Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 32. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والقول الأول هو المشهور وعليه دل ظاهر الآية الكريمة، حيث قال: (فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ) فدل على ثلاثة بعد النحر.

Birinci görüş meşhur olandır ve kerîm ayetin zahiri de buna delalet etmektedir; zira şöyle buyurmuştur: (فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ) Bu da kurban gününden sonra üç güne delalet etmiştir.

ويتعلق بقوله: (وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ) ذكْرُ الله على الأضاحي، وقد تقدم، وأن الراجح في ذلك مذهب الشافعي، ﵀، وهو أن وقت الأضحية من يوم النحر إلى آخر أيام التشريق. ويتعلق به أيضًا الذكر المؤقت خلف الصلوات، والمطلق في سائر الأحوال. وفي وقته أقوال للعلماء، وأشهرها الذي عليه العمل أنَّه من صلاة الصبح يوم عرفة إلى صلاة العصر من آخر أيام التشريق، وهو آخر النَّفْر الآخِر. وقد جاء فيه حديث رواه الدارقطني، ولكن لا يصح مرفوعا والله أعلم. وقد ثبت أن عمر بن الخطاب، ﵁، كان يكبر في قبته، فيكبر أهل السوق

{وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde Allah'ı zikredin” buyruğuyla, kurbanlar kesilirken Allah'ın zikredilmesi de ilgilidir; bu husus daha önce geçmişti ve bu konuda racih olan görüş İmam Şâfiî'nin -rahimehullâh- mezhebidir ki o da kurban kesme vaktinin bayramın birinci gününden teşrîk günlerinin sonuna kadar olduğudur. Yine bununla namazların ardından yapılan mukayyed zikir ile diğer bütün durumlarda yapılan mutlak zikir de ilgilidir. Bunun vakti hususunda ilim ehlinin görüşleri vardır; bunlardan en meşhuru ve kendisiyle amel olunanı, Arefe günü sabah namazından teşrîk günlerinin sonuncusunun ikindi namazına kadar olduğudur ki bu da ikinci nefirin (Minâ'dan ikinci ayrılışın) sonudur. Bu hususta Dârekutnî'nin rivayet ettiği bir hadis gelmiştir; ancak merfû olarak sahih değildir, en doğrusunu Allah bilir. Nitekim Ömer b. el-Hattâb'ın -radıyallâhu anh- çadırında tekbir getirdiği, çarşı ehlinin de

بتكبيره، حتى ترتج منى تكبيرًا.

öyle ki Minâ tekbir sesleriyle çınlardı.

ويتعلق بذلك أيضًا التكبيرُ وذكر الله عند رمي الجمرات كلّ يوم من أيام التشريق. وقد جاء في الحديث الذي رواه أبو داود وغيره: "إنما جعل الطواف بالبيت، والسعي بين الصفا والمروة ورمي الجمار، لإقامة ذكر الله ﷿" .

Bununla teşrîk günlerinin her birinde cemrelere taş atılırken tekbir getirilmesi ve Allah'ın zikredilmesi de ilgilidir. Nitekim Ebû Dâvûd ve başkalarının rivayet ettiği hadiste şöyle gelmiştir: "Beytullah'ı tavaf etmek, Safâ ile Merve arasında sa'y etmek ve cemrelere taş atmak ancak Azîz ve Celîl olan Allah'ın zikrini ikame etmek için meşru kılınmıştır."

ولما ذكر الله تعالى النَّفْر الأول والثاني، وهو تفرق الناس من موسم الحج إلى سائر الأقاليم والآفاق بعد اجتماعهم في المشاعر والمواقف، قال: (وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ) [أي: تجتمعون يوم القيامة] ، كما قال: {وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} [المؤمنون: ٧٩].

Allah Teâlâ birinci ve ikinci nefiri, yani insanların meş'arlarda ve vakfe yerlerinde toplanmalarının ardından hac mevsiminden diğer beldelere ve ufuklara dağılmalarını zikredince şöyle buyurmuştur: (وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ) [Yani: Kıyamet günü O'nun huzurunda toplanacaksınız] ; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “Sizi yeryüzünde yaratıp yayan O'dur ve O'nun huzurunda toplanacaksınız.”

{وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ (٢٠٤) وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسَادَ (٢٠٥) وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ (٢٠٦) وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ (٢٠٧)}

{وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ (٢٠٤) وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسَادَ (٢٠٥) وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ (٢٠٦) وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ (٢٠٧)} “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatına dair sözleri senin hoşuna gider; hatta kalbinde olana Allah'ı şahit tutar. Oysa o, düşmanların en yamanıdır. O, [yanından] ayrılıp gittiği zaman yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli helak etmeye çalışır. Allah ise bozgunculuğu sevmez. Ona: «Allah'tan kork!» denildiği zaman gururu onu günaha sürükler. Artık ona cehennem yeter; o ne kötü bir yataktır! İnsanlardan öylesi de vardır ki Allah'ın rızasını kazanmak için canını feda eder. Allah ise kullarına çok şefkatlidir.”

قال السدي: نزلت في الأخنس بن شَرِيق الثقفي، جاء إلى رسول الله ﷺ، وأظهر الإسلام وفي باطنه خلاف ذلك. وعن ابن عباس: أنها نزلت في نفر من المنافقين تكلموا في خُبَيب وأصحابه الذين قتلوا بالرّجيع وعابُوهم، فأنزل الله في ذم المنافقين ومدح خُبَيب وأصحابه: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ)

es-Süddî dedi ki: [Bu ayet] el-Ahnes b. Şerîk es-Sekafî hakkında indi; o, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip Müslüman olduğunu açığa vurmuş, oysa içinde bunun zıddını gizlemişti. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre ise o, Recî'de öldürülen Hubeyb ve arkadaşları hakkında konuşup onları ayıplayan bir grup münafık hakkında inmiştir; bunun üzerine Allah münafıkları yermek ve Hubeyb ile arkadaşlarını övmek üzere şu ayeti indirmiştir: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ)

وقيل: بل ذلك عام في المنافقين كلهم وفي المؤمنين كلهم. وهذا قول قتادة، ومجاهد، والرّبيع بن أنس، وغير واحد، وهو الصحيح.

Denildi ki: Bilakis bu, bütün münafıklar ve bütün müminler hakkında geneldir. Bu görüş Katâde, Mücâhid, er-Rebî' b. Enes ve pek çok kimseden nakledilmiştir ve sahih olan da budur.

وقال ابن جرير: حدثني يونس، أخبرنا ابن وهب، أخبرني الليث بن سعد، عن خالد بن يزيد، عن سعيد بن أبي هلال، عن القرظي، عن نَوْف -وهو البكالي، وكان ممن يقرأ الكتب -قال: إني لأجد صفة ناس من هذه الأمة في كتاب الله المنزل: قَوم يحتالون على الدنيا بالدين، ألسنتهم أحلى من العسل، وقلوبهم أمَرّ من الصّبرِ، يلبسون للناس مُسوك الضأن، وقلوبهم قلوب الذئاب. يقول الله تعالى: فعليّ يجترئون! وبي يغتَرون! حلفت بنفسي لأبعثن عليهم فتنة تترك الحليم فيها حيران. قال القرظي: تدبرتها في القرآن، فإذا هم المنافقون، فوجدتها: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ) الآية.

İbn Cerîr dedi ki: Bana Yûnus anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana Leys b. Sa'd, Hâlid b. Yezîd'den, o Saîd b. Ebî Hilâl'den, o el-Kurazî'den, o da -önceki kitapları okuyan kimselerden biri olan el-Bikâlî- Nevf'ten nakletti; o şöyle dedi: "Ben bu ümmetten birtakım insanların sıfatını Allah'ın indirdiği Kitap'ta buluyorum: Onlar din ile dünyaya hile kuran bir topluluktur; dilleri baldan tatlı, kalpleri sabır otundan daha acıdır. İnsanlara karşı koyun postuna bürünürler, kalpleri ise kurt kalbidir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: «Bana karşı mı cüretkarlık taslıyorsunuz! Yoksa Bana mı aldanıyorsunuz! Kendi zatıma yemin ettim ki, üzerlerine içlerindeki vakar ve hilm sahibini şaşkına çevirecek bir fitne göndereceğim.»" el-Kurazî dedi ki: "Ben bunu Kur'an'da düşündüm, bir de baktım ki onlar münafıklardır ve onu şu ayette buldum: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ)"

وحدثني محمد بن أبي معشر، أخبرني أبي أبو معشر نَجِيح قال: سمعت سعيدًا المقبري يذاكر محمد بن كعب القرظي، فقال سعيد: إن في بعض الكتب: إنّ [لله] عبادًا ألسنتهم أحلى من

Bana Muhammed b. Ebî Ma'şer anlattı, bana babam Ebû Ma'şer Necîh haber verip şöyle dedi: Saîd el-Makburî'yi, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ile müzakere ederken işittim; Saîd şöyle dedi: "Bazı kitaplarda [şöyle] yazılıdır: Şüphesiz [Allah'ın] öyle kulları vardır ki dilleri ...den daha tatlıdır;

العسل، وقلوبهم أمَرّ من الصّبر، لبسوا للناس مُسُوك الضأن من اللين، يَجْترّون الدنيا بالدين. قال الله تعالى: عليّ تجترئون! وبي تغترون!. وعزتي لأبعثنّ عليهم فتنة تترك الحليم منهم حيران. فقال محمد بن كعب: هذا في كتاب الله. فقال سعيد: وأين هو من كتاب الله؟ قال: قول الله: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) الآية. فقال سعيد: قد عرفتُ فيمن أنزلت هذه الآية. فقال محمد بن كعب: إن الآية تنزل في الرجل، ثم تكون عامة بعد. وهذا الذي قاله القرظي حسن صحيح.

kalpleri sabır otundan daha acıdır. Yumuşaklıktan ötürü insanlara karşı koyun postuna bürünürler, din ile dünyayı çekerler. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Bana karşı mı cüretkarlık taslıyorsunuz! Yoksa Bana mı aldanıyorsunuz! İzzetime yemin olsun ki, üzerlerine içlerindeki hilm sahibini şaşkına çevirecek bir fitne göndereceğim.»" Bunun üzerine Muhammed b. Ka'b: "Bu, Allah'ın Kitabı'nda vardır" dedi. Saîd: "Allah'ın Kitabı'nın neresindedir?" diye sordu. O da: "Allah'ın: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) ayetidir" dedi. Saîd: "Ben bu ayetin kim hakkında indiğini biliyorum" deyince, Muhammed b. Ka'b: "Ayet bir şahıs hakkında iner, sonra [hükmü] genel olur" dedi. el-Kurazî'nin bu söylediği güzel ve sahihtir.

وأما قوله: (وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ) فقرأه ابن محيصن: (ويَشْهَدُ اللهُ) بفتح الياء، وضم الجلالة (عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ) ومعناها: أن هذا وإن أظهر لكم الحيل لكن الله يعلم من قلبه القبيح، كقوله تعالى: {إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ} [المنافقون: ١].

(وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ) buyruğuna gelince; İbn Muhaysın bunu, yâ harfinin fethası ve Lafza-i Celâl'in dammesi ile (ويَشْهَدُ اللهُ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ) şeklinde okumuştur. Bunun manası şudur: Bu kimse her ne kadar size hileler gösterse de Allah onun kalbindeki çirkinliği bilmektedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ} “Münafıklar sana geldikleri zaman: «Şahitlik ederiz ki sen muhakkak Allah'ın elçisisin» derler. Allah da bilir ki sen elbette O'nun elçisisin. Allah şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar.”

وقراءة الجمهور بضم الياء، ونصب الجلالة (وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ) ومعناه: أنه يُظْهرُ للناس الإسلام ويبارزُ الله بما في قلبه من الكفر والنفاق، كقوله تعالى: {يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ} الآية [النساء: ١٠٨] هذا معنى ما رواه ابن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد، عن عكرمة، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس.

Cumhurun kıraati ise yâ harfinin dammesi ve Lafza-i Celâl'in nasbı ile (وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ) şeklindedir. Bunun manası şudur: O, insanlara İslam'ı açığa vurur ve kalbindeki küfür ve nifak ile Allah'a meydan okur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ} “İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler...” Bu mana, İbn İshâk'ın Muhammed b. Ebî Muhammed'den, onun İkrime'den, onun Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şeyin manasıdır.

وقيل: معناه أنه إذا أظهر للناس الإسلام حَلَف وأشهد الله لهم: أن الذي في قلبه موافق للسانه. وهذا المعنى صحيح، وقاله عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، واختاره ابن جرير، وعزاه إلى ابن عباس، وحكاه عن مجاهد، والله أعلم.

Denildi ki: Bunun manası, o insanlara İslam'ı açığa vurduğunda yemin eder ve kalbindekinin diline uygun olduğuna dair onlara Allah'ı şahit tutar demektir. Bu mana sahihtir; bunu Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem söylemiş, İbn Cerîr tercih etmiş, İbn Abbâs'a nispet etmiş ve Mücâhid'den nakletmiştir, en doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ) الألد في اللغة: [هو] الأعوج، {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} [مريم: ٩٧] أي: عُوجًا. وهكذا المنافق في حال خصومته، يكذب، ويَزْوَرّ عن الحق ولا يستقيم معه، بل يفتري ويفجر، كما ثبت في الصحيح عن رسول الله ﷺ أنه قال: "آية المنافق ثلاث: إذا حدث كذب، وإذا عاهد غدر، وإذا خاصم فجر".

(وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ) buyruğuna gelince: el-Eledd (الْأَلَدّ) lügatte eğri [olan kimsedir] ; {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} “ve onunla inatçı/eğri bir kavmi uyarasın diye” buyruğunda olduğu gibi, yani eğri [kimseleri]. Münafık da husumet anında böyledir; yalan söyler, haktan sapar ve onunla doğru yolda gitmez, bilakis iftira atar ve haddi aşar; nitekim Sahîh'te Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayetle sabit olduğuna göre şöyle buyurmuştur: "Münafığın alameti üçtür: Konuştuğu zaman yalan söyler, söz verdiği zaman cayar, husumet ettiği (tartıştığı) zaman haktan sapıp haddi aşar."

وقال البخاري: حدثنا قَبيصةُ، حدثنا سفيان، عن ابن جُرَيج، عن ابن أبي مُلَيْكة، عن عائشة تَرْفَعُه قال: "أبغض الرجال إلى الله الألَدُّ الخَصم" .

Buhârî dedi ki: Bize Kabîsa anlattı, bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, o İbn Ebî Müleyke'den, o da merfû olarak Âişe'den anlattı; [Resûlullah] şöyle buyurmuştur: "İnsanların Allah'a en sevimsiz olanı, düşmanlıkta en yaman ve inatçı olanıdır."

قال: وقال عبد الله بن يزيد: حدثنا سفيان، حدثني ابن جريج، عن ابن أبي مُلَيكة، عن عائشة، عن النبي ﷺ قال: "إن أبغض الرجال إلى الله الألد الخصم" .

Dedi ki: Abdullah b. Yezîd de şöyle dedi: Bize Süfyân anlattı, bana İbn Cüreyc, İbn Ebî Müleyke'den, o Âişe'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem anlattı; şöyle buyurdu: "Şüphesiz insanların Allah'a en sevimsiz olanı, düşmanlıkta en yaman ve inatçı olanıdır."

وهكذا رواه عبد الرزاق، عن مَعْمَر في قوله: (وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ) عن ابن جريج، عن ابن أبي مليكة، عن عائشة، عن النبي ﷺ قال: "إن أبغض الرجال إلى الله الألد الخصم".

Abdürrezzâk da Ma'mer'den, onun { وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ } “Oysa o, düşmanların en yamanıdır.” buyruğu hakkında İbn Cüreyc'den, onun İbn Ebî Müleyke'den, onun Âişe'den, onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayetiyle bu hadisi aynı şekilde rivayet etmiştir; [Resûlullah] şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz insanların Allah'a en sevimsiz olanı, düşmanlıkta en yaman ve inatçı olanıdır.»

وقوله: (وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الأرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسَادَ) أي: هو أعوج المقال، سيّئ الفعَال، فذلك قوله، وهذا فعله: كلامه كَذِب، واعتقاده فاسد، وأفعاله قبيحة.

(وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الأرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسَادَ) buyruğu ise; yani o, sözü eğri, fiilleri kötü kimsedir; şu onun sözü, bu da onun fiilidir: Sözü yalan, inancı bozuk ve eylemleri çirkindir.

والسعي هاهنا هو: القَصْد. كما قال إخبارًا عن فرعون: {ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعَى * فَحَشَرَ فَنَادَى * فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الأَعْلَى * فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكَالَ الآخِرَةِ وَالأُولَى * إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشَى} [النازعات: ٢٢ - ٢٦]، وقال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} [الجمعة: ٩] أي: اقصدوا واعمدوا ناوين بذلك صلاة الجمعة، فإن السعي الحسي إلى الصلاة منهيّ عنه بالسنة النبوية: "إذا أتيتم الصلاة فلا تأتوها وأنتم تَسْعَوْن، وأتوها وعليكم السكينةُ والوقار".

Buradaki es-Sa'y (سَعَى), kastetmek ve yönelmektir. Nitekim Firavun'dan haber vererek şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعَى * فَحَشَرَ فَنَادَى * فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الأَعْلَى * فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكَالَ الآخِرَةِ وَالأُولَى * إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشَى} “Sonra sırtını dönüp koştu / çaba gösterdi. Derken [adamlarını] topladı ve seslendi: «Ben sizin en yüce rabbinizim!» dedi. Bunun üzerine Allah onu dünya ve ahiret azabıyla cezalandırdı. Şüphesiz bunda korkan kimse için bir ibret vardır.” Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} “Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağrıldığı zaman Allah'ın zikrine koşun / yönelin.” Yani cuma namazını niyet ederek yönelin ve azmedin; çünkü namaza bizzat hızlı adımlarla koşarak gitmek Nebevî sünnet ile yasaklanmıştır: "Namaza geldiğiniz vakit koşarak gelmeyin; sükunet ve vakar ile gelin."

فهذا المنافق ليس له همة إلا الفساد في الأرض، وإهلاك الحرث، وهو: مَحل نماء الزروع والثمار والنسل، وهو: نتاج الحيوانات الذين لا قوَام للناس إلا بهما.

İşte bu münafığın yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaktan ve insanların ancak kendileriyle ayakta durabildiği iki şey olan ekinleri -ki o ekinlerin ve meyvelerin yetişme yeridir- ve nesli -ki o da hayvanların üremesidir- helak etmekten başka bir gayesi yoktur.

وقال مجاهد: إذا سُعى في الأرض فسادًا، منع الله القَطْرَ، فهلك الحرث والنسل. (وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسَادَ) أي: لا يحب من هذه صفَته، ولا من يصدر منه ذلك.

Mücâhid şöyle demiştir: Yeryüzünde fesat çıkarmak için çalışıldığında Allah yağmuru keser; böylece ekin ve nesil helak olur. (وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسَادَ) yani: [Allah], niteliği bu olan kimseyi de kendisinden böyle bir şey sâdır olan kimseyi de sevmez.

وقوله: (وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإثْمِ) أي: إذا وُعظ هذا الفاجر في مقاله وفعاله، وقيل له: اتق الله، وانزع عن قولك وفعلك، وارجع إلى الحق -امتنع وأبى، وأخذته الحميَّة والغضب بالإثم، أي: بسبب ما اشتمل عليه من الآثام، وهذه الآية شبيهة بقوله تعالى: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} [الحج: ٧٢]، ولهذا قال في هذه الآية: (فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ) أي: هي كافيته عقوبة في ذلك.

(وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإثْمِ) buyruğu ise; yani bu fâcir kimseye sözü ve fiilleri hususunda vaaz edilip kendisine: "Allah'tan kork, sözünden ve fiilinden vazgeç, hakka dön" denildiği zaman çekinir, diretir ve günah sebebiyle, yani barındırdığı günahlar yüzünden gurur ve öfke onu sarar. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna benzemektedir: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman o inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluk sezersin. Kendilerine ayetlerimizi okuyanların neredeyse üzerlerine saldıracak olurlar. De ki: «Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vadetmiştir. O ne kötü bir dönüş yeridir!»” İşte bundan dolayı bu ayette: (فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ) buyurmuştur; yani bu hususta ceza olarak ona o yeter.

وقوله: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ) لما أخبر عن المنافقين بصفاتهم الذميمة، ذَكَر صفات المؤمنين الحميدة، فقال: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ)

(وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ) buyruğu; münafıkları yerilen sıfatlarıyla haber verince, müminlerin övülen sıfatlarını zikrederek şöyle buyurmuştur: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ)

قال ابن عباس، وأنس، وسعيد بن المسيب، وأبو عثمان النّهدي، وعكرمة، وجماعة: نزلت في صُهيب بن سنَان الرومي، وذلك أنَّه لما أسلم بمكة وأراد الهجرة، منعه الناس أن يهاجر بماله، وإنْ أحب أن يتجرّد منه ويهاجر، فَعَل. فتخلص منهم وأعطاهم ماله، فأنزل الله فيه هذه الآية، فتلقاه عمر بن الخطاب وجماعة إلى طرف الحرّة. فقالوا : رَبح البيع. فقال: وأنتم فلا أخسر الله تجارتكم، وما ذاك؟ فأخبروه أنّ الله أنزل فيه هذه الآية. ويروى أن رسول الله ﷺ قال له: "ربِح البيع صهيب، ربح البيع صهيب".

İbn Abbâs, Enes, Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû Osmân en-Nehdî, İkrime ve bir grup dediler ki: [Bu ayet] Suheyb b. Sinân er-Rûmî hakkında inmiştir. Şöyle ki; o Mekke'de Müslüman olup hicret etmek istediğinde insanlar malıyla hicret etmesine engel oldular; ancak malından sıyrılıp [öylece] hicret etmek isterse buna izin vereceklerdi. O da onlardan kurtulup malını onlara verdi; bunun üzerine Allah onun hakkında bu ayeti indirdi. Ömer b. el-Hattâb ve bir grup onu Harre'nin kenarında karşıladılar ve : "Alışveriş kâr getirdi!" dediler. O da: "Sizin ticaretinizi de Allah zarara uğratmasın, bu nedir?" dedi. Onlar da Allah'ın kendisi hakkında bu ayeti indirdiğini haber verdiler. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona: "Alışveriş kâr getirdi ey Suheyb! Alışveriş kâr getirdi ey Suheyb!" buyurmuştur.

قال ابن مَرْدُويه: حدثنا محمد بن إبراهيم، حدثنا محمد بن عبد الله بن رُسْتَة، حدثنا سليمان بن داود، حدثنا جعفر بن سليمان الضَبَعي، حدثنا عوف، عن أبي عثمان النهدي، عن صهيب قال: لما أردتُ الهجرة من مكة إلى النبي ﷺ قالت لي قريش: يا صهيبُ، قَدمتَ إلينا ولا مَالَ لك،

İbn Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. İbrâhîm anlattı, bize Muhammed b. Abdillâh b. Ruste anlattı, bize Süleymân b. Dâvûd anlattı, bize Ca‘fer b. Süleymân ed-Dubaî anlattı, bize Avf, Ebû Osmân en-Nehdî'den, o da Suheyb'den rivayet etti; o şöyle dedi: Mekke'den Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına hicret etmek istediğimde Kureyş bana: "Ey Suheyb! Sen bize geldiğinde hiçbir malın yoktu...

وتخرج أنت ومالك! والله لا يكون ذلك أبدًا. فقلت لهم: أرأيتم إن دَفَعْتُ إليكم مالي تُخَلُّون عني؟ قالوا: نعم. فدفعتُ إليهم مالي، فخلَّوا عني، فخرجت حتى قدمتُ المدينة. فبلغ ذلك النبي ﷺ فقال: "رَبح صهيبُ، ربح صهيب" مرتين .

şimdi ise hem sen hem malın çıkıp gideceksiniz öyle mi! Vallahi bu asla olamaz" dedi. Ben de onlara: "Malımı size versem yolumu açar mısınız?" dedim. "Evet" dediler. Malımı onlara verdim, onlar da yolumu açtılar; ben de çıkıp nihayet Medine'ye geldim. Bu haber Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ulaşınca iki defa: "Suheyb kâr etti, Suheyb kâr etti" buyurdu .

وقال حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن سعيد بن المسيب قال: أقبل صهيب مهاجرًا نحو النبي ﷺ فاتبعه نَفَر من قريش، فنزل عَنْ راحلته، وانتثل ما في كنانته. ثم قال يا معشر قريش، قد علمتم أنّي من أرماكم رجلا وأنتم والله لا تصلون إلي حتى أرمي كُلّ سهم في كنانتي، ثم أضرب بسيفي ما بقي في يدي منه شَيْء، ثم افعلوا ما شئتم، وإن شئتم دللتكم على مالي وقُنْيتي بمكة وخلَّيتم سبيلي؟ قالوا: نعم. فلما قَدم على النبي ﷺ قال: "ربح البيع، ربح البيع". قال: ونزلت: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ)

Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti; o dedi ki: Suheyb, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem doğru hicret ederek yola çıktı; Kureyş'ten bir grup onun peşine düştü. Bineğinden indi ve sadakındaki okları döktü. Sonra : "Ey Kureyş topluluğu! Bilirsiniz ki ben sizin en iyi ok atanınızım. Vallahi sadakımdaki her bir oku atıncaya, sonra elimde kaldığı sürece kılıcımla vuruncaya kadar bana ulaşamazsınız! Bundan sonra dilediğinizi yapın. Şayet isterseniz Mekke'deki malımı ve servetimi size göstereyim, siz de yolumu açın?" dedi. "Evet" dediler. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına vardığında [Allah Resûlü]: "Alışveriş kâr getirdi, alışveriş kâr getirdi!" buyurdu. Dedi ki: Ve: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ) ayeti indi.

وأما الأكثرون فحمَلوا ذلك على أنها نزلت في كل مُجَاهد في سبيل الله، كما قال تعالى: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} [التوبة: ١١١]. ولما حمل هشام بن عامر بين الصفين، أنكر عليه بعضُ الناس، فردّ عليهم عُمَر بن الخطاب وأبو هريرة وغيرهما، وتلوا هذه الآية: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ)

Çoğunluk ise bunu, Allah yolundaki her mücahid hakkında indiğine hamletmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “Şüphesiz Allah müminlerden, cennet karşılığında canlarını ve mallarını satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. Bu, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak olan bir vaaddir. Verdiği sözü Allah'tan daha iyi yerine getiren kim vardır? O halde yapmış olduğunuz bu alışverişten dolayı sevinin. İşte büyük kurtuluş budur.” Hişâm b. Âmir iki saf arasına daldığında insanların bir kısmı bunu yadırgamıştı; bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb, Ebû Hureyre ve başkaları onlara karşı çıkıp şu ayeti okudular: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨) فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٠٩)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨) فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٠٩)} “Ey iman edenler! Hep birden barışa ve İslam'a girin; şeytanın adımlarına uymayın. Çünkü o sizin apaçık bir düşmanınızdır. Size apaçık deliller geldikten sonra yine de kayarsanız, iyi bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

يقول تعالى آمرًا عباده المؤمنين به المصدّقين برسوله: أنْ يأخذوا بجميع عُرَى الإسلام وشرائعه، والعمل بجميع أوامره، وترك جميع زواجره ما استطاعوا من ذلك.

Allah Teâlâ, Kendisine iman eden ve Resûlü'nü tasdik eden kullarına; İslam'ın bütün bağlarına ve şeriatına sarılmalarını, bütün emirlerini yerine getirmelerini ve güçleri yettiğince bütün yasaklarından kaçınmalarını emrederek buyurmaktadır.

قال العوفي، عن ابن عباس، ومجاهد، وطاوس، والضحاك، وعكرمة، وقتادة، والسُّدّي، وابن زيد، في قوله: (ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ) يعني: الإسلام.

el-Avfî; İbn Abbâs, Mücâhid, Tâvûs, ed-Dahhâk, İkrime, Katâde, es-Süddî ve İbn Zeyd'den (ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ) buyruğu hakkında: "Yani İslam'a" dediklerini rivayet etmiştir.

وقال الضحاك، عن ابن عباس، وأبو العالية، والربيعُ بن أنس: (ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ) يعني: الطاعة. وقال قتادة أيضًا: الموادعة.

ed-Dahhâk İbn Abbâs'tan, Ebü'l-Âliye ve er-Rebî' b. Enes ise: "(ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ) yani: İtaate [girin]" demişlerdir. Katâde de: "Barışa" demiştir.

وقوله: (كَافَّةً) قال ابن عباس، ومجاهد، وأبو العالية، وعكرمة، والربيع، والسّدي، ومقاتل بن حَيَّان، وقتادة والضحاك: جميعًا، وقال مجاهد: أي اعملوا بجميع الأعمال ووجوه البر.

(كَافَّةً) buyruğu hakkında; İbn Abbâs, Mücâhid, Ebü'l-Âliye, İkrime, er-Rebî', es-Süddî, Mukâtil b. Hayyân, Katâde ve ed-Dahhâk: "Hepiniz / bütünüyle" demişlerdir. Mücâhid ise: "Yani bütün amelleri ve iyilik çeşitlerini işleyin" demiştir.

وزعم عكرمة أنها نزلت في نفر ممن أسلم من اليهود وغيرهم، كعبد الله بن سلام، وثعلبة وأسَد

İkrime ise bu [ayetin]; Yahudilerden ve diğerlerinden Müslüman olan Abdullah b. Selâm, Sa‘lebe ve Esed

بن عُبَيد وطائفة استأذنوا رسول الله ﷺ في أن يُسْبتوا، وأن يقوموا بالتوراة ليلا. فأمرهم الله بإقامة شعائر الإسلام والاشتغال بها عما عداها. وفي ذكر عبد الله بن سلام مع هؤلاء نظر، إذْ يبعد أن يستأذن في إقامة السبت، وهو مع تمام إيمانه يتحقق نسخه ورفعه وبطلانه، والتعويض عنه بأعياد الإسلام.

b. Ubeyd gibi bir grup hakkında indiğini ileri sürmüştür. Onlar Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem cumartesi gününü tatil yapmayı ve geceleyin Tevrat ile ibadete kalkmayı istemişlerdi. Bunun üzerine Allah onlara İslam'ın şiarlarını ikame etmelerini ve bunun dışındakilerle meşgul olmayı bırakmalarını emretti. Abdullah b. Selâm'ın bunlarla birlikte zikredilmesinde şüphe vardır; zira imanının kemaliyle birlikte onun cumartesi hükmünün neshedildiğini, kaldırıldığını, geçersiz kılındığını ve onun yerine İslam bayramlarının getirildiğini kesin olarak bilmesine rağmen cumartesiye riayet etmek için izin istemesi uzak bir ihtimaldir.

ومن المفسرين من يجعل قوله: (كَافَّةً) حالا من الداخلين، أي: ادخلوا في الإسلام كلكم. والصحيح الأول، وهو أنَّهم أمروا [كلهم] أن يعملوا بجميع شعب الإيمان وشرائع الإسلام، وهي كثيرة جدًا ما استطاعوا منها. وقال ابن أبي حاتم: أخبرنا علي بن الحسين، أخبرنا أحمد بن الصباح، أخبرني الهيثم بن يمان، حدثنا إسماعيل بن زكريا، حدثني محمد بن عون، عن عكرمة، عن ابن عباس: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً) -كذا قرأها بالنصب -يعني مؤمني أهل الكتاب، فإنهم كانوا مع الإيمان بالله مستمسكين ببعض أمْر التوراة والشرائع التي أنزلت فيهم، فقال الله: (ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً) يقول: ادخلوا في شرائع دين محمد ﷺ ولا تَدَعُوا منها شيئًا وحسبكم بالإيمان بالتوراة وما فيها.

Müfessirlerden kimisi (كَافَّةً) kelimesini girenlerin hâli kılmaktadır; yani: "Hepiniz İslam'a girin." Doğru olan birincisidir; o da [hepsine] imanın bütün şubeleriyle ve İslam'ın -ki güçleri yettiğince pek çoktur- bütün şeriatıyla amel etmelerinin emredilmiş olmasıdır. İbn Ebî Hâtim dedi ki : Bize Ali b. el-Hüseyn bildirdi, bize Ahmed b. es-Sabbâh bildirdi, bana el-Heysem b. Yemân haber verdi, bize İsmâîl b. Zekeriyyâ anlattı, bana Muhammed b. Avn, İkrime'den, o İbn Abbâs'tan anlattı: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً) -bu şekilde nasb ile okudu- yani Ehl-i Kitap müminlerini kastetti; zira onlar Allah'a iman etmekle birlikte Tevrat'ın bazı hükümlerine ve kendilerine indirilen şeriatlara sarılmaya devam ediyorlardı; bunun üzerine Allah: (ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً) buyurdu. Yani: "Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem dininin şeriatlarına girin, ondan hiçbir şeyi bırakmayın; Tevrat'a ve içindekilere [yalnızca] iman etmeniz size yeterlidir" buyurmaktadır.

وقوله: (وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ) أي: اعملوا الطاعات ، واجتنبوا ما يأمركم به الشيطان فـ {إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} [البقرة: ١٦٩]، و {إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ} [فاطر: ٦]؛ ولهذا قال: (إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ) قال مُطَرِّف: أغش عباد الله لعَبِيد الله الشيطان.

(وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ) buyruğu; yani taatleri yapın ve şeytanın size emrettiği şeylerden sakının; zira {إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} “O size ancak kötülüğü, hayâsızlığı ve Allah'a karşı bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder.” ve {إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ} “O, kendi taraftarlarını ancak alevli ateşin ehlinden olsunlar diye çağırır.” İşte bundan dolayı: (إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ) buyurmuştur. Mutarrif dedi ki: "Allah'ın kulları içinde Allah'ın kullarına karşı en aldatıcı olanı şeytandır."

وقوله: (فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ) أي: عدلتم عن الحق بعد ما قامت عليكم الحُجَجُ، فاعلموا أن الله عزيز [أي] في انتقامه، لا يفوته هارب، ولا يَغلبه غالب. حكيم في أحكامه ونقضه وإبرامه؛ ولهذا قال أبو العالية وقتادة والربيع بن أنس: عزيز في نقمته، حكيم في أمره. وقال محمد بن إسحاق: العزيز في نصره ممن كفر به إذا شاء، الحكيم في عذره وحجته إلى عباده.

(فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ) buyruğu ise; yani aleyhinizde deliller ikame edildikten sonra haktan saparsanız, iyi bilin ki Allah intikamında azîzdir [yani üstündür] ; kaçan kimse O'ndan kurtulamaz ve hiçbir galip O'na galebe çalamaz. Hükümlerinde, bozmasında ve sağlamlaştırmasında hakîmdir (hikmet sahibidir). Bundan dolayı Ebü'l-Âliye, Katâde ve er-Rebî' b. Enes: "İntikamında azîz, emrinde hakîmdir" demişlerdir. Muhammed b. İshâk ise şöyle demiştir: "Dilediği takdirde Kendisini inkâr edenlerden intikam almakta Azîz, kullarına sunduğu mazeret ve hüccetinde Hakîm'dir."

{هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأُمُورُ (٢١٠)}

{هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأُمُورُ (٢١٠)} “Onlar, ille de Allah'ın ve meleklerin buluttan gölgelikler içinde kendilerine gelmesini ve işin bitirilmesini mi bekliyorlar? Oysa bütün işler Allah'a döndürülür.”

يقول تعالى مُهَدّدًا للكافرين بمحمد صلوات الله وسلامه عليه: (هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلائِكَةُ) يعني: يوم القيامة، لفصل القضاء بين الأولين والآخرين، فيجزي كُلّ عامل بعمله، إن خيرًا فخير، وإن شرًا فشر، ولهذا قال: (وَقُضِيَ الأمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ) كما قال: {كَلا إِذَا دُكَّتِ الأَرْضُ دَكًّا دَكًّا * وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا * وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الإِنْسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى} [الفجر: ٢١ - ٢٣]، وقال: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} الآية [الأنعام: ١٥٨].

Yüce Allah, Muhammed'i -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- inkâr edenleri tehdit ederek şöyle buyurmaktadır: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلائِكَةُ} “Onlar, ille de Allah'ın ve meleklerin buluttan gölgelikler içinde kendilerine gelmesini mi bekliyorlar?” Yani kıyamet gününde öncekiler ve sonrakiler arasında nihaî hükmü vermek üzere [gelmesini bekliyorlar]. Böylece her amel edene amelinin karşılığını verir; şayet hayır ise hayır, şer ise şer olarak karşılık bulur. Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَقُضِيَ الأمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ} “Ve iş bitirilmiştir. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.” Tıpkı şu ayetlerde buyurduğu gibi: {كَلا إِذَا دُكَّتِ الأَرْضُ دَكًّا دَكًّا * وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا * وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الإِنْسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى} [el-Fecr: 21-23] “Hayır! Yeryüzü parça parça darmadağın edildiğinde, Rabbin ve saf saf melekler geldiğinde, o gün cehennem de getirildiğinde; işte o gün insan [yaptıklarını] hatırlar, fakat bu hatırlamanın ona ne faydası var?” Ve yine şöyle buyurmuştur: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} [el-En'âm: 158] “Onlar, ancak meleklerin kendilerine gelmesini veya Rabbinin gelmesini yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesini mi bekliyorlar? Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün...” ayeti.

وقد ذكر الإمام أبو جعفر بن جرير هاهنا حديث الصور بطوله من أوله، عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ. وهو حديث مشهور ساقه غير واحد من أصحاب المسانيد وغيرهم، وفيه: "أنّ الناس إذا اهتموا لموقفهم في العرصات تشفعوا إلى ربهم بالأنبياء واحدًا واحدًا، من آدم فمن بعده، فكلهم يحيد عنها حتى ينتهوا إلى محمد، صلوات الله وسلامه عليه، فإذا جاؤوا إليه قال: أنا لها، أنا لها. فيذهب فيسجد لله تحت العرش، ويشفع عند الله في أن يأتي لفصل القضاء بين العباد، فيُشفّعه الله، ويأتي في ظُلَل من الغمام بعد ما تنشق السماء الدنيا، وينزل من فيها من الملائكة، ثم الثانية، ثم الثالثة إلى السابعة، وينزل حملة العرش والكَرُوبيّون ، قال: وينزل الجبار، ﷿، في ظُلَل من الغمام والملائكةُ، ولهم زَجَل مِنْ تسبيحهم يقولون: سبحان ذي الملك والملكوت، سبحان رب العرش ذي الجبروت سبحان الحي الذي لا يموت، سبحان الذي يميت الخلائق ولا يموت، سُبّوح قدوس، رب الملائكة والروح، قدوس قدوس، سبحان ربنا الأعلى، سبحان ذي السلطان والعظمة، سبحانه أبدًا أبدًا" .

İmam Ebû Ca'fer b. Cerîr burada sûra üflenme hadisini baştan sona uzunluğuyla Ebû Hureyre'den, o Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem nakletmiştir. Bu, müsned sahiplerinden ve diğerlerinden pek çok kimsenin sevk ettiği meşhur bir hadistir; içinde şu yer alır: "İnsanlar mahşer yerindeki duruşlarından ötürü kederlendiklerinde Rablerine Âdem'den itibaren birer birer peygamberlerle şefaat dileğinde bulunurlar; hepsi bundan çekinir, nihayet Muhammed'e -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- ulaşırlar. Ona geldiklerinde o: «Ben bu iş için varım, ben bu iş için varım» der. Gider, Arş'ın altında Allah'a secde eder ve kullar arasında hükmün verilmesi için gelmesi hususunda Allah katında şefaatte bulunur. Allah onun şefaatini kabul eder; dünya seması yarıldıktan ve oradaki melekler indikten sonra, ardından ikincisi, sonra üçüncüsü yedinciye kadar [bütün semalar yarılıp melekleri indikten], Arş'ı taşıyanlar ve Kerûbiyyûn indikten sonra buluttan gölgelikler içinde gelir. [Ravi] dedi ki: Cebbâr azze ve celle buluttan gölgelikler içinde ve meleklerle birlikte iner; onların tesbihlerinden yükselen bir uğultu vardır, şöyle derler: «Mülk ve melekût sahibini tesbih ederiz! Ceberût sahibi Arş'ın Rabbini tesbih ederiz! Ölmeyen Hayy (diri) olanı tesbih ederiz! Mahlukatı öldüren ve ölmeyen Zât'ı tesbih ederiz! Sübbûhtur, Kuddûstur; meleklerin ve Rûh'un Rabbidir. Kuddûstur, Kuddûstur; Yüce Rabbimizi tesbih ederiz! Saltanat ve azamet sahibini tesbih ederiz; O'nu ebediyen tesbih ederiz!»"

وقد أورد الحافظ أبو بكر بن مَرْدُويه هاهنا أحاديث فيها غرابة والله أعلم؛ فمنها ما رواه من حديث المنهال بن عمرو، عن أبي عبيدة بن عبد الله بن مسعود، عن مسروق، عن ابن مسعود، عن النبي ﷺ قال: "يجمع الله الأولين والآخرين لميقات يوم معلوم، قيامًا شاخصة أبصارهم إلى السماء، ينتظرون فَصْل القضاء، وينزل الله في ظُلَل من الغمام من العرش إلى الكرسي" .

Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye burada içinde gariplik bulunan hadisler zikretmiştir, en doğrusunu Allah bilir; onlardan biri el-Minhâl b. Amr'ın hadisinden, o Ebû Ubeyde b. Abdillâh b. Mes'ûd'dan, o Mesrûk'tan, o İbn Mes'ûd'dan, o Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğidir; buyurdu ki: "Allah öncekileri ve sonrakileri bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde toplar; gözleri semaya dikili halde ayakta hükmün verilmesini beklerler; Allah da Arş'tan Kürsî'ye buluttan gölgelikler içinde iner."

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا أبو بكر بن عطاء بن مقدم، حدثنا معتمر بن سليمان، سمعت عبد الجليل القَيْسي، يحدّث عن عبد الله بن عمرو: (هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ) الآية، قال: يهبط حين يهبط، وبينه وبين خَلْقه سبعون ألف حِجَاب، منها: النور، والظلمة، والماء. فيصوت الماء في تلك الظلمة صوتًا تنخلع له القلوب.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Ebû Bekr b. Atâ b. Mukaddem anlattı, bize Mu'temir b. Süleymân anlattı; Abdülcelîl el-Kaysî'yi Abdullah b. Amr'dan (هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ) ayeti hakkında şöyle rivayet ederken işittim: "İndiği vakit iner; O'nunla yarattıkları arasında yetmiş bin perde vardır; onlardan bazıları nur, karanlık ve sudur. Su o karanlıkta öyle bir ses çıkarır ki o sesten yürekler hoplar."

قال: وحدثنا أبي: حدثنا محمد بن الوزير الدمشقي، حدثنا الوليد قال: سألت زهير بن محمد، عن قول الله: (هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ) قال: ظلل من الغمام، منظوم من الياقوت مكلَّل بالجوهر والزبَرْجَد.

Dedi ki: Bana babam anlattı: Bize Muhammed b. el-Vezîr ed-Dımaşkî anlattı, bize el-Velîd anlattı; dedi ki: Züheyr b. Muhammed'e Allah'ın: (هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ) buyruğunu sordum; şöyle dedi: "Buluttan gölgelikler; yakuttan dizilmiş , cevher ve zebercetle süslenmiştir."

وقال ابن أبي نجيح، عن مجاهد (فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ) قال: هو غير السحاب، ولم يكن قَطّ إلا لبني إسرائيل في تيههم حين تاهوا.

İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den (فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ) hakkında şöyle dediğini nakletti: "O bulut cinsinden farklıdır ve şaşkınca dolandıkları vakit Tîh çölündeki İsrâiloğulları'ndan başka hiçbir kimse için asla olmamıştır."

وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية: (هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلائِكَةُ)

Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebu'l-Âliye'den: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلائِكَةُ } “Onlar, ille de buluttan gölgelikler içinde Allah'ın ve meleklerin kendilerine gelmesini mi bekliyorlar?” [ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti]:

[قال] : يقول: والملائكة يجيئون في ظلل من الغمام، والله تعالى يجيء فيما يشاء -وهي في بعض القراءة: "هل ينظرون إلا أن يأتيهم الله والملائكة في ظُلَل من الغمام" وهي كقوله: {وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلا} [الفرقان: ٢٥].

[şöyle dediğini nakletti] : Şöyle der: "Melekler buluttan gölgelikler içinde gelirler, Allah Teâlâ da dilediği şey içinde gelir." Bazı kıraatlerde bu: "Onlar, ancak Allah'ın ve meleklerin buluttan gölgelikler içinde kendilerine gelmesini mi bekliyorlar?" şeklindedir ve bu şu buyruk gibidir: {وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلا} “O gün gökyüzü beyaz bulutlarla yarılır ve melekler ardı ardına indirilir.”

{سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢١١) زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٢١٢)}

{سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢١١) زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٢١٢)} “İsrâiloğullarına sor, onlara nice apaçık ayetler verdik. Kim kendisine geldikten sonra Allah'ın nimetini değiştirirse, şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir. İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi; onlar iman edenlerle alay ederler. Oysa takva sahipleri kıyamet gününde onların üstündedir. Allah dilediğine hesapsız rızık verir.”

يقول تعالى مُخْبرًا عن بني إسرائيل: كم قد شاهدوا مع موسى (مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ) أي: حجة قاطعة على صدقه فيما جاءهم به، كَيَدهِ وعصاه وفَلْقه البحر وضَرْبه الحجر، وما كان من تظليل الغمام عليهم في شدة الحر، ومن إنزال المَنّ والسلوى وغير ذلك من الآيات الدالات على وجود الفاعل المختار، وصدق من جرت هذه الخوارق على يَدَيه، ومع هذا أعرض كثير منهم عنها، وبَدلوا نعمة الله [كفرًا] أي: استبدلوا بالإيمان بها الكفر بها، والإعراض عنها. (وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ) كما قال إخبارًا عن كفار قريش: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ * جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ} [إبراهيم: ٢٨، ٢٩].

Allah Teâlâ İsrâiloğullarından haber vererek, Mûsâ ile birlikte ne kadar çok (مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ) yani getirdiği şeylerde onun doğruluğuna kesin bir delil teşkil eden apaçık ayet ve deliller gördüklerini bildirmektedir; nitekim eli, asâsı, denizi yarması, taşa vurması, şiddetli sıcakta bulutun üzerlerine gölgelik yapılması, bıldırcın eti ile kudret helvasının indirilmesi ve fail-i muhtar olan [bir yaratıcının] varlığına ve bu olağanüstü hâllerin elinde zuhur ettiği kimsenin doğruluğuna delalet eden diğer mucizeler bunlardandır. Bütün bunlara rağmen onların pek çoğu bunlardan yüz çevirmiş ve Allah'ın nimetini [inkârla] değiştirmişlerdir; yani ona iman etmeyi, onu inkâr etmek ve ondan yüz çevirmekle değişmişlerdir. (وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ) Nitekim Kureyş kâfirlerinden haber vererek şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ * جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ} [İbrâhîm: 28, 29] “Allah'ın nimetini inkâra dönüştüren ve kavimlerini helak yurduna, yaslanacakları cehenneme sürükleyenleri görmedin mi? O ne kötü bir duraktır!”

ثم أخبر تعالى عن تزيينه الحياة الدنيا للكافرين الذين رُضُوا بها واطمأنّوا إليها، وجمعوا الأموال ومنعوها عَنْ مصارفها التي أمروا بها مما يُرْضِي الله عنهم، وسخروا من الذين آمنوا الذين أعرضوا عنها، وأنفقوا ما حصل لهم منها في طاعة ربهم، وبذلوا ابتغاء وجه الله؛ فلهذا فازوا بالمقام الأسعد والحظ الأوفر يوم معادهم، فكانوا فوق أولئك في محشرهم ومَنْشَرهم، ومسيرهم ومأواهم، فاستقروا في الدرجات في أعلى علّيين، وخلد أولئك في الدركات في أسفل السافلين؛ ولهذا قال تعالى: (وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ) أي: يرزق من يشاء من خَلْقه، ويعطيه عطاء كثيرًا جزيلا بلا حصر ولا تعداد في الدنيا والآخرة كما جاء في الحديث: "ابن آدم، أَنْفقْ أُنْفقْ عليك"، وقال النبي ﷺ: "أنفق بلال ولا تخش من ذي العرش إقلالا". وقال تعالى: {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ} [سبأ: ٣٩]، وفي الصحيح أن مَلَكين ينزلان من السماء صَبيحة كل يوم، يقول أحدهما: اللهم أعط منفقًا خلفًا. ويقول الآخر: اللهم أعط مُمْسكا تلفًا. وفي الصحيح "يقول

Sonra Allah Teâlâ, dünya hayatına razı olup ona bel bağlayan, malları toplayıp Allah'ı kendilerinden razı edecek şekilde emrolundukları harcama yerlerinden esirgeyen ve dünyadan yüz çevirip ellerine geçen şeyleri Rablerinin itaatinde infak eden, Allah rızasını kazanmak maksadıyla sarf eden müminlerle alay eden kâfirlere dünya hayatını süslü gösterdiğini haber vermektedir. İşte bu sebeple [müminler], dönüş günlerinde en mesut makama ve en büyük nasibe kavuşmuşlardır; böylece mahşerlerinde ve neşirlerinde (kabirden kalkışlarında), sevk edilişlerinde ve barınaklarında onların üstünde olmuşlardır. Onlar en yüksek makamlarda (a‘lâ-yı illiyyîn) yüksek derecelere yerleşmiş, diğerleri ise en aşağı tabakalarda (esfel-i sâfilîn) alt derekelerde ebedî kalmışlardır. Nitekim Allah Teâlâ: (وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ) buyurmuştur; yani: Yaratıklarından dilediğini rızıklandırır ve ona dünyada ve ahirette sayısız ve hesapsız, pek çok ve bol ihsanda bulunur; nitekim hadiste şöyle gelmiştir: «Ey Âdemoğlu! İnfak et ki sana da infak edilsin.» Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem de: «İnfak et ey Bilâl! Arş’ın sahibinin [seni] fakir düşürmesinden korkma!» buyurmuştur. Allah Teâlâ: {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ} “Her ne infak ederseniz, O onun yerine başkasını verir” [Sebe: 39] buyurmuştur. Sahîh'te her günün sabahında gökten iki meleğin indiği, onlardan birinin: «Allahım! İnfak edene karşılığını ver!» dediği, diğerinin ise: «Allahım! [Malını] tutana (cimrilik edene) telef ver!» dediği rivayet edilmiştir. Sahîh'te [şöyle] geçmektedir: “Şöyle der:

ابن آدم: مالي، مالي! وهل لك من مالك إلا ما أكلت فأفنيت، وما لَبسْتَ فأبليتَ، وما تصدقت فأمضيت ؟ وما سوى ذلك فذاهب وتاركه للناس".

"Âdemoğlu: Malım, malım! der. Halbuki senin malından yiyip tükettiğinden, giyip eskittiğinden ve sadaka verip [ahirete] gönderdiğinden başkası senin midir? Bundan başkası ise gidecek ve insanlara terk edilecek olandır."

وفي مسند الإمام أحمد عن النبي ﷺ أنه قال: "الدنيا دار من لا دار له، ومال من لا مال له، ولها يَجمَعُ من لا عقل له" .

İmam Ahmed'in Müsned'inde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Dünya evi olmayanın evi, malı olmayanın malıdır; aklı olmayan kimse onun için [mal] toplar."

{كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣)}

{كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣)} “İnsanlar tek bir ümmet idi. Sonra Allah, müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi ve insanların ayrılığa düştükleri hususlarda aralarında hüküm vermek için onlarla birlikte hak üzere Kitab'ı indirdi. Halbuki kendilerine apaçık deliller geldikten sonra aralarındaki azgınlık ve kıskançlık yüzünden onda ayrılığa düşenler, ancak o [Kitap] verilenlerin bizzat kendileridir. Bunun üzerine Allah, kendi izniyle iman edenleri, üzerinde ihtilafa düştükleri gerçeğe iletti. Allah, dilediğini dosdoğru bir yola hidayet eder.”

قال ابن جرير: حدثنا محمد بن بشار، حدثنا أبو داود، أخبرنا هَمَّام، عن قتادة، عن عكرمة، عن ابن عباس، قال: كان بين نوح وآدم عشرة قرون، كلهم على شريعة من الحق. فاختلفوا، فبعث الله النبيين مبشرين ومنذرين. قال: وكذلك هي في قراءة عبد الله: (كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا).

İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Ebû Dâvûd anlattı, bize Hemmâm, Katâde'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan aktardı; [İbn Abbâs] dedi ki: Nûh ile Âdem arasında on asır vardı ve hepsi de hak bir şeriat üzereydi. Sonra ihtilafa düştüler, bunun üzerine Allah müjdeleyici ve uyarıcı olarak peygamberleri gönderdi. Dedi ki: Abdullah'ın kıraatinde de bu ayet böyledir: (كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا).

ورواه الحاكم في مستدركه، من حديث بُنْدَار عن محمد بن بشار. ثم قال: صحيح ولم يخرجاه .

Hâkim de bunu Müstedrek'inde Bundâr'ın Muhammed b. Beşşâr'dan rivayet ettiği hadisle tahriç etti. Ardından şöyle dedi: Sahih bir hadistir, fakat iki imam bunu tahriç etmemiştir .

وكذا روى أبو جعفر الرازي، عن أبي العالية، عن أبي بن كعب: أنه كان يقرؤها: (كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّيِّنَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ).

Aynı şekilde Ebû Ca'fer er-Râzî, Ebü'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan onun bu ayeti şöyle okuduğunu rivayet etmiştir: (كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّيِّنَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ).

وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن قتادة في قوله: (كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً) قال: كانوا على الهدى جميعًا، "فاختلفوا فبعث الله النبيين مبشرين منذرين" فكان أول نَبي بعث نوحًا. وهكذا قال مجاهد، كما قال ابن عباس أولا.

Abdurrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den: (كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً) ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Hepsi hidayet üzere idiler. 'Sonra ayrılığa düştüler; bunun üzerine Allah müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi.' Gönderilen ilk peygamber Nûh idi." Mücâhid de İbn Abbâs'ın ilk sözü gibi söylemiştir.

وقال العوفي، عن ابن عباس: (كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً) يقول: كانوا كفارًا، (فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ)

el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: (كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً) buyruğu hakkında şöyle der: "Kâfir idiler, (فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ) [bunun üzerine Allah müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi]."

والقول الأول عن ابن عباس أصح سندًا ومعنى؛ لأن الناس كانوا على ملة آدم، ﵇، حتى عبدوا الأصنام، فبعث الله إليهم نوحًا، ﵇، فكان أول رسول بعثه الله إلى أهل الأرض.

İbn Abbâs'tan nakledilen ilk görüş senet ve mana bakımından daha sahihtir; çünkü insanlar putlara tapıncaya kadar Âdem'in aleyhisselâm dini üzere idiler. Sonra Allah onlara Nûh'u aleyhisselâm gönderdi; o, Allah'ın yeryüzü ehline gönderdiği ilk resuldü.

ولهذا قال: (وَأَنزلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ)

Bundan dolayı [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَأَنزلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ} “İnsanlar arasında, ihtilaf ettikleri konularda hüküm vermek için onlarla birlikte hak ile Kitab'ı indirdi. Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, aralarındaki çekememezlik/azgınlık sebebiyle onda ihtilafa düşenler de ancak o [kitap] verilenlerin bizzat kendileridir.”

أي: من بعد ما قامت عليهم الحجج وما حملهم على ذلك إلا البغي من بعضهم على بعض، (فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ)

Yani kendilerine deliller ikame edildikten sonra [ihtilafa düştüler] ve onları buna sevk eden şey, aralarındaki çekememezlik ve azgınlıktan başkası değildi. (فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ)

وقال عبد الرزاق: حدثنا مَعْمَر، عن سليمان الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة في قوله: (فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ) قال: قال النبي ﷺ: "نحن الآخرون الأولون يوم القيامة، نحن أوّلُ الناس دخولا الجنة، بيد أنهم أوتوا الكتاب من قبلنا وأوتيناه من بعدهم، فهدانا الله لما اختلفوا فيه من الحق، فهذا اليوم الذي اختلفوا فيه، فهدانا له فالناس لنا فيه تبع، فغدًا لليهود، وبعد غد للنصارى".

Abdurrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Süleyman el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den: (فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ) ayeti hakkında şöyle rivayet etti: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bizler kıyamet gününde sonrakileriz ve ilkleriz ; cennete ilk girecek insanlarız. Ancak şu var ki onlara Kitap bizden önce verildi, bize ise onlardan sonra verildi. Allah bizi, onların üzerinde ihtilafa düştükleri gerçeğe iletti. İşte bu, onların hakkında ihtilaf ettikleri gündür; Allah bizi ona iletti . İnsanlar bu konuda bize tabidir; yarın yahudilerindir, öbür gün ise hıristiyanlarındır."

ثم رواه عبد الرزاق، عن معمر، عن ابن طاوس، عن أبيه، عن أبي هريرة .

Sonra Abdurrezzâk bunu Ma'mer'den, o İbn Tâvûs'tan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti .

وقال ابن وهب، عن عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، عن أبيه في قوله: (فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ) فاختلفوا في يوم الجمعة، فاتخذ اليهود يوم السبت، والنصارى يوم الأحد. فهدى الله أمة محمد ليوم الجمعة. واختلفوا في القبلة؛ فاستقبلت النصارى المشرق، واليهود بيت المقدس، فهدى الله أمة محمد للقبلة. واختلفوا في الصلاة؛ فمنهم من يركع ولا يسجد، ومنهم من يسجد ولا يركع، ومنهم من يصلي وهو يتكلم، ومنهم من يصلي وهو يمشي، فهدى الله أمة محمد للحق من ذلك. واختلفوا في الصيام، فمنهم من يصوم بعض النهار، ومنهم من يصوم عن بعض الطعام، فهدى الله أمة محمد للحق من ذلك. واختلفوا في إبراهيم، ﵇، فقالت اليهود: كان يهوديًا، وقالت النصارى: كان نصرانيًا، وجعله الله حنيفًا مسلمًا، فهدى الله أمة محمد للحق من ذلك. واختلفوا في عيسى، ﵇، فكذّبت به اليهود، وقالوا لأمه بهتانًا عظيمًا، وجعلته النصارى إلهًا وولدًا، وجعله الله روحه، وكلمته، فهدى الله أمة محمد ﷺ للحق من ذلك.

İbn Vehb, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'den, o da babasından: (فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ) ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Cuma gününde ihtilaf ettiler; yahudiler cumartesi gününü, hıristiyanlar pazar gününü benimsediler. Allah ise Muhammed ümmetini cuma gününe iletti. Kıble konusunda ihtilaf ettiler; hıristiyanlar doğuya, yahudiler ise Beytü'l-Makdis'e yöneldiler. Allah ise Muhammed ümmetini [asıl] kıbleye iletti. Namaz hususunda ihtilaf ettiler; onlardan kimi rükû edip secde etmez, kimi secde edip rükû etmez, kimi konuşarak namaz kılar, kimi de yürüyerek namaz kılardı. Allah Muhammed ümmetini bu husustaki hakka iletti. Oruç hususunda ihtilaf ettiler; onlardan kimi günün bir kısmında oruç tutar, kimi yiyeceklerin bir kısmından perhiz ederdi. Allah Muhammed ümmetini bu husustaki hakka iletti. İbrâhim aleyhisselâm hakkında ihtilaf ettiler; yahudiler: 'O yahudiydi' dediler, hıristiyanlar: 'O hıristiyandı' dediler; Allah ise onu hanîf bir müslüman kıldı ve Muhammed ümmetini bu husustaki hakka iletti. Îsâ aleyhisselâm hakkında ihtilaf ettiler; yahudiler onu yalanladılar ve annesine büyük bir iftirada bulundular; hıristiyanlar ise onu ilah ve oğul edindiler; Allah ise onu Kendi ruhu ve kelimesi kıldı ve Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetini bu husustaki hakka iletti.

وقال الربيع بن أنس في قوله: (فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ) أي: عند الاختلاف أنهم كانوا على ما جاءت به الرسل قبل الاختلاف، أقاموا على الإخلاص لله ﷿ وحده، وعبادته لا شريك له، وإقام الصلاة وإيتاء الزكاة، فأقاموا على الأمر الأول الذي كان قبل الاختلاف، واعتزلوا الاختلاف، وكانوا شهداء على الناس يوم القيامة شهودًا على قوم نوح، وقوم هود، وقوم صالح، وقوم شعيب، وآل فرعون، أنّ رسلهم قد بلغوهم، وأنهم قد كذبوا رسلهم.

er-Rebî' b. Enes: (فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ) ayeti hakkında şöyle dedi: Yani ihtilaf vuku bulduğunda onlar, ihtilaftan önce peygamberlerin getirdiği şey üzere kaldılar; sadece ve sadece tek olan Allah Azze ve Celle'ye ihlasla yönelmeye, O'na hiçbir şeyi ortak koşmadan ibadet etmeye, namazı ikame etmeye ve zekâtı vermeye devam ettiler. Böylece ihtilaftan önceki ilk emir üzere sebat ettiler, ayrılıktan uzak durdular ve kıyamet gününde insanlar aleyhine, Nûh kavmine, Hûd kavmine, Sâlih kavmine, Şuayb kavmine ve Firavun hanedanına karşı peygamberlerinin kendilerine tebliğ ettiğine ve onların peygamberlerini yalanladıklarına dair şahitler oldular.

وفي قراءة أبي بن كعب: (وَلِيَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ)، وكان أبو العالية يقول: في هذه الآية المخرج من الشبهات والضلالات والفتن.

Übey b. Ka'b'ın kıraatinde ise: (وَلِيَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) şeklindedir. Ebü'l-Âliye de şöyle derdi: Bu ayette şüphelerden, sapkınlıklardan ve fitnelerden bir çıkış yolu vardır.

وقوله: (بِإِذْنِهِ) أي: بعلمه، بما هداهم له. قاله ابن جرير: (وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ) أي: منْ

Allah Teâlâ'nın: { بِإِذْنِهِ } “kendi izniyle” buyruğu; onları hidayet ettiği şeyi bilmesiyle [yani ilmiyle] demektir. İbn Cerîr böyle demiştir. { وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ } “Allah dilediğini hidayete erdirir” buyruğu ise;

خلقه (إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) أي: وله الحكم والحجة البالغة. وفي صحيح البخاري ومسلم عن عائشة: أن رسول الله ﷺ كان إذا قام من الليل يصلي يقول: "اللهم، رب جبريل وميكائيل وإسرافيل، فاطر السموات والأرض، عالم الغيب والشهادة أنت تحكم بين عبادك فيما كانوا فيه يختلفون، اهدني لما اختلفَ فيه من الحق بإذنك، إنك تهدي من تشاء إلى صراط مستقيم" . وفي الدعاء المأثور: اللهم، أرنا الحق حَقّا وارزقنا اتباعه، وأرنا الباطل باطلا ووفّقنا لاجتنابه، ولا تَجْعَلْه ملتبسًا علينا فنضل، واجعلنا للمتقين إمامًا.

(إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) dosdoğru yola iletir; yani hüküm ve kesin hüccet O'nundur. Sahih-i Buhârî ve Müslim'de Âişe'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geceleyin namaz kılmak için kalktığında şöyle dua ederdi: "Cebrail'in, Mikail'in ve İsrafil'in Rabbi, gökleri ve yeri yaratan, gaybı ve görüneni bilen Allahım! Kullarının ihtilaf ettikleri hususlarda aralarında Sen hüküm verirsin . İhtilafa düşülen konularda izninle beni hakka ilet; şüphesiz Sen dilediğini dosdoğru yola iletirsin." Me'sur dualardan birinde de şöyle denmektedir: "Allahım! Bize hakkı hak olarak göster ve ona uymayı nasip et; bâtılı da bâtıl olarak göster ve ondan sakınmayı nasip et. Onu bize şüpheli kılıp da saptırma ve bizi takva sahiplerine önder eyle."

{أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ (٢١٤)}

{أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ (٢١٤)} “Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin hâli başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve sıkıntı dokundu ve öyle sarsıldılar ki nihayet peygamber ve beraberindeki müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' dediler. İyi bilin ki Allah'ın yardımı pek yakındır.”

يقول تعالى: (أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ) قبل أن تُبتَلُوا وتختبروا وتمتحنوا، كما فعل بالذين من قبلكم من الأمم؛ ولهذا قال: (وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ) وهي: الأمراض؛ والأسقام، والآلام، والمصائب والنوائب.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ) Sizden önceki ümmetlere yapıldığı gibi sınanmadan, denenmeden ve imtihana çekilmeden önce [cennete gireceğinizi mi sandınız?] Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ) ki bunlar hastalıklar, illetler, acılar, musibetler ve felaketlerdir.

قال ابن مسعود، وابن عباس، وأبو العالية، ومجاهد، وسعيد بن جبير، ومُرّة الهَمْداني، والحسن، وقتادة، والضحاك، والربيع، والسّدي، ومقاتل بن حَيّان: (الْبَأْسَاءُ) الفقر. قال ابن عباس: (وَالضَّرَّاءُ) السّقم.

İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Ebü'l-Âliye, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Mürre el-Hemedânî, el-Hasan, Katâde, ed-Dahhâk, er-Rebî', es-Süddî ve Mukâtil b. Hayyân dediler ki: (الْبَأْسَاءُ) fakirliktir. İbn Abbâs dedi ki: (وَالضَّرَّاءُ) hastalıktır.

(وَزُلْزِلُوا) خَوْفًا من الأعداء زلْزالا شديدًا، وامتحنوا امتحانًا عظيمًا، كما جاء في الحديث الصحيح عن خَبَّاب بن الأرَتّ قال: قلنا: يا رسول الله، ألا تستنصر لنا؟ ألا تدعو الله لنا؟ فقال: "إنّ من كان قبلكم كان أحدهم يوضع المنشار على مفْرَق رأسه فيخلص إلى قدميه، لا يَصْرفه ذلك عن دينه، ويُمْشَطُ بأمشاط الحديد ما بين لحمه وعظمه، لا يصرفه ذلك عن دينه". ثم قال: "والله ليتمن الله هذا الأمر حتى يسير الراكب من صنعاء إلى حضرموت لا يخاف إلا الله والذئب على غنمه، ولكنكم قوم تستعجلون".

(وَزُلْزِلُوا) Düşman korkusundan şiddetle sarsıldılar ve büyük bir imtihana tabi tutuldular; nitekim Habbâb b. Eret'ten gelen sahih hadiste şöyle demiştir: Dedik ki: Ey Allah'ın Resûlü! Bizim için yardım istemez misiniz? Bizim için Allah'a dua etmez misiniz? Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Sizden öncekiler arasında öyle kimseler vardı ki kişinin başının ortasına testere konur, ayaklarına kadar yarılırdı da bu durum onu dininden çevirmezdi ; etinin ve kemiğinin arasına demir taraklar vurulurdu da bu onu dininden çevirmezdi." Sonra şöyle buyurdu: "Allah'a yemin olsun ki Allah bu işi mutlaka tamamlayacaktır; öyle ki bir süvari San'a'dan Hadramut'a kadar tek başına yolculuk edecek, Allah'tan ve koyunları için kurttan başka hiçbir şeyden korkmayacaktır. Fakat siz acele ediyorsunuz."

وقال الله تعالى: {الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ * وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ} [العنكبوت: ١ - ٣].

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ * وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ} [el-Ankebût: 1-3] “Elif. Lâm. Mîm. İnsanlar, 'İman ettik' demekle imtihana çekilmeden bırakılacaklarını mı sandılar? Andolsun, biz onlardan öncekileri de sınadık. Elbette Allah, doğru olanları da bilir, yalancıları da mutlaka bilir.”

وقد حصل من هذا جانب عظيم للصحابة، ﵃، في يوم الأحزاب، كما قال الله تعالى: {إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا * هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالا شَدِيدًا * وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلا غُرُورًا}

Nitekim bundan sahabeye de -radıyallâhu anhum- Ahzâb gününde büyük bir pay isabet etmiştir; Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi: {إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا * هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالا شَدِيدًا * وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلا غُرُورًا} “Hani onlar hem üstünüzden hem alt tarafınızdan size gelmişlerdi; hani gözler kaymış, yürekler gırtlağa dayanmıştı ve siz Allah hakkında türlü zanlarda bulunuyordunuz. İşte orada müminler sınanmış ve şiddetli bir sarsıntı ile sarsılmışlardı. Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Allah ve Resûlü bize bir aldanıştan başka bir şey vaad etmedi' diyorlardı.”

الآيات [الأحزاب: ١٠ - ١٢].

ayetler [el-Ahzâb: 10-12] “Hani onlar hem üstünüzden hem alt tarafınızdan size gelmişlerdi; hani gözler kaymış, yürekler gırtlağa dayanmıştı ve siz Allah hakkında türlü zanlarda bulunuyordunuz. İşte orada müminler sınanmış ve şiddetli bir sarsıntı ile sarsılmışlardı. Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Allah ve Resûlü bize bir aldanıştan başka bir şey vaad etmedi' diyorlardı.”

ولما سأل هرقلُ أبا سفيان: هل قاتلتموه؟ قال: نعم. قال: فكيف كان الحرب بينكم؟ قال: سِجَالا يدال علينا ونُدَال عليه. قال: كذلك الرسل تُبْتَلى، ثم تكون لها العاقبة .

Hiraql, Ebû Süfyân'a: "Onunla savaştınız mı?" diye sorduğunda o: "Evet" dedi. Hiraql: "Peki aranızdaki savaş nasıl sonuçlandı ?" deyince; Ebû Süfyân: "Nöbetleşedir; kâh o bize üstün gelir, kâh biz ona üstün geliriz" dedi. Bunun üzerine Hiraql: "İşte peygamberler böyledir, sınanırlar; sonra akıbet onların lehine olur" dedi.

وقوله: (مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ) أي: سنتهم. كما قال تعالى: {فَأَهْلَكْنَا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشًا وَمَضَى مَثَلُ الأَوَّلِينَ} [الزخرف: ٨].

(مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ) buyruğu, yani onların sünneti [ve başlarına gelenler] demektir; nitekim Allah Teâlâ: {فَأَهْلَكْنَا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشًا وَمَضَى مَثَلُ الأَوَّلِينَ} [ez-Zuhruf: 8] “Biz onlardan daha zorlu olanları helak ettik; öncekilerin misali de geçmiştir.” buyurmuştur.

وقوله: (وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ) أي: يستفتحون على أعدائهم، ويَدْعون بقُرْب الفرج والمخرج، عند ضيق الحال والشدة. قال الله تعالى: (أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ) كما قال: {فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا} [الشرح: ٥، ٦].

(وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ) buyruğu ise, durumun darlığı ve şiddet anında düşmanlarına karşı zafer talep ettiklerini ve kurtuluş ile çıkış yolunun yakınlaşması için dua ettiklerini gösterir. Allah Teâlâ: (أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ) buyurmuştur; nitekim: {فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا} [el-İnşirâh: 5, 6] “Şüphesiz güçlükle beraber bir kolaylık vardır. Gerçekten güçlükle beraber bir kolaylık vardır.” buyurmuştur.

وكما تكون الشدة ينزل من النصر مثلُها؛ ولهذا قال تعالى: (أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ) وفي حديث أبي رَزين: "عَجب ربّك من قُنُوط عباده، وقُرْب غيثه فينظر إليهم قَنطين، فيظل يضحك، يعلم أنّ فرجهم قريب" الحديث .

Şiddet ne kadar olursa, onun benzeri bir zafer ve yardım iner; bu sebeple Allah Teâlâ: (أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ) buyurmuştur. Ebû Rezîn'in hadisinde şöyle geçer: "Rabbin, kullarının ümitsizliğe kapılmasına ve yardımının yakınlığına şaşar; onların ümitsiz hâllerine bakar da kurtuluşlarının yakın olduğunu bildiği için gülümser." Hadisin devamı vardır .

{يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢١٥)}

{يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢١٥)} “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İnfak edeceğiniz hayır ana babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlaradır. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.”

قال مُقَاتل بن حَيّان: هذه الآية في نفقة التطوّع. وقال السدي: نَسَختها الزكاة. وفيه نظر. ومعنى الآية: يسألونك كيف ينفقون؟ قاله ابن عباس ومجاهد، فبين لهم تعالى ذلك، فقال: (قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ) أي: اصرفُوها في هذه الوجوه. كما جاء في الحديث: "أمك وأباك، وأختك وأخاك، ثم أدناك أدناك". وتلا ميمون بن مِهْرَان هذه الآية، ثم قال: هذه مواضع النفقة ما ذكر فيها طبلا ولا مزمارًا، ولا تصاوير الخشب، ولا كُسوة الحيطان.

Mukâtil b. Hayyân dedi ki: Bu ayet nafile infak hakkındadır. es-Süddî ise: Zekât [ayeti] onu neshetmiştir, dedi. Ancak bu görüş tartışmalıdır. Ayetin manası: Nasıl infak edeceklerini sana soruyorlar demektir. Bunu İbn Abbâs ve Mücâhid söylemiştir. Allah Teâlâ bunu onlara açıklayarak şöyle buyurdu: (قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ) Yani bunları bu yerlere harcayın. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: "Annene, babana, kız kardeşine, erkek kardeşine, sonra da sırasıyla en yakınına, en yakınına." Meymûn b. Mihrân bu ayeti okudu ve ardından şöyle dedi: İşte bunlar infak yerleridir; aralarında davul, kaval, tahta heykeller ve duvar örtüleri zikredilmemiştir.

ثم قال تعالى: (وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ) أي: مهما صَدَرَ منكم من فعل معروف، فإن الله يعلَمُه، وسيجزيكم على ذلك أوفرَ الجزاء؛ فإنه لا يظلم أحدًا مثقالَ ذَرّة.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ) Yani sizden hayır cinsinden ne sâdır olursa şüphesiz Allah onu bilir ve bunun karşılığını size eksiksiz olarak en bol şekilde verecektir; zira O hiç kimseye zerre kadar dahi zulmetmez.

{كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢١٦)}

{كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢١٦)} “Savaş, hoşunuza gitmediği halde üzerinize farz kılındı. Olur ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlı olur ve olur ki sevdiğiniz bir şey de sizin için şer olur. Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.”

هذا إيجاب من الله تعالى للجهاد على المسلمين: أن يكُفُّوا شرّ الأعداء عن حَوْزة الإسلام.

Bu, Allah Teâlâ'nın Müslümanlara, düşmanların kötülüğünü İslâm yurdundan defetmeleri yönünde cihadı farz kılmasıdır.

وقال الزهري: الجهادُ واجب على كلّ أحد، غزا أو قعد؛ فالقاعد عليه إذَا استعين أن يَعينَ، وإذا استُغيثَ أن يُغيثَ، وإذا استُنْفرَ أن ينفر، وإن لم يُحتَجْ إليه قعد.

ez-Zührî şöyle demiştir: Savaşa çıksın veya geride otursun, cihad herkese farzdır; savaşa gitmeyip oturan kimseye düşen, yardım istendiğinde yardım etmek, imdat çağrıldığında imdada koşmak, savaşa çağrıldığında seferber olmaktır. Şayet kendisine ihtiyaç duyulmazsa oturur.

قلت: ولهذا ثَبَت في الصحيح "من مات ولم يغز، ولم يحدث نفسه بغزو مات ميتة جاهلية" . وقال ﵇ يوم الفتح: "لا هجرة، ولكن جهاد ونيَّة، إذا استنفرتم فانفروا" .

Ben derim ki: Bu sebeple Sahih'te şu hadis sabit olmuştur: "Kim gazaya çıkmadan ve içinde gazaya çıkma arzusu bulunmadan ölürse, bir tür cahiliye ölümü ile ölür." Fetih günü de aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: "[Mekke'nin fethinden sonra] hicret yoktur, lâkin cihad ve niyet vardır. Savaşa çağrıldığınızda hemen seferber olun."

وقوله: (وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ) أي: شديد عليكم ومشقة. وهو كذلك، فإنه إما أن يُقْتَلَ أو يجرحَ مع مشقة السفر ومجالدَة الأعداء.

(وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ) buyruğu, yani size ağır ve meşakkatli gelir demektir. Hakikaten de böyledir; zira yolculuk meşakkati ve düşmanlarla vuruşmanın yanı sıra insan ya öldürülür ya da yaralanır.

ثم قال تعالى: (وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ) أي: لأنّ القتالَ يعقبه النصر والظفر على الأعداء، والاستيلاء على بلادهم، وأموالهم، وذرَاريهم، وأولادهم.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ) Yani çünkü savaşın ardından düşmanlara karşı zafer ve üstünlük gelmekte, onların beldeleri, malları, nesilleri ve evlatları ele geçirilmektedir.

(وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ) وهذا عام في الأمور كلّها، قد يُحِبّ المرءُ شيئًا، وليس له فيه خيرة ولا مصلحة. ومن ذلك القُعُود عن القتال، قد يَعْقُبُه استيلاء العدو على البلاد والحكم.

(وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ) Bu bütün işlerde geçerli genel bir kuraldır; insan bir şeyi sevebilir fakat onda kendisi için ne bir hayır ne de bir maslahat vardır. Savaştan geri kalıp oturmak da böyledir; bunun ardından düşmanın beldeleri ve yönetimi ele geçirmesi gelebilir.

ثم قال تعالى: (وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) أي: هو أعلم بعواقب الأمور منكم، وأخبَرُ بما فيه صلاحكم في دنياكم وأخراكم؛ فاستجيبوا له، وانقادوا لأمره، لعلكم ترشدون.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) Yani O, işlerin akıbetini sizden daha iyi bilir; dünyanızda ve ahiretinizde sizin için neyin yararlı olduğunu en iyi O bilendir. Öyleyse O'na icabet edin ve emrine boyun eğin ki doğru yolu bulasınız.

{يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢١٧) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨)}

{يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢١٧) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨)} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük bir günahtır. Fakat Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'dan men etmek ve halkını oradan çıkarmak Allah katında daha büyüktür. Fitne ise öldürmekten daha büyüktür. Güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler. Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir. İşte onlar cehennemliklerdir, orada ebedî kalacaklardır. İman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler var ya, işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن أبي بكر المقدمي، حدثنا المعتمر بن سليمان، عن أبيه، حدثني الحَضْرَمي، عن أبي السَّوار، عن جُنْدَب بن عبد الله، أن رسول الله ﷺ بَعَثَ رَهْطًا، وبعث عليهم أبا عبيدة بن الجَرّاح [أو عبيدة بن الحارث] فلما ذهب ينطلق، بَكَى صَبَابة إلى رسول الله ﷺ، فَجَلَس، فبعث عليهم مكانه عبد الله بن جحش، وكتب له كتابًا، وأمره ألا يقرأ

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Muhammed b. Ebî Bekr el-Mukaddemî anlattı, bize Mu'temir b. Süleymân babasından anlattı, bana el-Hadramî, Ebü's-Sevvâr'dan, o da Cündeb b. Abdillâh'tan anlattı ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir müfreze gönderdi ve başlarına Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'ı [veya Ubeyde b. el-Hâris'i] komutan tayin etti. [Ebû Ubeyde] hareket etmek üzere yola çıkacağı sırada, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan derin muhabbet ve bağlılığından ötürü ağladı ve kaldı. Bunun üzerine [Resûlullah] onun yerine başlarına Abdullah b. Cahş'ı gönderdi, onun için bir mektup yazdı ve...

الكتاب حتى يبلغ مكان كذا وكذا، وقال: لا تُكْرِهَنّ أحدًا على السير معك من أصحابك. فلما قرأ الكتابَ استرجع، وقال: سمعًا وطاعة لله ولرسوله. فخبَّرهم الخبر، وقرأ عليهم الكتاب، فرجع رجلان، وبقي بقيَّتُهم، فلقوا ابن الحَضْرَمي فقتلوه، ولم يَدْرُوا أن ذلك اليوم من رجب أو من جُمَادى. فقال المشركون للمسلمين: قتلتم في الشهر الحرام! فأنزل الله: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ) الآية.

falan falan yere varıncaya kadar okumamasını emretti ve: "Arkadaşlarından hiç kimseyi seninle birlikte gitmeye zorlama" buyurdu. [Abdullah b. Cahş] mektubu okuyunca istircâda bulundu ve: "Allah'a ve Resûlü'ne işittik ve itaat ettik" dedi. Durumu arkadaşlarına haber verdi ve mektubu onlara okudu. İki adam geri döndü, geri kalanlar ise devam etti. İbnü'l-Hadramî ile karşılaşıp onu öldürdüler; ancak o günün Receb ayından mı yoksa Cemâziye'den mi olduğunu bilemediler. Bunun üzerine müşrikler müslümanlara: "Haram ayda adam öldürdünüz!" dediler. Allah da: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ) ayetini indirdi.

وقال السدي، عن أبي مالك، وعن أبي صالح، عن ابن عباس -وعن مُرّة، عن ابن مسعود: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ) وذلك أن رسول الله ﷺ بعث سَرِيَّة، وكانوا سَبْعَة نفر، عليهم عبد الله بن جَحْش الأسدي، وفيهم عَمَّار بن ياسر، وأبو حذيفة بن عُتْبَة بن ربيعة، وسعد بن أبي وَقَّاص، وعتبة بن غَزْوان السُّلمي -حليف لبني نَوْفل -وسُهَيل بن بيضاء، وعامر بن فُهيرة، وواقد بن عبد الله اليَرْبوعي، حليف لعمر بن الخطاب. وكتب لابن جحش كتابًا، وأمره ألا يقرأه حتى ينزل بطن مَلَل فلما نزل بطن مَلَل فتح الكتاب، فإذا فيه: أنْ سِرْ حتى تنزل بطن نخلة. فقال لأصحابه: مَنْ كان يريد الموت فَلْيمض ولْيوص، فإنني مُوص وماض لأمر رسول الله ﷺ. فسار، فتخلف عنه سعد بن أبي وقَّاص، وعتبة، وأضلا راحلة لهما فَأتيا بُحْران يطلبانها، وسار ابنُ جحش إلى بطن نخلة، فإذا هو بالحكم بن كيسان، والمغيرة بن عثمان، وعمرو بن الحضرمي، وعبد الله بن المغيرة. وانفلت [ابن] المغيرة، [فأسروا الحكم بن كيسان والمغيرة] وقُتِل عَمْرو، قتله واقد بن عبد الله. فكانت أوّل غنيمة غنمها أصحاب النبي ﷺ.

es-Süddî, Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten ve İbn Abbâs'tan; ayrıca Mürre'den, o da İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etti: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ) Bu ayetin sebebi şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yedi kişilik bir seriyye gönderdi. Başlarında Abdullah b. Cahş el-Esedî vardı; aralarında Ammâr b. Yâsir, Ebû Huzeyfe b. Utbe b. Rebîa, Sa'd b. Ebî Vakkâs, Nevfeloğullarının müttefiki olan Utbe b. Gazvân es-Sülemî, Süheyl b. Beyzâ, Âmir b. Füheyre ve Ömer b. el-Hattâb'ın müttefiki olan Vâkıd b. Abdullâh el-Yerbûî bulunuyordu. İbn Cahş'a bir mektup yazdı ve Batn-ı Melel'e inmedikçe onu okumamasını emretti. Batn-ı Melel'e indiğinde mektubu açtı, içinde: "Batn-ı Nahle'ye varıncaya kadar yürü" yazılıydı. Arkadaşlarına: "Ölümü göze alan gelsin ve vasiyetini yapsın; ben vasiyetimi yapıyorum ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emri doğrultusunda gidiyorum" dedi. Yola devam etti. Sa'd b. Ebî Vakkâs ve Utbe, develerini kaybettikleri için geride kalıp onu aramak üzere Buhrân'a gittiler. İbn Cahş ise Batn-ı Nahle'ye yürüdü. Orada Hakem b. Keysân, el-Muğîre b. Osmân, Amr b. el-Hadramî ve Abdullah b. el-Muğîre ile karşılaştı. [İbnü]l-Muğîre kaçtı, [Hakem b. Keysân ile el-Muğîre'yi esir aldılar] ve Amr öldürüldü; onu Vâkıd b. Abdullâh öldürdü. Bu, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının elde ettiği ilk ganimet oldu.

فلما رجعوا إلى المدينة بالأسيرين وما أصابوا المال، أراد أهل مكة أن يفادوا الأسيرين، فقال النبي ﷺ: "حتى ننظر ما فعل صاحبانا" فلما رجع سعد وصاحبه، فادى بالأسيرين، ففجر عليه المشركون وقالوا: إن محمدًا يزعم أنه يتبع طاعة الله، وهو أول من استحل الشهر الحرام، وقتل صاحبنا في رجب. فقال المسلمون: إنما قتلناه في جمادى -وقيل: في أول رجب، وآخر ليلة من جمادى -وغمد المسلمون سيوفهم حين دخل شهر رجب. فأنزل الله يُعَيِّر أهل مكة: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ) لا يحل، وما صنعتم أنتم يا معشر المشركين أكبر من القتل في الشهر الحرام، حين كفرتم بالله، وصدَدْتم عنه محمدًا ﷺ وأصحابَه، وإخراجُ أهل المسجد الحرام منه، حين أخرجوا محمدًا ﷺ أكبر من القتل عند الله.

İki esirle ve ele geçirdikleri mallarla Medine'ye döndüklerinde Mekkeliler bu iki esiri fidye karşılığı kurtarmak istediler. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: "İki arkadaşımızın ne yaptığını görene kadar bekleyelim" buyurdu. Sa'd ile arkadaşı dönünce iki esiri fidye karşılığı serbest bıraktı. Bunun üzerine müşrikler taşkınlık yaparak: "Muhammed Allah'ın itaatine uyduğunu iddia ediyor; oysa haram ayı helal sayan ilk kişi o oldu ve bizim adamımızı Receb ayında öldürdü" dediler. Müslümanlar ise: "Biz onu ancak Cemâziye'de öldürdük" dediler; bir rivayete göre Receb'in başında, Cemâziye'nin son gecesinde idi. Müslümanlar Receb ayı girdiğinde kılıçlarını kınlarına soktular. Bunun üzerine Allah Mekkelileri ayıplayarak şu ayeti indirdi: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ) [Onda savaşmak] helal değildir; fakat ey müşrikler topluluğu, sizin Allah'ı inkâr etmeniz, Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabını O'ndan engellemeniz, Mescid-i Haram'ın ehlini oradan çıkarmanız -ki Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem çıkardılar- Allah katında haram ayda adam öldürmekten daha büyüktür.

وقال العوفي، عن ابن عباس: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ) وذلك أنّ المشركين صَدّوا رسول الله ﷺ، وَرَدوه عن المسجد [الحرام] في شهر حرام، ففتح الله على نبيه في شهر حَرَام من العام المقبل. فعاب المشركون على رسول الله ﷺ القتالَ في شهر حرام. فقال الله: (وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ) من القتال فيه. وأنّ محمدًا ﷺ بعث سرية فلقوا عَمْرو بن الحضرمي، وهو مقبل من الطائف في آخر ليلة من جمادى، وأوّل ليلة من

el-Avfî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etti: { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır].” Bunun sebebi şudur: Müşrikler haram bir ayda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i engellemiş ve Mescid[-i Harâm]'dan geri çevirmişlerdi. Allah da ertesi yılın haram bir ayında Peygamberine fetih ihsan etti. Bunun üzerine müşrikler, haram ayda savaşmasından ötürü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ayıpladılar. Allah Teâlâ da: { وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ } “Allah'ın yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Harâm'[a girmeyi engellemek] ve halkını oradan çıkarmak [ise]” onda savaşmaktan daha büyüktür [buyurdu]. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye göndermişti; Cemâziye'nin son gecesi ve [Receb'in] ilk gecesinde Tâif'ten gelmekte olan Amr b. el-Hadramî ile karşılaştılar.

رجب. وأنّ أصحاب محمد ﷺ كانوا يظنون أن تلك الليلة من جمادى، وكانت أول رجب ولم يشعروا، فقتله رجل منهم وأخذوا ما كان معه. وأنّ المشركين أرسلوا يعيرونه بذلك. فقال الله: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ) وغير ذلك أكبر منه: صَدّ عن سبيل الله، وكفر به والمسجد الحرام، وإخراجُ أهله منه ، إخراج أهل المسجد الحرام أكبر من الذي أصابَ أصحابُ محمد ﷺ، والشرك أشد منه.

ilk gecesinde karşılaştılar. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı o gecenin Cemâziye'den olduğunu sanıyorlardı, halbuki Receb'in başıydı ve farkında değillerdi. İçlerinden bir adam onu öldürdü ve yanındakileri aldılar. Müşrikler bunu ayıplamak üzere haber gönderdiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ) Bundan başkası ondan daha büyüktür: Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'dan alıkoymak ve halkını oradan çıkarmak , Mescid-i Haram ehlini çıkarmak, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının yaptığından daha büyüktür ve şirk bundan daha şiddetlidir.

وهكذا روى أبو سَعد البقَّال، عن عكرمة، عن ابن عباس أنها أنزلت في سَريَّة عبد الله بن جحش، وقتْل عمرو بن الحضرمي.

Aynı şekilde Ebû Sa'd el-Bakkâl, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan bu ayetin Abdullah b. Cahş seriyyesi ve Amr b. el-Hadramî'nin öldürülmesi hakkında indiğini rivayet etmiştir.

وقال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن السائب الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس قال: نزل فيما كان من مصاب عَمْرو بن الحضرمي: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ) إلى آخر الآية.

Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. es-Sâib el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: Amr b. el-Hadramî'nin başına gelen olay hakkında ayetin sonuna kadar (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ) ayeti indi.