bildiğini, kıyamet gününde onlara bunun karşılığını en bol şekilde vereceğini haber vermiştir.

وقوله: (وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى) قال العوفي، عن ابن عباس: كان أناس يخرجون من أهليهم ليست معهم أزْودة، يقولون: نَحُجُّ بيت الله ولا يطعمنا .. فقال الله: تزودوا ما يكف وجوهكم عن الناس.

(وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى) buyruğu hakkında el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: Bazı insanlar ailelerinin yanından yanlarında hiç azık olmaksızın çıkıyor ve: 'Allah'ın evini haccediyoruz da O bizi doyurmayacak mı?' diyorlardı. Bunun üzerine Allah: İnsanlara el açmaktan sizi koruyacak kadar azık edinin buyurdu.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عبد الله بن يزيد المقري، حدثنا سفيان، عن عمرو بن دينار، عن عكرمة: قال: إن ناسًا كانوا يحجون بغير زاد، فأنزل الله: (وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى)

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Yezîd el-Mukrî anlattı, bize Süfyân, Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den anlattı; dedi ki: Bazı insanlar azıksız haccederlerdi. Bunun üzerine Allah: (وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى) ayetini indirdi.

وكذا رواه ابن جرير عن عمرو -وهو الفَلاس -عن ابن عيينة.

İbn Cerîr de Amr'dan -ki o el-Fellâs'tır - o da İbn Uyeyne'den aynısını rivayet etmiştir.

قال ابن أبي حاتم: وقد روى هذا الحديث ورَقْاء، عن عمرو بن دينار، عن عكرمة، عن ابن عباس. قال: وما يرويه عن ابن عيينة أصح.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bu hadisi Verkā', Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. [İbn Ebî Hâtim devamla] dedi ki: İbn Uyeyne'den rivayet edilen ise daha sahihtir.

قلت: قد رواه النسائي، عن سعيد بن عبد الرحمن المخزومي، عن سفيان بن عيينة، عن عمرو بن دينار، عن عكرمة، عن ابن عباس [قال] كان نَاس يحجون بغير زاد، فأنزل الله: (وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى) . وأما حديث ورقاء فأخرجه البخاري، عن يحيى بن بشر، عن شَبَابة . وأخرجه أبو داود، عن أبي مسعود أحمد بن الفرات الرازي، ومحمد بن عبد الله المُخَرَّمي، عن شبابة، عن ورقاء، عن عمرو بن دينار، عن عكرمة، عن ابن عباس، قال: كان أهل اليمن يَحُجون ولا يتزودون، ويقولون: نحن المتوكلون . فأنزل الله: (وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى) .

Derim ki: Nesâî bunu Saîd b. Abdirrahmân el-Mahzûmî'den, o Süfyân b. Uyeyne'den, o Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: İnsanlar azıksız haccederlerdi; bunun üzerine Allah: (وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى) ayetini indirdi . Verkā'ın hadisine gelince, onu Buhârî Yahyâ b. Bişr'den , o Şebâbe'den tahriç etmiştir. Ebû Dâvûd da Ebû Mes'ûd Ahmed b. el-Furât er-Râzî ve Muhammed b. Abdillâh el-Muharramî'den, onlar Şebâbe'den, o Verkā'dan, o Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahriç etmiştir: Yemen halkı azık almadan hacceder ve: 'Biz tevekkül edenleriz' derlerdi . Bunun üzerine Allah: (وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى) ayetini indirdi .

ورواه عبد بن حميد في تفسيره، عن شَبابة [به] . ورواه ابن حبان في صحيحه من حديث شبابة، به.

Abd b. Humeyd de tefsirinde bunu Şebâbe'den [aynı senetle] rivayet etmiştir. İbn Hibbân da Sahîh'inde Şebâbe hadisinden bunu aynı senetle rivayet etmiştir.

وروى ابن جرير وابن مَرْدُويه من حديث عَمْرو بن عبد الغفار [عن محمد بن سوقة] عن نافع، عن ابن عمر، قال: كانوا إذا أحرموا -ومعهم أزوادهم -رموا بها، واستأنفوا زادًا آخر ؛ فأنزل الله تعالى: (وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى) فَنُهوا عن ذلك، وأمِرُوا أن يتزودوا الكعك والدقيق والسويق. وكذا قال ابن الزبير، وأبو العالية، ومجاهد، وعكرمة، والشعبي، والنخعي، وسالم بن عبد الله، وعطاء الخراساني، وقتادة، والربيع بن أنس، ومقاتل بن حيان.

İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Amr b. Abdilgaffâr'ın hadisinden [Muhammed b. Sûka'dan] , o Nâfi'den, o İbn Ömer'den rivayet etti; dedi ki: Onlar ihrama girdiklerinde -yanlarında azıkları olsa bile- onu atar ve yeniden başka bir azık edinirlerdi . Bunun üzerine Allah Teâlâ: (وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى) ayetini indirdi. Böylece bundan nehyedildiler ve peksimet (ka'k), un ve kavut (sevîk) azığı edinmeleri emredildi. İbnü'z-Zübeyr, Ebü'l-Âliye, Mücâhid, İkrime, eş-Şa'bî, en-Nehaî, Sâlim b. Abdillâh, Atâ el-Horasânî, Katâde, er-Rebî' b. Enes ve Mukātil b. Hayyân da böyle demiştir.