تفرد به من هذين الوجهين.
[Buhârî] bu iki vecihten rivayette tek kalmıştır.
طريق أخرى: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الأعلى، عن معمر، عن الزهري، عن عروة، عن عائشة قالت: دخلت امرأة رفاعة القرظي -وأنا وأبو بكر عند النبي ﷺ -فقالت: إن رفاعة طلقني البتة، وإن عبد الرحمن بن الزبير تزوجني، وإنما عنده مثل الهدبة، وأخذت هدبة من جلبابها، وخالد بن سعيد بن العاص بالباب لم يؤذن له، فقال: يا أبا بكر، ألا تنهي هذه عما تجهر به بين يدي رسول الله ﷺ! فما زاد رسول الله ﷺ على التبسم، وقال رسول الله ﷺ: "كأنك تريدين أن ترجعي إلى رفاعة، لا حتى تذوقي عسيلته ويذوق عسيلتك" .
Başka bir tarik: İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdüla'lâ, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, o Urve'den, o Âişe'den anlattı; Âişe dedi ki: Rifâa el-Kurazî'nin karısı -ben ve Ebû Bekir Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanındayken- içeri girdi ve: "Rifâa beni kesin bir talakla boşadı. Sonra benimle Abdurrahman b. ez-Zübeyr evlendi; onda ise ancak [elbise] püskülü gibi [bir şey] var" dedi ve cilbabından bir püskül tuttu. Hâlid b. Saîd b. el-Âs da kapıdaydı ve kendisine henüz izin verilmemişti. Bunun üzerine: "Ey Ebû Bekir! Resûlullâh'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda açıktan söylediklerinden ötürü şu kadını menetmeyecek misin?!" dedi. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ise sadece tebessüm etti ve: "Anlaşılan sen Rifâa'ya dönmek istiyorsun. Hayır, sen onun balcığından tatmadıkça, o da senin balcığından tatmadıkça [dönemezsin]" buyurdu .
وهكذا رواه البخاري من حديث عبد الله بن المبارك، ومسلم من حديث عبد الرزاق، والنسائي من حديث يزيد بن زريع، ثلاثتهم عن معمر به. وفي حديث عبد الرزاق عند مسلم: أن
Bunu aynı şekilde Buhârî, Abdullah b. el-Mübârek hadisinden; Müslim, Abdürrezzâk hadisinden; Nesâî de Yezîd b. Zürey' hadisinden rivayet etmiştir. Her üçü de bunu Ma'mer'den [nakletmiştir]. Müslim'deki Abdürrezzâk hadisinde [ise şu yer almaktadır]: Muhakkak ki
رفاعة طلقها آخر ثلاث تطليقات. وقد رواه الجماعة إلا أبا داود من طريق سفيان بن عيينة، والبخاري من طريق عقيل، ومسلم من طريق يونس بن يزيد [وعنده ثلاث تطليقات، والنسائي من طريق أيوب بن موسى، ورواه صالح بن أبي الأخضر] كلهم عن الزهري، عن عروة، عن عائشة، به .
Rifâa onu üç talakın sonuncusuyla boşamıştı. Bunu Ebû Dâvûd hariç cemaat (kütüb-i sitte müellifleri) Süfyân b. Uyeyne tarikinden, Buhârî Ukayl tarikinden, Müslim Yûnus b. Yezîd tarikinden [onun rivayetinde "üç talakla" ifadesi vardır; Nesâî Eyyûb b. Mûsâ tarikinden rivayet etmiş, ayrıca Sâlih b. Ebî'l-Ahdar da rivayet etmiştir] ; hepsi ez-Zührî'den, o Urve'den, o Âişe'den bu isnadla rivayet etmişlerdir .
وقال مالك عن المسور بن رفاعة القرظي عن الزبير بن عبد الرحمن بن الزبير: أن رفاعة بن سموال طلق امرأته تميمة بنت وهب في عهد رسول الله ﷺ ثلاثا، فنكحت عبد الرحمن بن الزبير، فاعترض عنها فلم يستطع أن يمسها، ففارقها، فأراد رفاعة أن ينكحها، وهو زوجها الأول الذي كان طلقها، فذكر ذلك لرسول الله ﷺ، فنهاه عن تزويجها، وقال: "لا تحل لك حتى تذوق العسيلة" كذا رواه أصحاب الموطأ عن مالك وفيه انقطاع . وقد رواه إبراهيم بن طَهْمَان، وعبد الله بن وهب، عن مالك، عن رفاعة، عن الزبير بن عبد الرحمن، عن أبيه، فوصله .
Mâlik, el-Misver b. Rifâa el-Kurazî'den, o ez-Zübeyr b. Abdirrahmân b. ez-Zübeyr'den [şöyle rivayet etti]: Rifâa b. Semve'el, Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde karısı Temîme bint Vehb'i üç talakla boşadı. Kadın Abdurrahman b. ez-Zübeyr ile evlendi, ancak adam iktidarsız kaldı ve kadına dokunamadı; ardından onu boşadı. Bunun üzerine kadını boşamış olan ilk kocası Rifâa onunla yeniden evlenmek istedi. Bu durum Resûlullâh'a sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilince, onunla evlenmesini yasakladı ve: "O kadın balcığı tatmadıkça sana helal olmaz" buyurdu. el-Muvatta râvileri bunu Mâlik'ten bu şekilde rivayet etmişlerdir ve bu rivayette munkatılık (kopukluk) vardır . İbrâhîm b. Tahmân ve Abdullah b. Vehb ise bunu Mâlik'ten, o Rifâa'dan, o ez-Zübeyr b. Abdirrahmân'dan, o da babasından mevsûl (kesintisiz) olarak rivayet etmişlerdir .
فصل
Fasıl
والمقصود من الزوج الثاني أن يكون راغبا في المرأة، قاصدا لدوام عشرتها، كما هو المشروع من التزويج، واشترط الإمام مالك مع ذلك أن يطأها الثاني وطئا مباحًا، فلو وطئها وهي محرمة أو صائمة أو معتكفة أو حائض أو نفساء أو والزوج صائم أو محرم أو معتكف، لم تحل للأول بهذا الوطء. وكذا لو كان الزوج الثاني ذميًا لم تحل للمسلم بنكاحه؛ لأن أنكحة الكفار باطلة عنده. واشترط الحسن البصري فيما حكاه عنه الشيخ أبو عمر بن عبد البر أن ينزل الزوج الثاني، وكأنه تمسك بما فهمه من قوله ﵇: "حتى تذوقي عسيلته ويذوق عسيلتك"، ويلزم على هذا أن تنزل المرأة أيضا. وليس المراد بالعسيلة المني لما رواه الإمام أحمد والنسائي، عن عائشة ﵂: أن رسول الله ﷺ قال: "ألا إن العسيلة الجماع" فأما إذا كان الثاني إنما قصده أن يحلها للأول، فهذا هو المحلل الذي وردت الأحاديث بذمه ولعنه، ومتى صرح بمقصوده في العقد بطل النكاح عند جمهور الأئمة .
İkinci kocadan maksat, evlilikte meşru olduğu üzere kadına rağbet etmesi ve onunla birlikteliğin devamını kastetmesidir. İmam Mâlik bununla birlikte ikinci kocanın kadınla mubah bir cinsel ilişkide bulunmasını şart koşmuştur; dolayısıyla kadın ihramlı, oruçlu, itikafta, hayızlı veya lohusa iken yahut koca oruçlu, ihramlı veya itikafta iken onunla cinsel ilişkide bulunsa, bu ilişkiyle ilk kocaya helal olmaz. Aynı şekilde ikinci koca zimmî olsa, onun nikahıyla [boşandığında] Müslüman [olan ilk kocaya] helal olmaz; çünkü kâfirlerin nikahı onun nezdinde batıldır. Hasan-ı Basrî ise -Şeyh Ebû Ömer İbn Abdilberr'in kendisinden aktardığına göre- ikinci kocanın inzal olmasını (boşalmasını) şart koşmuştur. O sanki Peygamber'in aleyhisselâm: "Sen onun balcığından, o da senin balcığından tatmadıkça" sözünden anladığı manaya tutunmuştur ; buna göre kadının da inzal olması gerekir. Halbuki balcıktan kasıt meni değildir; nitekim İmam Ahmed ve Nesâî'nin Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet ettiğine göre Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: "Dikkat edin, balcık cinsel ilişkidir" buyurmuştur . İkinci kocanın kastı kadını sadece ilk kocasına helal kılmak ise, bu kimse hakkında yerici ve lanetleyici hadislerin varit olduğu muhallildir (hülle yapandır). Akitte bu maksadını açıkça belirttiği takdirde ulemânın cumhûruna göre nikah batıl olur .
ذكر الأحاديث الواردة في ذلك
Bu hususta varit olan hadislerin zikri
الحديث الأول: عن ابن مسعود. قال الإمام أحمد:
Birinci hadis: İbn Mes'ûd'dan [rivayet edilmiştir]. İmam Ahmed dedi ki:
حدثنا الفضل بن دُكَيْن، حدثنا سفيان، عن أبي قيس، عن الهذيل، عن عبد الله قال: لعن رسول الله ﷺ الواشمة والمستوشمة والواصلة والمستوصلة، والمحلل والمحلل له، وآكل الربا وموكله .
Bize el-Fadl b. Dükeyn anlattı, bize Süfyân, Ebû Kays'tan, o el-Hüzeyl'den, o Abdullah'tan anlattı; [Abdullah] dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem dövme yapana, dövme yaptırana, saç ekleyene, saç ekletene, hülle yapana (muhallil), hülle yaptırana (muhallelu leh), faiz yiyene ve faiz yedirene lanet etti .
ثم رواه أحمد، والترمذي، والنسائي من غير وجه، عن سفيان، وهو الثوري، عن أبي قيس واسمه عبد الرحمن بن ثروان الأودي، عن هزيل بن شرحبيل الأودي، عن عبد الله بن مسعود عن النبي ﷺ به. ثم قال الترمذي: هذا حديث حسن صحيح. قال: والعمل على هذا عند أهل العلم من الصحابة، منهم: عمر، وعثمان، وابن عمر. وهو قول الفقهاء من التابعين، ويروى ذلك عن علي، وابن مسعود، وابن عباس.
Sonra bunu Ahmed, Tirmizî ve Nesâî farklı yollardan Süfyân'dan -ki o es-Sevrî'dir-, o Ebû Kays'tan -adı Abdurrahman b. Servân el-Evdî'dir-, o Hüzeyl b. Şurahbîl el-Evdî'den, o Abdullah b. Mes'ûd'dan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bu şekilde rivayet etmişlerdir. Sonra Tirmizî: "Bu hadis hasen sahihtir" demiştir. [Tirmizî] dedi ki: Sahâbeden ilim ehlinin uygulaması buna göredir; bunlardan bazıları Ömer, Osmân ve İbn Ömer'dir. Tâbiîn fakihlerinin görüşü de budur; bu görüş Ali, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir.
طريق أخرى: عن ابن مسعود. قال الإمام أحمد: حدثنا زكريا بن عدي، حدثنا عبيد الله، عن عبد الكريم، عن أبي الواصل، عن ابن مسعود، عن رسول الله ﷺ قال: "لعن الله المحلل والمحلل له" .
Başka bir tarik: İbn Mes'ûd'dan. İmam Ahmed dedi ki: Bize Zekeriyyâ b. Adiy anlattı, bize Ubeydullâh, Abdülkerîm'den, o Ebü'l-Vâsıl'dan, o İbn Mes'ûd'dan, o Resûlullâh'tan sallallâhu aleyhi ve sellem anlattı; [Resûlullâh] şöyle buyurdu: "Allah hülle yapana da, hülle yaptırana da lanet etsin" .
طريق أخرى: روى الإمام أحمد، والنسائي، من حديث الأعمش، عن عبد الله بن مرة، عن الحارث الأعور، عن عبد الله بن مسعود قال: آكل الربا وموكله، وشاهداه وكاتبه إذا علموا به، والواصلة، والمستوصلة، ولاوي الصدقة، والمتعدي فيها، والمرتد على عقبيه إعراضا بعد هجرته، والمحلل والمحلل له، ملعونون على لسان محمد ﷺ يوم القيامة .
Başka bir tarik: İmam Ahmed ve Nesâî, A'meş'in hadisinden, o Abdullah b. Mürre'den, o el-Hâris el-A'ver'den, o Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiler; [İbn Mes'ûd] dedi ki: "Faiz yiyen, yediren, [faiz olduğunu] bildikleri takdirde iki şahidi ve kâtibi; saç ekleyen ve ekleten; zekâtı vermekten kaçınan ve zekât hususunda haddi aşan; hicret ettikten sonra gerisin geriye yüz çevirip dönen mürted; hülle yapan ve hülle yaptıran kimseler, kıyamet gününde Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle lanetlenmişlerdir" .
الحديث الثاني: عن علي ﵁. قال الإمام أحمد:
İkinci Hadis: Ali'den radıyallâhu anh [rivayet edilmiştir]. İmam Ahmed dedi ki:
حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا سفيان، عن جابر [وهو ابن يزيد الجعفي] عن الشعبي، عن الحارث، عن علي قال: لعن رسول الله ﷺ آكل الربا وموكله، وشاهديه وكاتبه، والواشمة والمستوشمة للحُسْن، ومانع الصدقة، والمحلل، والمحلل له، وكان ينهى عن النوح .
Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Süfyân, Câbir'den [ki o İbn Yezîd el-Cu'fî'dir] , o eş-Şa'bî'den, o el-Hâris'ten, o Ali'den haber verdi; [Ali] dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem faiz yiyene, yedirene, iki şahidine, kâtibine, güzellik için dövme yapana ve yaptırana, zekâtı engelleyene, hülle yapana ve hülle yaptırana lanet etti; feryat ederek ağlamayı (nüvha) da yasaklardı .
وكذا رواه عن غندر، عن شعبة، عن جابر، وهو ابن يزيد الجعفي، عن الشعبي عن الحارث، عن علي، به.
Aynı şekilde bunu Gunder'den, o Şu'be'den, o Câbir'den -ki o İbn Yezîd el-Cu'fî'dir-, o eş-Şa'bî'den, o el-Hâris'ten, o Ali'den bu isnadla rivayet etti.
وكذا رواه من حديث إسماعيل بن أبي خالد، وحصين بن عبد الرحمن، ومجالد بن سعيد، وابن عون، عن عامر الشعبي، به.
Aynı şekilde bunu İsmâîl b. Ebî Hâlid, Husayn b. Abdirrahmân, Mücâlid b. Saîd ve İbn Avn'ın rivayetinden, Âmir eş-Şa'bî'den nakille bu isnadla rivayet etti.
وقد رواه أبو داود، والترمذي، وابن ماجه من حديث الشعبي، به . ثم قال أحمد:
Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbn Mâce eş-Şa'bî'nin hadisinden bu şekilde rivayet etmişlerdir . Sonra Ahmed dedi ki:
حدثنا محمد بن عبد الله، حدثنا إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن الحارث، عن علي قال: لعن رسول الله ﷺ صاحب الربا، وآكله، وكاتبه، وشاهده، والمحلل، والمحلل له .
Bize Muhammed b. Abdillâh anlattı, bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o el-Hâris'ten, o Ali'den anlattı; [Ali] dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem faiz sahibine, faizi yiyene, kâtibine, şahidine, hülle yapana ve hülle yaptırana lanet etti .
الحديث الثالث: عن جابر: قال الترمذي:
Üçüncü Hadis: Câbir'den [rivayet edilmiştir]. Tirmizî dedi ki:
حدثنا أبو سعيد الأشج، أخبرنا أشعث بن عبد الرحمن بن زبيد اليامي، حدثنا مجالد، عن الشعبي، عن جابر بن عبد الله وعن الحارث، عن علي: أن رسول الله ﷺ لعن المحلل والمحلل له ثم قال: وليس إسناده بالقائم، ومجالد ضعفه غير واحد من أهل العلم، منهم أحمد بن حنبل. قال: ورواه ابن نمير، عن مجالد، عن الشعبي، عن جابر بن عبد الله، عن علي. قال: وهذا وهم من ابن نمير، والحديث الأول أصح.
Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Eş'as b. Abdirrahmân b. Zübeyd el-Yâmî haber verdi, bize Mücâlid, eş-Şa'bî'den, o Câbir b. Abdillâh'tan ve el-Hâris'ten, o Ali'den anlattı: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem hülle yapana ve hülle yaptırana lanet etti . Sonra [Tirmizî] dedi ki: Bunun isnadı sağlam değildir; Mücâlid'i, aralarında Ahmed b. Hanbel'in de bulunduğu birden fazla ilim ehli zayıf görmüştür. [Tirmizî devamla] dedi ki: İbn Nümeyr bunu Mücâlid'den, o eş-Şa'bî'den, o Câbir b. Abdillâh'tan, o da Ali'den rivayet etmiştir. [Tirmizî] dedi ki: Bu İbn Nümeyr'in bir vehmidir (yanılmasıdır); birinci hadis daha sahihtir.
الحديث الرابع: عن عقبة بن عامر: قال أبو عبد الله محمد بن يزيد بن ماجه:
Dördüncü Hadis: Ukbe b. Âmir'den [rivayet edilmiştir]. Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd b. Mâce dedi ki:
حدثنا يحيى بن عثمان بن صالح المصري، حدثنا أبي، سمعت الليث بن سعد يقول: قال أبو مصعب مشرح هو: ابن عاهان، قال عقبة بن عامر: قال رسول الله ﷺ: "ألا أخبركم بالتيس المستعار؟ " قالوا: بلى يا رسول الله. قال: "هو المحلِّل، لعن الله المحلل والمحلل له" .
Bize Yahyâ b. Osmân b. Sâlih el-Mısrî anlattı, bize babam anlattı; Leys b. Sa'd'ı şöyle derken işittim: Ebû Mus'ab Mişrah -ki o İbn Âhân'dır- dedi ki: Ukbe b. Âmir dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: "Size ödünç alınmış tekeyi haber vereyim mi?" buyurdu. "Evet, ey Allâh'ın Resûlü!" dediler. Resûlullâh: "O, muhallildir (hülle yapandır). Allah hülle yapana da, hülle yaptırana da lanet etsin!" buyurdu .
تفرد به ابن ماجه. وكذا رواه إبراهيم بن يعقوب الجوزجاني، عن عثمان بن صالح، عن الليث، به، ثم قال: كانوا ينكرون على عثمان في هذا الحديث إنكارًا شديدًا.
Bunu rivayet etmekte İbn Mâce tek kalmıştır. İbrâhîm b. Ya'kûb el-Cûzecânî de Osmân b. Sâlih'ten, o Leys'ten bu şekilde rivayet etmiş, ardından şöyle demiştir: "Bu hadis hususunda Osmân'ı şiddetle tenkit ederlerdi."
قلت: عثمان هذا أحد الثقات، روى عنه البخاري في صحيحه. ثم قد تابعه غيره، فرواه جعفر الفريابي عن العباس المعروف بابن فريق عن أبي صالح عبد الله بن صالح، عن الليث به، فبرئ من عهدته والله أعلم.
Ben derim ki: Bu Osmân sika (güvenilir) râvilerden biridir, Buhârî de Sahîh'inde ondan rivayette bulunmuştur. Ayrıca ona başkası da mütâbaat etmiştir; nitekim Ca'fer el-Firyâbî bunu İbn Furayk olarak bilinen el-Abbâs'tan, o Ebû Sâlih Abdullah b. Sâlih'ten, o Leys'ten bu şekilde rivayet etmiştir; böylece o töhmetten kurtulmuştur, en doğrusunu Allah bilir.
الحديث الخامس: عن ابن عباس. قال ابن ماجه:
Beşinci Hadis: İbn Abbâs'tan [rivayet edilmiştir]. İbn Mâce dedi ki:
حدثنا محمد بن بشار، حدثنا أبو عامر، عن زمعة بن صالح، عن سلمة بن وهرام، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: لعن رسول الله ﷺ المحلل والمحلل له .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Ebû Âmir, Züm'a b. Sâlih'ten, o Seleme b. Vehrâm'dan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem hülle yapana ve hülle yaptırana lanet etti .
طريق أخرى: قال الإمام الحافظ خطيب دمشق أبو إسحاق إبراهيم بن يعقوب الجوزجاني السعدي: حدثنا ابن أبي مريم، حدثنا إبراهيم بن إسماعيل بن أبي حبيبة عن داود بن الحصين، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: سئل رسول الله ﷺ عن نكاح المحلل قال: "لا إلا نكاح
Diğer bir tarîk: İmam, hafız, Dımaşk hatibi Ebû İshâk İbrâhîm b. Ya'kûb el-Cûzecânî es-Sa'dî dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, bize İbrâhîm b. İsmâîl b. Ebî Habîbe Dâvûd b. el-Husayn'dan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullâh'a sallallâhu aleyhi ve sellem hülle nikahı soruldu, şöyle buyurdu: «Hayır, ancak bir nikah
رغبة، لا نكاح دُلْسَة ولا استهزاء بكتاب الله، ثم يذوق عسيلتها" .
rağbete dayalı bir nikah olmalıdır; hileli ve Allah'ın Kitabı ile alay edilen bir nikah değil! Sonra da kadının balcığını tadacaktır" buyurdu .
ويتقوى هذان الإسنادان بما رواه أبو بكر بن أبي شيبة، عن حميد بن عبد الرحمن، عن موسى بن أبي الفرات، عن عمرو بن دينار، عن النبي ﷺ بنحو من هذا فيتقوى كل من هذا المرسل والذي قبله بالآخر، والله أعلم.
Bu iki isnad , Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'nin Humeyd b. Abdirrahmân'dan, onun Mûsâ b. Ebî'l-Fürât'tan, onun Amr b. Dînâr'dan, onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bunun benzeri olarak rivayet ettiği hadisle kuvvet kazanır; böylece bu mürsel ile bir önceki rivayetin her biri diğeriyle kuvvetlenmiş olur, en doğrusunu Allah bilir.
الحديث السادس: عن أبي هريرة. قال الإمام أحمد:
Altıncı Hadis: Ebû Hüreyre'den [rivayet edilmiştir]. İmam Ahmed dedi ki:
حدثنا أبو عامر، حدثنا عبد الله، هو ابن جعفر، عن عثمان بن محمد، المقبري، عن أبي هريرة قال: لعن رسول الله ﷺ المحلل والمحلل له .
Bize Ebû Âmir anlattı, bize Abdullah -ki o İbn Ca'fer'dir-, Osmân b. Muhammed el-Makburî'den, o Ebû Hüreyre'den anlattı; [Ebû Hüreyre] dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem hülle yapana ve hülle yaptırana lanet etti .
وهكذا رواه أبو بكر بن أبي شيبة، والجوزجاني، والبيهقي، من طريق عبد الله بن جعفر القرشي . وقد وثقه أحمد بن حنبل، وعلي بن المديني، ويحيى بن معين وغيرهم. وأخرج له مسلم في صحيحه، عن عثمان بن محمد الأخنسي -وثقه ابن معين -عن سعيد المقبري، وهو متفق عليه.
Bunu Ebû Bekr b. Ebî Şeybe, el-Cûzecânî ve el-Beyhakî de Abdullah b. Ca'fer el-Kureşî tarikinden bu şekilde rivayet etmişlerdir . Onu Ahmed b. Hanbel, Ali b. el-Medînî, Yahyâ b. Maîn ve başkaları sika kabul etmişlerdir. Müslim de Sahîh'inde ondan rivayette bulunmuştur; [bu rivayet] İbn Maîn'in sika kabul ettiği Osmân b. Muhammed el-Ahnesî'den, o da üzerinde ittifak edilen Saîd el-Makburî'dendir.
الحديث السابع: عن ابن عمر. قال الحاكم في مستدركه:
Yedinci Hadis: İbn Ömer'den [rivayet edilmiştir]. Hâkim Müstedrek'inde şöyle demiştir:
حدثنا أبو العباس الأصم، حدثنا محمد بن إسحاق الصغاني حدثنا سعيد بن أبي مريم، حدثنا أبو غسان محمد بن مطرف المدني، عن عمر بن نافع، عن أبيه أنه قال: جاء رجل إلى ابن عمر، فسأله عن رجل طلق امرأته ثلاثا، فتزوجها أخ له من غير مؤامرة منه، ليحلها لأخيه: هل تحل للأول؟ فقال: لا إلا نكاح رغبة، كنا نعد هذا سفاحا على عهد رسول الله ﷺ. ثم قال: هذا حديث صحيح الإسناد، ولم يخرجاه .
Bize Ebü'l-Abbâs el-Esam anlattı, bize Muhammed b. İshâk es-Sağânî anlattı, bize Saîd b. Ebî Meryem anlattı, bize Ebû Gassân Muhammed b. Mutarrif el-Medenî, Ömer b. Nâfi'den, o babasından anlattı; [Nâfi'] dedi ki: Bir adam İbn Ömer'e gelip karısını üç talakla boşayan, ardından aralarında önceden bir anlaşma olmaksızın kardeşine helal kılmak amacıyla kardeşi onunla evlenen adam hakkında: "Kadın ilkine helal olur mu?" diye sordu. [İbn Ömer]: "Hayır, ancak rağbete dayalı bir nikah olursa helal olur. Biz Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bunu zina sayardık" dedi. Sonra [Hâkim]: "Bu hadis isnadı sahih bir hadistir, fakat ikisi (Buhârî ve Müslim) bunu tahrîc etmemişlerdir" dedi .
وقد رواه الثوري، عن عبد الله بن نافع، عن أبيه، عن ابن عمر، به. وهذه الصيغة مشعرة بالرفع. وهكذا روى أبو بكر بن أبي شيبة، والجوزجاني، وحرب الكرماني، وأبو بكر الأثرم، من حديث الأعمش، عن المسيب بن رافع، عن قبيصة بن جابر، عن عمر أنه قال: لا أوتى بمحلل ولا محلل له إلا رجمتهما .
Bunu es-Sevrî de Abdullah b. Nâfi'den, o babasından, o İbn Ömer'den bu isnadla rivayet etmiştir. Bu ifade hadisin merfû olduğuna delalet eder. Aynı şekilde Ebû Bekr b. Ebî Şeybe, el-Cûzecânî, Harb el-Kirmânî ve Ebû Bekr el-Esrem, A'meş'in hadisinden, o el-Müseyyeb b. Râfi'den, o Kabîsa b. Câbir'den, o Ömer'den rivayet etmişlerdir; Ömer şöyle demiştir: "Bana hülle yapan veya yaptıran biri getirilirse mutlaka ikisini de recmederim" .
وروى البيهقي من حديث ابن لهيعة، عن بكير بن الأشج، عن سليمان بن يسار: أن عثمان بن عفان رفع إليه رجل تزوج امرأة ليحلها لزوجها، ففرق بينهما. وكذا روي عن علي، وابن عباس،
Beyhakî, İbn Lehîa'nın rivayetinden, o Bükeyr b. el-Eşec'den, o Süleymân b. Yesâr'dan rivayet ettiğine göre: Osmân b. Affân'a, bir kadını [eski] kocasına helal kılmak amacıyla onunla evlenen bir adam [hakkındaki mesele] intikal ettirildi de aralarını ayırdı. Aynı şekilde [bu hüküm] Ali'den, İbn Abbâs'tan
وغير واحد من الصحابة، ﵃.
ve sahabeden pek çok kimseden radıyallâhu anhum rivayet edilmiştir.
وقوله: (فَإِنْ طَلَّقَهَا) أي: الزوج الثاني بعد الدخول بها (فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا) أي: المرأة والزوج الأول (إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ) أي: يتعاشرا بالمعروف [وقال مجاهد: إن ظنا أن نكاحهما على غير دلسة] (وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ) أي: شرائعه وأحكامه (يُبَيِّنُهَا) أي: يوضحها (لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ)
Allah Teâlâ'nın: (فَإِنْ طَلَّقَهَا) Yani zifaftan sonra ikinci koca boşarsa; (فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا) Yani kadın ile ilk kocaya [birbirlerine dönmelerinde bir günah yoktur]; (إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ) Yani ma'rûf üzere iyi geçineceklerini [zannederlerse; Mücâhid şöyle demiştir: Nikahlarının hilesiz olacağını zannederlerse] ; (وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ) Yani O'nun şeriat kuralları ve hükümleri; (يُبَيِّنُهَا) Yani açıklar; (لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ) "Bilen bir topluluk için" sözlerine gelince:
وقد اختلف الأئمة، ﵏، فيما إذا طلق الرجل امرأته طلقة أو طلقتين، وتركها حتى انقضت عدتها، ثم تزوجت بآخر فدخل بها، ثم طلقها فانقضت عدتها، ثم تزوجها الأول: هل تعود إليه بما بقي من الثلاث، كما هو مذهب مالك، والشافعي، وأحمد بن حنبل، وهو قول طائفة من الصحابة، ﵃؟ أو يكون الزوج الثاني قد هدم ما قبله من الطلاق، فإذا عادت إلى الأول تعود بمجموع الثلاث، كما هو مذهب أبي حنيفة وأصحابه ﵏؟ وحجتهم أن الزوج الثاني إذا هدم الثلاث فلأن يهدم ما دونها بطريق الأولى والأحرى، والله أعلم.
İmamlar -rahimehumullâh-, bir adam karısını bir veya iki talakla boşayıp iddeti bitene kadar bıraktığında, sonra kadın başka biriyle evlenip zifafa girdiğinde, ardından o da boşayıp iddeti bittiğinde ve ilk koca kadınla tekrar evlendiğinde; kadının ilk kocaya -Mâlik, Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel'in mezhebi ve sahabeden radıyallâhu anhum bir grubun görüşü olduğu üzere- üç talaktan geriye kalanıyla mı döneceği, yoksa Ebû Hanîfe ve arkadaşlarının -rahimehumullâh- mezhebi olduğu üzere ikinci kocanın önceki talakları sıfırlayıp kadının ilk kocaya üç talak hakkının tamamıyla mı döneceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. [Ebû Hanîfe ve arkadaşlarının] delili şudur: İkinci koca üç talakı sıfırlıyorsa, üçten azını evleviyetle ve öncelikle sıfırlar. En doğrusunu Allah bilir.
{وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١)}
{وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١)} “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna yaklaştıklarında, ya onları güzellikle tutun ya da güzellikle salıverin. Fakat haklarına tecavüz etmek için onlara zarar verecek şekilde tutmayın. Kim bunu yaparsa, şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Allah’ın ayetlerini eğlenceye almayın. Allah’ın sizin üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek üzere indirdiği Kitab’ı ve hikmeti hatırlayın. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
هذا أمر من الله ﷿ للرجال إذا طلق أحدهم المرأة طلاقا له عليها فيه رجعة، أن يحسن في أمرها إذا انقضت عدتها، ولم يبق منها إلا مقدار ما يمكنه فيه رجعتها، فإما أن يمسكها، أي: يرتجعها إلى عصمة نكاحه بمعروف، وهو أن يشهد على رجعتها، وينوي عشرتها بالمعروف، أو يسرحها، أي: يتركها حتى تنقضي عدتها، ويخرجها من منزله بالتي هي أحسن، من غير شقاق ولا مخاصمة ولا تقابح، قال الله تعالى: (وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا) قال ابن عباس، ومجاهد، ومسروق، والحسن، وقتادة، والضحاك، والربيع، ومقاتل بن حيان وغير واحد: كان الرجل يطلق المرأة، فإذا قاربت انقضاء العدة راجعها ضرارًا، لئلا تذهب إلى غيره، ثم يطلقها فتعتد، فإذا شارفت على انقضاء العدة طلق لتطول عليها العدة، فنهاهم الله عن ذلك، وتوعدهم عليه فقال: (وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ) أي: بمخالفته أمر الله تعالى.
Bu, Allah azze ve celle tarafından erkeklere; bir kadın üzerinde geri dönüş hakkı (ric'at) bulunan bir talakla boşandığında, kadının iddeti bitmeye yaklaşıp geri dönüş yapabileceği kadar bir süre kaldığında onun hakkında iyi davranmalarına yönelik bir emridir. Ya onu ma'rûf ile tutar; yani geri dönüşüne şahit tutup onunla güzellikle geçinmeye niyet ederek nikahı altında tutmaya devam eder ya da onu ma'rûf ile salıverir; yani iddeti bitene kadar bırakır ve hiçbir geçimsizlik, kavga ve çirkinlik olmaksızın en güzel şekilde evinden çıkarır. Allah Teâlâ: (وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا) "Fakat haklarına tecavüz etmek için onlara zarar verecek şekilde tutmayın" buyurmuştur. İbn Abbâs, Mücâhid, Mesrûk, Hasan, Katâde, Dahhâk, Rebî', Mukâtil b. Hayyân ve pek çok kimse şöyle demiştir: Bir adam karısını boşar, iddetinin bitmesi yaklaştığında başkasına gitmesin diye ona zarar vermek kastıyla geri dönerdi; sonra onu tekrar boşar, kadın iddet bekler, iddetin bitimine yaklaşınca iddeti uzasın diye yine boşardı. Allah onları bundan nehyetti ve bu hususta onları tehdit ederek: (وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ) "Kim bunu yaparsa, şüphesiz kendine zulmetmiş olur" buyurdu; yani Allah Teâlâ'nın emrine muhalefet etmekle [kendine zulmetmiş olur].
وقوله: (وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا) قال ابن جرير: عند هذه الآية:
Allah Teâlâ'nın: (وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا) "Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın" sözüne gelince; İbn Cerîr bu ayet hakkında şöyle demiştir:
أخبرنا أبو كُرَيْب، أخبرنا إسحاق بن منصور، عن عبد السلام بن حرب، عن يزيد بن عبد الرحمن، عن أبي العلاء الأودي، عن حميد بن عبد الرحمن، عن أبي موسى: أن رسول الله
Bize Ebû Küreyb haber verdi, bize İshâk b. Mansûr haber verdi, Abdüsselâm b. Harb'den, o Yezîd b. Abdirrahmân'dan, o Ebu'l-Alâ el-Evdî'den, o Humeyd b. Abdirrahmân'dan, o [da] Ebû Mûsâ'dan [şöyle rivayet etti]: Resûlullah
ﷺ غضب على الأشعريين، فأتاه أبو موسى فقال: يا رسول الله، أغضبت على الأشعريين؟! فقال: يقول أحدكم: قد طلقت، قد راجعت، ليس هذا طلاق المسلمين، طلقوا المرأة في قُبُل عدتها" .
sallallâhu aleyhi ve sellem Eş'arîlere kızmıştı. Ebû Mûsâ onun yanına gelip: "Ey Allâh'ın Resûlü! Eş'arîlere kızdınız mı?!" diye sordu. Resûlullâh: "Biriniz; 'Boşadım, geri döndüm' diyor. Müslümanların boşaması böyle değildir. Kadını iddetinin başında boşayın!" buyurdu .
ثم رواه من وجه آخر عن أبي خالد الدالاني، وهو يزيد بن عبد الرحمن، وفيه كلام.
Sonra bunu Ebû Hâlid ed-Dâlânî'den -ki o Yezîd b. Abdirrahmân'dır- başka bir vecihle rivayet etti; onun hakkında [cerh ve ta'dil yönünden] tenkit vardır.
وقال مسروق: هو الذي يطلق في غير كنهه، ويضار امرأته بطلاقها وارتجاعها، لتطول عليها العدة.
Mesrûk dedi ki: O , gereği gibi boşamayan ve kadına iddeti uzasın diye onu boşayıp geri dönerek zarar veren kimsedir.
وقال الحسن، وقتادة، وعطاء الخراساني، والربيع، ومقاتل بن حيان: هو الرجل يطلق ويقول: كنت لاعبًا أو يعتق أو ينكح ويقول: كنت لاعبًا. فأنزل الله: (وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا) فألزم الله بذلك.
Hasan, Katâde, Atâ el-Horasânî, Rebî' ve Mukâtil b. Hayyân şöyle dediler: Bu, boşayıp da "Şaka yapıyordum" diyen yahut köle azat edip veya nikah kıyıp da "Şaka yapıyordum" diyen adamdır. Bunun üzerine Allah: (وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا) "Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın" ayetini indirdi ve Allah [bunu söyleyen kimseye] o hükmü bağlayıcı kıldı.
وقال ابن مردويه: حدثنا إبراهيم بن محمد، حدثنا أبو أحمد الصيرفي، حدثني جعفر بن محمد السمسار، عن إسماعيل بن يحيى، عن سفيان، عن ليث، عن مجاهد، عن ابن عباس قال: طلق رجل امرأته وهو يلعب، لا يريد الطلاق؛ فأنزل الله: (وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا) فألزمه رسول الله ﷺ الطلاق.
İbn Merdûye dedi ki: Bize İbrâhîm b. Muhammed anlattı, bize Ebû Ahmed es-Sayrafî anlattı, bana Ca'fer b. Muhammed es-Simsâr, İsmâîl b. Yahyâ'dan, o Süfyân'dan, o Leys'ten, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Bir adam boşamayı kastetmeksizin şakalaşarak karısını boşadı; bunun üzerine Allah: (وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا) "Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın" ayetini indirdi ve Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem boşamayı ona bağlayıcı kıldı.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا عصام بن زوَّاد، حدثنا آدم، حدثنا المبارك بن فضالة، عن الحسن، هو البصري، قال: كان الرجل يطلق ويقول: كنت لاعبًا أو يعتق ويقول: كنت لاعبًا وينكح ويقول: كنت لاعبًا فأنزل الله: (وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا) وقال رسول الله ﷺ: "من طلق أو أعتق أو نكح أو أنكح، جادًا أو لاعبًا، فقد جاز عليه".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Isâm b. Zevvâd anlattı, bize Âdem anlattı, bize Mübârek b. Fedâle, el-Basrî olan Hasan'dan anlattı; [Hasan] dedi ki: Adam [karısını] boşar ve: "Şaka yapıyordum" derdi; yahut [köle] azat eder ve: "Şaka yapıyordum" derdi; yahut evlenir ve: "Şaka yapıyordum" derdi. Bunun üzerine Allah: (وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا) "Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın" ayetini indirdi. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurdu: "Kim ciddi veya şaka yollu [olarak] boşar, azat eder, evlenir veya evlendirirse, bu onun aleyhine geçerli olur."
وكذا رواه ابن جرير من طريق الزهري، عن سليمان بن أرقم، عن الحسن، مثله. وهذا مرسل . وقد رواه ابن مردويه من طريق عمرو بن عبيد، عن الحسن، عن أبي الدرداء، موقوفًا عليه. وقال أيضًا:
İbn Cerîr de bunu Zührî tarikiyle Süleymân b. Erkam'dan, o Hasan'dan benzer şekilde rivayet etti. Bu [rivayet] mürseldir . İbn Merdûye ise bunu Amr b. Ubeyd tarikiyle Hasan'dan, o da Ebü'd-Derdâ'dan mevkuf olarak rivayet etmiştir. Yine [İbn Merdûye] şöyle demiştir:
حدثنا أحمد بن الحسن بن أيوب، حدثنا يعقوب بن أبي يعقوب، حدثنا يحيى بن عبد الحميد، حدثنا أبو معاوية، عن إسماعيل بن سلمة، عن الحسن، عن عبادة بن الصامت، في قول الله تعالى: (وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا) قال: كان الرجل على عهد النبي ﷺ يقول للرجل زوجتك ابنتي ثم يقول: كنت لاعبًا. ويقول: قد أعتقت، ويقول: كنت لاعبًا فأنزل الله: (وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا) فقال رسول الله ﷺ: "ثلاث من قالهن لاعبًا أو غير لاعب، فهن جائزات عليه: الطلاق، والعتاق، والنكاح".
Bize Ahmed b. el-Hasen b. Eyyûb anlattı, bize Ya'kūb b. Ebî Ya'kūb anlattı, bize Yahyâ b. Abdilhamîd anlattı, bize Ebû Muâviye, İsmâîl b. Seleme'den, o Hasan'dan, o Ubâde b. es-Sâmit'ten Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا } “Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın” kavli hakkında anlattı; [Ubâde] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir adam [başka bir] adama: "Kızımı seninle evlendirdim" der, sonra da: "Şaka yapıyordum" derdi. [Yine] "Azat ettim" der, sonra: "Şaka yapıyordum" derdi. Bunun üzerine Allah: { وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا } “Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın” [ayetini] indirdi. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurdu: « ثَلاثٌ مَنْ قَالَهُنَّ لاعِبًا أَوْ غَيْرَ لاعِبٍ، فَهُنَّ جَائِزَاتٌ عَلَيْهِ: الطَّلاقُ، وَالْعَتَاقُ، وَالنِّكَاحُ » «Üç şey vardır ki, kim onları şaka yaparak veya şaka yapmaksızın [ciddiyetle] söylerse, bunlar onun aleyhine geçerlidir: Boşama, azat etme ve nikah.»
والمشهور في هذا الحديث الذي رواه أبو داود، والترمذي، وابن ماجه من طريق عبد الرحمن بن حبيب بن أردك، عن عطاء، عن ابن ماهك، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "ثلاث جدهن جد، وهزلهن جد: النكاح، والطلاق، والرجعة" . وقال الترمذي: حسن غريب.
Bu konuda meşhur olan hadis; Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbn Mâce'nin, Abdurrahmân b. Habîb b. Erdek tarikiyle Atâ'dan, o İbn Mâhek'ten, o da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: "Üç şey vardır ki, bunların ciddisi de ciddi, şakası da ciddidir: Nikah, boşama ve [boşamadan] dönme" buyurdu . Tirmizî: "Hasen gariptir" dedi.
وقوله: (وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ) أي: في إرساله الرسول بالهدى والبينات إليكم (وَمَا أَنزلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ) أي: السنة (يَعِظُكُمْ بِهِ) أي: يأمركم وينهاكم ويتوعدكم على ارتكاب المحارم (وَاتَّقُوا اللَّهَ) أي: فيما تأتون وفيما تذرون (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) أي: فلا يخفى عليه شيء من أموركم السرية والجهرية، وسيجازيكم على ذلك.
Allah Teâlâ'nın: (وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ) "Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın" kavli; yani size hidayet ve apaçık delillerle Peygamber'i göndermesini [hatırlayın]; (وَمَا أَنزلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ) "ve size indirdiği Kitab'ı ve hikmeti" yani sünneti [hatırlayın]; (يَعِظُكُمْ بِهِ) "O, bununla size öğüt veriyor" yani size emrediyor, yasaklıyor ve haramları işlemenizden dolayı sizi uyarıp tehdit ediyor; (وَاتَّقُوا اللَّهَ) "Allah'tan sakının" yani yapıp ettiklerinizde ve terk ettiklerinizde [sakının]; (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) "ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir" yani gizli ve açık hiçbir işiniz O'na gizli kalmaz ve O, bunun karşılığını size verecektir.
{وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢٣٢)}
{وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢٣٢)} “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıklarında, kendi aralarında maruf şekilde anlaştıkları takdirde, [eski] kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın. İşte bununla, içinizden Allah'a ve ahiret gününe iman edenlere öğüt verilir. Bu sizin için daha nezih ve daha temizdir. Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.”
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: نزلت هذه الآية في الرجل يطلق امرأته طلقة أو طلقتين، فتنقضي عدتها، ثم يبدو له أن يتزوجها وأن يراجعها، وتريد المرأة ذلك، فيمنعها أولياؤها من ذلك، فنهى الله أن يمنعوها. وكذا روى العوفي، عنه، وكذا قال مسروق، وإبراهيم النخعي، والزهري والضحاك إنها أنزلت في ذلك. وهذا الذي قالوه ظاهر من الآية، وفيها دلالة على أن المرأة لا تملك أن تزوج نفسها، وأنه لا بد في تزويجها من ولي، كما قاله الترمذي وابن جرير عند هذه الآية، كما جاء في الحديث: لا تزوج المرأةُ المرأةَ، ولا تزوج المرأة نفسها، فإن الزانية هي التي تزوج نفسها . وفي الأثر الآخر: لا نكاح إلا بولي مرشد، وشاهدي عدل. وفي هذه المسألة نزاع بين العلماء محرر في موضعه من كتب الفروع، وقد قررنا ذلك في كتاب "الأحكام"، ولله الحمد والمنة.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Bu ayet, karısını bir veya iki talakla boşayan, kadının iddeti biten, ardından adamın onunla evlenmek ve ona dönmek istemesi, kadının da bunu arzu etmesi üzerine velilerinin kadına engel olduğu kimse hakkında inmiştir. Allah onların engel olmasını yasakladı. el-Avfî de ondan böyle rivayet etmiştir . Mesrûk, İbrâhîm en-Nehaî, Zührî ve Dahhâk da ayetin bu hususta indiğini söylemişlerdir. Onların bu söyledikleri ayetten açıkça anlaşılmaktadır. Tirmizî ve İbn Cerîr'in bu ayetin tefsirinde belirttikleri gibi, ayette kadının bizzat kendisini evlendirme yetkisine sahip olmadığına ve onun evlendirilmesinde mutlaka bir velinin bulunması gerektiğine delalet vardır; nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: "Kadın kadını evlendiremez, kadın bizzat kendisini de evlendiremez; çünkü zina eden kadın bizzat kendini evlendiren kadındır" . Diğer bir eserde de: "Reşit bir veli ve iki adil şahit olmaksızın nikah olmaz" buyrulmuştur. Bu meselede âlimler arasında, füru kitaplarının ilgili yerinde etraflıca incelenmiş bir ihtilaf vardır; biz bunu el-Ahkâm adlı eserimizde ortaya koyduk; hamd ve minnet Allah'adır.
وقد روي أن هذه الآية نزلت في معقل بن يسار المزني وأخته، فقال البخاري، ﵀، في كتابه الصحيح عند تفسير هذه الآية:
Bu ayetin Ma'kıl b. Yesâr el-Müzenî ve kız kardeşi hakkında indiği rivayet edilmiştir. Nitekim Buhârî -Allah ona rahmet etsin- Sahih adlı eserinde bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir:
حدثنا عبيد الله بن سعيد، حدثنا أبو عامر العقدي، حدثنا عباد بن راشد، حدثنا الحسن قال: حدثني معقل بن يسار قال: كانت لي أخت تخطب إلي -قال البخاري: وقال إبراهيم، عن يونس، عن الحسن: حدثني معقل بن يسار. وحدثنا أبو مَعْمَر، حدثنا عبد الوارث، حدثنا يونس، عن الحسن: أن أخت معقل بن يسار طلقها زوجها، فتركها حتى انقضت عدتها، فخطبها، فأبى معقل،
Bize Ubeydullah b. Saîd anlattı, bize Ebû Âmir el-Akadî anlattı, bize Abbâd b. Râşid anlattı, bize el-Hasan anlattı ve şöyle dedi: Ma'kıl b. Yesâr bana şöyle anlattı: "Benim bir kız kardeşim vardı, [evlenmek için] benden isteniyordu..." -Buhârî dedi ki: İbrâhîm, Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan: "Ma'kıl b. Yesâr bana anlattı" şeklinde rivayet etmiştir.- Bize Ebû Ma'mer anlattı, bize Abdülvâris anlattı, bize Yûnus, el-Hasan'dan anlattı: Ma'kıl b. Yesâr'ın kız kardeşini kocası boşamış, iddeti tamamlanıncaya kadar da [kendi haline] bırakmıştı. [İddeti bitince adam] ona tekrar talip oldu, fakat Ma'kıl [buna] yanaşmadı,
فنزلت: (فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ) .
Bunun üzerine: (فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ) "[eski] kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın" ayeti indi .
وهكذا رواه أبو داود، والترمذي، وابن ماجه، وابن أبي حاتم، وابن جرير، وابن مردويه من طرق متعددة، عن الحسن، عن معقل بن يسار، به . وصححه الترمذي أيضًا، ولفظه عن معقل ابن يسار: أنه زوج أخته رجلا من المسلمين، على عهد رسول الله ﷺ، فكانت عنده ما كانت، ثم طلقها تطليقة لم يراجعها حتى انقضت العدة، فهويها وهويته، ثم خطبها مع الخطاب، فقال له: يا لكع أكرمتك بها وزوجتكها، فطلقتها! والله لا ترجع إليك أبدًا، آخر ما عليك قال: فعلم الله حاجته إليها وحاجتها إلى بعلها، فأنزل الله: (وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ) إلى قوله: (وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) فلما سمعها معقل قال: سَمْعٌ لربي وطاعة ثم دعاه، فقال: أزوجك وأكرمك، زاد ابن مردويه: وكفرت عن يميني.
Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce, İbn Ebî Hâtim, İbn Cerîr ve İbn Merdûye çeşitli yollardan Hasan'dan, o Ma'kıl b. Yesâr'dan aynı şekilde rivayet etmişlerdir . Tirmizî de bunu sahih kabul etmiştir. Onun Ma'kıl b. Yesâr'dan naklettiği lafız şöyledir: O, Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde kız kardeşini Müslümanlardan bir adamla evlendirmişti. Kadın, kaldığı müddetçe onun yanında kaldı, sonra adam onu bir talakla boşadı ve iddeti bitene kadar ona dönmedi. Adam onu sevmekteydi, kadın da onu sevmekteydi. Sonra adam diğer taliplerle birlikte ona tekrar talip oldu. [Ma'kıl] ona: "Ey alçak! Ona ikram edip seni onunla evlendirdim, sen ise onu boşadın! Allah'a yemin olsun ki, artık o sana ebediyen dönmeyecektir!" dedi. [Ma'kıl] dedi ki: Allah, adamın kadına olan ihtiyacını ve kadının da kocasına olan ihtiyacını bildi; bunun üzerine Allah: (وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ) "Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıklarında..." ayetinden: (وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) "siz ise bilmezsiniz" kavline kadar indirdi. Ma'kıl bunu işitince: "Rabbimi dinledim ve itaat ettim!" dedi, sonra adamı çağırdı ve: "Seni onunla evlendiriyor ve sana ikramda bulunuyorum" dedi. İbn Merdûye şu fazlalığı eklemiştir: "Ve yeminim için keffâret verdim."
وروى ابن جرير عن ابن جريج قال: هي جمل بنت يسار كانت تحت أبي البداح، وقال سفيان الثوري، عن أبي إسحاق السبيعي قال: هي فاطمة بنت يسار. وهكذا ذكر غير واحد من السلف: أن هذه الآية نزلت في معقل بن يسار وأخته. وقال السدي: نزلت في جابر بن عبد الله، وابنة عم له، والصحيح الأول، والله أعلم.
İbn Cerîr İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: O [kadın], Ebu'l-Beddâh'ın nikahı altında olan Cemel bint Yesâr'dır. Süfyân es-Sevrî ise Ebû İshâk es-Sebîî'den naklen onun Fâtıma bint Yesâr olduğunu söyledi. Selef âlimlerinden birden fazlası bu ayetin Ma'kıl b. Yesâr ve kız kardeşi hakkında indiğini bu şekilde zikretmişlerdir. Süddî ise bunun Câbir b. Abdillâh ve onun amcasının kızı hakkında indiğini söylemiştir; ancak doğru olan birincisidir, Allah en iyisini bilir.
وقوله: (ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) أي: هذا الذي نهيناكم عنه من منع الولايا أن يتزوجن أزواجهن إذا تراضوا بينهم بالمعروف، يأتمر به ويتعظ به وينفعل له (مَنْ كَانَ مِنْكُمْ) أيها الناس (يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) أي: يؤمن بشرع الله، ويخاف وعيد الله وعذابه في الدار الآخرة وما فيها من الجزاء (ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ) أي: اتباعكم شرع الله في رد الموليات إلى أزواجهن، وترك الحمية في ذلك، أزكى لكم وأطهر لقلوبكم (وَاللَّهُ يَعْلَمُ) أي: من المصالح فيما يأمر به وينهى عنه (وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) أي: الخيرة فيما تأتون ولا فيما تذرون.
Allah Teâlâ'nın: (ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) "İşte bununla, içinizden Allah'a ve ahiret gününe iman edenlere öğüt verilir" kavli; yani vesayetiniz altındaki kadınların kendi aralarında maruf şekilde anlaştıkları takdirde kocalarıyla evlenmelerini engellemekten sizi nehyettiğimiz bu hükme, ey insanlar, (مَنْ كَانَ مِنْكُمْ) "içinizden" (يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) "Allah'a ve ahiret gününe iman eden", yani Allah'ın şeriatına inanan, Allah'ın ahiret yurdundaki tehdidinden, azabından ve oradaki karşılıktan korkan kimse uyar, bundan ibret alır ve buna boyun eğer; (ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ) "Bu sizin için daha nezih ve daha temizdir" yani vesayetiniz altındaki kadınları kocalarına geri döndürme hususunda Allah'ın şeriatına uymanız ve bu konudaki taassubu/kibri terk etmeniz sizin için daha nezih ve kalpleriniz için daha temizdir; (وَاللَّهُ يَعْلَمُ) "Allah bilir" yani emrettiği ve nehyettiği şeylerdeki maslahatları [bilir]; (وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) "siz ise bilmezsiniz" yani yapıp ettiklerinizde ve terk ettiklerinizdeki hayrı [bilmezsiniz].
{وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلا وُسْعَهَا لا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣)}
{وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلا وُسْعَهَا لا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣)} “Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için anneler, çocuklarını iki tam yıl emzirirler. Annelerin yiyeceği ve giyeceği, örfe uygun olarak çocuğun babasına aittir. Hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlası yüklenmez. Ne bir anne çocuğu sebebiyle ne de bir baba çocuğu sebebiyle zarara uğratılmalıdır. Varisin üzerine düşen de bunun benzeridir. Eğer [ana-baba] karşılıklı rıza ve istişare ile [çocuğu iki yıldan önce] sütten kesmek isterlerse, ikisine de hiçbir günah yoktur. Şayet çocuklarınızı [sütanneye] emzirtmek isterseniz, vereceğiniz ücreti örfe uygun olarak teslim ettiğiniz takdirde sizin üzerinize hiçbir günah yoktur. Allah'tan korkup sakının ve bilin ki şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (233)”
هذا إرشاد من الله تعالى للوالدات: أن يرضعن أولادهن كمال الرضاعة، وهي سنتان، فلا اعتبار بالرضاعة بعد ذلك؛ ولهذا قال: (لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ) وذهب أكثر الأئمة إلى أنه لا يحرم من الرضاعة إلا ما كان دون الحولين، فلو ارتضع المولود وعمره فوقهما لم يحرم.
Bu, Allah Teâlâ'dan annelere çocuklarını tam emzirme süresi olan iki tam yıl emzirmeleri için bir yönlendirmedir; bundan sonraki emzirmeye itibar edilmez. Bu sebeple: (لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ) "Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için" buyurmuştur. İmamların çoğu, emzirmeden dolayı meydana gelen haramlığın ancak iki yaşın altındayken gerçekleşeceği, çocuk iki yaşını geçtikten sonra emerse haramlık doğurmayacağı görüşüne varmışlardır.
قال الترمذي: "باب ما جاء أن الرضاعة لا تحرم إلا في الصغر دون الحولين": حدثنا قتيبة، حدثنا أبو عوانة، عن هشام بن عروة، عن فاطمة بنت المنذر، عن أم سلمة قالت: قال رسول الله ﷺ: "لا يحرم من الرضاع إلا ما فتق الأمعاء في الثدي، وكان قبل الفطام". وقال: هذا حديث حسن صحيح، والعمل على هذا عند أكثر أهل العلم من أصحاب رسول الله ﷺ وغيرهم: أن الرضاعة لا تحرم إلا ما كان دون الحولين، وما كان بعد الحولين الكاملين فإنه لا يحرم شيئًا. وفاطمة بنت المنذر بن الزبير بن العوام، وهي امرأة هشام بن عروة .
Tirmizî dedi ki: "Emzirmenin ancak iki yaşından küçükken haramlık doğuracağına dair bab" : Bize Kuteybe anlattı, bize Ebû Avâne, Hişâm b. Urve'den, o Fâtıma bint el-Münzir'den, o Ümmü Seleme'den anlattı; [Ümmü Seleme] dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: "Emzirmeden dolayı haramlık ancak memeden bağırsakları açan (besleyen) ve sütten kesilmeden önce olan emzirme ile sabit olur" buyurdu. [Tirmizî] dedi ki: Bu hasen sahih bir hadistir. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından ve diğerlerinden ilim ehlinin çoğunun ameli bu doğrultudadır: Emzirme ancak iki yaşından önce olan emzirmedir; iki tam yıldan sonra olan emzirme ise hiçbir şekilde haramlık doğurmaz. Fâtıma bint el-Münzir b. ez-Zübeyr b. el-Avvâm, Hişâm b. Urve'nin hanımıdır .
قلت: تفرد الترمذي برواية هذا الحديث، ورجاله على شرط الصحيحين، ومعنى قوله: إلا ما كان في الثدي، أي: في محل الرضاعة قبل الحولين، كما جاء في الحديث، الذي رواه أحمد، عن وَكِيع وغندر، عن شعبة، عن عدي بن ثابت، عن البراء بن عازب قال: لما مات إبراهيم ابن النبي ﷺ قال: "إن له مرضعًا في الجنة". وهكذا أخرجه البخاري من حديث شعبة وإنما قال، ﵇، ذلك؛ لأن ابنه إبراهيم، ﵇، مات وله سنة وعشرة أشهر، فقال: "إن له مرضعًا في الجنة" يعني: تكمل رضاعه، ويؤيده ما رواه الدارقطني، من طريق الهيثم بن جميل، عن سفيان بن عيينة، عن عمرو بن دينار، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يحرم من الرضاع إلا ما كان في الحولين"، ثم قال: لم يسنده عن ابن عيينة غير الهيثم بن جميل، وهو ثقة حافظ .
Derim ki: Tirmizî bu hadisin rivayetinde tek kalmıştır ve ravileri Sahîhayn'ın şartlarına uygundur. Hadisteki: "Memeden olan..." ifadesinin anlamı; Ahmed'in Vekî' ve Gunder'den, onların Şu'be'den, onun Adiy b. Sâbit'ten, onun da Berâ b. Âzib'den rivayet ettiği hadiste geçtiği üzere, iki yaştan önceki süt emme çağında olandır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in oğlu İbrâhîm vefat ettiğinde o: "Cennette onun bir sütannesi vardır" buyurmuştur. Buhârî de Şu'be hadisinden bunu bu şekilde tahriç etmiştir . Aleyhisselâm'ın bunu söylemesinin sebebi; oğlu İbrâhîm aleyhisselâm vefat ettiğinde bir yaş on aylık olmasıdır. Bu yüzden: "Cennette onun bir sütannesi vardır" yani emzirilmesini tamamlayacaktır buyurmuştur. Dârekutnî'nin el-Heysem b. Cemîl tarikiyle Süfyân b. Uyeyne'den, o Amr b. Dînâr'dan, o İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu hadis de bunu desteklemektedir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: "Emzirme [haramlığı] ancak iki yaş içinde olandadır" buyurdu. Sonra [Dârekutnî]: "Bunu İbn Uyeyne'den el-Heysem b. Cemîl dışında kimse müsned kılmamıştır; o da sika ve hafızdır" dedi .
قلت: وقد رواه الإمام مالك في الموطأ، عن ثور بن زيد، عن ابن عباس موقوفًا . ورواه الدراوردي عن ثور، عن عكرمة، عن ابن عباس وزاد: "وما كان بعد الحولين فليس بشيء"، وهذا أصح.
Derim ki: İmam Mâlik bunu el-Muvatta'da Sevr b. Zeyd'den, o İbn Abbâs'tan mevkuf olarak rivayet etmiştir . ed-Derâverdî de Sevr'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etmiş ve: "İki yıldan sonra olan şey ise hiçbir hüküm ifade etmez" fazlalığını eklemiştir; bu rivayet daha sahihtir.
وقال أبو داود الطيالسي، عن جابر قال: قال رسول الله ﷺ: "لا رضاع بعد فصال، ولا يُتْم بعد احتلام"، وتمام الدلالة من هذا الحديث في قوله: {وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ} [لقمان: ١٤]. وقال: {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاثُونَ شَهْرًا} [الأحقاف: ١٥]. والقول بأن الرضاعة لا تحرم بعد الحولين مروي عن
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, Câbir'den [rivayet ettiğine göre] o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sütten kesildikten sonra [hüküm ifade eden] emzirme yoktur; büluğ çağından sonra da yetimlik yoktur.» Bu hadisten çıkarılan delilin tamamı [Allah Teâlâ'nın]: {وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ} “Onun sütten ayrılması da iki yıl içindedir.” [Lokmân: 14] ve {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاثُونَ شَهْرًا} “Onun [ana karnında] taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır.” [Ahkâf: 15] kavillerinde [yer almaktadır]. Emzirmenin iki yıldan sonra haramlık doğurmayacağı görüşü [ise] rivayet edilmiştir...
علي، وابن عباس، وابن مسعود، وجابر، وأبي هريرة، وابن عمر، وأم سلمة، وسعيد بن المسيب، وعطاء، والجمهور. وهو مذهب الشافعي، وأحمد، وإسحاق، والثوري، وأبي يوسف، ومحمد، ومالك في رواية، وعنه: أن مدته سنتان وشهران، وفي رواية: وثلاثة أشهر. وقال أبو حنيفة: سنتان وستة أشهر، وقال زفر بن الهذيل: ما دام يرضع فإلى ثلاث سنين، وهذا رواية عن الأوزاعي. قال مالك: ولو فطم الصبي دون الحولين فأرضعته امرأة بعد فصاله لم يحرم؛ لأنه قد صار بمنزلة الطعام، وهو رواية عن الأوزاعي، وقد روي عن عمر وعلي أنهما قالا لا رضاع بعد فصال، فيحتمل أنهما أرادا الحولين كقول الجمهور، سواء فطم أو لم يفطم، ويحتمل أنهما أرادا الفعل، كقول مالك، والله أعلم.
Ali, İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, Câbir, Ebû Hüreyre, İbn Ömer, Ümmü Seleme, Saîd b. el-Müseyyeb, Atâ ve cumhurdan rivayet edilmiştir. Bu; Şâfiî, Ahmed, İshâk, Sevrî, Ebû Yûsuf, Muhammed ve bir rivayette Mâlik'in mezhebidir. Mâlik'ten gelen [başka bir rivayete] göre bunun müddeti iki yıl iki aydır; bir rivayette ise üç aydır. Ebû Hanîfe: "İki yıl altı aydır" dedi. Züfer b. el-Hüzeyl: "Emdiği sürece üç yıla kadardır" dedi; bu Evzâî'den de bir rivayettir. Mâlik dedi ki: Şayet çocuk iki yaşından önce sütten kesilir ve sütten kesildikten sonra onu bir kadın emzirirse haramlık doğurmaz; çünkü bu artık yemek mesabesindedir; bu aynı zamanda Evzâî'den de bir rivayettir. Ömer ve Ali'den "Sütten kesildikten sonra emzirme [hükmü] yoktur" dedikleri rivayet edilmiştir; onların cumhurun kavli gibi -çocuk sütten kesilsin ya da kesilmesin- iki yılı kastetmiş olmaları muhtemel olduğu gibi, Mâlik'in kavli gibi [fiilen sütten kesilme] fiilini kastetmiş olmaları da muhtemeldir. Allah en iyisini bilir.
وقد روي في الصحيح عن عائشة، ﵂: أنها كانت ترى رضاع الكبير يؤثر في التحريم، وهو قول عطاء بن أبي رباح، والليث بن سعد، وكانت عائشة تأمر بمن تختار أن يدخل عليها من الرجال لبعض نسائها فترضعه، وتحتج في ذلك بحديث سالم مولى أبي حذيفة حيث أمر النبي ﷺ امرأة أبي حذيفة أن ترضعه، وكان كبيرًا، فكان يدخل عليها بتلك الرضاعة، وأبى ذلك سائر أزواج النبي ﷺ، ورأين ذلك من الخصائص، وهو قول الجمهور. وحجة الجمهور -منهم الأئمة الأربعة، والفقهاء السبعة، والأكابر من الصحابة، وسائر أزواج رسول الله ﷺ سوى عائشة -ما ثبت في الصحيحين، عن عائشة: أن رسول الله ﷺ قال: "انظرْنَ من إخوانكن، فإنما الرضاعة من المجاعة" . وسيأتي الكلام على مسائل الرضاع، وفيما يتعلق برضاع الكبير، عند قوله تعالى: {وَأُمَّهَاتُكُمُ اللاتِي أَرْضَعْنَكُمْ} [النساء: ٢٣]
Sahih'te Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet edildiğine göre o, yetişkinin emzirilmesinin haramlık hususunda etki ettiğini düşünürdü; bu, Atâ b. Ebî Rabâh ve Leys b. Sa'd'ın da görüşüdür. Âişe, yanına girmesini tercih ettiği erkekleri kadın akrabalarından birine emzirmesini emrederdi ve bu hususta Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim hadisini delil getirirdi; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Huzeyfe'nin hanımına, yetişkin olduğu halde Sâlim'i emzirmesini emretmiş ve bu emzirme sebebiyle Sâlim kadının yanına girebilmişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer hanımları ise bunu kabul etmeyip bu durumun [Sâlim'e has] özel hükümlerden (hasâis) olduğunu düşündüler ; cumhurun görüşü de budur. Dört imam, yedi fakih, sahabenin ileri gelenleri ve Âişe dışındaki Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer hanımlarının da dahil olduğu cumhurun delili, Sahîhayn'da Âişe'den sabit olan şu hadistir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: "Süt kardeşlerinizin kimler olduğuna dikkat edin; çünkü emzirme [haramlığı] ancak açlıktan dolayı [olan emzirmedir]" buyurmuştur . Emzirme meselelerine ve yetişkinin emzirilmesine dair açıklamalar, Allah Teâlâ'nın: {وَأُمَّهَاتُكُمُ اللاتِي أَرْضَعْنَكُمْ} “ve sizi emziren sütanneleriniz” [Nisâ: 23] kavlinde gelecektir.
وقوله: (وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ) أي: وعلى والد الطفل نفقة الوالدات وكسوتهن بالمعروف، أي: بما جرت به عادة أمثالهن في بلدهنّ من غير إسراف ولا إقتار، بحسب قدرته في يساره وتوسطه وإقتاره، كما قال تعالى: {لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا} [الطلاق: ٧]. قال الضحاك: إذا طلَّقَ [الرجل] زوجته وله منها ولد، فأرضعت له ولده، وجب على الوالد نفقتها وكسوتها بالمعروف.
Allah Teâlâ'nın: (وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ) "Annelerin yiyeceği ve giyeceği maruf ölçüler içinde çocuğun babasına aittir" kavli; yani çocuğun babasının üzerine, annelerin nafakası ve giyeceği maruf ölçüler içinde, yani beldelerindeki emsallerinin adetine göre, israf ve cimrilik olmaksızın, zenginliği, orta halliliği veya darlığı nispetindeki gücüne göre vaciptir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا} “Eli geniş olan, genişliğine göre nafaka versin. Rızkı daralmış bulunan da Allah'ın kendisine verdiğinden versin. Allah bir kimseyi ancak ona verdiği şeyle yükümlü tutar. Allah bir güçlükten sonra bir kolaylık yaratacaktır” [Talâk: 7]. Dahhâk dedi ki: [Adam] karısını boşar da kadından bir çocuğu bulunursa ve kadın onun için çocuğunu emzirirse, babanın üzerine maruf ölçüler içinde kadının nafakası ve giyimi vacip olur.
وقوله: (لا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا) أي: لا تدفعه عنها لتضر أباه بتربيته، ولكن ليس لها دفعُه إذا ولدته حتى تسقيه اللّبأ الذي لا يعيش بدون تناوله غالبًا، ثم بعد هذا لها رفعه عنها إن شاءت، ولكن إن كانت مضارة لأبيه فلا يحل لها ذلك، كما لا يحل له انتزاعه منها لمجرد الضّرار لها. ولهذا قال: (وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ) أي: بأن يريد أن ينتزع الولد منها إضرارًا بها، قاله مجاهد، وقتادة، والضحاك، والزهري، والسدي، والثوري، وابن زيد، وغيرهم.
Allah Teâlâ'nın: (لا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا) “Hiçbir anne çocuğu sebebiyle zarara uğratılmasın” buyruğu; yani bakımını [üstlenmesiyle] babasına zarar vermek maksadıyla çocuğu kendisinden uzaklaştırmasın. Fakat anne, çocuğu doğurduğunda, genellikle onu almadan yaşayamayacağı ağız sütünü (el-libe') içirinceye kadar çocuğu bırakma hakkına sahip değildir. Bundan sonra ise dilerse çocuğu bırakabilir; ancak babasına zarar verme kastı varsa bu ona helal olmaz. Tıpkı sırf anneye zarar vermek kastıyla [babanın] çocuğu annesinden çekip almasının helal olmadığı gibi. Bu sebeple Allah Teâlâ: (وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ) “Çocuğun ait olduğu baba da çocuğu sebebiyle [zarara uğratılmasın]” buyurmuştur; yani anneye zarar vermek maksadıyla çocuğu onun elinden çekip almayı istemesi suretiyle [zarar vermesin]. Bunu Mücâhid, Katâde, Dahhâk, Zührî, Süddî, Sevrî, İbn Zeyd ve başkaları söylemiştir.
وقوله: (وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ) قيل: في عدم الضرار لقريبه قاله مجاهد، والشعبي، والضحاك. وقيل: عليه مثل ما على والد الطفل من الإنفاق على والدة الطفل، والقيام بحقوقها وعدم الإضرار بها، وهو قول الجمهور. وقد استقصى ذلك ابن جرير في تفسيره. وقد استدل بذلك من ذهب من الحنفية والحنبلية إلى وجوب نفقة الأقارب بعضهم على بعض، وهو مروي عن عمر بن الخطاب، وجمهور السلف، ويرشح ذلك بحديث الحسن، عن سَمرة مرفوعًا: من ملك ذا رحم محرم عُتِق عليه .
Allah Teâlâ'nın: (وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ) "Mirasçıya da bunun aynısı [düşer]" kavli; akrabasına zarar vermeme hususunda [aynısı düşer] denilmiştir ; bunu Mücâhid, Şa'bî ve Dahhâk söylemiştir. Çocuğun annesine nafaka vermek, onun haklarını gözetmek ve ona zarar vermemek hususunda çocuğun babasının üzerine düşen yükümlülüklerin aynısı [mirasçıya da düşer] denilmiştir ki cumhurun kavli budur. İbn Cerîr bunu tefsirinde etraflıca açıklamıştır. Hanefîler ile Hanbelîlerden akrabaların birbirlerine nafaka vermesinin vacip olduğu görüşüne varanlar bunu delil getirmişlerdir. Bu görüş Ömer b. el-Hattâb'dan ve selefin cumhurundan rivayet edilmiştir; Hasan'ın Semure'den merfu olarak rivayet ettiği şu hadis de bunu desteklemektedir: "Kim mahrem bir hısımına malik olursa, o kişi [kendiliğinden] hür olur" .
وقد ذُكر أن الرضاعة بعد الحولين ربما ضرت الولد إما في بدنه أو عقله، وقد قال سفيان الثوري، عن الأعمش، عن إبراهيم، عن علقمة: أنه رأى امرأة تُرضع بعد الحولين. فقال: لا ترضعيه.
İki yıldan sonra emzirmenin çocuğa ya bedeninde ya da aklında zarar verebileceği zikredilmiştir . Süfyân es-Sevrî, A'meş'ten, o İbrâhîm'den, o Alkame'den nakletti: O, iki yıldan sonra çocuğunu emziren bir kadın gördü ve: "Onu emzirme" dedi.
وقوله: (فَإِنْ أَرَادَا فِصَالا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا) أي: فإن اتفقا والدا الطفل على فطامه قبل الحولين، ورأيا في ذلك مصلحة له، وتشاورا في ذلك، وأجمعا عليه، فلا جناح عليهما في ذلك، فيؤْخَذُ منه: أن انفراد أحدهما بذلك دون الآخر لا يكفي، ولا يجوز لواحد منهما أن يستبد بذلك من غير مشاورة الآخر، قاله الثوري وغيره، وهذا فيه احتياط للطفل، وإلزام للنظر في أمره، وهو من رحمة الله بعباده، حيث حجر على الوالدين في تربية طفلهما وأرشدهما إلى ما يصلحه ويصلحهما كما قال في سورة الطلاق: {فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَإِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى} [الطلاق: ٦].
Allah Teâlâ'nın: (فَإِنْ أَرَادَا فِصَالا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا) "Eğer [anne ve baba] karşılıklı rıza ve danışma ile sütten kesmek isterlerse, ikisine de bir günah yoktur" kavli; yani şayet çocuğun anne ve babası, çocuk iki yaşına gelmeden önce onu sütten kesme hususunda anlaşırlarsa ve bunda onun için bir maslahat görürler, bu hususta istişare edip ittifak ederlerse , bunda onların üzerine bir günah yoktur. Buradan şu anlaşılmaktadır: Birinin diğerinden ayrı olarak tek başına karar vermesi yeterli değildir; birinin diğerine danışmaksızın tek başına bu kararı alması caiz olmaz. Bunu Sevrî ve başkaları söylemiştir. Bunda çocuk için bir ihtiyat ve onun durumunu gözetme zorunluluğu vardır; bu da Allah'ın kullarına olan merhametindendir ; zira anne babayı çocuklarının terbiyesi hususunda sınırlandırmış ve hem çocuğun hem de kendilerinin yararına olan şeye onları yönlendirmiştir; nitekim Talâk suresinde şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَإِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى} “Eğer sizin için [çocuğu] emzirirlerse, onlara ücretlerini verin ve aranızda maruf şekilde danışıp anlaşın. Şayet güçlükle karşılaşırsanız, bu durumda çocuğu onun için başka bir kadın emzirecektir” [Talâk: 6].
وقوله: (وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ) أي: إذا اتفقت الوالدة والوالد على أن يتسلم منها الولد إما لعذر منها، أو عذر له، فلا جناح عليهما في بذله، ولا عليه في قبوله منها إذا سلمها أجرتها الماضية بالتي هي أحسن، واسترضع لولده غيرها بالأجرة بالمعروف. قاله غير واحد.
Allah Teâlâ'nın: (وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ) "Şayet çocuklarınızı [sütanneye verip] emzirtmek isterseniz, vereceğiniz [ücreti] maruf şekilde ödediğiniz takdirde üzerinize bir günah yoktur" kavli; yani şayet anne ve baba, ya annenin ya da babanın bir mazeretinden ötürü çocuğun anneden alınması hususunda anlaşırlarsa, annenin çocuğu vermesinde ve babanın da geçmiş ücretini güzellikle tam olarak ödediği ve çocuğu için maruf bir ücret karşılığında başka bir sütanne tuttuğu takdirde çocuğu anneden teslim almasında bir günah yoktur. Bunu birden çok âlim söylemiştir.
وقوله: (وَاتَّقُوا اللَّهَ) أي: في جميع أحوالكم (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) أي: فلا يخفى عليه شيء من أحوالكم وأقوالكم.
Allah Teâlâ'nın: (وَاتَّقُوا اللَّهَ) "Allah'tan sakının" kavli; yani bütün hallerinizde [sakının]; (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) "ve bilin ki Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir" yani durumlarınızdan ve sözlerinizden hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
{وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤)}
{وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤)} “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanların [dul kalan] eşleri, kendi kendilerine dört ay on gün beklerler. Sürelerini tamamladıklarında, kendi haklarında maruf ölçüler içinde yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
هذا أمر من الله للنساء اللاتي يُتَوَفَّى عنهن أزواجهن: أن يعتددن أربعة أشهر وعشر ليال وهذا الحكم يشمل الزوجات المدخول بهن وغير المدخول بهن بالإجماع، ومستنده في غير
Bu, kocaları vefat eden kadınların dört ay on gece iddet beklemeleri hususunda Allah'tan [gelen] bir emirdir. Bu hüküm icmâ ile hem kendileriyle zifafa girilmiş hem de zifafa girilmemiş eşleri kapsamaktadır. Zifafa girilmemiş olanlar hakkındaki
المدخول بها عُمُوم الآية الكريمة، وهذا الحديث الذي رواه الإمام أحمد وأهل السنن وصححه الترمذي: أن ابن مسعود سُئِل عن رجل تزوّج امرأة فمات ولم يدخل بها، ولم يفرض لها؟ فترددوا إليه مرارًا في ذلك فقال: أقول فيها برأيي، فإن يكن صوابًا فمن الله، وإن يكُن خطأ فمني ومن الشيطان، والله ورسوله بريئان منه: [أرى] لها الصداق كاملا. وفي لفظ: لها صداق مثلها، لا وكس، ولا شَطَط، وعليها العدّة، ولها الميراث. فقام معقل بن سنان الأشجعي فقال: سمعت رسول الله ﷺ قَضى به في بَرْوَع بنت واشق. ففرح عبد الله بذلك فرحًا شديدًا. وفي رواية: فقام رجال من أشجع، فقالوا: نشهد أن رسول الله ﷺ قضى به في بَرْوَع بنت وَاشِق .
dayanak ise yüce ayetin umumiliği ve İmam Ahmed ile Sünen ehlinin rivayet edip Tirmizî'nin sahihlediği şu hadistir: İbn Mes'ûd'a, bir kadınla evlenip zifafa girmeden ve mehir belirlemeden vefat eden adam hakkında sorulmuştu. Bu hususta ona defalarca gidip geldiler. Bunun üzerine [İbn Mes'ûd] dedi ki: "Bu konuda kendi re'yimle hüküm veriyorum; şayet doğru ise Allah'tandır, eğer yanlış ise bendendir ve şeytandandır; Allah ve Resûlü bundan uzaktır: [Bana göre] kadına mehrin tamamı verilir." Bir lafızda: "Emsal mehir verilir; ne eksik ne fazla. Kadının üzerine iddet gerekir ve mirasa da hak kazanır" demiştir. Bunun üzerine el-Eşca'î olan Ma'kıl b. Sinân ayağa kalkıp: "Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in Berva' bint Vâşık hakkında da böyle hükmettiğini işittim" dedi. Abdullah buna son derece sevindi. Bir rivayette ise: Eşca' kabilesinden bazı adamlar kalkıp: "Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in Berva' bint Vâşık hakkında böyle hükmettiğine şahitlik ederiz" dediler .
ولا يخرج من ذلك إلا المتوفى عنها زوجها، وهي حامل، فإن عدّتها بوضع الحمل، ولو لم تمكث بعده سوى لحظة؛ لعموم قوله: {وَأُولاتُ الأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} [الطلاق: ٤]. وكان ابن عباس يرى: أن عليها أن تتربص بأبعد الأجلين من الوضع، أو أربعة أشهر وعشر، للجمع بين الآيتين، وهذا مأخذ جيد ومسلك قوي، لولا ما ثبتت به السنة في حديث سبيعة الأسلمية، المخرج في الصحيحين من غير وجه: أنه توفي عنها زوجها سعد بن خولة، وهي حامل، فلم تنشب أن وضعت حملها بعد وفاته، وفي رواية: فوضعت حملها بعده بليال، فلما تَعَلَّتْ من نفاسها تجملت للخُطَّاب، فدخل عليها أبو السنابل بن بَعْكَك، فقال لها: ما لي أراك مُتَجَمِّلة؟ لعلك ترجين النكاح. والله ما أنت بناكح حتى يمر عليك أربعة أشهر وعَشْر. قالت سبيعة: فلما قال لي ذلك جمعت عليَّ ثيابي حين أمسيت، فأتيت رسول الله ﷺ، فسألته عن ذلك، فأفتاني بأني قد حلَلَتُ حين وضعتُ، وأمرني بالتزويج إن بدا لي .
Kocası vefat ettiğinde hamile olan kadın bundan müstesnadır; zira onun iddeti, vefatından sonra bir an bile kalsa doğum yapmasıyla biter; çünkü: {وَأُولاتُ الأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} “Hamile olanların süreleri ise yüklerini bırakmalarıdır” [Talâk: 4] kavli umumidir. İbn Abbâs iki ayeti cem etmek için kadının doğum ile dört ay on günden hangisi daha uzunsa onu beklemesi gerektiği görüşündeydi. Sahiheyn'de çeşitli yollardan tahriç edilen Sübey'a el-Eslemiyye hadisindeki sünnetin sübutu olmasaydı bu, güzel bir yaklaşım ve güçlü bir tutum olurdu: Kocası Sa'd b. Havle hamile iken vefat etmiş, vefatından hemen sonra doğurmuştu. Bir rivayette: Vefatından birkaç gece sonra doğurmuştu. Nifasından temizlenince talipleri için süslendi. Ebü's-Senâbil b. Ba'kek onun yanına girip: "Seni süslenmiş görüyorum, ne oluyor? Herhalde evlenmeyi umuyorsun! Allah'a yemin olsun ki dört ay on gün geçmedikçe evlenemezsin!" dedi. Sübey'a dedi ki: O bana bunu söyleyince akşam olunca elbiselerimi üzerime toplayıp Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim ve bunu ona sordum. Bana doğum yaptığım an helal olduğumu fetva verdi ve uygun görürsem evlenmemi emretti .
قال أبو عمر بن عبد البر: وقد روي أن ابن عباس رجع إلى حديث سُبَيعة، يعني لما احتج عليه به. قال: ويصحح ذلك عنه: أن أصحابه أفتوا بحديث سبيعة، كما هو قول أهل العلم قاطبة.
Ebû Ömer b. Abdilberr dedi ki: İbn Abbâs'ın -yani kendisine bu hadis delil gösterildiğinde- Sübey'a hadisine döndüğü rivayet edilmiştir. Dedi ki: Bütün ilim ehlinin benimsediği kavil olduğu gibi , talebelerinin de Sübey'a hadisi ile fetva vermeleri, onun bu görüşe döndüğünü doğrulamaktadır.
وكذلك يستثنى من ذلك الزوجة إذا كانت أمة، فإن عدتها على النصف من عدة الحرة، شهران وخمس ليال، على قول الجمهور؛ لأنها لما كانت على النصف من الحرة في الحَدّ، فكذلك فلتكن على النصف منها في العدة. ومن العلماء -كمحمد بن سيرين وبعض الظاهرية -من يسوي بين الزوجات الحرائر والإماء في هذا المقام؛ لعموم الآية، ولأن العدة من باب الأمور الجبلية التي تستوي فيها الخليقة. وقد ذكر سعيدُ بن المسيب، وأبو العالية وغيرهما: أن الحكمة في جعل عدة الوفاة أربعة أشهر وعشرًا؛ لاحتمال اشتمال الرحم على حمل، فإذا انتظر به هذه المدة ظهر إن كان موجودًا، كما جاء في حديث ابن مسعود الذي في الصحيحين وغيرهما: "إن خلق أحدكم يُجمع في بطن أمه أربعين يومًا نطفة، ثم يكون علقة مثل ذلك، ثم يكون مضغة مثل ذلك، ثم يبعث إليه الملك
Aynı şekilde, kadın cariye olduğunda da bundan istisna edilir; zira cumhurun kavline göre onun iddeti, hür kadının iddetinin yarısı olup iki ay beş gecedir. Çünkü had cezasında hür kadının yarısı kadar olduğuna göre, aynı şekilde iddet hususunda da onun yarısı kadar olmalıdır. İlim ehlinden Muhammed b. Sîrîn ve bazı Zâhirîler gibi kimseler ise, ayetin umumî oluşundan ve iddetin bütün yaratılmışların eşit olduğu cibillî (fıtrî) hususlardan olmasından dolayı bu makamda hür eşler ile cariye eşleri eşit tutmaktadır. Saîd b. el-Müseyyeb, Ebü'l-Âliye ve başkaları vefat iddetinin dört ay on gün kılınmasındaki hikmetin, rahmin bir cenin taşıyor olma ihtimali olduğunu; bu süre kadar beklendiğinde şayet varsa [çocuğun] ortaya çıkacağını belirtmişlerdir. Nitekim Sahîhayn ve diğer eserlerde yer alan İbn Mes'ûd hadisinde şöyle geçmektedir: « إن خلق أحدكم يُجمع في بطن أمه أربعين يومًا نطفة، ثم يكون علقة مثل ذلك، ثم يكون مضغة مثل ذلك، ثم يبعث إليه الملك » «Şüphesiz her birinizin yaratılışı annesinin karnında kırk gün nutfe olarak toplanır, sonra bir o kadar sürede alaka (embriyo) olur, sonra bir o kadar sürede mudga (bir çiğnemlik et parçası) olur, sonra ona melek gönderilir»
فينفخ فيه الروح" . فهذه ثلاث أربعينات بأربعة أشهر، والاحتياط بعشر بعدها لما قد ينقص بعض الشهور، ثم لظهور الحركة بعد نفخ الروح فيه، والله أعلم.
ve ona ruh üfler" . İşte bu, dört aya denk gelen üç tane kırk gündür; bundan sonraki on gün ise bazı ayların eksik olabilmesi ihtimaline karşı ihtiyat ve ruh üflendikten sonra hareketin belirmesi içindir, Allah en iyisini bilir.
قال سعيد بن أبي عروبة، عن قتادة: سألت سعيد بن المسيب: ما بال العشرة؟ قال: فيه ينفخ الروح. وقال الربيع بن أنس: قلت لأبي العالية: لِمَ صارت هذه العشر مع الأشهر الأربعة؟ قال: لأنه ينفخ فيها الروح. رواهما ابن جرير. ومن هاهنا ذهب الإمام أحمد، في رواية عنه، إلى أن عدة أم الولد عدة الحرة هاهنا؛ لأنها صارت فراشا كالحرائر، وللحديث الذي رواه الإمام أحمد، عن يزيد بن هارون، عن سعيد بن أبي عَرُوبَة، عن قتادة، عن رجاء بن حيوة، عن قبيصة بن ذؤيب، عن عمرو بن العاص أنه قال: لا تُلْبِسوا علينا سنة نبينا، عدة أم الولد إذا توفي عنها سيدها أربعة أشهر وعشر ورواه أبو داود، عن قتيبة، عن غُنْدَر -وعن ابن المثنى، عن عبد الأعلى. وابن ماجة، عن علي بن محمد، عن وَكِيع -ثلاثتهم عن سعيد بن أبي عَرُوبة، عن مَطَر الوراق، عن رجاء بن حيوة، عن قبيصة، عن عمرو بن العاص، فذكره .
Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den rivayet etti: Saîd b. el-Müseyyeb'e: "Bu on günün durumu nedir?" diye sordum. O: "Onda ruh üflenir" dedi. Rebî' b. Enes dedi ki: Ebü'l-Âliye'ye: "Bu on gün niçin dört aya eklendi?" dedim. O: "Çünkü onda ruh üflenir" dedi. İkisini de İbn Cerîr rivayet etti. Buradan hareketle İmam Ahmed, kendisinden gelen bir rivayette, ümmüveledin (efendisinden çocuğu olan cariyenin) buradaki iddetinin hür kadının iddeti gibi olduğu görüşüne varmıştır; zira o da hür kadınlar gibi yatak sahibi [eş] olmuştur ve İmam Ahmed'in Yezîd b. Hârûn'dan, onun Saîd b. Ebî Arûbe'den, onun Katâde'den, onun Recâ b. Hayve'den, onun Kabîsa b. Züeyb'den, onun da Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiği şu hadis sebebiyle: O dedi ki: "Peygamberimizin sünnetini bize karıştırmayın; efendisi vefat eden ümmüveledin iddeti dört ay on gündür" . Bunu Ebû Dâvûd Kuteybe'den, o Gunder'den -ve İbnü'l-Müsennâ'dan, o Abdül'alâ'dan-; İbn Mâce ise Ali b. Muhammed'den, o Vekî'den -üçü de Saîd b. Ebî Arûbe'den, o Matar el-Varrâk'tan, o Recâ b. Hayve'den, o Kabîsa'dan, o da Amr b. el-Âs'tan- rivayet edip bunu zikretmiştir .
وقد روي عن الإمام أحمد أنه أنكر هذا الحديث، وقيل: إن قبيصة لم يسمع عَمْرًا، وقد ذهب إلى القول بهذا الحديث طائفة من السلف، منهم: سعيد بن المسيب، ومجاهد، وسعيد بن جبير، والحسن، وابن سيرين، وأبو عياض ، والزهري، وعمر بن عبد العزيز. وبه كان يأمر يزيد بن عبد الملك بن مروان، وهو أمير المؤمنين. وبه يقول الأوزاعي، وإسحاق بن رَاهْوَيه، وأحمد بن حنبل، في رواية عنه. وقال طاوس وقتادة: عدة أم الولد إذا توفي عنها سيدها نصفُ عدة الحرة: شهران وخمس ليال. وقال أبو حنيفة وأصحابه، والثوري، والحسن بن صالح بن حَيّ: تعتد بثلاث حيض. وهو قول علي، وابن مسعود، وعطاء، وإبراهيم النخَعي. وقال مالك، والشافعي، وأحمد في المشهور عنه: عدتها حيضة. وبه يقول ابن عمر، والشعبي، ومكحول، والليث، وأبو عبيد، وأبو ثَور، والجمهور.
İmam Ahmed'den bu hadisi inkâr ettiği rivayet edilmiştir ve Kabîsa'nın Amr'dan işitmediği söylenmiştir. Selef âlimlerinden bir grup bu hadisle amel etme görüşüne varmıştır; onlardan bazıları: Saîd b. el-Müseyyeb, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Hasan, İbn Sîrîn, Ebû İyâz , Zührî ve Ömer b. Abdilazîz'dir. Müminlerin emiri olduğu sırada Yezîd b. Abdilmelik b. Mervân da bununla emrederdi. Evzâî, İshâk b. Râhûye ve kendisinden gelen bir rivayette Ahmed b. Hanbel de bu görüştedir. Tâvûs ve Katâde dediler ki: Efendisi vefat eden ümmüveledin iddeti hür kadının iddetinin yarısıdır: İki ay beş gecedir. Ebû Hanîfe ve arkadaşları, Sevrî ve Hasan b. Sâlih b. Hayy: "Üç hayız iddet bekler" dediler; bu Ali, İbn Mes'ûd, Atâ ve İbrâhîm en-Nehaî'nin de kavlidir. Mâlik, Şâfiî ve meşhur rivayette Ahmed ise: "İddeti bir hayızdır" dediler. İbn Ömer, Şa'bî, Mekhûl, Leys, Ebû Ubeyd, Ebû Sevr ve cumhur da bu görüştedir.
قال الليث: ولو مات وهي حائض أجزأتها. وقال مالك: فلو كانت ممن لا تحيض فثلاثة أشهر. وقال الشافعي والجمهور: شهر، وثلاثة أحب إلي. والله أعلم.
Leys dedi ki: Kadın hayızlı iken [efendisi] vefat etse, bu [hayız] ona yeterli olur. Mâlik dedi ki: Şayet hayız görmeyenlerden ise [iddeti] üç aydır. Şâfiî ve cumhur: "Bir aydır, üç ay olması ise bana göre daha sevimlidir" dediler. Allah en iyisini bilir.
وقوله: (فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ) يستفاد من هذا وجوب الإحداد على المتوفى عنها زوجها مدة عدتها، لما ثبت في الصحيحين، من غير وجه، عن أم حبيبة وزينب بنت جحش أمي المؤمنين، أن رسول الله ﷺ قال: "لا يحل لامرأة تؤمن
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “[İddet] sürelerinin sonuna vardıklarında, kendileri hakkında meşru dairesinde yaptıklarından dolayı size bir vebal yoktur. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Bundan, kocası ölen kadının iddeti süresince ihdâd (yas tutması) yapmasının vacip olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim Sahîhayn'da (Buhârî ve Müslim) birden fazla yolla, müminlerin anneleri Ümmü Habîbe ve Zeyneb bint Cahş'tan sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لا يحل لامرأة تؤمن...» «...iman eden bir kadına helal değildir...
بالله واليوم الآخر أن تُحد على ميت فوق ثلاث، إلا على زوج أربعة أشهر وعشرًا" . وفي الصحيحين أيضا، عن أم سلمة: أن امرأة قالت: يا رسول الله، إن ابنتي تُوفي عنها زوجها، وقد اشتكت عينُها، أفنكْحُلُها؟ فقال: "لا ". كل ذلك يقول: "لا" مرتين أو ثلاثًا. ثم قال: "إنما هي أربعة أشهر وعشر وقد كانت إحداكن في الجاهلية تمكث سنة". قالت زينب بنت أم سلمة: كانت المرأة إذا توفي عنها زوجها دخلت حفْشًا، ولبست شر ثيابها، ولم تمس طيبًا ولا شيئًا، حتى تمر بها سنة، ثم تخرج فتعطى بَعْرة فترمي بها، ثم تؤتى بدابة -حمار أو شاة أو طير -فَتَفْتَضَّ به فقلما تفتض بشيء إلا مات .
Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir kadının ölü için üç günden fazla yas tutması helal değildir; ancak kocası için dört ay on gün [yas tutar]" . Yine Sahîhayn'da Ümmü Seleme'den rivayet edildiğine göre bir kadın: "Ey Allâh'ın Resûlü! Kızımın kocası vefat etti ve gözünden rahatsızlandı, ona sürme çekelim mi?" dedi. Resûlullâh: "Hayır" buyurdu. Her seferinde iki veya üç defa: "Hayır" dedi. Sonra: "Bu ancak dört ay on gündür ; halbuki sizden biriniz Câhiliye devrinde bir yıl [yas tutarak] beklerdi" buyurdu. Zeyneb bint Ümmü Seleme dedi ki: [Câhiliye devrinde] bir kadının kocası vefat ettiğinde küçük, izbe bir çadıra girer, elbiselerinin en kötüsünü giyer, bir yıl geçinceye kadar ne koku ne de başka bir şeye dokunmazdı. Sonra dışarı çıkar, kendisine bir deve mayısı verilir, onu fırlatıp atardı. Sonra ona bir binek -eşek, koyun veya kuş- getirilir ve onunla sürtünerek temizlenirdi (iffetini giderirdi); hangi hayvana sürtünse o hayvan nadiren ölmekten kurtulurdu (hemen ölürdü) .
ومن هاهنا ذهب كثير من العلماء إلى أن هذه الآية ناسخة للآية التي بعدها، وهي قوله: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ} [البقرة: ٢٤٠]، كما قاله ابن عباس وغيره، وفي هذا نظر كما سيأتي تقريره.
Buradan hareketle âlimlerin çoğu bu ayetin, İbn Abbâs ve başkalarının söylediği gibi, kendisinden sonraki şu ayeti neshettiği görüşüne varmışlardır: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ} “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanlar, eşlerinin [evden] çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler” [Bakara: 240]. Ancak bu hususta ileride açıklanacağı üzere eleştiriye açık bir yön vardır.
والغرض أن الإحداد هو عبارة عن ترك الزينة من الطيب، ولبس ما يدعوها إلى الأزواج من ثياب وحُلِيٍّ وغير ذلك وهو واجب في عدة الوفاة قولا واحدًا، ولا يجب في عدة الرجعية قولا واحدًا، وهل يجب في عدة البائن؟ فيه قولان.
Maksat şudur ki ihdâd (yas tutma); kokulanma gibi süslenmeyi, elbiselerden ve takılardan erkekleri kendine çekecek şeyleri giyinmeyi terk etmekten ibarettir. Bu, vefat iddetinde ittifakla vaciptir; ric'î talak iddetinde ise ittifakla vacip değildir. Bâin talak iddetinde vacip olup olmadığı hususunda ise iki görüş vardır.
ويجب الإحداد على جميع الزوجات المتوفى عنهن أزواجهن، سواء في ذلك الصغيرة والآيسة والحرة والأمة، والمسلمة والكافرة، لعموم الآية. وقال الثوري وأبو حنيفة وأصحابه: لا إحداد على الكافرة. وبه يقول أشهبُ، وابنُ نافع من أصحاب مالك. وحجة قائل هذه المقالة قولهُ ﷺ : "لا يحل لامرأة تؤمن بالله واليوم الآخر أن تُحِدّ على ميت فوق ثلاث، إلا على زوج أربعة أشهر وعشرًا": قالوا: فجعله تعبدًا . وألحق أبو حنيفة وأصحابه والثوري الصغيرة بها، لعدم التكليف. وألحق أبو حنيفة وأصحابه الأمة المسلمة لنقصها . ومحل تقرير ذلك كله في كتب الأحكام والفروع، والله الموفق للصواب.
Ayetin umumiliğinden dolayı kocası vefat eden bütün kadınlara; ister küçük ister yaştan kesilmiş , ister hür ister cariye, ister Müslüman ister kâfir olsun ihdâd (yas tutmak) vaciptir. Sevrî, Ebû Hanîfe ve arkadaşları: "Kâfir kadına ihdâd gerekmez" dediler; Mâlik'in ashabından Eşheb ve İbn Nâfi' de bu görüştedir. Bu sözü söyleyenlerin delili, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur : "Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir kadının ölü için üç günden fazla yas tutması helal değildir; ancak kocası için dört ay on gün [yas tutar]": Onlar dediler ki: "Bunu ibadet kılmıştır" . Ebû Hanîfe, arkadaşları ve Sevrî, mükellef olmamasından ötürü küçük kızı da ona dahil etmişlerdir. Ebû Hanîfe ve arkadaşları eksikliğinden dolayı Müslüman cariyeyi de [hükme] dahil etmişlerdir . Bütün bunların tafsilatlı delillerinin yeri ahkâm ve füru kitaplarıdır; doğruya muvaffak kılan Allah'tır.
وقوله: (فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ) أي: انقضت عدتهن . قاله الضحاك والربيع بن أنس، (فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ) قال الزهري: أي: على أوليائها (فِيمَا فَعَلْنَ) يعني: النساء اللاتي انقضت عدتهن. قال العوفي عن ابن عباس: إذا طلقت المرأة أو مات عنها زوجها، فإذا انقضت عدتها فلا جناح عليها أن تتزين وتتصنَّع وتتعرض للتزويج، فذلك المعروف. روي عن مقاتل بن حيان نحوه، وقال ابن جريج عن مجاهد: (فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ) قال: هو النكاح الحلال الطيب. وروي عن الحسن، والزهري، والسدي نحو ذلك.
Allah Teâlâ'nın: (فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ) "Sürelerini tamamladıklarında" yani iddetleri bittiğinde -bunu Dahhâk ve Rebî' b. Enes söylemiştir-; (فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ) "size bir günah yoktur" -Zührî dedi ki: Yani velilerinin üzerine günah yoktur-; (فِيمَا فَعَلْنَ) "yaptıklarından dolayı" yani iddetleri biten kadınların [yaptıklarından]. el-Avfî İbn Abbâs'tan nakletti: Kadın boşandığında veya kocası vefat ettiğinde, iddeti bitince süslenmesinde, güzelleşmesinde ve evliliğe talip olmasında ona bir günah yoktur; işte maruf olan budur. Mukâtil b. Hayyân'dan da benzeri rivayet edilmiştir. İbn Cüreyc, Mücâhid'in: (فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ) "kendi haklarında maruf ölçüler içinde yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur" kavli hakkında: "Bu, helal ve temiz nikahtır" dediğini nakletmiştir. Hasan, Zührî ve Süddî'den de benzeri rivayet edilmiştir.
{وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلا أَنْ تَقُولُوا قَوْلا مَعْرُوفًا وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥)}
{وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلا أَنْ تَقُولُوا قَوْلا مَعْرُوفًا وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥)} “[İddet bekleyen] kadınlara üstü kapalı evlenme teklifinde bulunmanızda veya içinizde [böyle bir niyet] saklamanızda size bir günah yoktur. Allah, sizin onları anacağınızı bilmektedir. Fakat meşru bir söz söylemeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. Farz kılınan bekleme süresi sona erinceye kadar nikâh akdine kesin karar vermeyin. Bilin ki Allah, içinizde olanı bilir; öyleyse O'ndan sakının. Yine bilin ki Allah çok bağışlayandır, Halîm'dir (cezalandırmakta acele etmeyendir). (235)”
يقول تعالى: (وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ) أن تُعَرّضوا بخطبة النساء في عدتهن من وفاة أزواجهن من غير تصريح. قال الثوري وشعبة وجرير وغيرهم، عن منصور، عن مجاهد، عن ابن عباس في قوله: (وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ) قال: التعريض أن تَقُول: إني أريد التزويج، وإني أحب امرأة من أمرها ومن أمرها -يعرض لها بالقول بالمعروف -وفي رواية: وددت أن الله رزقني امرأة ونحو هذا. ولا يَنْصِبُ للخِطْبة. وفي رواية: إني لا أريد أن أتزوج غيرَك إن شاء الله، ولوددت أني وجدت امرأة صالحة، ولا ينصب لها ما دامت في عدتها. ورواه البخاري تعليقًا، فقال: قال لي طلق بن غَنَّام، عن زائدة، عن منصور، عن مجاهد، عن ابن عباس: (وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ) هو أن يقول: إني أريد التزويج، وإن النساء لمن حاجتي، ولوددت أنه تَيَسَّر لي امرأة صالحة .
Allah Teâlâ buyuruyor ki: (وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ) Kocaları vefat eden kadınlara iddetleri esnasında açıkça belirtmeksizin evlenme teklifini üstü kapalı olarak ima etmenizde sizin üzerinize bir günah yoktur. Sevrî, Şu'be, Cerîr ve başkaları Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: (وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ) "kadınlara üstü kapalı evlenme teklifinde bulunmanızda... size bir günah yoktur" kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: Üstü kapalı teklif (ta'rîz); "Ben evlenmek istiyorum, şöyle şöyle özelliklerde bir kadını arzuluyorum" demendir -maruf bir sözle ona ima eder-. Bir rivayette: "Keşke Allah bana bir kadın nasip etse" ve benzeri ifadelerdir; açıkça evlenme teklifi yapmaz. Başka bir rivayette: "İnşallah senden başkasıyla evlenmek istemiyorum; keşke saliha bir kadın bulsam" [demendir]; kadın iddetinde olduğu sürece ona açıkça teklifte bulunmaz. Buhârî bunu muallak olarak rivayet edip şöyle demiştir: Bana Talk b. Gannâm, Zâide'den, o Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan: (وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ) ayeti hakkında dedi ki: O, kişinin: "Ben evlenmek istiyorum, kadınlara ihtiyacım var ve bana saliha bir kadının nasip olmasını çok arzu ederdim" demesidir .
وهكذا قال مجاهد، وطاوس، وعكرمة، وسعيد بن جُبير، وإبراهيم النخَعي، والشعبي، والحسنُ، وقتادة، والزهري، ويزيد بن قُسَيط، ومقاتل بن حيَّان، والقاسم بن محمد، وغير واحد من السلف والأئمة في التعريض: أنه يجوز للمتوفى عنها زوجها من غير تصريح لها بالخطبة. وهكذا حكم المطلقة المبتوتة يجوز التعريض لها، كما قال النبي ﷺ لفاطمة بنت قيس، حين طلقها زوجها أبو عَمْرو بن حَفْص: آخر ثلاث تطليقات. فأمرها أن تعتد في بيت ابن أم مكتوم، وقال لها: "فإذا حَلَلْت فآذنيني". فلما حلَّتْ خطب عليها أسامة بن زيد مولاه، فزَوّجها إياه .
Mücâhid, Tâvûs, İkrime, Saîd b. Cübeyr, İbrâhîm en-Nehaî, Şa'bî, Hasan, Katâde, Zührî, Yezîd b. Kuseyt, Mukâtil b. Hayyân, Kāsım b. Muhammed ve selef ile imamlardan pek çok kimse de üstü kapalı teklif (ta'rîz) hakkında şöyle demişlerdir: Açıkça evlenme teklifinde bulunmaksızın, kocası vefat eden kadına [üstü kapalı teklif yapmak] caizdir. Kesin boşanmış (bâin) kadının hükmü de böyledir; ona da üstü kapalı teklifte bulunmak caizdir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kocası Ebû Amr b. Hafs kendisini üç talakın sonuncusu ile boşadığında Fâtıma bint Kays'a İbn Ümmü Mektûm'un evinde iddet beklemesini emretmiş ve ona: "Helal olduğunda (iddetin bittiğinde) bana haber ver" buyurmuştu. Kadın helal olunca, Peygamber azatlısı Üsâme b. Zeyd için ona talip oldu ve kadını onunla evlendirdi .
فأما المطلقة الرجعية: فلا خلاف في أنه لا يجوز لغير زوجها التصريح بخطبتها ولا التعريض لها، والله أعلم.
Ric'î talakla boşanmış kadına gelince; kocası dışındakilerin ona evlenme teklifinde bulunmasının açıkça da üstü kapalı olarak da caiz olmadığı hususunda ihtilaf yoktur. Allah en iyisini bilir.
وقوله: (أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ) أي: أضمرتم في أنفسكم خطْبَتَهُنّ وهذا كقوله تعالى: {وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ} [القصص: ٦٩] وكقوله: {وَأَنَا أَعْلَمُ بِمَا أَخْفَيْتُمْ وَمَا أَعْلَنْتُمْ} [الممتحنة: ١] ولهذا قال: (عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ) أي: في أنفسكم، فرفع الحرج عنكم في ذلك، ثم قال: (وَلَكِنْ لا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا) قال أبو مِجْلَز، وأبو الشعثاء -جابر بن زيد -والحسن البصري، وإبراهيم النخعي وقتادة، والضحاك، والربيع بن أنس، وسليمان التيمي، ومقاتل بن حيان، والسدي: يعني الزنا. وهو معنى رواية العَوفي عن ابن عباس، واختاره ابن جرير.
Allah Teâlâ'nın: (أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ) “veyahut içinizde gizlediğiniz” buyruğu; içinizde onlara evlenme teklif etmeyi gizlediğiniz [anlamındadır]. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ} “Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduğunu da bilir.” [Kasas, 69] ve şu buyruğu gibidir: {وَأَنَا أَعْلَمُ بِمَا أَخْفَيْتُمْ وَمَا أَعْلَنْتُمْ} “Oysa ben, sizin gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da çok iyi bilirim.” [Mümtehine, 1]. Bu sebeple: (عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ) “Allah sizin onları anacağınızı bildi” buyurmuştur; yani içinizde [anacağınızı bildi] ve bu hususta sizden güçlüğü kaldırdı. Sonra şöyle buyurdu: (وَلَكِنْ لا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا) “Fakat onlarla gizlice sözleşmeyin.” Ebû Miclez, Ebü'ş-Şa'sâ -Câbir b. Zeyd-, Hasan el-Basrî, İbrâhîm en-Nehaî, Katâde, Dahhâk, er-Rebî' b. Enes, Süleymân et-Teymî, Mukâtil b. Hayyân ve es-Süddî: "Yani zinayı [kastediyor]" demişlerdir. Avfî'nin İbn Abbâs'tan yaptığı rivayetin anlamı da budur ve İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَلَكِنْ لا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا) لا تقل لها: إني عاشق، وعاهديني ألا تتزوجي غيري، ونحو هذا. وكذا رُوي عن سعيد بن جُبير، والشعبي، وعكرمة، وأبي الضحى، والضحاك، والزهري، ومجاهد، والثوري: هو أن يأخذ ميثاقها ألا تتزوج غيره، وعن مجاهد: هو قول الرجل للمرأة: لا تفوتيني بنفسك، فإني ناكحك.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (وَلَكِنْ لا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا) "Fakat onlarla gizlice sözleşmeyin" kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Kadına: "Ben âşığım, benden başkasıyla evlenmeyeceğine dair bana söz ver" ve benzeri sözler söyleme. Saîd b. Cübeyr, Şa'bî, İkrime, Ebü'd-Duhâ, Dahhâk, Zührî, Mücâhid ve Sevrî'den de şöyle rivayet edilmiştir: O, kadından kendisinden başkasıyla evlenmeyeceğine dair teminat almasıdır. Mücâhid'den ise şöyle nakledilmiştir: O, adamın kadına: "Kendini benden kaçırma, çünkü ben seninle evleneceğim" demesidir.
وقال قتادة: هو أن يأخذ عهد المرأة، وهي في عدتها ألا تنكح غيره، فنهى الله عن ذلك وقدم فيه، وأحل الخطبة والقول بالمعروف.
Katâde şöyle dedi: O, kadından iddeti içindeyken kendisinden başkasıyla evlenmeyeceğine dair söz almasıdır. Allah bunu yasaklamış, bu konuda uyarıda bulunmuş; [üstü kapalı] dünürlüğü ve meşru ölçülerde söz söylemeyi ise helal kılmıştır.