Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 38. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال ابن زيد: (وَلَكِنْ لا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا) هو أن يتزوجها في العدة سرًا، فإذا حلت أظهر ذلك.

İbn Zeyd şöyle dedi: (وَلَكِنْ لا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا) "Fakat onlarla gizlice sözleşmeyin" [ifadesi], onunla iddet içindeyken gizlice evlenmesi, [kadının iddeti bitip] helal olunca da bunu açığa vurmasıdır.

وقد يحتمل أن تكون الآية عامة في جميع ذلك؛ ولهذا قال: (إِلا أَنْ تَقُولُوا قَوْلا مَعْرُوفًا) قال ابن عباس، ومجاهد وسعيد بن جبير، والسدي، والثوري، وابن زيد: يعني به: ما تقدم من إباحة التعريض. كقوله: إني فيك لراغب. ونحو ذلك.

Ayetin bütün bunları kapsayıcı (genel) olması da muhtemeldir; bu sebeple [Allah Teâlâ]: (إِلا أَنْ تَقُولُوا قَوْلا مَعْرُوفًا) "meşru bir söz söylemeniz müstesna" buyurmuştur. İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Süddî, Sevrî ve İbn Zeyd dediler ki : Bununla, daha önce geçen üstü kapalı teklifin (ta'rîz) mubahlığı kastedilmektedir. Tıpkı kişinin: "Benim sende arzum var" ve benzeri sözleri gibi.

وقال محمد بن سيرين: قلت لعَبِيدة: ما معنى قوله: (إِلا أَنْ تَقُولُوا قَوْلا مَعْرُوفًا)؟ قال: يقول لوليها: لا تسبِقْني بها، يعني: لا تزوجها حتى تُعلمني. رواه ابن أبي حاتم.

Muhammed b. Sîrîn dedi ki: Ubeyde'ye: (إِلا أَنْ تَقُولُوا قَوْلا مَعْرُوفًا) "meşru bir söz söylemeniz müstesna" kavlinin anlamı nedir? diye sordum. O: Kadının velisine: "Onu bana sormadan başkasına verme", yani: "Bana haber vermeden onu evlendirme" demesidir, dedi. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقوله: (وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ) يعني: ولا تعقدوا العقد بالنكاح حتى تنقضي العدة. قال ابن عباس، ومجاهد، والشعبي، وقتادة، والربيع بن أنس، وأبو مالك، وزيد بن أسلم، ومقاتل بن حيان، والزهري، وعطاء الخراساني، والسدي، والثوري، والضحاك: (حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ) يعني: حتى تنقضي العدة.

Allah Teâlâ'nın: (وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ) "Farz olan bekleme süresi sona erinceye kadar nikâh akdini bağlamaya kalkışmayın" kavli; yani iddet sona erinceye kadar nikâh akdini yapmayın demektir. İbn Abbâs, Mücâhid, Şa'bî, Katâde, Rebî' b. Enes, Ebû Mâlik, Zeyd b. Eslem, Mukâtil b. Hayyân, Zührî, Atâ el-Horasânî, Süddî, Sevrî ve Dahhâk dediler ki: (حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ) "Farz olan bekleme süresi sona erinceye kadar" yani: İddet sona erinceye kadar [demektir].

وقد أجمع العلماء على أنه لا يصح العقد في مدة العدة. واختلفوا فيمن تزوج امرأة في عدتها فدخل بها، فإنه يفرق بينهما، وهل تحرم عليه أبدا؟ على قولين: الجمهور على أنها لا تحرم عليه، بل له أن يخطبها إذا انقضت عدتها. وذهب الإمام مالك إلى أنها تحرم عليه على التأبيد. واحتج في ذلك بما رواه عن ابن شهاب، وسليمان بن يسار: أن عمر، ﵁، قال: أيما امرأة نكحت في عدتها، فإن زوجها الذي تزوجها لم يدخل بها، فرق بينهما، ثم اعتدت بقية عدتها من زوجها الأول، ثم كان الآخر خاطبا من الخطاب، وإن كان دخل بها فرق بينهما، ثم اعتدت بقية عدتها من الأول ثم اعتدت من الآخر، ثم لم ينكحها أبدًا .

Âlimler iddet süresi içinde nikâh akdinin geçerli olmayacağı hususunda icmâ etmişlerdir. İddeti içinde bir kadınla evlenip onunla zifafa giren kimse hakkında ise aralarının ayrılacağı hususunda ittifak edip, kadının ona ebediyen haram olup olmayacağı konusunda iki görüşe ayrılmışlardır: Cumhur, kadının ona ebediyen haram olmayacağı, bilakis kadının iddeti bittiğinde ona talip olabileceği görüşündedir. İmam Mâlik ise kadının ona ebediyen haram olacağı görüşüne varmıştır. Bu hususta İbn Şihâb ve Süleymân b. Yesâr'dan rivayet ettiği şu haberi delil getirmiştir: Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Hangi kadın iddeti içinde nikâhlanır da onunla evlenen kocası henüz zifafa girmemiş olursa araları ayrılır, sonra kadın ilk kocasından kalan iddetini tamamlar, ardından sonraki koca da taliplerden bir talip olur. Şayet zifafa girmişse araları ayrılır, sonra kadın ilk kocasından kalan iddeti tamamlar , ardından diğeri için iddet bekler, sonra da onunla ebediyen evlenemez ."

قالوا: ومأخذ هذا: أن الزوج لما استعجل ما أجل الله، عوقب بنقيض قصده، فحرمت عليه على التأبيد، كالقاتل يحرم الميراثَ. وقد روى الشافعي هذا الأثر عن مالك. قال البيهقي: وذهب إليه في القديم ورجع عنه في الجديد، لقول علي: إنها تحل له.

Dediler ki: Bunun dayanağı şudur: Koca, Allah'ın tehir ettiğini aceleye getirdiği için kastının zıddıyla cezalandırılmış ve tıpkı mirastan mahrum edilen katil gibi kadın da ona ebediyen haram kılınmıştır. Şâfiî bu eseri Mâlik'ten rivayet etmiştir. Beyhakî şöyle demiştir: Şâfiî [kavl-i] kadîminde bu görüşe gitmiş, Alî'nin: "Kadın ona helal olur" sözü sebebiyle [kavl-i] cedîdinde bundan dönmüştür.

قلت: ثم هو منقطع عن عمر. وقد روى الثوري، عن أشعث، عن الشعبي، عن مسروق:

Derim ki: Sonra bu [rivayet], Ömer'den munkatıdır (kesintilidir). Sevrî; Eş'as'tan, [o] Şa'bî'den, [o da] Mesrûk'tan rivayet etmiştir:

أن عمر رجع عن ذلك وجعل لها مهرها، وجعلهما يجتمعان.

Ömer'in bu hükümden döndüğünü, kadına mehrini takdir ettiğini ve [evlenerek] bir araya gelmelerine izin verdiğini [rivayet etmiştir].

وقوله: (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ) توعدهم على ما يقع في ضمائرهم من أمور النساء، وأرشدهم إلى إضمار الخير دون الشر، ثم لم يُؤْيِسْهُم من رحمته، ولم يُقْنطهم من عائدته، فقال: (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ) .

Allah Teâlâ'nın: (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ) "Bilin ki Allah, içinizde olanı bilir; bu yüzden O'ndan sakının" kavli, kadınlarla ilgili içlerinden geçirdikleri şeyler hususunda onları uyarmakta ve kötülüğü değil iyiliği içlerinde tutmalarına yol göstermektedir. Sonra onları rahmetinden ümitsiz bırakmamış ve lütfundan mahrum etmeyerek şöyle buyurmuştur: (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ) "Ve bilin ki Allah çok bağışlayandır, Halîm'dir (hemen cezalandırmayıp mühlet verendir)" .

{لا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦)}

{لا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦)} “Kendilerine dokunmadığınız veya kendilerine bir mehir tayin etmediğiniz kadınları boşamanızda size bir günah yoktur. Onlara faydalanacakları bir şeyler (müt'a) verin; eli geniş olan gücüne göre, eli dar olan da gücüne göre, meşru ölçülerde bir müt'a versin. Bu, iyilik edenler üzerine bir haktır.”

أباح ﵎ طلاق المرأة بعد العقد عليها وقبل الدخول بها. قال ابن عباس، وطاوس، وإبراهيم، والحسن البصري: المس: النكاح. بل ويجوز أن يطلقها قبل الدخول بها، والفرض لها إن كانت مفوضة، وإن كان في هذا انكسار لقلبها؛ ولهذا أمر تعالى بإمتاعها، وهو تعويضها عما فاتها بشيء تعطاه من زوجها بحسب حاله، على الموسع قدره وعلى المقتر قدره.

Allah Teâlâ, kadınla nikâh akdi yapıldıktan sonra ve henüz zifafa girmeden önce onu boşamayı mubah kılmıştır. İbn Abbâs, Tâvûs, İbrâhîm ve Hasan el-Basrî: Dokunmak (el-mess), zifaftır, dediler. Hatta mehrini belirlemeyi kocaya bırakmışsa (müfevvada ise), zifaftan ve mehir takdirinden önce de onu boşaması caizdir; her ne kadar bunda kadının kalbinin kırılması söz konusu olsa da. Bu yüzden Allah Teâlâ, kadına müt'a verilmesini emretmiştir; bu da kadına kaçırdığı şeye karşılık kocasının durumuna göre bir şey verilerek telafi edilmesidir: Zengine gücüne göre, fakire gücüne göre.

وقال سفيان الثوري، عن إسماعيل بن أمية، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: متعة الطلاق أعلاه الخادم، ودون ذلك الورق، ودون ذلك الكسوة.

Süfyân es-Sevrî, İsmâîl b. Ümeyye'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: Boşanma müt'asının en yükseği bir hizmetçi, bundan düşüğü gümüş para, bundan da düşüğü bir giysidir.

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: إن كان موسرا متعها بخادم، أو شبه ذلك، وإن كان معسرا أمتعها بثلاثة أثواب.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: Eğer zengin ise ona bir hizmetçi veya benzeri bir şeyle müt'a verir; eğer darda ise ona üç parça giysi ile müt'a verir.

وقال الشعبي: أوسط ذلك: درع وخمار وملحفة وجلباب. قال: وكان شريح يمتع بخمسمائة. وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن أيوب، عن ابن سيرين قال: كان يُمتع بالخادم، أو بالنفقة، أو بالكسوة، قال: ومتع الحسن بن علي بعشرة آلاف ويروى أن المرأة قالت:

Şa'bî dedi ki: Bunun ortalaması; bir entari (dir'), başörtüsü (hımâr), çarşaf (milhafe) ve cilbâbdır. Dedi ki: Şüreyh beş yüz [dirhem] ile müt'a verirdi. Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Eyyûb'dan, o da İbn Sîrîn'den bildirdi; o şöyle dedi: Hizmetçiyle veya nafaka ile veya giysi ile müt'a verilirdi. Dedi ki: Hasan b. Ali on bin [dirhem] ile müt'a verdi . Rivayet edilir ki kadın şöyle demiştir:

متاعٌ قليلٌ من حَبِيبٍ مُفَارق

Ayrılan bir sevgiliden [gelen] az bir hediye!

وذهب أبو حنيفة، ﵀، إلى أنه متى تنازع الزوجان في مقدار المتعة وجب لها عليه نصف مهر مثلها. وقال الشافعي في الجديد: لا يجبر الزوج على قدر معلوم، إلا على أقل ما يقع عليه اسم المتعة، وأحب ذلك إليَّ أن يكون أقله ما تجزئ فيه الصلاة. وقال في القديم: لا أعرف في المتعة قدرًا إلا أني أستحسن ثلاثين درهمًا؛ لما روي عن ابن عمر، ﵄ .

Ebû Hanîfe rahimehullâh, karı koca müt'a miktarında ihtilaf ettiklerinde, koca üzerine kadının emsal mehrinin yarısının vacip olacağı görüşüne varmıştır. Şâfiî [kavl-i] cedîdinde şöyle demiştir: Koca, müt'a isminin geçerli olduğu en az miktarın dışında belirli bir miktara zorlanamaz; bu konuda bana en sevimli gelen, en azının içinde namaz kılınabilecek bir elbise olmasıdır. [Kavl-i] kadîminde ise şöyle demiştir: İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen şeyden dolayı otuz dirhemi istihsan etmem (güzel görmem) dışında, müt'ada belirli bir miktar bilmiyorum.

وقد اختلف العلماء أيضًا: هل تجب المتعة لكل مطلقة، أو إنما تجب المتعة لغير المدخول بها التي لم يفرض لها؟ على أقوال:

Âlimler ayrıca: Müt'a her boşanan kadına vacip midir, yoksa sadece zifafa girilmemiş ve mehir tayin edilmemiş kadına mı vaciptir? hususunda şu görüşler üzere ihtilaf etmişlerdir:

أحدها: أنه تجب المتعة لكل مطلقة، لعموم قوله تعالى: {وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} [البقرة: ٢٤١] ولقوله تعالى: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلا} [الأحزاب: ٢٨] وقد كن مفروضا لهن ومدخولا بهن، وهذا

Birincisi: Allah Teâlâ'nın: {وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} [el-Bakara: 241] “Boşanmış kadınların, takvâ sahipleri üzerine bir hak olarak örfe uygun bir müt'a (hakları) vardır” buyruğunun umumîliği ve Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلا} [el-Ahzâb: 28] “Ey Peygamber! Eşlerine söyle: ‘Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız gelin size müt'a vereyim ve sizi güzellikle salıvereyim’” buyruğu sebebiyle müt'anın her boşanan kadın için vacip olduğudur. Hâlbuki onlar hem mehirleri belirlenmiş hem de kendileriyle zifafa girilmiş kadınlardı. Bu da

قول سعيد بن جُبير، وأبي العالية، والحسن البصري. وهو أحد قولي الشافعي، ومنهم من جعله الجديد الصحيح، فالله أعلم.

Saîd b. Cübeyr, Ebü'l-Âliye ve Hasan el-Basrî'nin görüşüdür. Şâfiî'nin iki görüşünden biridir; bazı âlimler bunu sahih olan [kavl-i] cedîd kabul etmişlerdir. Allah en iyisini bilir.

والقول الثاني: أنها تجب للمطلقة إذا طلقت قبل المسيس، وإن كانت مفروضًا لها لقوله تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلا} [الأحزاب: ٤٩] قال شعبة وغيره، عن قتادة، عن سعيد بن المسيب قال: نسخت هذه الآية التي في الأحزاب الآية التي في البقرة.

İkinci görüş: Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلا} [الأحزاب: ٤٩] “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da henüz kendilerine dokunmadan onları boşadığınızda, onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur. Onlara müt'a verin ve onları güzellikle serbest bırakın” [Ahzâb: 49] kavli gereğince, kadına mehir tayin edilmiş olsa bile zifaftan önce boşandığı takdirde müt'anın vacip olmasıdır. Şu'be ve başkaları, Katâde'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den şöyle dediğini nakletmiştir: Ahzâb'daki bu ayet, Bakara'daki ayeti neshetmiştir.

وقد روى البخاري في صحيحه، عن سهل بن سعد، وأبي أسَيد أنهما قالا تزوج رسول الله ﷺ أميمة بنت شراحيل، فلما أدخلت عليه بسط يده إليها فكأنما كرهت ذلك، فأمر أبا أسيد أن يجهزها ويكسوها ثوبين رازِقِيَّين .

Nitekim Buhârî Sahîh'inde Sehl b. Sa'd ve Ebû Useyd'den nakletmiştir ki onlar şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ümeyme bint Şürâhîl ile evlendi. Kadın yanına getirildiğinde elini ona uzattı, kadın sanki bundan hoşlanmadı. Bunun üzerine [Resûlullah] Ebû Useyd'e onun teçhizatını yapmasını ve ona Râzıkî kumaşından iki elbise giydirmesini emretti .

والقول الثالث: أن المتعة إنما تجب للمطلقة إذا لم يدخل بها، ولم يفرض لها، فإن كان قد دخل بها وجب لها مهر مثلها إذا كانت مفوضة، وإن كان قد فرض لها وطلقها قبل الدخول، وجب لها عليه شطره، فإن دخل بها استقر الجميع، وكان ذلك عوضًا لها عن المتعة، وإنما المصابة التي لم يفرض لها ولم يدخل بها فهذه التي دلت هذه الآية الكريمة على وجوب متعتها. وهذا قول ابن عمر، ومجاهد. ومن العلماء: من استحبها لكل مطلقة ممن عدا المفوضة المفارقة قبل الدخول: وهذا ليس بمنكور وعليه تحمل آية التخيير في الأحزاب؛ ولهذا قال تعالى: {وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} [البقرة: ٢٤١].

Üçüncü görüş: Müt'a ancak kendisiyle zifafa girilmemiş ve mehir tayin edilmemiş boşanmış kadına vaciptir. Şayet zifafa girmişse, kadın mehir belirlenmemişse (müfevvada ise) emsal mehir vacip olur. Eğer kadın için mehir tayin edilmiş ve zifaftan önce boşamışsa, mehrin yarısı vacip olur. Zifafa girmişse mehrin tamamı kesinleşir ve bu da kadın için müt'anın yerine geçer. Asıl mağdur olan, mehri belirlenmemiş ve zifafa girilmemiş olandır ki işte bu yüce ayet onun müt'asının vacip olduğuna delalet etmiştir. Bu görüş İbn Ömer ve Mücâhid'in görüşüdür. Âlimlerden bazıları zifaftan önce ayrılan müfevvada dışındaki her boşanmış kadın için müt'ayı müstehap görmüşlerdir; bu da yadırganacak bir görüş değildir ve Ahzâb sûresindeki muhayyerlik (tahyîr) ayeti buna hamledilir. Bu sebeple Allah Teâlâ: {وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} [البقرة: ٢٤١] “Boşanmış kadınların, takvâ sahipleri üzerine bir hak olarak meşru ölçülerde müt'a hakları vardır” [Bakara: 241] buyurmuştur.

ومن العلماء من يقول: إنها مستحبة مطلقًا. قال ابن أبي حاتم: حدثنا كثير بن شهاب القزويني، حدثنا محمد بن سعيد بن سابق، حدثنا عمرو -يعني ابن أبي قيس -عن أبي إسحاق، عن الشعبي قال: ذكروا له المتعة، أيحبس فيها؟ فقرأ: (عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ) قال الشعبي: والله ما رأيت أحدا حبس فيها، والله لو كانت واجبة لحبس فيها القضاة.

Âlimlerden bazıları ise müt'anın mutlak olarak müstehap olduğunu söylemektedir. İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Kesîr b. Şihâb el-Kazvînî anlattı, bize Muhammed b. Saîd b. Sâbık anlattı, bize Amr -yani İbn Ebî Kays-, Ebû İshâk'tan, o da Şa'bî'den rivayet etti; dedi ki: Ona müt'adan ve [ödemeyen kişinin] bundan dolayı hapsedilip edilmeyeceğinden bahsettiler. O da: (عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ) "eli geniş olan gücüne göre, eli dar olan da gücüne göre" ayetini okudu. Şa'bî dedi ki: Vallahi müt'a sebebiyle bir kimsenin hapsedildiğini görmedim. Vallahi şayet vacip olsaydı kadılar bundan dolayı hapsederlerdi.

{وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧)}

{وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧)} “Kendilerine mehir tayin ettiğiniz halde, dokunmadan onları boşarsanız, tayin ettiğinizin yarısı onlarındır. Ancak kadınların vazgeçmesi veya nikâh bağı elinde bulunanın vazgeçmesi müstesnadır. Sizin bağışlamanız (hakkınızdan vazgeçmeniz) ise takvâya daha yakındır. Aranızdaki fazileti (iyilik ve lütfu) unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”

وهذه الآية الكريمة مما يدل على اختصاص المتعة بما دلت عليه الآية الأولى حيث إنما أوجب في هذه الآية نصف المهر المفروض، وإذا طلق الزوج قبل الدخول، فإنه لو كان ثم واجب آخر من

Bu kerim ayet, müt'anın ilk ayetin delalet ettiği duruma has olduğuna delalet eden hususlardandır. Zira [Allah Teâlâ] bu ayette, koca zifaftan önce boşadığında takdir edilen mehrin sadece yarısını vacip kılmıştır. Şayet orada...

متعة لبينها لا سيما وقد قرنها بما قبلها من اختصاص المتعة بتلك الحالة والله أعلم.

bunu açıklardı ; hele de bunu müt'anın o duruma has kılındığı önceki ayetle peş peşe zikretmişken . Allah en iyisini bilir.

وتشطير الصداق -والحالة هذه -أمر مجمع عليه بين العلماء، لا خلاف بينهم في ذلك، فإنه متى كان قد سمى لها صداقًا ثم فارقها قبل دخوله بها، فإنه يجب لها نصف ما سمى من الصداق، إلا أن عند الثلاثة أنه يجب جميع الصداق إذا خلا بها الزوج، وإن لم يدخل بها، وهو مذهب الشافعي في القديم، وبه حكم الخلفاء الراشدون، لكن قال الشافعي: أخبرنا مسلم بن خالد، أخبرنا ابن جريج، عن ليث بن أبي سليم، عن طاوس، عن ابن عباس أنه قال: -في الرجل يتزوج المرأة فيخلو بها ولا يمسها ثم يطلقها -ليس لها إلا نصف الصداق؛ لأن الله يقول: (وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ) قال الشافعي: هذا أقوى وهو ظاهر الكتاب.

Bu durumda mehrin yarıya inmesi (teştîr), âlimler arasında icmâ edilmiş bir husustur; aralarında bu konuda bir ihtilaf yoktur. Koca kadın için bir mehir belirlemiş ve zifafa girmeden önce onu boşamışsa, belirlediği mehrin yarısı kadına vacip olur. Şu kadar var ki, üç imama göre koca kadınla baş başa kalmışsa (halvet vuku bulmuşsa), zifafa girmemiş olsa bile mehrin tamamı vacip olur; Şâfiî'nin [kavl-i] kadîmdeki mezhebi de budur ve Hulefâ-yi Râşidîn de böyle hükmetmiştir. Fakat Şâfiî şöyle demiştir: Bize Müslim b. Hâlid bildirdi, bize İbn Cüreyc, Leys b. Ebî Süleym'den, o Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o, kadınla evlenip onunla baş başa kalan, ona dokunmayan ve sonra da onu boşayan adam hakkında şöyle demiştir: "Kadın için mehrin yarısından başkası yoktur; çünkü Allah Teâlâ: (وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ) "Kendilerine mehir tayin ettiğiniz halde, dokunmadan onları boşarsanız, tayin ettiğinizin yarısı onlarındır" buyurmaktadır." Şâfiî dedi ki: Bu daha kuvvetlidir ve Kitab'ın zâhirî anlamı da budur.

قال البيهقي: وليث بن أبي سليم وإن كان غير محتج به، فقد رويناه من حديث ابن أبي طلحة، عن ابن عباس فهو يقوله .

Beyhakî dedi ki: Leys b. Ebî Süleym delil olarak kullanılmasa bile , biz bunu İbn Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan yaptığı hadisle rivayet ettik; dolayısıyla o bunu söylemektedir .

وقوله: (إِلا أَنْ يَعْفُونَ) أي: النساء عما وجب لها على زوجها من النصف، فلا يجب لها عليه شيء.

Allah Teâlâ'nın: (إِلا أَنْ يَعْفُونَ) "Ancak [kadınların] vazgeçmesi müstesnadır" kavli; yani kadınların, kocaları üzerindeki vacip olan yarı mehirden vazgeçmeleri müstesnadır; bu durumda kadının koca üzerinde hiçbir hakkı kalmaz.

قال السدي، عن أبي صالح، عن ابن عباس في قوله: (إِلا أَنْ يَعْفُونَ) قال: إلا أن تعفو الثيب فتدع حقها. قال الإمام أبو محمد بن أبي حاتم، ﵀: وروي عن شريح، وسعيد بن المسيب، وعكرمة، ومجاهد، والشعبي، والحسن، ونافع، وقتادة، وجابر بن زيد، وعطاء الخراساني، والضحاك، والزهري، ومقاتل بن حيان، وابن سيرين، والربيع بن أنس، والسدي، نحو ذلك. قال: وخالفهم محمد بن كعب القرظي فقال: (إِلا أَنْ يَعْفُونَ) يعني: الرجال، وهو قول شاذ لم يتابع عليه. انتهى كلامه.

Süddî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan: (إِلا أَنْ يَعْفُونَ) "Ancak [kadınların] vazgeçmesi müstesnadır" kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Ancak dul kadının vazgeçip hakkını bırakması müstesnadır. İmam Ebû Muhammed b. Ebî Hâtim rahimehullâh dedi ki: Şüreyh, Saîd b. el-Müseyyeb, İkrime, Mücâhid, Şa'bî, Hasan, Nâfi', Katâde, Câbir b. Zeyd, Atâ el-Horasânî, Dahhâk, Zührî, Mukâtil b. Hayyân, İbn Sîrîn, Rebî' b. Enes ve Süddî'den de buna benzer rivayet edilmiştir. Dedi ki: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî onlara muhalefet edip: (إِلا أَنْ يَعْفُونَ) ile erkekler kastedilmektedir, demiştir; bu da şâz (kural dışı) bir görüştür ve kendisine tâbi olunmamıştır. Sözü burada bitti.

وقوله: (أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ) قال ابن أبي حاتم: ذكر عن ابن لهيعة، حدثني عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده، عن النبي ﷺ [قال] : "ولي عقدة النكاح الزوج".

Allah Teâlâ'nın: (أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ) "veya nikâh bağı elinde bulunanın vazgeçmesi müstesnadır" kavli hakkında İbn Ebî Hâtim dedi ki: İbn Lehîa'dan zikredildi; bana Amr b. Şuayb, babasından, o dedesinden nakletti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle buyurdu] : "Nikâh bağının sahibi kocadır."

وهكذا أسنده ابن مردويه من حديث عبد الله بن لهيعة، به . وقد أسنده ابن جرير، عن ابن لهيعة، عن عمرو بن شعيب أن رسول الله ﷺ، فذكره ولم يقل: عن أبيه، عن جده فالله أعلم.

İbn Merdûye de bunu Abdullah b. Lehîa'nın hadisinden bu şekilde senediyle rivayet etmiştir . İbn Cerîr ise İbn Lehîa'dan, o Amr b. Şuayb'dan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu zikrettiğini senediyle rivayet etmiş , "babasından, o da dedesinden" dememiştir. Allah en iyisini bilir.

ثم قال ابن أبي حاتم، ﵀: وحدثنا يونس بن حبيب، حدثنا أبو داود، حدثنا جرير، يعني ابن حازم، عن عيسى -يعني ابن عاصم -قال: سمعت شريحًا يقول: سألني علي بن طالب

Sonra İbn Ebî Hâtim -rahimehullâh- şöyle dedi: Bize Yûnus b. Habîb rivayet etti, bize Ebû Dâvûd rivayet etti, bize Cerîr -yani İbn Hâzim- rivayet etti, [o da] Îsâ'dan -yani İbn Âsım'dan-, [o da] şöyle dedi: Şüreyh'in şöyle dediğini işittim: Ali b. Tâlib bana sordu

عن الذي بيده عقدة النكاح. فقلت له: هو ولي المرأة. فقال علي: لا بل هو الزوج.

nikâh bağı elinde bulunan kimseyi. Ona: "O, kadının velisidir" dedim. Bunun üzerine Ali: "Hayır, bilakis o kocadır" dedi.

ثم قال: وفي إحدى الروايات عن ابن عباس، وجبير بن مطعم، وسعيد بن المسيب، وشريح -في أحد قوليه -وسعيد بن جبير، ومجاهد، والشعبي، وعكرمة، ونافع، ومحمد بن سيرين، والضحاك، ومحمد بن كعب القرظي، وجابر بن زيد، وأبي مِجْلز، والربيع بن أنس، وإياس بن معاوية، ومكحول، ومقاتل بن حيان: أنه الزوج.

Sonra dedi ki: İbn Abbâs'tan gelen rivayetlerin birinde, Cübeyr b. Mut'ım, Saîd b. el-Müseyyeb, Şüreyh -iki görüşünden birinde-, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Şa'bî, İkrime, Nâfi', Muhammed b. Sîrîn, Dahhâk, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, Câbir b. Zeyd, Ebû Miclez, Rebî' b. Enes, İyâs b. Muâviye, Mekhûl ve Mukâtil b. Hayyân'dan: Onun koca olduğu nakledilmiştir.

قلت: وهذا هو الجديد من قولي الشافعي، ومذهب أبي حنيفة. وأصحابه، والثوري، وابن شبرمة، والأوزاعي، واختاره ابن جرير. ومأخذ هذا القول: أن الذي بيده عقدة النكاح حقيقة الزوج، فإن بيده عقدها وإبرامها ونقضها وانهدامها، وكما أنه لا يجوز للولي أن يهب شيئًا من مال المولية للغير، فكذلك في الصداق.

Derim ki: Şâfiî'nin iki görüşünden [kavl-i] cedîdi budur; Ebû Hanîfe ile arkadaşlarının, Sevrî'nin, İbn Şübrüme'nin ve Evzâî'nin mezhebi de budur; İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Bu görüşün dayanağı şudur: Nikâh bağı elinde olan kimse gerçekte kocadır; çünkü onu bağlamak ve sağlamlaştırmak da, bozmak ve sonlandırmak da onun elindedir . Velinin vesayeti altındaki kadının malından başkasına bir şey bağışlaması caiz olmadığı gibi mehirde de böyledir.

قال والوجه الثاني: حدثنا أبي، حدثنا ابن أبي مريم، حدثنا محمد بن مسلم، حدثنا عمرو بن دينار، عن ابن عباس -في الذي ذكر الله بيده عقدة النكاح -قال: ذلك أبوها أو أخوها، أو من لا تنكح إلا بإذنه، وروي عن علقمة، والحسن، وعطاء، وطاوس، والزهري، وربيعة، وزيد بن أسلم، وإبراهيم النخعي، وعكرمة في أحد قوليه، ومحمد بن سيرين -في أحد قوليه: أنه الولي. وهذا مذهب مالك، وقول الشافعي في القديم؛ ومأخذه أن الولي هو الذي أكسبها إياه، فله التصرف فيه بخلاف سائر مالها.

Dedi ki : İkinci veche gelince: Bize babam anlattı, bize İbn Ebî Meryem anlattı, bize Muhammed b. Müslim anlattı, bize Amr b. Dînâr, İbn Abbâs'tan -Allah'ın nikâh bağı elinde bulunan kimse olarak zikrettiği kişi hakkında- şöyle dediğini nakletti: "O, kadının babası, erkek kardeşi veya sadece onun izniyle nikâhlanabileceği kimsedir." Alkame, Hasan, Atâ, Tâvûs, Zührî, Rebîa, Zeyd b. Eslem, İbrâhîm en-Nehaî, İkrime -iki görüşünden birinde- ve Muhammed b. Sîrîn'den -iki görüşünden birinde-: Onun veli olduğu rivayet edilmiştir. Mâlik'in mezhebi ve Şâfiî'nin [kavl-i] kadîmdeki görüşü budur. Bunun dayanağı ise velinin mehrı kadına kazandıran kişi olmasıdır; dolayısıyla kadının diğer mallarının aksine onda tasarruf yetkisi vardır.

وقال ابن جرير: حدثنا سعيد بن الربيع الرازي، حدثنا سفيان، عن عمرو بن دينار، عن عكرمة قال: أذن الله في العفو وأمر به، فأي امرأة عفت جاز عفوها، فإن شحت وضنت عفا وليها وجاز عفوه.

İbn Cerîr dedi ki: Bize Saîd b. er-Rebî' er-Râzî anlattı, bize Süfyân, Amr b. Dînâr'dan, o da İkrime'den nakletti; o dedi ki: "Allah bağışlamaya (haktan vazgeçmeye) izin vermiş ve bunu emretmiştir. Hangi kadın vazgeçerse onun vazgeçmesi caizdir. Eğer kadın cimrilik edip esirgerse, velisi vazgeçer ve onun vazgeçmesi de geçerli olur."

وهذا يقتضي صحة عفو الولي، وإن كانت رشيدة، وهو مروي عن شريح. لكن أنكر عليه الشعبي، فرجع عن ذلك، وصار إلى أنه الزوج وكان يباهل عليه.

Bu [ifade], kadın reşid olsa bile velinin vazgeçmesinin geçerli olmasını gerektirir ki bu Şüreyh'ten de rivayet edilmiştir. Fakat Şa'bî ona itiraz etmiş, bunun üzerine Şüreyh bu görüşten dönerek onun koca olduğu kanaatine varmış ve bu hususta lânetleşmeye (mübâheleye) hazır olduğunu söylemiştir.

وقوله: (وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى) قال ابن جرير: قال بعضهم: خُوطب به الرجال، والنساء. حدثني يونس، أخبرنا ابن وهب، سمعت ابن جريج يحدث عن عطاء بن أبي رباح، عن ابن عباس: (وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى) قال: أقربهما للتقوى الذي يعفو.

Allah Teâlâ'nın: (وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى) "Sizin bağışlamanız takvâya daha yakındır" kavli hakkında İbn Cerîr dedi ki: Bazıları bununla hem erkeklere hem kadınlara hitap edildiğini söylemişlerdir. Bana Yûnus anlattı, bize İbn Vehb bildirdi, İbn Cüreyc'in Atâ b. Ebî Rabâh'tan, onun da İbn Abbâs'tan: (وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى) "Sizin bağışlamanız takvâya daha yakındır" kavli hakkında: "İkisinden takvâya daha yakın olanı, [hakkından] vazgeçendir" dediğini duydum.

وكذا روي عن الشعبي وغيره، وقال مجاهد، والضحاك، ومقاتل بن حيان، والربيع بن أنس، والثوري: الفضل هاهنا أن تعفو المرأة عن شطرها، أو إتمام الرجل الصداق لها. ولهذا قال: (وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ [بَيْنَكُمْ] ) أي: الإحسان، قاله سعيد. وقال الضحاك، وقتادة، والسدي، وأبو وائل: المعروف، يعني: لا تهملوه بل استعملوه بينكم.

Şa'bî ve başkalarından da böyle rivayet edilmiştir. Mücâhid, Dahhâk, Mukâtil b. Hayyân, Rebî' b. Enes ve Sevrî dediler ki: Buradaki fazilet (fazl) , kadının kendi payı olan yarıdan vazgeçmesi veya erkeğin kadına mehrin tamamını vermesidir. Bu sebeple [Allah Teâlâ]: (وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ [بَيْنَكُمْ] ) "Aranızdaki fazileti (lütuf ve iyiliği) unutmayın" yani ihsanı [unutmayın] buyurmuştur; bunu Saîd söylemiştir. Dahhâk, Katâde, Süddî ve Ebû Vâil ise: İyilik (ma'rûf) [demektir], yani onu ihmal etmeyin, bilakis aranızda uygulayın, demişlerdir.

وقد قال أبو بكر بن مردويه: حدثنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، حدثنا موسى بن إسحاق،

Ebû Bekir b. Merdûye demiştir ki: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm anlattı, bize Mûsâ b. İshâk anlattı,

حدثنا عقبة بن مكرم، حدثنا يونس بن بكير، حدثنا عبيد الله بن الوليد الوصافي، عن عبد الله بن عبيد، عن علي بن أبي طالب، أن رسول الله ﷺ قال: "ليأتينَّ على الناس زمان عَضُوض، يَعَضّ المؤمن على ما في يديه وينسى الفضل، وقد قال الله تعالى: (وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ) شرار يبايعون كل مضطر، وقد نهى رسول الله ﷺ عن بيع المضطر، وعن بيع الغَرَر، فإن كان عندك خير فعُدْ به على أخيك، ولا تزده هلاكًا إلى هلاكه، فإن المسلم أخو المسلم لا يَحْزُنه ولا يحرمه" .

bize Ukbe b. Mükrem anlattı, bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, bize Ubeydullâh b. el-Velîd el-Vassâfî, Abdullah b. Ubeyd'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İnsanlar üzerine öyle çetin ve acımasız bir zaman gelecek ki, mümin elindekini sıkı sıkıya tutacak (cimrilik edecek) ve fazileti unutacaktır; halbuki Allah Teâlâ: (وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ) 'Aranızdaki fazileti unutmayın' buyurmuştur. Kötü insanlar her darda kalmış kimseyle alışveriş yaparlar. Oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem darda kalanın satışından (bey'-i muztar) ve belirsiz malın satışından (bey'-i garar) nehyetmiştir. Şayet yanında bir hayır varsa onu kardeşine ihsan et, onun helakine helak ekleme; zira müslüman müslümanın kardeşidir, onu üzmez ve onu mahrum bırakmaz" .

وقال سفيان، عن أبي هارون قال: رأيت عون بن عبد الله في مجلس القرظي، فكان عون يحدثنا ولحيته تُرَش من البكاء ويقول: صحبت الأغنياء فكنت من أكثرهم هَمًّا، حين رأيتهم أحسن ثيابًا، وأطيب ريحًا، وأحسن مركبًا [منى] . وجالست الفقراء فاسترحت بهم، وقال: (وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ) إذا أتاه السائل وليس عنده شيء فَلْيَدْعُ له: رواه ابن أبي حاتم.

Süfyân, Ebû Hârûn'dan nakletti; o dedi ki: Avn b. Abdullah'ı el-Kurazî'nin meclisinde gördüm. Avn sakalı ağlamaktan ıslanmış halde bize anlatıyor ve şöyle diyordu: "Zenginlerle arkadaşlık ettim; onları [benden] daha güzel elbiseli, daha güzel kokulu ve daha güzel binekli görünce insanların en çok kederlenenlerinden oldum. Fakirlerle oturdum ve onlarla rahatladım." Ve: (وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ) "Aranızdaki fazileti unutmayın" kavli hakkında; kişiye bir isteyen geldiğinde yanında bir şey yoksa ona dua etsin, dedi. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

(إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) أي: لا يخفى عليه شيء من أموركم وأحوالكم، وسيجزي كل عامل بعمله.

(إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) "Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir" yani: İşlerinizden ve hallerinizden hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve her amel edene amelinin karşılığını verecektir.

{حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ (٢٣٨) فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩)}

{حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ (٢٣٨) فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩)} “Namazlara ve orta namaza devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzuruna durun. Eğer (bir tehlikeden) korkarsanız yaya yahut binitli olarak (namaz kılın). Güvene kavuştuğunuz zaman ise, bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği gibi Allah'ı anın.”

يأمر الله تعالى بالمحافظة على الصلوات في أوقاتها، وحفظ حدودها وأدائها في أوقاتها، كما ثبت في الصحيحين عن ابن مسعود قال: سألت رسول الله ﷺ: أي العمل أفضل؟ قال: "الصلاة على وقتها". قلت: ثم أي؟ قال: "الجهاد في سبيل الله". قلت: ثم أي؟ قال: "بر الوالدين". قال: حدثني بهن رسول الله ﷺ، ولو استزدتُه لزادني .

Allah Teâlâ namazları vakitlerinde kılmaya devam etmeyi, sınırlarını gözetmeyi ve vakitlerinde eda etmeyi emretmektedir. Nitekim Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'dan sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Hangi amel daha faziletlidir?" diye sordum. "Vaktinde kılınan namazdır" buyurdu. "Sonra hangisi?" dedim. "Allah yolunda cihaddır" buyurdu. "Sonra hangisi?" dedim. "Anne babaya iyilik etmektir" buyurdu. [İbn Mes'ûd] dedi ki: Bunları bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem anlattı; şayet daha fazla sorsaydım bana artırırdı .

وقال الإمام أحمد: حدثنا يونس، حدثنا ليث، عن عبد الله بن عمر بن حفص بن عاصم، عن القاسم بن غنام، عن جدته أم أبيه الدنيا، عن جدته أم فَرْوَة -وكانت ممن بايع رسول الله ﷺ، أنها سمعت رسول الله ﷺ، وذكر الأعمال، فقال: "إن أحب الأعمال إلى الله تعجيلُ الصلاة لأول وقتها".

İmam Ahmed dedi ki: Bize Yûnus anlattı, bize Leys, Abdullah b. Ömer b. Hafs b. Âsım'dan, o el-Kâsım b. Gannam'dan, o babasının annesi olan Dünyâ'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat edenlerden olan ninesi Ümmü Ferve'den nakletti ki; o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i amellerden söz ederken işitmiş, şöyle buyurmuştur: "Allah'a amellerin en sevimlisi , namazı ilk vaktinde hemen kılmaktır."

وهكذا رواه أبو داود، والترمذي وقال: لا نعرفه إلا من طريق العمري، وليس بالقوي عند أهل الحديث:

Bunu Ebû Dâvûd ve Tirmizî de bu şekilde rivayet etmişler ve [Tirmizî] şöyle demiştir: Bunu sadece el-Ömerî'nin tarikiyle bilmekteyiz; o da hadis ehli nezdinde kuvvetli değildir.

وخص تعالى من بينها بمزيد التأكيد الصلاة الوسطى. وقد اختلف السلف والخلف فيها: أي

Yüce [Allah], bunlar arasından orta namazı daha fazla bir tekit ile tahsis etmiştir. Selef ve halef, onun hangi

صلاة هي؟ فقيل: إنها الصبح. حكاه مالك في الموطأ بلاغًا عن علي، وابن عباس [قال: مالك: وذلك رأيى] . وقال هشيم، وابن عُليَّة، وغُنْدَر، وابن أبي عدي، وعبد الوهاب، وشَريك وغيرهم، عن عوف الأعرابي، عن أبي رجاء العطاردي قال: صليت خلف ابن عباس الفجر، فقنتَ فيها، ورفع يديه، ثم قال: هذه الصلاة الوسطى التي أمرنا أن نقوم فيها قانتين. رواه ابن جرير . ورواه أيضًا من حديث عوف، عن خِلاس بن عمرو، عن ابن عباس، مثله سواء .

namaz olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Onun sabah namazı olduğu söylenmiştir. Mâlik bunu el-Muvatta'da Ali ve İbn Abbâs'tan bir belâğ olarak aktarmıştır. [Mâlik: Benim görüşüm de budur, demiştir] . Hüşeym, İbn Uleyye, Gunder, İbn Ebî Adî, Abdülvehhâb, Şerîk ve başkaları; Avf el-A'râbî'den, o Ebû Recâ el-Utâridî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: İbn Abbâs'ın arkasında sabah namazını kıldım; onda kunut yaptı, ellerini kaldırdı, sonra da: 'Bu, kendisinde huşu içinde divana durmamız emredilen orta namazdır' dedi. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir . Onu yine Avf'ın hadisinden, o Hılâs b. Amr'dan, o da İbn Abbâs'tan aynısıyla rivayet etmiştir .

وقال ابن جرير: حدثنا ابن بشار، حدثنا عبد الوهاب، حدثنا عوف، عن أبي المنهال، عن أبي العالية، عن ابن عباس: أنه صلى الغداة في مسجد البصرة، فقنت قبل الركوع وقال: هذه الصلاة الوسطى التي ذكرها الله في كتابه فقال: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ)

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Abdülvehhâb anlattı, bize Avf, Ebü'l-Minhâl'den, o Ebü'l-Âliye'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki; o Basra mescidinde sabah namazı kıldırdı, rükûdan önce kunut yaptı ve şöyle dedi: 'Bu, Allah'ın Kitabı'nda zikrederek: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ) "Namazlara ve orta namaza devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzuruna durun" buyurduğu orta namazdır.'

وقال أيضًا: حدثنا محمد بن عيسى الدامغاني، أخبرنا ابن المبارك، أخبرنا الربيع بن أنس، عن أبي العالية قال: صليت خلف عبد الله بن قيس بالبصرة صلاة الغداة، فقلت لرجل من أصحاب رسول الله، ﷺ، إلى جانبي: ما الصلاة الوسطى؟ قال: هذه الصلاة .

Yine [İbn Cerîr] dedi ki: Bize Muhammed b. Îsâ ed-Dâmeğânî anlattı, bize İbnü'l-Mübârek haber verdi, bize er-Rebî' b. Enes haber verdi, Ebü'l-Âliye'den şöyle dediğini nakletti: Basra'da Abdullah b. Kays'ın arkasında sabah namazı kıldım ve yanımda bulunan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adama: 'Orta namaz hangisidir?' dedim. 'İşte bu namazdır' dedi .

وروى من طريق أخرى عن الربيع، عن أبي العالية: أنه صلى مع أصحاب رسول الله، ﷺ، صلاة الغداة، فلما فرغوا قال، قلت لهم: أيَّتهُنَّ الصلاة الوسطى؟ قالوا: التي قد صليتها قبل.

Başka bir yoldan er-Rebî'den, o da Ebü'l-Âliye'den rivayet edildiğine göre; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ile birlikte sabah namazını kıldı, namazı bitirdiklerinde onlara: 'Orta namaz hangisidir?' dedim. 'Az önce kıldığın namazdır' dediler.

وقال أيضًا: حدثنا ابن بشار، حدثنا ابن عَتمَةَ، عن سعيد بن بشير، عن قتادة، عن جابر بن عبد الله قال: الصلاة الوسطى: صلاة الصبح.

Yine [İbn Cerîr] dedi ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize İbn Atme anlattı, Saîd b. Beşîr'den, o Katâde'den, o da Câbir b. Abdullah'tan nakletti ki o şöyle demiştir: 'Orta namaz, sabah namazıdır.'

وحكاه ابن أبي حاتم، عن ابن عمر، وأبي أمامة، وأنس، وأبي العالية، وعُبَيد بن عمير، وعطاء، ومجاهد، وجابر بن زيد، وعكرمة، والربيع بن أنس. ورواه ابن جرير، عن عبد الله بن شداد بن الهاد أيضا وهو الذي نص عليه الشافعي، ﵀، محتجا بقوله: (وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ) والقنوت عنده في صلاة الصبح. [ونقله الدمياطي عن عمر، ومعاذ، وابن عباس، وابن عمر، وعائشة على خلاف منهم، وأبي موسى، وجابر، وأنس، وأبي الشعثاء، وطاوس، وعطاء، وعكرمة، ومجاهد] .

Bunu İbn Ebî Hâtim; İbn Ömer, Ebû Ümâme, Enes, Ebü'l-Âliye, Ubeyd b. Umeyr, Atâ, Mücâhid, Câbir b. Zeyd, İkrime ve er-Rebî' b. Enes'ten aktarmıştır. İbn Cerîr de Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd'dan bunu rivayet etmiştir. Şâfiî'nin -rahimehullâh- (وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ) "Gönülden boyun eğerek Allah'ın huzuruna durun" kavlini delil getirerek bizzat ifade ettiği görüş de budur; zira ona göre kunut sabah namazındadır. [Bunu Dimyâtî; Ömer, Muâz, aralarındaki ihtilaf ile birlikte İbn Abbâs, İbn Ömer ve Âişe'den, Ebû Mûsâ, Câbir, Enes, Ebü'ş-Şa'sâ, Tâvûs, Atâ, İkrime ve Mücâhid'den nakletmiştir] .

ومنهم من قال: هي الوسطى باعتبار أنها لا تقصر، وهي بين صلاتين رباعيتين مقصورتين. وترد المغرب. وقيل: لأنها بين صلاتَيْ ليل جهريتين، وصلاتي نهار سريتين.

Onlardan bazısı: 'Kısaltılmadığı ve kısaltılabilen dört rekatlı iki namaz arasında bulunduğu için orta namazdır' demiştir. Ancak buna akşam namazı itiraz olarak getirilir. [Sabah namazının orta namaz olduğu] sesli okunan iki gece namazı ile gizli okunan iki gündüz namazı arasında bulunduğu için de söylenmiştir.

وقيل: إنها صلاة الظهر. قال أبو داود الطيالسي في مسنده: حدثنا ابن أبي ذئب، عن الزبرقان -

Onun öğle namazı olduğu da söylenmiştir. Ebû Dâvûd et-Tayâlisî Müsned'inde şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Zi'b, ez-Zibrikân'dan -

يعني ابن عمرو -عن زهرة -يعني ابن معبد -قال: كنا جلوسا عند زيد بن ثابت، فأرسلوا إلى أسامة، فسألوه عن الصلاة الوسطى، فقال: هي الظهر، كان النبي ﷺ، يصليها بالهجير .

yani İbn Amr'dan- o Zühre'den -yani İbn Ma'bed'den- anlattı, dedi ki: Biz Zeyd b. Sâbit'in yanında oturuyorduk; Üsâme'ye haber gönderip ona orta namazı sordular, o da: 'O öğledir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu günün en sıcak vaktinde kılardı' dedi.

وقال [الإمام] أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، حدثني عمْرو بن أبي حكيم، سمعت الزبرقان يحدث عن عروة بن الزبير، عن زيد بن ثابت قال: كان رسول الله ﷺ يصلي الظهر بالهاجرة، ولم يكن يُصَلِّي صلاة أشد على أصحاب النبي، ﷺ، منها، فنزلت: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى) وقال: "إن قبلها صلاتين وبعدها صلاتين"، ورواه أبو داود في سننه، من حديث شعبة، به .

[İmam] Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be anlattı, bana Amr b. Ebî Hakîm anlattı, ez-Zibrikân'ın Urve b. ez-Zübeyr'den, onun da Zeyd b. Sâbit'ten şöyle dediğini anlatırken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öğle namazını günün en sıcak vaktinde kılardı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına bundan daha ağır gelen bir namaz kılmazdı. Bunun üzerine: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى) "Namazlara ve orta namaza devam edin" ayeti indi ve: 'Şüphesiz ondan önce iki namaz, ondan sonra da iki namaz vardır' buyurdu. Bunu Ebû Dâvûd Sünen'inde Şu'be'nin hadisinden aynı şekilde rivayet etmiştir .

وقال أحمد أيضا: حدثنا يزيد، حدثنا ابن أبي ذئب عن الزبرقان أن رهطًا من قريش مر بهم زيد بن ثابت، وهم مجتمعون، فأرسلوا إليه غلامين لهم؛ يسألانه عن الصلاة الوسطى، فقال: هي العصر. فقام إليه رجلان منهم فسألاه، فقال: هي الظهر. ثم انصرفا إلى أسامة بن زيد فسألاه، فقال: هي الظهر؛ إن النبي ﷺ كان يصلي الظهر بالهجير، فلا يكون وراءه إلا الصف والصفان، والناس في قائلتهم وفي تجارتهم، فأنزل الله: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ) قال: فقال رسول الله ﷺ: "ليَنْتَهيَنَّ رجال أو لأحرقن بيوتهم" .

Ahmed yine dedi ki: Bize Yezîd anlattı, bize İbn Ebî Zi'b ez-Zibrikan'dan rivayet etti ki: Kureyş'ten bir topluluk bir arada otururken Zeyd b. Sâbit yanlarından geçti. Ona orta namazı sormak üzere iki kölelerini gönderdiler. O da: 'O ikindidir' dedi. Bunun üzerine onlardan iki adam kalkıp yanına gitti ve ona sordular. O da: 'O öğledir' dedi. Sonra Üsâme b. Zeyd'e gidip ona sordular. O da şöyle dedi: 'O öğledir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem öğleyi günün en sıcak vaktinde kılardı, arkasında ancak bir veya iki saf olurdu, insanlar ise kaylûle uykusunda ve ticaretlerindeydi. Bunun üzerine Allah: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ) "Namazlara ve orta namaza devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzuruna durun" ayetini indirdi.' Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Birtakım adamlar ya [bu hallerinden] vazgeçerler ya da evlerini mutlaka yakarım' .

الزبرقان هو ابن عمرو بن أمية الضمري، لم يدرك أحدا من الصحابة. والصحيح ما تقدم من روايته، عن زهرة بن معبد، وعروة بن الزبير.

ez-Zibrikân, İbn Amr b. Ümeyye ed-Damrî'dir; sahâbeden hiç kimseye yetişmemiştir. Sahih olan ise daha önce geçen Zühre b. Ma'bed ve Urve b. ez-Zübeyr'den yaptığı rivayetidir.

وقال شعبة وهمام، عن قتادة، عن سعيد بن المسيب، عن ابن عمر، عن زيد بن ثابت قال: الصلاة الوسطى: صلاة الظهر.

Şu'be ve Hemmâm, Katâde'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o İbn Ömer'den, o da Zeyd b. Sâbit'ten şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Orta namaz, öğle namazıdır.'

وقال أبو داود الطيالسي وغيره، عن شعبة، أخبرني عمر بن سليمان، من ولد عمر بن الخطاب قال: سمعت عبد الرحمن بن أبان بن عثمان، يحدث عن أبيه، عن زيد بن ثابت قال: الصلاة الوسطى هي الظهر.

Ebû Dâvûd et-Tayâlisî ve başkaları Şu'be'den şöyle dediler: Ömer b. el-Hattâb'ın evladından olan Ömer b. Süleyman bana haber verip dedi ki: Abdurrahman b. Ebân b. Osmân'ı babasından, o da Zeyd b. Sâbit'ten şöyle rivayet ederken işittim: 'Orta namaz, öğledir.'

ورواه ابن جرير، عن زكريا بن يحيى بن أبي زائدة، عن عبد الصمد، عن شعبة، عن عمر بن سليمان، به، عن زيد بن ثابت، في حديث رفعه قال: الصلاة الوسطى صلاة الظهر.

Bunu İbn Cerîr; Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide'den, o Abdüssamed'den, o Şu'be'den, o Ömer b. Süleyman'dan bu isnadla, Zeyd b. Sâbit'ten merfû olarak naklettiği hadiste rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: 'Orta namaz, öğle namazıdır.'

وممن روي عنه أنها الظهر: ابن عمر، وأبو سعيد، وعائشة على اختلاف عنهم. وهو قول عروة بن الزبير، وعبد الله بن شداد بن الهاد. ورواية عن أبي حنيفة، ﵏.

Onun öğle namazı olduğu kendilerinden rivayet edilenler arasında: Kendilerinden gelen farklı rivayetlerle birlikte İbn Ömer, Ebû Saîd ve Âişe vardır. Bu, Urve b. ez-Zübeyr ile Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd'ın da görüşüdür. Ebû Hanîfe'den -rahimehullâh- gelen bir rivayet de böyledir.

وقيل: إنها صلاة العصر. قال الترمذي والبغوي، رحمهما الله: وهو قول أكثر علماء الصحابة وغيرهم، وقال القاضي الماوردي: وهو قول جمهور التابعين. وقال الحافظ أبو عمر بن عبد البر: هو قول أكثر أهل الأثر. وقال أبو محمد بن عطية في تفسيره: هو قول جمهور الناس. وقال الحافظ

Onun ikindi namazı olduğu da söylenmiştir. Tirmizî ve Begavî -rahimehumallâh- şöyle demiştir: "Bu, sahâbe âlimlerinin çoğunun ve diğerlerinin görüşüdür." Kâdî el-Mâverdî: "Bu, tâbiînin cumhurunun görüşüdür." demiştir. Hâfız Ebû Ömer b. Abdilberr: "Bu, hadis ehlinin (ehlü'l-eser) çoğunun görüşüdür." demiştir. Ebû Muhammed b. Atıyye de tefsirinde: "Bu, insanların çoğunluğunun görüşüdür." demiştir. Hâfız

أبو محمد عبد المؤمن بن خلف الدمياطي في كتابه المسمى: "كشف المغطى، في تبيين الصلاة الوسطى": وقد نصر فيه أنها العصر، وحكاه عن عمر، وعلي، وابن مسعود، وأبي أيوب، وعبد الله ابن عمرو، وسَمُرة بن جُنْدُب، وأبي هريرة، وأبي سعيد، وحفصة، وأم حبيبة، وأم سلمة. وعن ابن عمر، وابن عباس، وعائشة على الصحيح عنهم. وبه قال عبيدة، وإبراهيم النخعي، وزر بن حبيش، وسعيد بن جبير، وابن سيرين، والحسن، وقتادة، والضحاك، والكلبي، ومقاتل، وعبيد بن أبي مريم، وغيرهم وهو مذهب أحمد بن حنبل. قال القاضي الماوردي: والشافعي. قال ابن المنذر: وهو الصحيح عن أبي حنيفة، وأبي يوسف، ومحمد، واختاره ابن حبيب المالكي، ﵏.

Ebû Muhammed Abdülmü'min b. Halef ed-Dimyâtî, 'Keşfü'l-Muğattâ fî Tebyîni's-Salâti'l-Vüstâ' adlı kitabında onun ikindi namazı olduğunu savunmuş ve bunu Ömer, Ali, İbn Mes'ûd, Ebû Eyyûb, Abdullah b. Amr, Semure b. Cündeb, Ebû Hüreyre, Ebû Saîd, Hafsa, Ümmü Habîbe ve Ümmü Seleme'den; ayrıca kendilerinden gelen sahih rivayete göre İbn Ömer, İbn Abbâs ve Âişe'den aktarmıştır. Ubeyde, İbrâhîm en-Nehaî, Zirr b. Hubeyş, Saîd b. Cübeyr, İbn Sîrîn, el-Hasan, Katâde, ed-Dahhâk, el-Kelbî, Mukâtil, Ubeyd b. Ebî Meryem ve başkaları da bu görüştedir. Ahmed b. Hanbel'in mezhebi de budur. Kâdî el-Mâverdî: 'Ve Şâfiî'nin de [görüşüdür]' demiştir. İbnü'l-Münzir de şöyle demiştir: 'Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve Muhammed'den sahih olan rivayet budur; İbn Habîb el-Mâlikî de bunu tercih etmiştir' -rahimehumullâh-.

ذكر الدليل على ذلك:

Buna dair delilin zikri:

قال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش عن مسلم، عن شتير بن شكل عن علي قال: قال رسول الله ﷺ يوم الأحزاب: "شغلونا عن الصلاة الوسطى، صلاة العصر، ملأ الله قلوبهم وبيوتهم نارًا". ثم صلاها بين العشاءين: المغرب والعشاء .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, Müslim'den, o Şüteyr b. Şekel'den , o da Ali'den nakletti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ahzâb günü şöyle buyurdu: 'Bizi orta namazdan, ikindi namazından alıkoydular; Allah onların kalplerini ve evlerini ateşle doldursun.' Sonra o namazı iki yatsı vakti arasında, yani akşam ile yatsı arasında kıldı .

وكذا رواه مسلم، من حديث أبي معاوية محمد بن خازم الضرير، والنسائي من طريق عيسى بن يونس، كلاهما عن الأعمش عن مسلم بن صبيح أبي الضحى، عن شتير بن شكل بن حميد، عن علي بن أبي طالب، عن النبي ﷺ مثله .

Müslim bunu Ebû Muâviye Muhammed b. Hâzim ed-Darîr'in hadisinden; Nesâî de Îsâ b. Yûnus tarikiyle rivayet etmiştir. Her ikisi de el-A'meş'ten, o Müslim b. Subayh Ebü'd-Duhâ'dan, o Şüteyr b. Şekel b. Humeyd'den, o Ali b. Ebî Tâlib'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletmiştir .

وقد رواه مسلم أيضا، من طريق شعبة، عن الحكم بن عتيبة عن يحيى بن الجزار، عن علي، به .

Müslim bunu Şu'be tarikiyle, el-Hakem b. Uteybe'den , o Yahyâ b. el-Cezzâr'dan, o da Ali'den aynı şekilde rivayet etmiştir .

وأخرجه الشيخان، وأبو داود، والترمذي، والنسائي، وغير واحد من أصحاب المساند والسنن، والصحاح من طرق يطول ذكرها، عن عبيدة السلماني، عن علي، به .

Bunu Şeyhayn, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve zikri uzun sürecek pek çok yoldan müsned , sünen ve sahih kitap sahiplerinden birden fazlası Ubeyde es-Selmânî'den, o da Ali'den aynı şekilde tahric etmiştir .

ورواه الترمذي، والنسائي من طريق الحسن البصري، عن علي، به . قال الترمذي: ولا يعرف سماعه منه.

Bunu Tirmizî ve Nesâî, Hasan-ı Basrî tarikiyle Ali'den aynı şekilde rivayet etmişlerdir . Tirmizî: 'Onun Ali'den bizzat işittiği bilinmemektedir' demiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سنان، حدثنا عبد الرحمن بن مهدي، عن سفيان، عن عاصم، عن زر: قال قلت لعبيدة: سل عليًا عن صلاة الوسطى، فسأله، فقال: كنا نراها الفجر -أو الصبح -حتى سمعت رسول الله ﷺ يقول يوم الأحزاب: "شغلونا عن الصلاة الوسطى صلاة العصر، ملأ الله قبورهم وأجوافهم -أو بيوتهم -نارًا" ورواه ابن جرير، عن بندار، عن ابن مهدي،

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize Abdurrahman b. Mehdî, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o da Zirr'den naklen anlattı; [Zirr] dedi ki: Ubeyde'ye: "Ali'ye orta namazı sor" dedim. O da [Ali'ye] sordu. [Ali] şöyle dedi: "Biz, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ahzâb günü: «شغلونا عن الصلاة الوسطى صلاة العصر، ملأ الله قبورهم وأجوافهم -أو بيوتهم -نارًا» «Bizi orta namazdan, ikindi namazından alıkoydular. Allah onların kabirlerini ve karınlarını -veya evlerini- ateşle doldursun!» buyurduğunu işitinceye kadar onu fecir -veya sabah- [namazı] olarak görürdük." İbn Cerîr de bunu Bündâr'dan, o da İbn Mehdî'den...

به .

aynı isnadla rivayet etmiştir .

وحديث يوم الأحزاب، وشَغْل المشركين رسول الله ﷺ، وأصحابه عن أداء صلاة العصر يومئذ، مروي عن جماعة من الصحابة يطول ذكرهم، وإنما المقصود رواية من نص منهم في روايته أن الصلاة الوسطى: هي صلاة العصر. وقد رواه مسلم أيضا، من حديث ابن مسعود، والبراء بن عازب ﵄ .

Ahzâb günü hadisi ile müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını o gün ikindi namazını eda etmekten alıkoymaları, zikri uzun sürecek bir sahâbe topluluğundan rivayet edilmiştir. Buradaki maksat ise ancak rivayetinde orta namazın ikindi namazı olduğunu açıkça belirtenlerin rivayetidir. Müslim de bunu İbn Mes'ûd ve Berâ b. Âzib'in -radıyallâhu anhümâ- hadisinden rivayet etmiştir .

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا همام، عن قتادة، عن الحسن، عن سَمُرة: أن رسول الله ﷺ قال: "صلاة الوسطى: صلاة العصر" .

Diğer bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Hemmâm, Katâde'den, o el-Hasan'dan, o Semure'den nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Orta namaz, ikindi namazıdır' .

وحدثنا بهز، وعفان قالا حدثنا أبان، حدثنا قتادة، عن الحسن، عن سَمُرة: أن رسول الله، ﷺ قال: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى) وسماها لنا أنها هي: صلاة العصر .

Bize Behz ve Affân anlattılar, dediler ki: Bize Ebân anlattı, bize Katâde, el-Hasan'dan, o Semure'den nakletti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى) "Namazlara ve orta namaza devam edin" buyurmuş ve onun bize ikindi namazı olduğunu isimlendirmiştir .

وحدثنا محمد بن جعفر، وروح، قالا حدثنا سعيد، عن قتادة، عن الحسن، عن سَمُرة بن جندب: أن رسول الله ﷺ قال: "هي العصر". قال ابن جعفر: سئل عن صلاة الوسطى .

Bize Muhammed b. Ca'fer ve Ravh anlattılar, dediler ki: Bize Saîd, Katâde'den, o el-Hasan'dan, o Semure b. Cündeb'den nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'O ikindidir' buyurmuştur. İbn Ca'fer: 'Orta namaz hakkında sorulmuştu' dedi .

ورواه الترمذي، من حديث سعيد بن أبي عروبة، عن قتادة، عن الحسن، عن سمرة. وقال: حسن صحيح: وقد سُمِعَ منه.

Bunu Tirmizî, Saîd b. Ebî Arûbe'nin hadisinden, o Katâde'den, o el-Hasan'dan, o da Semure'den rivayet etmiş ve: 'Hasen-sahihtir, ondan işitmiştir' demiştir.

[حديث آخر] : وقال ابن جرير: حدثنا أحمد بن منيع، حدثنا عبد الوهاب بن عطاء، عن التيمي، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "الصلاة الوسطى صلاة العصر" .

[Diğer bir hadis] : İbn Cerîr dedi ki: Bize Ahmed b. Menî' anlattı, bize Abdülvehhâb b. Atâ, et-Teymî'den, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Orta namaz, ikindi namazıdır' buyurdu .

طريق أخرى، بل حديث آخر: وقال ابن جرير: حدثني المثنى، حدثنا سليمان بن أحمد الجرشي الواسطي، حدثنا الوليد بن مسلم. قال: أخبرني صدقة بن خالد، حدثني خالد بن دهقان، عن خالد بن سبلان، عن كهيل بن حرملة. قال: سئل أبو هريرة عن الصلاة الوسطى، فقال: اختلفنا فيها كما اختلفتم فيها، ونحن بفناء بيت رسول الله ﷺ، وفينا الرجل الصالح: أبو هاشم بن عتبة بن ربيعة بن عبد شمس، فقال: أنا أعلم لكم ذلك: فقام فاستأذن على رسول الله ﷺ، فدخل عليه، ثم خرج إلينا فقال: أخبرنا أنها صلاة العصر غريب من هذا الوجه جدًا.

Başka bir yol, bilakis başka bir hadis: İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Müsennâ anlattı, bize Süleymân b. Ahmed el-Cüreşî el-Vâsıtî anlattı, bize Velîd b. Müslim anlattı; dedi ki: Sadaka b. Hâlid bana haber verdi, Hâlid b. Dihkân bana anlattı, Hâlid b. Sebelân'dan, o Küheyl b. Harmele'den anlattı; dedi ki: Ebû Hüreyre'ye orta namaz soruldu, o da şöyle dedi: 'Siz onda ihtilaf ettiğiniz gibi biz de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in evinin avlusundayken aramızda ihtilaf etmiştik. İçimizde salih bir adam olan Ebû Hâşim b. Utbe b. Rebîa b. Abdişems de vardı. O: «Bunu sizin için ben öğrenirim» dedi; kalkıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girmek için izin istedi, yanına girdi, sonra yanımıza çıkıp: «Onun ikindi namazı olduğunu bize haber verdi» dedi' . Bu vecihten oldukça gariptir.

حديث آخر: قال ابن جرير: حدثنا أحمد بن إسحاق، حدثنا أبو أحمد، حدثنا عبد السلام، عن سالم مولى أبي بصير حدثني إبراهيم بن يزيد الدمشقي قال: كنت جالسًا عند عبد العزيز بن

Diğer bir hadis: İbn Cerîr dedi ki: Bize Ahmed b. İshâk anlattı, bize Ebû Ahmed anlattı, bize Abdüsselâm, Ebû Basîr'in azatlısı Sâlim'den anlattı; [o da şöyle dedi:] Bana İbrâhîm b. Yezîd ed-Dımaşkī anlattı, dedi ki: Abdülazîz b.

مروان فقال: يا فلان، اذهب إلى فلان فقل له: أي شيء سمعت من رسول الله، ﷺ. في الصلاة الوسطى؟ فقال رجل جالس: أرسلني أبو بكر وعمر -وأنا غلام صغير -أسأله عن الصلاة الوسطى، فأخذ إصبعي الصغيرة فقال: هذه الفجر، وقبض التي تليها، فقال: هذه الظهر. ثم قبض الإبهام، فقال: هذه المغرب. ثم قبض التي تليها، فقال: هذه العشاء. ثم قال: أي أصابعك بقيت؟ فقلت: الوسطى. فقال: أي الصلاة بقيت؟ فقلت: العصر. فقال: هي العصر . غريب أيضًا.

Mervân'ın yanında oturuyordum, şöyle dedi: 'Ey filan! Filana git ve ona: Orta namaz hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ne işittin? diye sor.' Bunun üzerine oturan bir adam şöyle dedi: 'Ben küçük bir çocukken Ebû Bekir ve Ömer beni ona orta namazı sormam için göndermişti. Küçük parmağımı tutup: «Bu fecirdir» dedi. Yanındakini tuttu ve: «Bu öğledir» dedi. Sonra başparmağı tuttu ve: «Bu akşamdır» dedi. Sonra onun yanındakini tuttu ve: «Bu yatsıdır» dedi. Sonra: «Hangi parmağın kaldı?» dedi. Ben: «Orta parmak» dedim. «Hangi namaz kaldı?» dedi. Ben: «İkindi» dedim. O da: «İşte o ikindidir» dedi' . Bu da gariptir.

حديث آخر: قال ابن جرير: حدثني محمد بن عوف الطائي، حدثنا محمد بن إسماعيل بن عياش حدثني أبي، حدثني ضمضم بن زرعة، عن شريح بن عبيد، عن أبي مالك الأشعري قال: قال رسول الله ﷺ: "الصلاة الوسطى صلاة العصر" . إسناده لا بأس به.

Diğer bir hadis: İbn Cerîr dedi ki: Bana Muhammed b. Avf et-Tâî anlattı, bize Muhammed b. İsmâîl b. Ayyâş anlattı , babam bana anlattı, Damdam b. Zür'a bana Şüreyh b. Ubeyd'den, o Ebû Mâlik el-Eş'arî'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Orta namaz, ikindi namazıdır' buyurdu . İsnadında bir sakınca yoktur.

حديث آخر: قال أبو حاتم بن حبان في صحيحه: حدثنا أحمد بن يحيى بن زهير، حدثنا الجراح بن مخلد، حدثنا عمرو بن عاصم، حدثنا همام عن قتادة عن مُوَرِّق العِجْلي، عن أبي الأحوص، عن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "صلاة الوسطى صلاة العصر" .

Diğer bir hadis: Ebû Hâtim b. Hibbân Sahîh'inde dedi ki: Bize Ahmed b. Yahyâ b. Züheyr anlattı, bize el-Cerrâh b. Mahled anlattı, bize Amr b. Âsım anlattı, bize Hemmâm, Katâde'den, o Muvarrık el-İclî'den, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan nakletti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Orta namaz, ikindi namazıdır' buyurmuştur .

وقد روى الترمذي، من حديث محمد بن طلحة بن مصرف، عن زبيد اليامي، عن مُرَّة الهَمداني، عن ابن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: " صلاة الوسطى صلاة العصر " ثم قال: حسن صحيح.

Tirmizî, Muhammed b. Talha b. Musarrif'in hadisinden, o Zübeyd el-Yâmî'den, o Mürre el-Hemedânî'den, o İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Orta namaz, ikindi namazıdır' buyurdu . Sonra [Tirmizî]: 'Hasen-sahihtir' dedi.

وأخرجه مسلم في صحيحه، من طريق محمد بن طلحة، به ولفظه: "شغلونا عن الصلاة الوسطى صلاة العصر" الحديث.

Müslim de bunu Sahîh'inde Muhammed b. Talha tarikiyle bu şekilde tahric etmiştir . Lafzı şöyledir: 'Bizi orta namazdan, ikindi namazından alıkoydular...' hadis.

فهذه نصوص في المسألة لا تحتمل شيئا، ويؤكد ذلك الأمر بالمحافظة عليها، وقوله ﷺ في الحديث الصحيح، من رواية الزهري، عن سالم، عن أبيه: أن رسول الله ﷺ قال: "من فاتته صلاة العصر فكأنما وتر أهله وماله ". وفي الصحيح أيضًا، من حديث الأوزاعي، عن يحيى بن أبي كثير، عن أبي قِلابة، عن أبي المهاجر عن بُرَيدة بن الحُصَيْب، عن النبي ﷺ قال: "بكروا بالصلاة في يوم الغيم، فإنه من ترك صلاة العصر فقد حبط عمله".

İşte bunlar, bu meselede [başka] hiçbir ihtimale yer bırakmayan nasslardır. Ona [ikindi namazına] devam etme emri ile Zührî'nin Sâlim'den, onun da babasından rivayet ettiği sahih hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurmuş olması da bunu pekiştirmektedir: «İkindi namazını kaçıran kimse, sanki ailesini ve malını yitirmiş gibidir.» Yine Sahîh'te, Evzâî'nin Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, onun Ebû Kılâbe'den, onun Ebû'l-Mühâcir'den, onun da Büreyde b. el-Husayb'dan rivayet ettiği hadiste Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bulutlu günde namazı erkenden kılınız; zira kim ikindi namazını terk ederse ameli boşa gitmiştir.»

وقال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن إسحاق، أخبرنا ابن لهيعة، عن عبد الله بن هبيرة، عن أبي تميم، عن أبي بصرة الغفاري قال: صلى بنا رسول الله ﷺ في واد من أوديتهم، يقال له: المخَمَّص صلاة العصر، فقال: "إن هذه الصلاة صلاة العصر عُرِضَت على الذين من قبلكم فضيعوها، ألا ومن صلاها ضُعِّف له أجره مرتين، ألا ولا صلاة بعدها حتى تروا الشاهد".

İmam Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. İshâk anlattı, bize İbn Lehîa, Abdullah b. Hübeyre'den, o Ebû Temîm'den, o Ebû Basra el-Gıfârî'den haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize vadilerinden el-Muhammah denilen bir vadide ikindi namazını kıldırdı ve şöyle buyurdu: 'Şüphesiz bu namaz, ikindi namazı, sizden öncekilere arz edildi de onlar onu zayi ettiler. Haberiniz olsun ki kim onu kılarsa ona ecri iki kat verilir. Dikkat edin; şahidi (yıldızı) görünceye kadar ondan sonra namaz yoktur.'

ثم قال: رواه عن يحيى بن إسحاق، عن الليث، عن خير بن نُعيِم، عن عبد الله بن هبيرة، به .

Sonra dedi ki: Bunu Yahyâ b. İshâk'tan, o Leys'ten, o Hayr b. Nuaym'dan, o Abdullah b. Hübeyre'den aynı şekilde rivayet etti .

وهكذا رواه مسلم والنسائي جميعا، عن قتيبة، عن الليث . ورواه مسلم أيضاً من حديث محمد بن إسحاق، حدثني يزيد بن أبي حبيب كلاهما عن خير بن نعيم الحضرمي، عن عبد الله ابن هبيرة السبائي به .

Bunu Müslim ve Nesâî birlikte Kuteybe'den, o da Leys'ten bu şekilde rivayet etmişlerdir . Müslim ayrıca Muhammed b. İshâk'ın hadisinden; Yezîd b. Ebî Habîb bana anlattı, diyerek rivayet etmiştir; her ikisi de Hayr b. Nuaym el-Hadramî'den, o Abdullah b. Hübeyre es-Sebâî'den bu isnadla rivayet etmiştir .

فأما الحديث الذي رواه الإمام أحمد أيضا: حدثنا إسحاق، أخبرني مالك، عن زيد بن أسلم، عن القعقاع بن حكيم، عن أبي يونس مولى عائشة قال: أمرتني عائشة أن أكتب لها مصحفاً، قالت: إذا بلغت هذه الآية: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى) فآذني. فلما بلغتها آذنتها، فأملت علي: "حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى وصلاة العصر وقوموا لله قانتين" قالت: سمعتها من رسول الله ﷺ وهكذا رواه مسلم، عن يحيى بن يحيى، عن مالك، به .

İmam Ahmed'in de rivayet ettiği şu hadise gelince: Bize İshâk anlattı, Mâlik bana Zeyd b. Eslem'den, o Ka'kâ' b. Hakîm'den, o Âişe'nin azatlısı Ebû Yûnus'tan haber verdi; dedi ki: Âişe bana kendisi için bir mushaf yazmamı emretti ve: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى) 'Namazlara ve orta namaza devam edin' ayetine ulaştığında bana haber ver, dedi. O ayete ulaştığımda kendisine haber verdim; bana: 'Namazlara, orta namaza ve ikindi namazına devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzuruna durun' şeklinde yazdırdı ve: 'Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittim' dedi. Bunu Müslim de Yahyâ b. Yahyâ'dan, o Mâlik'ten bu şekilde rivayet etmiştir .

وقال ابن جرير: حدثني المثنى، حدثنا الحجاج، حدثنا حماد، عن هشام بن عروة عن أبيه قال: كان في مصحف عائشة: "حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى وهي صلاة العصر". وهكذا رواه من طريق الحسن البصري: أن رسول الله ﷺ قرأها كذلك. وقد روى الإمام مالك أيضا، عن زيد بن أسلم عن عمرو بن رافع قال: كنت أكتب مصحفا لحفصة زوج النبي ﷺ، فقالت: إذا بلغت هذه الآية فآذني: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى) فلما بلغتها آذنتها. فأملت علي: "حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى وصلاة العصر وقوموا لله قانتين" .

İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Müsennâ anlattı, bize el-Haccâc anlattı, bize Hammâd, Hişâm b. Urve'den, o babasından anlattı; dedi ki: Âişe'nin mushafında: 'Namazlara, orta namaza -ki o ikindi namazıdır- devam edin' şeklinde yazılıydı . Bunu Hasan-ı Basrî tarikiyle de: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu böyle okuduğu şeklinde rivayet etmiştir. İmam Mâlik de Zeyd b. Eslem'den, o Amr b. Râfi'den şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Hafsa için bir mushaf yazıyordum. Bana: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى) 'Namazlara ve orta namaza devam edin' ayetine ulaştığında bana haber ver, dedi. O ayete ulaştığımda kendisine haber verdim; bana: 'Namazlara, orta namaza ve ikindi namazına devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzuruna durun' şeklinde yazdırdı .

وهكذا رواه محمد بن إسحاق بن يسار فقال: حدثني أبو جعفر محمد بن علي، ونافع مولى بن عمر: أن عمر بن نافع قال … فذكر مثله، وزاد: كما حفظتها من النبي ﷺ.

Bunu Muhammed b. İshâk b. Yesâr da şu şekilde rivayet etmiştir: Bana Ebû Ca'fer Muhammed b. Alî ile İbn Ömer'in azatlısı Nâfi' anlattı ki Ömer b. Nâfi' şöyle demiştir... [Râvi] bunun bir benzerini zikretmiş ve şunu eklemiştir: «Tıpkı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ezberlediğim gibi.»

طريق أخرى عن حفصة: قال ابن جرير: حدثنا محمد بن بشار، حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن أبي بشر، عن عبد الله بن يزيد الأزدي، عن سالم بن عبد الله: أن حفصة أمرت إنساناً أن يكتب لها مصحفا، فقالت: إذا بلغت هذه الآية: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى) فآذني. فلما بلغ آذنها فقالت: اكتب: "حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى وصلاة العصر" .

Hafsa'dan gelen diğer bir yol: İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o Abdullah b. Yezîd el-Ezdî'den, o Sâlim b. Abdullah'tan nakletti ki; Hafsa bir kimseye kendisi için bir mushaf yazmasını emretti ve: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى) 'Namazlara ve orta namaza devam edin' ayetine ulaştığında bana haber ver, dedi. O kimse oraya ulaşınca kendisine haber verdi. O da: '«Namazlara, orta namaza ve ikindi namazına devam edin» diye yaz' dedi .

طريق أخرى: قال ابن جرير: حدثني ابن المثنى عبد الوهاب، حدثنا عبيد الله، عن نافع، أن حفصة أمرت مولى لها أن يكتب لها مصحفا فقالت: إذا بلغت هذه الآية: " حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى " فلا تكتبها حتى أمليها عليك كما سمعت رسول الله ﷺ يقرأها. فلما بلغها أمرته فكتبها: "حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى وصلاة العصر وقوموا لله قانتين". قال نافع: فقرأت ذلك المصحف فرأيت فيه "الواو" .

Diğer bir yol: İbn Cerîr dedi ki: Bana İbnü'l-Müsennâ Abdülvehhâb anlattı, bize Ubeydullah, Nâfi'den anlattı ki Hafsa kendisine ait bir köleye kendisi için bir mushaf yazmasını emretti ve: '«Namazlara ve orta namaza devam edin» ayetine ulaştığında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu okuduğunu işittiğim gibi sana yazdırmadıkça onu yazma' dedi. O kimse o ayete ulaşınca ona emretti, o da: 'Namazlara, orta namaza ve ikindi namazına devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzuruna durun' şeklinde yazdı. Nâfi' dedi ki: O mushafı okudum ve onda 'vâv' harfini gördüm .

وكذا روى ابن جرير، عن ابن عباس وعبيد بن عمير أنهما قرآ كذلك.

İbn Cerîr, İbn Abbâs ve Ubeyd b. Umeyr'den de onların böyle okuduklarını aynı şekilde rivayet etmiştir.

وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا عبدة، حدثنا محمد بن عمرو، حدثني أبو سلمة، عن عمرو بن رافع مولى عمر قال: كان في مصحف حفصة: "حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى وصلاة العصر وقوموا لله قانتين" . وتقرير المعارضة أنه عطف صلاة العصر على الصلاة الوسطى بواو العطف التي تقتضي المغايرة، فدل ذلك على أنها غيرها وأجيب عن ذلك بوجوه: أحدها أن هذا إن روي على أنه خبر، فحديث علي أصح وأصرح منه، وهذا يحتمل أن تكون الواو زائدة، كما في قوله: {وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} [الأنعام: ٥٥]، {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} [الأنعام: ٧٥]، أو تكون لعطف الصفات لا لعطف الذوات، كقوله: {وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ} [الأحزاب: ٤٠]، وكقوله: {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى * الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى * وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى * وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَى} [الأعلى ١ - ٤] وأشباه ذلك كثيرة، وقال الشاعر:

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Abde anlattı, bize Muhammed b. Amr anlattı, bana Ebû Seleme, Ömer'in azatlısı Amr b. Râfi'den anlattı; o şöyle dedi: Hafsa'nın mushafında: "Namazlara, orta namaza ve ikindi namazına devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzuruna durun" şeklinde [yazılı] idi . İtirazın gerekçesi şudur: İkindi namazını, başkalık (farklılık) gerektiren atıf vâvı ile orta namaza bağlamıştır; bu da onun, orta namazdan farklı olduğuna delalet eder. Buna birkaç yönden cevap verilmiştir: Birincisi, bu [rivayet] bir haber olarak nakledilmişse, Ali'nin hadisi bundan daha sahih ve daha açıktır. Bu [ifadedeki] vâvın, tıpkı: {وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} [الأنعام: ٥٥] “Suçluların yolu belli olsun diye ayetleri işte böyle ayrıntılı olarak açıklarız.” [ve] {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} [الأنعام: ٧٥] “Kesin inananlardan olsun diye İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu işte böyle gösteriyorduk.” ayetlerinde olduğu gibi zâid (fazladan) olması muhtemeldir. Yahut tıpkı: {وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ} [الأحزاب: ٤٠] “Fakat o, Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur.” ve: {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى * الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى * وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى * وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَى} [الأعلى ١ - ٤] “Yüce Rabbinin adını tesbih et. O ki yaratıp düzene koydu. O ki takdir edip yol gösterdi. O ki otlağı çıkardı.” ayetlerinde olduğu gibi zâtların değil sıfatların atfı için olması muhtemeldir. Bunun benzerleri pek çoktur. Şair şöyle demiştir: