Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 35. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[وقد روى ابن جرير في كتاب النكاح له وجمعه عن يونس بن عبد الأحوص بن وهب إباحته] .

[İbn Cerîr, Nikâh adlı derleme kitabında Yûnus b. Abdile'l-Ahves b. Vehb'den bunun mubah olduğunu rivayet etmiştir] .

قال الطحاوي: روى أصبغ بن الفرج، عن عبد الرحمن بن القاسم قال: ما أدركت أحدًا أقتدي به في ديني يشك في أنه حلال. يعني وطء المرأة في دبرها، ثم قرأ: (نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ) ثم قال: فأي شيء أبين من هذا؟ هذه حكاية الطحاوي.

Tahâvî dedi ki: Asbag b. el-Ferec, Abdurrahman b. el-Kâsım'dan rivayet etti; [Abdurrahman] dedi ki: 'Dinimde kendilerine uyduğum kimselerden hiçbirini bunun helal olduğunda şüphe ederken görmedim.' Yani kadına dübüründen yaklaşmayı kastetmektedir. Sonra: (نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ) “Kadınlarınız sizin için bir ekindir” ayetini okudu ve ardından şöyle dedi: 'Bundan daha açık ne olabilir ki?' Bu, Tahâvî'nin naklidir.

وقد روى الحاكم، والدارقطني، والخطيب البغدادي، عن الإمام مالك من طرق ما يقتضي

Hâkim, Dârekutnî ve Hatîb el-Bağdâdî, İmam Mâlik'ten çeşitli yollarla rivayet etmişlerdir ki [bu rivayetler]

إباحة ذلك. ولكن في الأسانيد ضعف شديد، وقد استقصاها شيخنا الحافظ أبو عبد الله الذهبي في جزء جمعه في ذلك، فالله أعلم.

cevaz verilmesini gerektiren rivayetler nakletmişlerdir. Ancak senetlerde şiddetli bir zayıflık vardır. Şeyhimiz Hâfız Ebû Abdillâh ez-Zehebî, bu konuda derlediği bir cüzde bunları etraflıca incelemiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقال الطحاوي: حكى لنا محمد بن عبد الله بن عبد الحكم أنه سمع الشافعي يقول: ما صح عن النبي ﷺ في تحليله ولا تحريمه شيء. والقياس أنه حلال. وقد روى ذلك أبو بكر الخطيب، عن أبي سعيد الصيرفي، عن أبي العباس الأصم، سمعت محمد بن عبد الله بن عبد الحكم، سمعت الشافعي يقول … فذكر. قال أبو نصر الصباغ: كان الربيع يحلف بالله الذي لا إله إلا هو: لقد كذب -يعني ابن عبد الحكم -على الشافعي في ذلك فإن الشافعي نص على تحريمه في ستة كتب من كتبه، والله أعلم.

Tahâvî dedi ki: Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem bize Şâfiî'yi şöyle derken işittiğini anlattı: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun helal olduğuna veya haram olduğuna dair hiçbir şey sahih olmamıştır; kıyas ise helal olması yönündedir.' Bunu Ebû Bekr el-Hatîb; Ebû Saîd es-Sayrafî'den, o Ebü'l-Abbâs el-Esam'dan, 'Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem'i işittim, Şâfiî'yi şöyle derken işittim...' diyerek rivayet etmiş ve zikretmiştir. Ebû Nasr es-Sabbâğ dedi ki: er-Rabî', kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin eder ve şöyle derdi: 'O -yani İbn Abdilhakem- bu konuda Şâfiî'ye kesinlikle yalan isnat etmiştir. Çünkü Şâfiî, kitaplarından altısında bunun haram olduğunu açıkça belirtmiştir.' Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقال القرطبي في تفسيره: وممن ينسب إليه هذا القول -وهو إباحة وطء المرأة في دبرها -سعيد ابن المسيب ونافع وابن عمر ومحمد بن كعب القرظي وعبد الملك بن الماجشون. وهذا القول في العتبية. وحكى ذلك عن مالك في كتاب له أسماه كتاب السر، وحذاق أصحاب مالك ومشايخهم ينكرون ذلك الكتاب، ومالك أجل من أن يكون له كتاب السر ووقع هذا القول في العتبية، وذكر ابن العربي أن ابن شعبان أسند هذا القول إلى زمرة كبيرة من الصحابة والتابعين وإلى مالك من رواية كثيرة من كتاب جماع النسوان وأحكام القرآن هذا لفظه قال: وحكى الكيا الهراسي الطبري عن محمد بن كعب القرظي أنه استدل على جواز ذلك بقوله: {أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ * وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ} الشعراء: [١٦٥، ١٦٦].

Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: Bu görüşün -ki o kadına dübüründen yaklaşmanın mubah olmasıdır- kendisine nispet edildiği kimseler arasında Saîd b. el-Müseyyeb, Nâfi', İbn Ömer, Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî ve Abdülmelik b. el-Mâcişûn bulunmaktadır. Bu görüş el-Utbiyye'de de yer almaktadır. Bu görüş Mâlik'ten, kendisine ait olduğu söylenen ve Kitâbü's-Sır adını taşıyan bir kitapta da nakledilmiştir; ancak Mâlik'in ashabının yetkin olanları ve onların meşâyihi bu kitabı inkâr etmektedir. Mâlik, kendisine ait bir Kitâbü's-Sır bulunmasından çok daha yücedir. Bu görüş el-Utbiyye'de de yer almıştır. İbnü'l-Arabî, İbn Şa'bân'ın bu görüşü sahabe ve tâbiînden büyük bir zümreye ve birçok rivayetle Mâlik'e, Cimaü'n-Nisâ ve Ahkâmü'l-Kur'ân adlı kitabında isnat ettiğini belirtmiştir; ifadesi böyledir. Dedi ki: Kiyâ el-Herrâsî et-Taberî, Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den nakletmiştir ki o, bunun caiz oluşuna şu ayeti delil getirmiştir: {أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ * وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ} “İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz? Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz? Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz!” [Şuarâ: 165, 166].

يعني مثله من المباح ثم رده بأن المراد بذلك من خلق الله لهم من فروج النساء لا أدبارهن قلت: وهذا هو الصواب وما قاله القرظي إن كان صحيحًا إليه فخطأ. وقد صنف الناس في هذه المسألة مصنفات منهم أبو العباس القرطبي وسمى كتابه إطهار إدبار من أجاز الوطء في الأدبار.

Yani mubah olandan onun benzerini [kastediyor]. Sonra buna karşı çıkarak, bununla kastedilenin Allah'ın onlar için kadınların fercinden yarattığı yer olduğunu, dübürleri olmadığını belirtmiştir. Ben de derim ki: Doğru olan budur. Kurazî'nin söylediği söz, şayet ona aidiyeti sahihse, hatalıdır. İnsanlar bu mesele hakkında eserler kaleme almışlardır. Bunlardan biri de Ebü'l-Abbâs el-Kurtubî olup kitabına 'İzhâru İdbâri Men Ecâze'l-Vat'e fi'l-Edbâr' adını vermiştir.

وقوله تعالى: (وَقَدِّمُوا لأنْفُسِكُمْ) أي: من فعل الطاعات، مع امتثال ما نهاكم عنه من ترك المحرمات؛ ولهذا قال: (وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ) أي: فيحاسبكم على أعمالكم جميعًا.

Allah Teâlâ'nın: (وَقَدِّمُوا لأنْفُسِكُمْ) “Kendiniz için önceden [güzel ameller] hazırlayın” buyruğu; haramları terk etme hususunda O'nun size yasakladığı şeylere boyun eğmekle birlikte taatleri işlemek [demektir]. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ) “Allah'tan korkun ve bilin ki şüphesiz siz O'na kavuşacaksınız”, yani O, bütün amellerinizden ötürü sizi hesaba çekecektir.

(وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ) أي: المطيعين لله فيما أمرهم، التاركين ما عنه زجرهم.

(وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ) “Müminleri müjdele”; yani kendilerine emrettiği hususlarda Allah'a itaat eden, onları nehyettiği şeyleri de terk edenleri.

وقال ابن جرير: حدثنا القاسم، حدثنا حسين، حدثني محمد بن كثير، عن عبد الله بن واقد، عن عطاء -قال: أراه عن ابن عباس -: (وَقَدِّمُوا لأنْفُسِكُمْ) قال: يقول: " باسم الله"، التسمية عند الجماع.

İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, bize Hüseyn anlattı, bana Muhammed b. Kesîr, Abdullah b. Vâkıd'dan, o Atâ'dan -sanırım İbn Abbas'tan dedi-: (وَقَدِّمُوا لأنْفُسِكُمْ) “Kendiniz için önceden [güzel ameller] hazırlayın” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "'Bismillâh' demektir, [yani] cinsi münasebet esnasında besmele çekmektir."

وقد ثبت في صحيح البخاري، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "لو أن أحدهم إذا أراد أن يأتي أهله قال: باسم الله، اللهم جَنِّبنا الشيطان وجنب الشيطان ما رزقتنا، فإنه إن يقدر بينهما ولد في ذلك لم يضره الشيطان أبدًا".

Nitekim Sahîh-i Buhârî'de İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لو أن أحدهم إذا أراد أن يأتي أهله قال: باسم الله، اللهم جَنِّبنا الشيطان وجنب الشيطان ما رزقتنا، فإنه إن يقدر بينهما ولد في ذلك لم يضره الشيطان أبدًا» «Şayet biriniz eşine yaklaşmak istediğinde: 'Bismillâh! Allahım, bizi şeytandan uzak tut, şeytanı da bize lütfedeceğin rızıktan [çocuktan] uzaklaştır' derse; şüphesiz bu [birliktelik] neticesinde aralarında bir çocuk takdir edilirse, şeytan ona asla zarar veremez.»

{وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٤) لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥)}

{وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٤) لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥)} “İyilik etmeniz, takvalı davranmanız ve insanların arasını düzeltmeniz için Allah'ı yeminlerinize engel kılmayın. Allah her şeyi işitendir, hakkıyla bilendir. (224) Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden (kasıtsız sözlerden) dolayı sorumlu tutmaz; fakat kalplerinizin kazandığı şeylerden ötürü sizi sorumlu tutar. Allah çok bağışlayandır, Halîm'dir (cezayı erteleyendir). (225)”

يقول تعالى: لا تجعلوا أيمانكم بالله تعالى مانعة لكم من البر وصلة الرحم إذا حلفتم على تركها، كقوله تعالى: {وَلا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [النور: ٢٢]، فالاستمرار على اليمين آثَمُ لصاحبها من الخروج منها بالتكفير. كما قال البخاري:

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Onları terk etmek üzere yemin ettiğinizde, Allah Teâlâ adına yaptığınız yeminlerinizi iyilik yapmaya ve sıla-i rahme engel kılmayın; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “İçinizden fazilet ve servet sahibi olanlar akrabaya, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere vermemeye yemin etmesinler; affetsinler, hoş görsünler. Allah'ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [Nûr: 22]. Yeminde ısrar etmek, sahibi için kefaret vererek ondan çıkmaktan daha günahtır. Nitekim Buhârî şöyle demiştir:

حدثنا إسحاق بن إبراهيم، أخبرنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، عن همام بن منبه، قال: هذا ما حدثنا أبو هريرة عن النبي ﷺ قال: "نحن الآخرون السابقون يوم القيامة"، وقال رسول الله ﷺ: "والله لأن يلجَّ أحدكم بيمينه في أهله آثمُ له عند الله من أن يُعطي كفارته التي افترض الله عليه".

Bize İshak b. İbrâhîm anlattı, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten haber verdi, dedi ki: Bu, Ebû Hureyre'nin bize Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğidir; buyurdu ki: "Bizler kıyamet günü sonuncular ve en önde olanlarız." Ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Vallahi, birinizin ailesi hakkındaki yemininde ısrar etmesi, Allah katında, Allah'ın kendisine farz kıldığı kefaretini vermesinden daha büyük bir günahtır."

وهكذا رواه مسلم، عن محمد بن رافع عن عبد الرزاق، به. ورواه أحمد، عنه، به .

Müslim de bunu Muhammed b. Râfi'den , o Abdürrezzâk'tan aynı senetle rivayet etmiştir. Ahmed de ondan aynı senetle rivayet etmiştir .

ثم قال البخاري: حدثنا إسحاق بن منصور، حدثنا يحيى بن صالح، حدثنا معاوية، هو ابن سلام، عن يحيى، وهو ابن أبي كثير، عن عكرمة، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "من استلج في أهله بيمين، فهو أعظم إثمًا، ليس تغني الكفارة" .

Sonra Buhârî dedi ki: Bize İshak b. Mansûr anlattı, bize Yahyâ b. Sâlih anlattı, bize Muâviye -ki o İbn Sellâm'dır- Yahyâ'dan -o da İbn Ebî Kesîr'dir-, o İkrime'den, o Ebû Hureyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim ailesi aleyhindeki bir yeminde ısrarcı olursa , bu onun için daha büyük bir günahtır, kefaret yeterli olmaz" .

وقال علي بن أبي طلحة عن ابن عباس في قوله تعالى: (وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لأيْمَانِكُمْ) قال: لا تجعلن عرضة ليمينك ألا تصنع الخير، ولكن كفر عن يمينك واصنع الخير.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'ın Allah Teâlâ'nın: (وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لأيْمَانِكُمْ) “Allah'ı yeminlerinize engel kılmayın” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "[Allah'ı], iyilik yapmamak için yeminine siper kılma; lakin yeminine kefaret ver ve iyiliği yap."

وهكذا قال مسروق، والشعبي، وإبراهيم النخعي، ومجاهد، وطاوس، وسعيد بن جبير، وعطاء، وعكرمة، ومكحول، والزهري، والحسن، وقتادة، ومقاتل بن حيان، والربيع بن أنس، والضحاك، وعطاء الخراساني، والسدي. ويؤيد ما قاله هؤلاء الجمهور ما ثبت في الصحيحين، عن أبي موسى الأشعري ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: "إني والله -إن شاء الله -لا أحلف على يمين فأرى غيرها خيرًا منها إلا أتيت الذي هو خير وتحللتها" وثبت فيهما أيضًا أن رسول الله ﷺ قال لعبد الرحمن بن سمرة: "يا عبد الرحمن بن سمرة، لا تسأل الإمارة، فإنك إن أعطيتها من غير مسألة أعنت عليها، وإن أعطيتها عن مسألة وكلت إليها، وإذا حلفت على يمين فرأيت خيرًا منها فأت الذي هو خير وكفر عن يمينك" .

Mesrûk, eş-Şa'bî, İbrâhîm en-Nehaî, Mücâhid, Tâvûs, Saîd b. Cübeyr, Atâ, İkrime, Mekhûl, ez-Zührî, el-Hasan, Katâde, Mukātil b. Hayyân, er-Rabî' b. Enes, ed-Dahhâk, Atâ el-Horasânî ve es-Süddî de böyle söylemişlerdir. Bu cumhurun söylediğini, Sahîhayn'da Ebû Mûsâ el-Eş'arî radıyallâhu anh'tan sabit olan şu hadis teyit etmektedir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Ben vallahi -inşallah- bir şeye yemin edip de sonradan başkasını ondan daha hayırlı görürsem, mutlaka daha hayırlı olanı yapar ve yeminimi bozar [kefaretini veririm]" . Yine Sahîhayn'da sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abdurrahman b. Semure'ye şöyle buyurmuştur: "Ey Abdurrahman b. Semure! Yöneticilik isteme; zira sen onu istemeden sana verilirse onda sana yardım edilir, eğer istemen sebebiyle verilirse onunla baş başa bırakılırsın. Bir şeye yemin ettiğinde ondan başkasını daha hayırlı görürsen, daha hayırlı olanı yap ve yeminin için kefaret ver" .

وروى مسلم، عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: "من حلف على يمين فرأى غيرها خيرًا

Müslim, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim bir şeye yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı

منها، فليكفر عن يمينه، وليفعل الذي هو خير" .

görürse, yemini için kefaret versin ve daha hayırlı olanı yapsın" .

وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو سعيد مولى بني هاشم، حدثنا خليفة بن خياط، حدثني عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده أن رسول الله ﷺ قال: "من حلف على يمين فرأى غيرها خيرًا منها فتركها كفارتها" .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Benî Hâşim'in azatlısı Ebû Saîd anlattı, bize Halîfe b. Hayyât anlattı, bana Amr b. Şuayb babasından, o da dedesinden anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim bir şeye yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, onu terk etmesi onun kefaretidir" .

ورواه أبو داود من طريق عبيد الله بن الأخنس، عن عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده قال: قال رسول الله ﷺ: "لا نذر ولا يمين فيما لا يملك ابن آدم، ولا في معصية الله، ولا في قطيعة رحم، ومن حلف على يمين فرأى غيرها خيرًا منها فليدعها، وليأت الذي هو خير، فإن تركها كفارتها" .

Ebû Dâvûd bunu Ubeydullah b. el-Ahnes tarikiyle Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o dedesinden rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Âdemoğlunun sahip olmadığı şeyde, Allah'a isyanda ve sıla-i rahmi kesmede ne adak vardır ne de yemin. Kim bir şeye yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, onu bıraksın ve daha hayırlı olanı yapsın; zira onu terk etmesi onun kefaretidir" .

ثم قال أبو داود: والأحاديث عن النبي ﷺ كلها: " فليكفر عن يمينه" وهي الصحاح.

Sonra Ebû Dâvûd dedi ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen hadislerin tamamında: "Yemini için kefaret versin" şeklindedir ve sahih olanlar da bunlardır.

وقال ابن جرير: حدثنا علي بن سعيد الكندي، حدثنا علي بن مُسْهِر، عن حارثة بن محمد، عن عمرة، عن عائشة قالت: قال رسول الله ﷺ: "من حلف على قطيعة رحم أو معصية، فبره أن يحنث فيها ويرجع عن يمينه" .

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ali b. Saîd el-Kindî anlattı, bize Ali b. Müshir, Hârise b. Muhammed'den, o Amre'den, o Âişe'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim sıla-i rahmi kesmek veya bir masiyet üzere yemin ederse, onun iyiliği onda yeminini bozması ve yemininden dönmesidir" .

وهذا حديث ضعيف؛ لأن حارثة [هذا] هو ابن أبي الرجال محمد بن عبد الرحمن، متروك الحديث، ضعيف عند الجميع.

Bu zayıf bir hadistir; zira [bu] Hârise , İbn Ebî'r-Ricâl Muhammed b. Abdirrahmân'dır; metrûkü'l-hadîstir, herkesin nezdinde zayıftır.

ثم روى ابن جرير عن ابن جبير وسعيد بن المسيب، ومسروق، والشعبي: أنهم قالوا: لا يمين في معصية، ولا كفارة عليها .

Sonra İbn Cerîr, İbn Cübeyr , Saîd b. el-Müseyyeb, Mesrûk ve eş-Şa'bî'den rivayet etti ki onlar şöyle demişlerdir: Masiyette yemin olmaz ve onun üzerine kefaret de gerekmez .

وقوله: (لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ) أي: لا يعاقبكم ولا يلزمكم بما صدر منكم من الأيمان اللاغية، وهي التي لا يقصدها الحالف، بل تجري على لسانه عادة من غير تعقيد ولا تأكيد، كما ثبت في الصحيحين من حديث الزهري، عن حميد بن عبد الرحمن، عن أبي هريرة: أن رسول الله ﷺ قال: "من حلف فقال في حلفه: واللات والعزى، فليقل: لا إله إلا الله" فهذا قاله لقوم حديثي عهد بجاهلية، قد أسلموا وألسنتهم قد ألفت ما كانت عليه من الحلف باللات من غير قصد، فأمروا أن يتلفظوا بكلمة الإخلاص، كما تلفظوا بتلك الكلمة من غير قصد، لتكون هذه بهذه؛ ولهذا قال تعالى: (وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ) كما قال في الآية الأخرى في المائدة: {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الأَيْمَانَ} [المائدة: ٨٩].

Allah Teâlâ'nın: (لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ) “Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden (kasıtsız sözlerden) dolayı sorumlu tutmaz” buyruğu; yani sizden sadır olan lağv (boş) yeminlerden dolayı sizi cezalandırmaz ve sorumlu tutmaz. Bu yeminler, yemin edenin kastetmediği, aksine bağlayıcılık ve pekiştirme olmaksızın dilde alışkanlık üzere cereyan eden yeminlerdir. Nitekim Sahîhayn'da ez-Zührî hadisinden, Humeyd b. Abdirrahmân'dan, onun da Ebû Hureyre'den rivayetine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim yemin edip de yemininde: 'Lât ve Uzzâ'ya andolsun' derse, hemen 'Lâ ilâhe illallâh' desin" . Bunu, cahiliye döneminden yeni çıkmış, Müslüman olmuş ve dilleri kastetmeksizin Lât üzerine yemin etmeye alışmış bir topluluğa söylemiştir. Dolayısıyla o kelimeyi kasıtsız söyledikleri gibi, bunun buna karşılık olması için ihlâs kelimesini telaffuz etmeleri emredilmiştir. Bu sebeple Allah Teâlâ: (وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ) “Fakat kalplerinizin kazandığı şeylerden ötürü sizi sorumlu tutar. Allah çok bağışlayandır, Halîm'dir” buyurmuştur; nitekim Mâide'deki diğer ayette de şöyle buyurmuştur: {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الأَيْمَانَ} “Fakat kasıtlı olarak yaptığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar” [Mâide: 89].

قال أبو داود: باب لغو اليمين: حدثنا حميد بن مسعدة الشامي حدثنا حسان -يعني ابن

Ebû Dâvûd dedi ki: Yeminde lağv bâbı: Bize Humeyd b. Mes'ade eş-Şâmî anlattı, bize Hassân -yani İbn

إبراهيم -حدثنا إبراهيم -يعني الصائغ -عن عطاء: في اللغو في اليمين، قال: قالت عائشة: إن رسول الله ﷺ قال: "هو كلام الرجل في بيته: كلا والله وبلى والله" .

İbrâhîm- anlattı, bize İbrâhîm -yani es-Sâiğ- Atâ'dan yemindeki lağv hakkında anlattı; dedi ki: Âişe şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "O, kişinin evindeki 'Hayır vallahi', 'Evet vallahi' şeklindeki sözüdür" buyurdu .

ثم قال أبو داود: رواه داود بن أبي الفرات، عن إبراهيم الصائغ، عن عطاء، عن عائشة موقوفًا. ورواه الزهري، وعبد الملك، ومالك بن مِعْول، كلهم عن عطاء، عن عائشة، موقوفًا أيضًا.

Sonra Ebû Dâvûd dedi ki: Bunu Dâvûd b. Ebî'l-Furât, İbrâhîm es-Sâiğ'den, o Atâ'dan, o Âişe'den mevkuf olarak rivayet etti. ez-Zührî, Abdülmelik ve Mâlik b. Mi'vel de hepsi Atâ'dan, o Âişe'den mevkuf olarak rivayet etmişlerdir.

قلت: وكذا رواه ابن جريج، وابن أبي ليلى، عن عطاء، عن عائشة، موقوفًا.

Ben de derim ki: İbn Cüreyc ve İbn Ebî Leylâ da Atâ'dan, o Âişe'den mevkuf olarak böyle rivayet etmişlerdir.

ورواه ابن جرير، عن هناد، عن وَكِيع، وعبدة، وأبي معاوية، عن هشام بن عروة، عن أبيه، عن عائشة في قوله: {لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ} [المائدة: ٨٩] قالت: لا والله، بلى والله.

İbn Cerîr de bunu Hennâd'dan, o Vekî', Abde ve Ebû Muâviye'den, onlar Hişâm b. Urve'den, o babasından, o Âişe'den {لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ} “Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden (kasıtsız sözlerden) dolayı sorumlu tutmaz” [Mâide: 89] ayeti hakkında rivayet etmiştir; Âişe: "'Hayır vallahi', 'Evet vallahi' sözleridir" demiştir.

ثم رواه عن محمد بن حميد، عن سلمة، عن ابن إسحاق، عن هشام، عن أبيه، عنها. وبه، عن ابن إسحاق، عن الزهري، عن القاسم، عنها. وبه، عن سلمة عن ابن أبي نَجِيح، عن عطاء، عنها.

Sonra bunu Muhammed b. Humeyd'den, o Seleme'den, o İbn İshak'tan, o Hişâm'dan, o babasından, o [Âişe]'den rivayet etti. Yine bu yolla İbn İshak'tan, o ez-Zührî'den, o el-Kâsım'dan, o [Âişe]'den rivayet etti. Yine bu yolla Seleme'den , o İbn Ebî Necîh'ten, o Atâ'dan, o [Âişe]'den rivayet etti.

وقال عبد الرزاق: أخبرنا معمر، عن الزهري، عن عروة عن عائشة في قوله: (لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ) قالت: هم القوم يتدارؤون في الأمر، فيقول هذا: لا والله، وبلى والله، وكلا والله يتدارؤون في الأمر: لا تعقد عليه قلوبهم .

Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o Urve'den , o Âişe'den (لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ) “Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden dolayı sorumlu tutmaz” ayeti hakkında haber verdi; Âişe dedi ki: "Onlar bir meselede tartışan ve biri: 'Hayır vallahi', 'Evet vallahi', 'Asla vallahi' diyen bir topluluktur; bir meselede tartışırlar, kalpleri buna bağlanmaz ."

وقد قال ابن أبي حاتم: أخبرنا هارون بن إسحاق الهمداني، حدثنا عبدة -يعني ابن سليمان -عن هشام بن عروة، عن أبيه، عن عائشة في قول الله: (لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ) قالت: هو قول الرجل: لا والله، وبلى والله.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Hârûn b. İshak el-Hemdânî haber verdi, bize Abde -yani İbn Süleymân- Hişâm b. Urve'den, o babasından, o Âişe'den Allah'ın: (لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ) “Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden dolayı sorumlu tutmaz” buyruğu hakkında anlattı; [Âişe] dedi ki: "O, kişinin: 'Hayır vallahi', 'Evet vallahi' demesidir."

وحدثنا أبي، حدثنا أبو صالح كاتب الليث، حدثني ابن لهيعة، عن أبي الأسود، عن عروة قال: كانت عائشة تقول: إنما اللغو في المزاحة والهزل، وهو قول الرجل: لا والله، وبلى والله. فذاك لا كفارة فيه، إنما الكفارة فيما عقد عليه قلبه أن يفعله، ثم لا يفعله.

Bize babam anlattı, bize Leys'in kâtibi Ebû Sâlih anlattı, bana İbn Lehîa, Ebu'l-Esved'den, o Urve'den anlattı; dedi ki: Âişe şöyle derdi: "Lağv ancak şaka ve mizahtadır; o da kişinin: 'Hayır vallahi', 'Evet vallahi' demesidir. İşte bunda kefaret yoktur; kefaret ancak kalbinin yapmaya bağlandığı ve sonra yapmadığı şeydedir."

ثم قال ابن أبي حاتم: وروي عن ابن عمر، وابن عباس في أحد أقواله، والشعبي، وعكرمة في أحد قوليه، وعطاء، والقاسم بن محمد، ومجاهد في أحد قوليه، وعروة بن الزبير، وأبي صالح، والضحاك في أحد قوليه، وأبي قلابة، والزهري، نحو ذلك.

Sonra İbn Ebî Hâtim dedi ki: İbn Ömer'den, görüşlerinden birinde İbn Abbas'tan, eş-Şa'bî'den, iki görüşünden birinde İkrime'den, Atâ'dan, el-Kâsım b. Muhammed'den, iki görüşünden birinde Mücâhid'den, Urve b. ez-Zübeyr'den, Ebû Sâlih'ten, iki görüşünden birinde ed-Dahhâk'tan, Ebû Kılâbe'den ve ez-Zührî'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir.

الوجه الثاني: قرئ على يونس بن عبد الأعلى، أخبرنا ابن وهب، أخبرني الثقة، عن ابن شهاب، عن عروة، عن عائشة: أنها كانت تتأول هذه الآية -يعني قوله: (لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ) وتقول: هو الشيء يحلف عليه أحدكم، لا يريد منه إلا الصدق، فيكون على غير ما حلف عليه.

İkinci vecih: Yûnus b. Abdile'l-A'lâ'ya okundu, bize İbn Vehb haber verdi, bana sika (güvenilir) bir râvi İbn Şihâb'dan, o Urve'den, o Âişe'den haber verdi ki: O, bu ayeti -yani: (لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ) “Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden dolayı sorumlu tutmaz” buyruğunu- tevil eder ve şöyle derdi: "O, birinizin bir şey üzerine ancak doğru olduğunu düşünerek yemin etmesi, fakat o şeyin yemin ettiği gibi olmamasıdır."

ثم قال: وروي عن أبي هريرة، وابن عباس -في أحد قوليه - وسليمان بن يسار، وسعيد بن جبير، ومجاهد -في أحد قوليه -وإبراهيم النخعي -في أحد قوليه -والحسن، وزرارة بن أوفى،

Sonra [İbn Ebî Hâtim] dedi ki: Ebû Hüreyre'den, iki görüşünden birinde İbn Abbas'tan, Süleymân b. Yesâr'dan, Saîd b. Cübeyr'den, iki görüşünden birinde Mücâhid'den, iki görüşünden birinde İbrâhîm en-Nehaî'den, el-Hasan'dan ve Zürâre b. Evfâ'dan da rivayet edilmiştir.

وأبي مالك، وعطاء الخراساني، وبكر بن عبد الله، وأحد قولي عكرمة، وحبيب بن أبي ثابت، والسدي، ومكحول، ومقاتل، وطاوس، وقتادة، والربيع بن أنس، ويحيى بن سعيد، وربيعة، نحو ذلك.

Ebû Mâlik'ten, Atâ el-Horasânî'den, Bekr b. Abdillâh'tan, İkrime'nin iki görüşünden birinde, Habîb b. Ebî Sâbit'ten, es-Süddî'den, Mekhûl'den, Mukātil'den, Tâvûs'tan, Katâde'den, er-Rabî' b. Enes'ten, Yahyâ b. Saîd'den ve Rabîa'dan da bunun benzeri rivayet edilmiştir.

وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن موسى الحرشي حدثنا عبد الله بن ميمون المرالي، حدثنا عوف الأعرابي عن الحسن بن أبي الحسن، قال: مر رسول الله ﷺ بقوم ينتضلون -يعني: يرمون -ومع رسول الله ﷺ رجل من أصحابه، فرمى رجل من القوم فقال: أصبت والله وأخطأت والله. فقال الذي مع النبي ﷺ: حنث الرجل يا رسول الله. قال: "كلا أيمان الرماة لغو لا كفارة فيها ولا عقوبة" هذا مرسل حسن عن الحسن .

İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Mûsâ el-Haraşî anlattı, bize Abdullah b. Meymûn el-Merâlî anlattı, bize Avf el-A'râbî, el-Hasan b. Ebi'l-Hasan'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ok atma yarışması yapan -yani ok atan- bir topluluğun yanından geçti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında ashabından bir adam vardı. Topluluktan bir adam ok attı ve: 'İsabet ettirdim vallahi', 'Iskaladım vallahi' dedi. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaki zat: 'Adam yeminini bozdu ey Allah'ın Resûlü!' dedi. [Nebi] buyurdu ki: "Hayır! Ok atıcılarının yeminleri lağvdir; onda kefaret de yoktur, ceza da." Bu, el-Hasan'dan gelen hasen bir mürseldir .

وقال ابن أبي حاتم: وروي عن عائشة القولان جميعًا.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Âişe'den her iki görüş de rivayet edilmiştir.

حدثنا عصام بن رواد، أخبرنا آدم، أخبرنا شيبان، عن جابر، عن عطاء بن أبي رباح، عن عائشة قالت: هو قوله: لا والله، وبلى والله، وهو يرى أنه صادق، ولا يكون كذلك.

Bize Isâm b. Ravvâd anlattı, bize Âdem haber verdi, bize Şeybân, Câbir'den, o Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o Âişe'den haber verdi; [Âişe] dedi ki: "O, kişinin doğru söylediğini zannettiği halde: 'Hayır vallahi', 'Evet vallahi' demesidir; oysa durum öyle değildir."

أقوال أخر: قال عبد الرزاق، عن هشيم، عن مغيرة، عن إبراهيم: هو الرجل يحلف على الشيء ثم ينساه.

Diğer Görüşler: Abdürrezzâk, Hüşeym'den, o Mugîre'den, o İbrâhîm'den nakletti: "O, kişinin bir şey üzerine yemin edip sonra onu unutmasıdır."

وقال زيد بن أسلم: هو قول الرجل: أعمى الله بصري إن لم أفعل كذا وكذا، أخرجني الله من مالي إن لم آتك غدا، فهو هذا.

Zeyd b. Eslem dedi ki: "O, kişinin: 'Şunu şunu yapmazsam Allah gözümü kör etsin', 'Yarın sana gelmezsem Allah beni malımdan çıkarsın' demesidir; işte bu odur."

قال ابن أبي حاتم: وحدثنا علي بن الحسين، حدثنا مسدد، حدثنا خالد، أخبرنا عطاء، عن طاوس، عن ابن عباس قال: لغو اليمين أن تحلف وأنت غضبان.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize Müsedded anlattı, bize Hâlid anlattı, bize Atâ, Tâvûs'tan, o İbn Abbas'tan haber verdi; dedi ki: "Yeminde lağv, öfkeliyken yemin etmendir."

وأخبرني أبي، أخبرنا أبو الجماهر، حدثنا سعيد بن بشير، حدثني أبو بشر، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: لغو اليمين أن تحرم ما أحل الله لك، فذلك ما ليس عليك فيه كفارة، وكذا روي عن سعيد بن جبير.

Bana babam haber verdi, bize Ebu'l-Cemâhir haber verdi, bize Saîd b. Beşîr anlattı, bana Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbas'tan anlattı; dedi ki: "Yeminde lağv, Allah'ın sana helal kıldığı şeyi haram kılmandır; işte bu, üzerinde kefaret olmayan şeydir." Saîd b. Cübeyr'den de böyle rivayet edilmiştir.

وقال أبو داود "باب اليمين في الغضب": حدثنا محمد بن المنهال، أنبأنا يزيد بن زريع، حدثنا حبيب المعلم، عن عمرو بن شعيب، عن سعيد بن المسيب: أن أخوين من الأنصار كان بينهما ميراث، فسأل أحدهما صاحبه القسمة فقال: إن عدت تسألني عن القسمة، فكل مالي في رتاج الكعبة. فقال له عمر: إن الكعبة غنية عن مالك، كفر عن يمينك وكلم أخاك، سمعت رسول الله ﷺ يقول: "لا يمين عليك، ولا نذر في معصية الرب ﷿، ولا في قطيعة الرحم، ولا فيما لا تملك" .

Ebû Dâvûd "Öfkede Yemin Babı"nda dedi ki: Bize Muhammed b. el-Minhâl anlattı, bize Yezîd b. Zürey' haber verdi, bize Habîb el-Muallim, Amr b. Şuayb'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı: Ensar'dan iki kardeş arasında bir miras vardı. Biri diğerinden taksimi istedi, diğeri ise: 'Eğer bir daha benden taksim istersen, bütün malım Kâbe'nin kapısına adak olsun' dedi. Bunun üzerine Ömer ona dedi ki: 'Kâbe senin malına muhtaç değildir; yeminin için kefaret ver ve kardeşinle konuş. Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim : "Azîz ve Celîl olan Rabbe isyanda, sıla-i rahmi kesmede ve sahip olmadığın şeyde sana yemin de yoktur adak da"' .

وقوله: (وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ) قال ابن عباس ومجاهد وغير واحد: هو أن يحلف على الشيء وهو يعلم أنه كاذب. قال مجاهد وغيره: وهي كقوله: {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ عَقَّدْتُمُ الأَيْمَانَ} الآية [المائدة: ٨٩]

Allah Teâlâ'nın: (وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ) “Fakat O, kalplerinizin kazandığı [bile bile ettiğiniz yeminler] sebebiyle sizi sorumlu tutar” buyruğu hakkında; İbn Abbâs, Mücâhid ve birden fazla kişi: "Bu, kişinin yalan olduğunu bildiği halde bir şey üzerine yemin etmesidir" demişlerdir. Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Bu, O'nun: {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ عَقَّدْتُمُ الأَيْمَانَ} “Fakat O, sımsıkı bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar” [el-Mâide: 89] ayeti gibidir.

(وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ) أي: غفور لعباده، حليم عليهم .

(وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ) “Allah çok bağışlayandır, halîmdir” Yani: Kullarına karşı çok bağışlayıcıdır, onlara karşı pek müsamahakârdır (halîmdir) .

{لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦) وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٧)}

{لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦) وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٧)} “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için dört ay bekleme süresi vardır. Şayet [bu süre içinde yeminlerinden] dönerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (226) Eğer boşanmaya kesin karar verirlerse, şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (227)”

الإيلاء: الحلف، فإذا حلف الرجل ألا يجامع زوجته مدة، فلا يخلو: إما أن يكون أقل من أربعة أشهر، أو أكثر منها، فإن كانت أقل، فله أن ينتظر انقضاء المدة ثم يجامع امرأته، وعليها أن تصبر، وليس لها مطالبته بالفيئة في هذه المدة، وهذا كما ثبت في الصحيحين عن عائشة: أن رسول الله آلى من نسائه شهرًا، فنزل لتسع وعشرين، وقال: "الشهر تسع وعشرون" ولهما عن عمر بن الخطاب نحوه . فأما إن زادت المدة على أربعة أشهر، فللزوجة مطالبة الزوج عند انقضاء أربعة أشهر: إما أن يفيء -أي: يجامع -وإما أن يطلق، فيجبره الحاكم على هذا أو هذا لئلا يضر بها. ولهذا قال تعالى: (لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ) أي: يحلفون على ترك الجماع من نسائهم، فيه دلالة على أن الإيلاء يختص بالزوجات دون الإماء كما هو مذهب الجمهور. (تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ) أي: ينتظر الزوج أربعة أشهر من حين الحلف، ثم يوقف ويطالب بالفيئة أو الطلاق. ولهذا قال: (فَإِنْ فَاءُوا) أي: رجعوا إلى ما كانوا عليه، وهو كناية عن الجماع، قاله ابن عباس، ومسروق والشعبي، وسعيد بن جبير، وغير واحد، ومنهم ابن جرير ﵀ (فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) أي: لما سلف من التقصير في حقهن بسبب اليمين.

İylâ (الإيلاء); yemin etmektir. Bir kimse hanımıyla bir süre cinsel ilişkide bulunmamaya yemin ettiğinde bu durum iki halden uzak değildir: Ya dört aydan az olur ya da dört aydan fazla olur. Şayet dört aydan az olursa, sürenin dolmasını bekleyip sonra hanımıyla cinsel ilişkide bulunma hakkına sahiptir; kadının ise sabretmesi gerekir ve bu süre içinde kocasından [yeminden] dönmesini (fev'et) talep etme hakkı yoktur. Bu durum, Sahîhayn'da Âişe'den sabit olduğu gibidir: Resûlullah hanımlarına yaklaşmamaya bir ay yemin etmiş (iylâ yapmış), sonra yirmi dokuzuncu günde inmiş ve: "Ay, yirmi dokuz gündür" buyurmuştur . Sahîhayn'da Ömer b. el-Hattâb'dan da benzeri rivayet edilmiştir . Süre dört ayı aşarsa, dört ay dolduğunda kadının kocasından talepte bulunma hakkı vardır: Ya [yeminden] döner -yani cinsel ilişkide bulunur- ya da boşar. Hâkim, kadına zarar vermesin diye erkeği bu ikisinden birini yapmaya zorlar. Bundan dolayı Allah Teâlâ: (لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ) “Yemin edenler için” yani kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için, buyurmuştur. Bunda, cumhurun mezhebi doğrultusunda, iylânın cariyeler hakkında değil sadece zevceler hakkında geçerli olduğuna delil vardır. (تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ) “Dört ay bekleme süresi vardır” yani koca, yemin ettiği andan itibaren dört ay bekler, ardından durdurulup [yeminden] dönmesi veya boşaması istenir. Nitekim şöyle buyurmuştur: (فَإِنْ فَاءُوا) “Şayet dönerlerse” yani daha önce bulundukları hale geri dönerlerse ki bu, cinsel ilişkiden kinayedir; bunu İbn Abbas, Mesrûk, eş-Şa‘bî, Saîd b. Cübeyr ve İbn Cerîr rahimehullâh dahil pek çok kişi söylemiştir. (فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” yani yemin sebebiyle onların haklarında daha önce meydana gelen kusurlar için [bağışlayıcıdır].

وقوله: (فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) فيه دلالة لأحد قولي العلماء -وهو القديم عن الشافعي: أن المولي إذا فاء بعد الأربعة الأشهر أنه لا كفارة عليه. ويعتضد بما تقدم في الآية التي قبلها، عن عمرو بن شعيب، عن أبيه عن جده أن رسول الله ﷺ قال: "من حلف على يمين فرأى غيرها خيرًا منها فتركها كفارتها" كما رواه أحمد وأبو داود والذي عليه الجمهور وهو الجديد من مذهب الشافعي أن عليه الكفارة لعموم وجوب التكفير على كل حالف، كما تقدم أيضا في الأحاديث الصحاح. والله أعلم.

Allah Teâlâ'nın: (فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) “Şayet dönerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğunda, âlimlerin iki görüşünden birine -ki Şâfiî'den nakledilen kadîm (eski) görüştür- delil vardır: İylâ yapan kimse dört aydan sonra [yeminden] dönerse ona kefaret gerekmez. Bu husus, bir önceki ayette geçen, Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği şu hadisle de desteklenir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kim bir yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, onu terk etmesi onun kefaretidir" buyurmuştur ; nitekim Ahmed ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir . Cumhurun benimsediği ve Şâfiî mezhebinin cedîd (yeni) görüşü olan hükme göre ise, her yemin eden kimsenin kefaret ödemesinin genel vacipliği gereği ona kefaret gerekir; nitekim bu da sahih hadislerde daha önce geçmişti. En doğrusunu Allah bilir.

وقد ذكر الفقهاء وغيرهم -في مناسبة تأجيل المولي بأربعة أشهر -الأثر الذي رواه الإمام مالك بن أنس، ﵀، في الموطأ، عن عمرو بن دينار قال: خرج عمر بن الخطاب من الليل فسمع امرأة تقول:

Fakihler ve diğerleri, iylâ yapana dört ay süre tanınmasının münasebeti hakkında, İmam Mâlik b. Enes'in rahimehullâh el-Muvatta'da Amr b. Dînâr'dan rivayet ettiği şu haberi zikretmişlerdir: Ömer b. el-Hattâb bir gece dışarı çıkmıştı da şöyle diyen bir kadını işitti:

تطاوَلَ هذا الليلُ واسودّ جانِبُهْ

Uzadıkça uzadı bu gece ve her yanı karardı,

وأرقني ألا خليلَ ألاعِبُهْ

Uykumu kaçırdı oynaşacağım bir dostun bulunmayışı.

فوالله لولا الله أني أراقبهْ … لحرِّكَ من هذا السرير جوانبه

Allah'a yemin olsun ki, şayet Allah'tan sakınıp O'nu gözetmeseydim, bu sedirin kenarları muhakkak sarsılırdı.

فسأل عمر ابنته حفصة، ﵂: كم أكثر ما تصبر المرأة عن زوجها؟ فقالت: ستة أشهر أو أربعة أشهر. فقال عمر: لا أحبس أحدًا من الجيوش أكثر من ذلك .

Bunun üzerine Ömer, kızı Hafsa'ya radıyallâhu anhâ: "Bir kadın kocası olmadan en fazla ne kadar sabredebilir?" diye sordu. O da: "Altı ay veya dört ay" dedi. Ömer: "Artık ordulardan hiçbir kimseyi bundan daha fazla alıkoymam" dedi .

وقال: محمد بن إسحاق، عن السائب بن جبير، مولى ابن عباس - وكان قد أدرك أصحاب النبي ﷺ -قال: ما زلت أسمع حديث عمر أنه خرج ذات ليلة يطوف بالمدينة، وكان يفعل ذلك كثيرا؛ إذ مر بامرأة من نساء العرب مغلقة بابها [وهي] تقول.

Muhammed b. İshâk, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına yetişmiş olan İbn Abbas'ın azatlısı es-Sâib b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etti: Ömer'in bir gece Medine'de dolaşmaya çıktığına dair hadisi hep işitirdim -ki o bunu çokça yapardı-; derken kapısını kilitlemiş [ve şöyle] diyen Arap kadınlarından bir kadına rastladı:

تطاول هذا الليل وازورّ جانبه … وأرقني ألا ضجيعَ ألاعِبُهْ

Uzadıkça uzadı bu gece ve eğrildi her yanı… Uykumu kaçırdı oynaşacağım bir yatak arkadaşının bulunmayışı.

ألاعبه طورًا وطورًا كأنما … بدا قمرًا في ظلمة الليل حاجبه

Kâh onunla oynaşırdım kâh o öyle biriydi ki… Gece karanlığında kaşı adeta bir ay gibi parlardı.

يسرّ به من كان يلهو بقربه … لطيف الحشا لا يحتويه أقاربه

Yakınında eğlenen kimse onunla sevinir… İnce bellidir, akrabaları ona denk olamaz.

فوالله لولا الله لا شيء غيره … لنقض من هذا السرير جوانبه

Vallahi, Allah olmasaydı ve başka hiçbir şey olmasaydı… Şu karyolanın kenarları mutlaka yıkılırdı.

ولكنني أخشى رقيبًا موكلا … بأنفسنا لا يَفْتُر الدهرَ كاتبه

Fakat ben, canlarımıza vekil kılınan… Yazıcısı zaman boyunca hiç gevşemeyen bir gözetleyiciden korkarım.

ثم ذكر بقية ذلك كما تقدم، أو نحوه . وقد روى هذا من طرق، وهو من المشهورات .

Sonra [râvi], daha önce geçtiği gibi veya benzeri şekilde kıssanın gerisini zikretti . Bu rivayet muhtelif yollardan rivayet edilmiştir ve meşhur rivayetlerdendir .

وقوله: (وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ) فيه دلالة على أنه لا يقع الطلاق بمجرد مضي الأربعة أشهر كقول الجمهور ، وذهب آخرون إلى أنه يقع بمضي الأربعة أشهر تطليقة، وهو مروي بأسانيد صحيحة عن عمر، وعثمان، وعلي، وابن مسعود، وابن عباس، وابن عمر، وزيد بن ثابت، وبه يقول ابن سيرين، [ومسروق] والقاسم، وسالم، والحسن، وأبو سلمة، وقتادة، وشريح القاضي، وقبيصة بن ذؤيب، وعطاء، وأبو سلمة بن عبد الرحمن، وسليمان بن طرخان التيمي، وإبراهيم النخعي، والربيع بن أنس، والسدي.

Allah Teâlâ'nın: (وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ) “Eğer boşanmaya kesin karar verirlerse” buyruğunda, cumhurun kavli doğrultusunda, sadece dört ayın geçmesiyle talâkın meydana gelmeyeceğine delil vardır . Başkaları ise dört ayın geçmesiyle bir talâkın vaki olacağı görüşüne gitmişlerdir; bu görüş Ömer, Osman, Ali, İbn Mes‘ûd, İbn Abbas, İbn Ömer ve Zeyd b. Sâbit'ten sahih senetlerle rivayet edilmiştir. İbn Sîrîn, [Mesrûk] , el-Kâsım, Sâlim, el-Hasan, Ebû Seleme, Katâde, Kadı Şüreyh, Kabîsa b. Züeyb, Atâ, Ebû Seleme b. Abdirrahmân, Süleymân b. Tarhân et-Teymî, İbrâhîm en-Nehaî, er-Rebî‘ b. Enes ve es-Süddî de bu görüştedir.

ثم قيل: إنها تطلق بمضي الأربعة أشهر طلقة رجعية؛ قاله سعيد بن المسيب، وأبو بكر بن عبد الرحمن بن الحارث بن هشام، ومكحول، وربيعة، والزهري، ومروان بن الحكم. وقيل إنها تطلق طلقة بائنة، روي عن علي، وابن مسعود، وعثمان، وابن عباس، وابن عمر، وزيد بن ثابت، وبه يقول: عطاء وجابر بن زيد، ومسروق وعكرمة، والحسن، وابن سيرين، ومحمد بن الحنفية، وإبراهيم، وقبيصة بن ذؤيب، وأبو حنيفة، والثوري، والحسن بن صالح، وكل من قال: إنها تطلق بمضي الأربعة أشهر أوجب عليها العدة، إلا ما روي عن ابن عباس وأبي الشعثاء: أنها إن كانت حاضت ثلاث حيض فلا عدة عليها، وهو قول الشافعي، والذي عليه الجمهور أنه يوقف فيطالب إما بهذا أو هذا ولا يقع عليها بمجرد مضيها طلاق.

Sonra şöyle denilmiştir: Dört ayın geçmesiyle kadın ric‘î bir talâkla boşanmış olur. Bunu Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû Bekir b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm, Mekhûl, Rebîa, ez-Zührî ve Mervân b. el-Hakem söylemiştir. Kadının bâin bir talâkla boşanmış olacağı da söylenmiştir; bu [görüş] Ali, İbn Mes‘ûd, Osman, İbn Abbas, İbn Ömer ve Zeyd b. Sâbit'ten rivayet edilmiştir. Atâ, Câbir b. Zeyd, Mesrûk, İkrime, el-Hasan, İbn Sîrîn, Muhammed b. el-Hanefiyye, İbrâhim [en-Nehaî], Kabîsa b. Züeyb, Ebû Hanîfe, es-Sevrî ve el-Hasan b. Sâlih de bu görüştedir. Dört ayın geçmesiyle kadının boşanmış olacağını söyleyen herkes ona iddeti gerekli görmüştür; ancak İbn Abbas ve Ebü'ş-Şa‘sâ'dan rivayet edilen, şayet kadın üç hayız görmüşse üzerine iddet gerekmediği görüşü müstesnadır. Şâfiî'nin kavli de budur. Cumhurun üzerinde bulunduğu görüşe göre ise [koca mahkemede] durdurulur ve kendisinden ya bu ya da şu [yolu seçmesi] talep edilir; sadece bu sürenin geçmesiyle kadına talâk vaki olmaz.

وروى مالك، عن نافع، عن عبد الله بن عمر أنه قال: إذا آلى الرجل من امرأته لم يقع عليه طلاق وإن مضت أربعة أشهر، حتى يوقف، فإما أن يطلق، وإما أن يفيء. وأخرجه البخاري .

Mâlik, Nâfi‘den, o Abdullah b. Ömer'den nakletti; o şöyle demiştir: "Bir kimse hanımına iylâ yaptığında, dört ay geçse bile durduruluncaya kadar üzerine talâk vaki olmaz; durdurulunca ya boşar ya da [yeminden] döner." Bunu Buhârî de tahric etmiştir .

وقال الشافعي، ﵀: أخبرنا سفيان بن عيينة، عن يحيى بن سعيد، عن سليمان بن يسار قال: أدركت بضعة عشر من أصحاب النبي ﷺ كلهم يوقف المولي قال الشافعي: وأقل ذلك ثلاثة عشر. ورواه الشافعي عن علي ﵁: أنه وقف المولي. ثم قال: وهكذا نقول، وهو موافق لما رويناه عن عمر، وابن عمر، وعائشة، وعن عثمان، وزيد بن ثابت، وبضعة عشر من أصحاب النبي ﷺ. هكذا قال الشافعي، ﵀.

Şâfiî rahimehullâh dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Yahyâ b. Saîd'den, o Süleymân b. Yesâr'dan haber verdi; dedi ki: "Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından on küsur kişiye yetiştim, hepsi de iylâ yapanı durdururdu." Şâfiî dedi ki: "Bunun en azı on üçtür." Şâfiî bunu Ali radıyallâhu anh'tan da rivayet etmiştir: O, iylâ yapanı durdururdu. Sonra [Şâfiî] şöyle dedi: "Biz de böyle söyleriz; bu, Ömer, İbn Ömer, Âişe, Osman, Zeyd b. Sâbit ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından on küsur kişiden rivayet ettiğimizle uyumludur." Şâfiî rahimehullâh böyle demiştir.

وقال ابن جرير: حدثنا ابن أبي مريم، حدثنا يحيى بن أيوب، عن عبيد الله بن عمر، عن سهيل بن أبي صالح، عن أبيه قال: سألت اثني عشر رجلا من الصحابة عن الرجل يولي من امرأته، فكلهم يقول: ليس عليه شيء حتى تمضي أربعة أشهر فيوقف، فإن فاء وإلا طلق.

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, bize Yahyâ b. Eyyûb, Ubeydullâh b. Ömer'den, o Süheyl b. Ebî Sâlih'ten, o babasından anlattı; dedi ki: Sahâbeden on iki kişiye hanımına iylâ yapan adam hakkında sordum, hepsi de şöyle dedi: "Dört ay geçip durduruluncaya kadar onun üzerine bir şey yoktur; [durdurulunca] ya döner ya da boşar."

ورواه الدارقطني من طريق سهيل.

Bunu ed-Dârekutnî de Süheyl tarikiyle rivayet etmiştir.

قلت: وهو مروي عن عمر، وعثمان، وعلي، وأبي الدرداء، وعائشة أم المؤمنين، وابن عمر، وابن عباس. وبه يقول سعيد بن المسيب، وعمر بن عبد العزيز، ومجاهد، وطاوس، ومحمد بن كعب، والقاسم. وهو مذهب مالك، والشافعي، وأحمد بن حنبل، وأصحابهم، ﵏، وهو اختيار ابن جرير أيضًا، وهو قول الليث [بن سعد] وإسحاق بن راهويه، وأبي عبيد، وأبي ثور، وداود، وكل هؤلاء قالوا: إن لم يفئ ألزم بالطلاق، فإن لم يطلق طلق عليه الحاكم، والطلقة تكون رجعية له رجعتها في العدة.

Derim ki: Bu [hüküm] Ömer, Osman, Ali, Ebü'd-Derdâ, Müminlerin Annesi Âişe, İbn Ömer ve İbn Abbas'tan rivayet edilmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb, Ömer b. Abdilazîz, Mücâhid, Tâvûs, Muhammed b. Ka‘b ve el-Kâsım da bu görüştedir. Mâlik, Şâfiî, Ahmed b. Hanbel ve ashabının rahimehumullâh mezhebi de budur. İbn Cerîr'in tercihi de budur; Leys [b. Sa‘d] , İshâk b. Râhûye, Ebû Ubeyd, Ebû Sevr ve Dâvûd'un kavli de böyledir. Bütün bunlar şöyle demişlerdir: Eğer [yeminden] dönmezse boşamaya mecbur edilir; şayet boşamazsa hâkim onun yerine boşar ve bu talâk, iddet içinde ona geri dönme hakkı bulunan ric‘î bir talâk olur.

وانفرد مالك بأن قال: لا يجوز له رجعتها حتى يجامعها في العدة وهذا غريب جدا.

Mâlik tek başına: "İddet içinde onunla cinsel ilişkide bulunmadıkça ona geri dönmesi caiz olmaz" demiştir ki bu oldukça gariptir.

{وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٨)}

{وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٨)} “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur’ (üç hayız veya temizlik müddeti) beklerler. Eğer Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah’ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Kocaları bu süre içinde barışmak isterlerse, onları geri almaya daha çok hak sahibidirler. Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da örfe uygun şekilde hakları vardır. Yalnız erkekler onlar üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allah Mutlak Galip’tir, Hüküm ve Hikmet Sahibi’dir. (228)”

هذا الأمر من الله ﷾ للمطلقات المدخول بهن من ذوات الأقراء، بأن يتربصن بأنفسهن ثلاثة قروء، أي: بأن تمكث إحداهن بعد طلاق زوجها لها ثلاثة قروء؛ ثم تتزوج إن شاءت، وقد أخرج الأئمة الأربعة من هذا العموم الأمَة إذا طُلِّقت، فإنها تعتدّ عندهم بقرءين، لأنها على النصف من الحرة، والقُرْء لا يتبعض فكُمّل لها قرءان. ولما رواه ابن جريح عن مُظاهر بن أسلم المخزومي المدني، عن القاسم، عن عائشة: أن رسول الله ﷺ قال: "طلاق الأمة تطليقتان وعدتها حيضتان".

Bu, Allah azze ve celle tarafından, kendileriyle gerdeğe girilmiş ve hayız gören boşanmış kadınlara yönelik; kendi başlarına üç kur' (hayız/temizlik süresi) beklemelerine dair bir emirdir. Yani onlardan biri, kocasının kendisini boşamasının ardından üç kur' bekler; sonra dilerse evlenir. Dört mezhep imamı, cariye boşandığı takdirde onu bu genel hükmün dışına çıkarmışlardır. Zira cariyenin iddeti onlara göre iki kur'dur; çünkü cariye [hüküm bakımından] hür kadının yarısıdır ve kur' ise bölünme kabul etmez, bu sebeple [iddeti] iki kur'a tamamlanmıştır. Bir de İbn Cüreyc'in Muzâhir b. Eslem el-Mahzûmî el-Medenî'den, onun el-Kâsım'dan, onun da Âişe'den [rivayet ettiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « طلاق الأمة تطليقتان وعدتها حيضتان » «Cariyenin boşanması iki talak, iddeti ise iki hayızdır.»

رواه أبو داود، والترمذي وابن ماجه . ولكن مظاهر هذا ضعيف بالكلية. وقال الحافظ الدارقطني وغيره: الصحيحُ أنه من قول القاسم بن محمد نفسه.

Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbn Mâce rivayet etmiştir . Ancak bu Muzâhir tamamen zayıftır. Hâfız ed-Dârekutnî ve başkaları şöyle demiştir: Sahih olan, bunun bizzat el-Kâsım b. Muhammed'in kendi sözü olduğudur.

ورواه ابن ماجه من طريق عطية العَوْفِي عن ابن عمر مرفوعًا . قال الدارقطني: والصحيح ما رواه سالم ونافع، عن ابن عمر قوله. وهكذا رُوي عن عمر بن الخطاب. قالوا: ولم يعرف بين الصحابة خلاف. وقال بعض السلف: بل عدتها كعدة الحرة لعموم الآية؛ ولأن هذا أمر جِبِلي فكان الإماء والحرائر في هذا سواء، والله أعلم، حكى هذا القول الشيخُ أبو عمر بن عبد البر، عن محمد بن سيرين وبعض أهل الظاهر، وضعفه.

Bunu İbn Mâce, Atıyye el-Avfî tarikiyle İbn Ömer'den merfû olarak rivayet etmiştir . Dârekutnî dedi ki: Sahih olan, Sâlim ve Nâfi‘in İbn Ömer'den mevkûf sözü olarak rivayet ettiğidir. Ömer b. el-Hattâb'dan da böyle rivayet edilmiştir. [Âlimler] dediler ki: Ashap arasında bu hususta bir ihtilaf bilinmemektedir. Selef'ten bazıları ise ayetin umumiliği sebebiyle ve bu durum fıtrî (cibillî) bir mesele olup bunda cariyeler ile hür kadınlar eşit olduğundan dolayı, cariyenin iddetinin de hür kadının iddeti gibi olduğunu söylemiştir. En doğrusunu Allah bilir; bu kavli Şeyh Ebû Ömer b. Abdilberr, Muhammed b. Sîrîn ve Ehl-i Zâhir'den bazılarından nakletmiş ve zayıf bulmuştur.

وقد قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو اليمان، حدثنا إسماعيل -يعني ابن عَيّاش -عن عمرو بن مهاجر، عن أبيه: أن أسماء بنت يزيد بن السكن الأنصارية قالت: طُلّقت على عهد رسول الله ﷺ، ولم يكن للمطلقة عدة، فأنزل الله، ﷿، حين طلقت أسماء العدة للطلاق، فكانت أول من نزلت فيها العدة للطلاق، يعني: (وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ) .

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize İsmâil -yani İbn Ayyâş - Amr b. Muhâcir'den, o babasından anlattı: Esmâ bint Yezîd b. es-Seken el-Ensâriyye şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında boşandım, oysa boşanmış kadın için bir iddet yoktu. Esmâ boşandığında Azîz ve Celîl olan Allah boşanma için iddeti indirdi. Böylece boşanma iddeti hakkında ayet inen ilk kadın o oldu; yani: (وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ) “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur’ beklerler” ayetidir ."

هذا حديث غريب من هذا الوجه.

Bu hadis bu vecihten gariptir.

وقد اختلف السلف والخلف والأئمة في المراد بالأقْرَاء ما هو ؟ على قولين:

Selef, halef ve imamlar kur'lar (el-Akrâ) ile neyin kastedildiği konusunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:

أحدهما: أن المراد بها: الأطهار، وقال مالك في الموطأ عن ابن شهاب، عن عروة، عن عائشة أنها قالت: انتقلت حفصة بنتُ عبد الرحمن بن أبي بكر، حين دخلت في الدم من الحيضة الثالثة، قال الزهري: فذكرتُ ذلك لعمرة بنت عبد الرحمن، فقالت: صدق عروة. وقد جادلها في ذلك ناس فقالوا: إن الله تعالى يقول في كتابه: " ثلاثة قروء " فقالت عائشة: صدقتم، وتدرون ما الأقراءُ؟ إنما الأقراء: الأطهارُ .

Birincisi: Bununla temizlik müddetlerinin (el-Athâr) kastedildiğidir. Mâlik el-Muvatta'da İbn Şihâb'dan, o Urve'den, o Âişe'den rivayet ettiğine göre Âişe şöyle demiştir: "Hafsa bint Abdirrahmân b. Ebî Bekr, üçüncü hayzın kanına girdiği anda [evden] intikal etti." ez-Zührî dedi ki: "Bunu Amre bint Abdirrahmân'a zikrettim, 'Urve doğru söylemiş' dedi. İnsanlar bu hususta onunla münakaşa edip: 'Allah Teâlâ Kitabı'nda "üç kur’" buyuruyor' dediler. Bunun üzerine Âişe: 'Doğru söylediniz, peki kur'ların ne olduğunu biliyor musunuz? Kur'lar ancak temizlik müddetleridir' dedi ."

وقال مالك: عن ابن شهاب، سمعت أبا بكر بن عبد الرحمن يقول: ما أدركت أحدًا من فقهائنا إلا وهو يقول ذلك، يريد قول عائشة. وقال مالك: عن نافع، عن عبد الله بن عمر، أنه كان يقول: إذا طلق الرجل امرأته فدخلت في الدم من الحيضة الثالثة فقد بَرئت منه وبرئ منها. وقال مالك: وهو الأمر عندنا. ورُوي مثله عن ابن عباس وزيد بن ثابت، وسالم، والقاسم، وعروة، وسليمان بن يسار، وأبي بكر بن عبد الرحمن، وأبان بن عثمان، وعطاء ابن أبي رباح، وقتادة، والزهري، وبقية الفقهاء السبعة، وهو مذهب مالك، والشافعي [وغير واحد، وداود وأبي ثور، وهو رواية عن أحمد، واستدلوا عليه بقوله تعالى: {فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ} [الطلاق: ١] أي: في الأطهار. ولما كان الطهر الذي يطلق فيه محتسبًا، دل على أنه أحد الأقراء الثلاثة المأمور بها؛ ولهذا قال هؤلاء: إن المعتدة

Mâlik, İbn Şihâb'dan nakletti: Ebû Bekr b. Abdirrahmân'ı şöyle derken işittim: "Fukahâmızdan kime yetiştiysem hepsi bunu söylüyordu" -bununla Âişe'nin sözünü kastediyordu-. Mâlik, Nâfi'den, o da Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiğine göre o [şöyle] diyordu: "Kişi hanımını boşadığında [kadın] üçüncü hayzın kanına girdiği an, artık [kadın] ondan, o da kadından beri (ayrılmış) olur." Mâlik dedi ki: "Bizdeki uygulama da böyledir." Bunun benzeri İbn Abbâs, Zeyd b. Sâbit, Sâlim, el-Kâsım, Urve, Süleymân b. Yesâr, Ebû Bekr b. Abdirrahmân, Ebân b. Osmân, Atâ b. Ebî Rebâh, Katâde, ez-Zührî ve diğer fukahâ-i seb'adan (yedi fakihten) de rivayet edilmiştir. Bu; Mâlik'in, Şâfiî'nin, [pek çok âlimin], Dâvûd'un ve Ebû Sevr'in mezhebidir; Ahmed'den gelen bir rivayet de bu yöndedir. Onlar Allah Teâlâ'nın: { فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } [Talâk: 1] “Onları iddetleri vaktinde (iddetlerini gözeterek) boşayın” ayetini delil getirmişlerdir; yani temizlik dönemlerinde [boşayın]. İçinde boşama yapılan temizlik süresi [iddetten] sayıldığına göre bu durum, onun emredilen üç kur'dan biri olduğuna delalet etmiştir. İşte bundan dolayı bu âlimler şöyle demişlerdir: Şüphesiz iddet bekleyen kadın

تنقضي عدتها وتبين من زوجها بالطعن في الحيضة الثالثة، وأقل مدة تصدق فيها المرأة في انقضاء عدتها اثنان وثلاثون يومًا ولحظتان] .

üçüncü hayza adım atmasıyla iddetini tamamlar ve kocasından bâin olur (ayrılır); kadının iddetinin bittiğine dair sözünün tasdik edileceği en kısa süre ise otuz iki gün ve iki andır] .

واستشهد أبو عُبَيْد وغيره على ذلك بقول الشاعر -وهو الأعشى -:

Ebû Ubeyd ve başkaları bu hususta şairin -ki el-A‘şâ'dır- şu sözünü delil getirmişlerdir:

ففي كل عام أنت جَاشِمُ غَزْوة … تَشُدّ لأقصاها عَزِيمَ عَزَائِكا

Her yıl sen bir gazaya katlanırsın… En uzağı için kesin azimlerini sımsıkı bağlarsın,

مُوَرَّثة عدَّا، وفي الحيّ رفعة … لما ضاع فيها من قُروء نسائكا

Sayıca çok miras bırakan ve kabilede bir yücelik… Kadınlarının kur'larından zayi olan şeyler sebebiyle.

يمدح أميرًا من أمراء العرب آثر الغزو على المقام، حتى ضاعت أيام الطهر من نسائه لم يواقعهن فيها.

[Şair], yerinde durmaya gazayı tercih eden ve bu yüzden kadınlarının kendileriyle cinsel ilişkide bulunmadığı temizlik günleri boşa giden Arap emirlerinden bir emiri övmektedir.

والقول الثاني: أن المراد بالأقراء: الحيض، فلا تنقضي العدة حتى تطهر من الحيضة الثالثة، زاد آخرون: وتغتسل منها. وأقل وقت تصدق فيه المرأة في انقضاء عدتها ثلاثة وثلاثون يومًا ولحظة. قال الثوري: عن منصور، عن إبراهيم، عن علقمة قال: كنا عند عمر بن الخطاب، ﵁، فجاءته امرأة فقالت: إن زوجي فارقني بواحدة أو اثنتين فجاءني [وقد وضعت مائي] وقد نزعت ثيابي وأغلقت بابي. فقال عمر لعبد الله -يعني ابن مسعود -[ما ترى؟ قال] : أراها امرأته، ما دون أن تحل لها الصلاة. قال [عمر:] وأنا أرى ذلك .

İkinci görüş: Kur'lar ile hayızların kastedildiğidir; dolayısıyla kadın üçüncü hayızdan temizlenmedikçe iddet bitmez; başkaları: "ve gusül abdesti almadıkça" ilavesini yapmıştır. Kadının iddetinin bittiğine dair sözünün tasdik edileceği en kısa süre otuz üç gün ve bir andır. es-Sevrî, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den, o Alkame'den nakletti; dedi ki: Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh yanındaydık, derken ona bir kadın geldi ve: "Kocam beni bir veya iki [talâkla] boşadı ; [ben yıkanma suyumu koymuş] , elbiselerimi çıkarmış ve kapımı kilitlemişken yanıma geldi" dedi. Bunun üzerine Ömer, Abdullah'a -yani İbn Mes‘ûd'a- [ne dersin? dedi. O da:] "Namaz ona helal oluncaya kadar onu adamın hanımı olarak görürüm" dedi. [Ömer] dedi ki: "Ben de öyle görürüm" .

وهكذا روي عن أبي بكر الصديق، وعمر، وعثمان، وعلي، وأبي الدرداء، وعبادة بن الصامت، وأنس بن مالك، وابن مسعود، ومعاذ، وأبي بن كعب، وأبي موسى الأشعري، وابن عباس، وسعيد بن المسيب، وعلقمة، والأسود، وإبراهيم، ومجاهد، وعطاء، وطاوس، وسعيد بن جبير، وعكرمة، ومحمد بن سيرين، والحسن، وقتادة، والشعبي، والربيع، ومقاتل بن حيان، والسدي، ومكحول، والضحاك، وعطاء الخراساني، أنهم قالوا: الأقراء: الحيض.

Ebû Bekr es-Sıddîk, Ömer, Osman, Ali, Ebü'd-Derdâ, Ubâde b. es-Sâmit, Enes b. Mâlik, İbn Mes‘ûd, Muâz, Übey b. Ka‘b, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî, İbn Abbas, Saîd b. el-Müseyyeb, Alkame, el-Esved, İbrâhîm, Mücâhid, Atâ, Tâvûs, Saîd b. Cübeyr, İkrime, Muhammed b. Sîrîn, el-Hasan, Katâde, eş-Şa‘bî, er-Rebî‘, Mukâtil b. Hayyân, es-Süddî, Mekhûl, ed-Dahhâk ve Atâ el-Horasânî'den de kur'ların hayızlar olduğunu söyledikleri rivayet edilmiştir.

وهذا مذهب أبي حنيفة وأصحابه، وأصح الروايتين عن الإمام أحمد بن حنبل، وحكى عنه الأثرم أنه قال: الأكابر من أصحاب رسول الله ﷺ يقولون: الأقراء الحيض. وهو مذهب الثوري، والأوزاعي، وابن أبي ليلى، وابن شبرمة، والحسن بن صالح بن حي، وأبي عبيد، وإسحاق بن راهويه.

Bu; Ebû Hanîfe ve ashabının mezhebidir ve İmam Ahmed b. Hanbel'den gelen iki rivayetten en sahih olanıdır; el-Esrem ondan, "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının büyükleri 'Kur'lar hayızlardır' derlerdi" dediğini nakletmiştir. es-Sevrî, el-Evzâî, İbn Ebî Leylâ, İbn Şübrüme, el-Hasan b. Sâlih b. Hayy, Ebû Ubeyd ve İshâk b. Râhûye'nin mezhebi de budur.

ويؤيد هذا ما جاء في الحديث الذي رواه أبو داود والنسائي، من طريق المنذر بن المغيرة، عن عروة بن الزبير، عن فاطمة بنت أبي حُبَيش أن رسول الله ﷺ قال لها: "دعي الصلاة أيام

Bunu; Ebû Dâvûd ve en-Nesâî'nin el-Münzir b. el-Mugîre yoluyla, Urve b. ez-Zübeyr'den, [o da] Fâtıma bint Ebî Hubeyş'ten naklettiği, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona şöyle dediği hadis de desteklemektedir: «... günlerinde namazı

أقرائك" . فهذا لو صح لكان صريحًا في أن القرء هو الحيض، ولكن المنذر هذا قال فيه أبو حاتم: مجهول ليس بمشهور. وذكره ابن حبان في الثقات.

bırak" buyurmuştur . Şayet bu [hadis] sahih olsaydı, kur'un hayız olduğuna dair açık bir delil olurdu; fakat bu Münzir hakkında Ebû Hâtim: "Meçhuldür, meşhur değildir" demiştir. İbn Hibbân ise onu es-Sikât'ta zikretmiştir.

وقال ابن جرير: أصلُ القرء في كلام العرب: "الوقت لمجيء الشيء المعتاد مجيئه في وقت معلوم، ولإدبار الشيء المعتاد إدباره لوقت معلوم". وهذه العبارة تقتضي أن يكون مشتركًا بين هذا وهذا، وقد ذهب إليه بعض [العلماء] الأصوليين فالله أعلم. وهذا قول الأصمعي: أن القرء هو الوقت. وقال أبو عمرو بن العلاء: العرب تسمي الحيض: قُرْءًا، وتسمي الطهر: قرءا، وتسمي الحيض مع الطهر جميعًا: قرءا. وقال الشيخ أبو عمر بن عبد البر: لا يختلف أهل العلم بلسان العرب والفقهاء أن القرء يراد به الحيض ويراد به الطهر، وإنما اختلفوا في المراد من الآية ما هو على قولين.

İbn Cerîr dedi ki: Arap kelâmında kur'un aslı: "Belirli bir vakitte gelmesi adet olan şeyin gelme vakti ve belirli bir vakitte gitmesi adet olan şeyin gitme vaktidir." Bu ifade, onun hem bu hem de şu arasında müşterek (ortak) bir lafız olmasını gerektirir; usul [âlimlerinden] bazıları da bu görüşe gitmiştir. En doğrusunu Allah bilir. Asmaî'nin kavli de budur: Kur’, vakittir. Ebû Amr b. el-Alâ ise şöyle demiştir: Araplar hayza kur’ adını verir, temizliğe de kur’ adını verir ve hayızla temizliğin ikisine birden de kur’ adını verir. Şeyh Ebû Ömer b. Abdilberr dedi ki: Arap dilini bilen ilim ehli ve fakihler, kur’ ile hayzın da temizliğin de kastedildiği hususunda ihtilaf etmemişlerdir; onlar sadece ayette kastedilenin ne olduğu hususunda iki görüşe ayrılmışlardır.

وقوله: (وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ) أي: من حَبَل أو حيض. قاله ابن عباس، وابن عُمَر، ومجاهد، والشعبي، والحكم بن عيينة والربيع بن أنس، والضحاك، وغير واحد.

Allah Teâlâ'nın: (وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ) “Allah’ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz” buyruğu, yani hamilelik veya hayızdan [olan şeyi gizlemeleri helal olmaz] demektir. Bunu İbn Abbas, İbn Ömer, Mücâhid, eş-Şa‘bî, el-Hakem b. Uyeyne , er-Rebî‘ b. Enes, ed-Dahhâk ve pek çok kişi söylemiştir.

وقوله: (إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) تهديد لهن على قول خلاف الحق. ودل هذا على أن المرجع في هذا إليهن؛ لأنه أمر لا يعلم إلا من جهتين، وتتعذر إقامة البينة غالبًا على ذلك، فردّ الأمر إليهن، وتُوُعِّدْنَ فيه، لئلا تخبر بغير الحق إما استعجالا منها لانقضاء العدة، أو رغبة منها في تطويلها، لما لها في ذلك من المقاصد . فأمرت أن تخبر بالحق في ذلك من غير زيادة ولا نقصان.

Allah Teâlâ'nın: (إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) “Eğer Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa” buyruğu, hakkın hilafına söz söylemeleri hususunda onlara yönelik bir tehdittir. Bu durum, bu hususta müracaat merciinin kadınlar olduğuna delalet etmiştir; zira bu ancak onlar tarafından bilinebilecek bir iştir ve çoğu zaman buna dair delil ikame etmek imkânsızdır. Bu yüzden mesele kadınlara havale edilmiş ve bunda hiçbir artırma veya eksiltme yapmaksızın doğruyu haber vermesi emredilen kadın; ya iddetin çabucak bitmesini istemesi sebebiyle ya da kendince birtakım maksatlardan ötürü süreyi uzatmayı arzu etmesi sebebiyle gerçeğe aykırı haber vermesin diye tehdit edilmiştir.

وقوله: (وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلاحًا) أي: وزوجها الذي طلقها أحق بردتها ما دامت في عدتها، إذا كان مراده بردتها الإصلاح والخير. وهذا في الرجعيات. فأما المطلقات البوائن فلم يكنْ حالَ نزول هذه الآية مطلقة بائن، وإنما صار ذلك لما حُصروا في الطلقات الثلاث، فأما حال نزول هذه الآية فكان الرجل أحقّ برجعة امرأته وإن طلقها مائة مرة، فلما قصروا في الآية التي بعدها على ثلاث تطليقات صار للناس مطلقة بائن وغير بائن. وإذا تأملت هذا تبين لك ضعف ما سلكه بعض الأصوليين، من استشهادهم على مسألة عود الضمير -هل يكون مخصصا لما تقدمه من لفظ العموم أم لا؟ - بهذه الآية الكريمة، فإن التمثيل بها غير مطابق لما ذكروه، والله أعلم.

Allah Teâlâ'nın: (وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلاحًا) “Kocaları bu süre içinde barışmak isterlerse, onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” buyruğu, yani onu boşayan kocası, geri almaktaki maksadı ıslah ve hayır olduğu takdirde, kadın iddetinde bulunduğu müddetçe onu geri almaya daha çok hak sahibidir, demektir. Bu hüküm ric‘î talâkla boşanan kadınlar hakkındadır. Bâin talâkla boşanan kadınlara gelince; bu ayetin indiği esnada bâin talâkla boşanmış kadın yoktu; bu durum ancak üç talâkla sınırlandırıldıklarında meydana geldi. Bu ayetin indiği esnada ise adam karısını yüz kere de boşasa onu geri almaya daha çok hak sahibiydi. Hemen sonraki ayette üç talâkla sınırlandırılınca insanlar için bâin ve bâin olmayan boşanmış kadın [hükmü] ortaya çıktı. Bunu etraflıca düşündüğün takdirde, bazı usulcülerin -zamirin dönüşünün kendisinden önceki umum lafzı tahsis edip etmeyeceği meselesine- bu yüce ayeti delil getirmelerindeki zayıflık sana açıklık kazanır; zira bu ayetle örneklendirme zikrettikleri meseleye uygun düşmemektedir. En doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ) أي: ولهن على الرجال من الحق مثل ما للرجال عليهن، فلْيؤد كل واحد منهما إلى الآخر ما يجب عليه بالمعروف، كما ثبت في صحيح مسلم، عن جابر، أن رسول الله ﷺ قال في خطبته، في حجة الوداع: "فاتقوا الله في النساء، فإنكم أخذتموهُنّ بأمانة الله، واستحللتم فروجهن بكلمة الله، ولكم عليهن ألا يُوطِئْنَ فُرُشَكم أحدًا تكرهونه، فإن فعلن ذلك فاضربوهن ضربًا غير مُبَرِّح، ولهن رزقهن وكسوتهن بالمعروف". وفي حديث بهز بن حكيم، عن معاوية بن حَيْدَة القُشَيري، عن أبيه، عن جده، أنه قال: يا رسول الله، ما حق زوجة أحدنا؟

Allah Teâlâ'nın: (وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ) “Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da erkekler üzerinde meşru hakları vardır” buyruğu; yani erkeklerin kadınlar üzerinde hakkı olduğu gibi, kadınların da erkekler üzerinde hakları vardır; dolayısıyla her ikisi de meşru ölçüler dâhilinde (maruf ile) birbirine karşı üzerine düşen vazifeyi eda etsin, demektir. Nitekim Sahîh-i Müslim'de Câbir'den [rivayet edildiğine göre], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'ndaki hutbesinde şöyle buyurmuştur: «Kadınlar hususunda Allah'tan sakının! Zira siz onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve onların mahremiyetlerini Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız. Sizin onlar üzerindeki hakkınız, hoşlanmadığınız hiçbir kimseye yataklarınızı çiğnetmemeleridir. Şayet bunu yaparlarsa, can yakmayacak şekilde onları dövün. Onların meşru ölçülerde yiyecek ve giyecekleri de sizin üzerinizedir.» Behz b. Hakîm'in, Muâviye b. Hayde el-Kuşeyrî'den, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği hadiste ise [dedesi] şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Birimizin hanımının kendi üzerindeki hakkı nedir?"

قال: "أن تطعمها إذا طعمْتَ، وتكسوها إذا اكتسيت، ولا تضرب الوجه، ولا تُقَبِّح، ولا تهجر إلا في البيت" . وقال وَكِيع عن بشير بن سليمان، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: إني لأحب أن أتزيَّن للمرأة كما أحب أن تتزين لي المرأة؛ لأن الله يقول: (وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ) رواه ابن جرير، وابن أبي حاتم.

[Resûlullah] buyurdu ki: "Yediğin zaman ona da yedirmen, giyindiğin zaman onu da giydirmen, yüze vurmaman, kötü söz söylememen ve evden başka yerde onu yalnız bırakmamandır (hecr etmemendir)" . Vekî‘, Beşîr b. Süleymân'dan, o İkrime'den, o İbn Abbas'tan nakletti; [İbn Abbas] şöyle demiştir: "Kadının benim için süslenmesini sevdiğim gibi, ben de kadınım için süslenmeyi severim; çünkü Allah: (وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ) 'Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da örfe uygun şekilde hakları vardır' buyurmaktadır." Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقوله: (وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ) أي: في الفضيلة في الخُلُق، والمنزلة، وطاعة الأمر، والإنفاق، والقيام بالمصالح، والفضل في الدنيا والآخرة، كما قال تعالى: {الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ} [النساء: ٣٤].

Allah Teâlâ'nın: (وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ) “Yalnız erkekler onlar üzerinde bir dereceye sahiptirler” buyruğu; yani ahlakta, mertebede, emre itaatte, infakta, maslahatları gözetmede, dünyada ve ahiretteki fazilette [bir dereceye sahiptirler], demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ} “Allah’ın kimini kimine üstün kılması ve onların mallarından harcamaları sebebiyle erkekler kadınlar üzerinde yöneticidirler” [Nisâ: 34].

وقوله: (وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ) أي: عزيز في انتقامه ممن عصاه وخالف أمره، حكيم في أمره وشرعه وقدره.

Allah Teâlâ'nın: (وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ) “Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyruğu; yani kendisine isyan edip emrine muhalefet edenlerden intikam almasında Azîz, emrinde, şeriatında ve takdirinde Hakîm'dir , demektir.