Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 39. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إلى الملك القرم وابن الهمام … وليث الكتيبة في المزدحم

«O yüce hükümdara, o himmet sahibinin oğluna … ve kalabalıkta ordunun aslanı olana doğru.»

وقال أبو دؤاد الإيادي:

Ebû Düâd el-İyâdî de şöyle demiştir:

سلط الموت والمنون عليهم … فلهم في صدى المقابر هام

«Ölüm ve ecel onların üzerine musallat kılındı … Kabirlerin yankısında onlar için başlar vardır.»

والموت هو المنون؛ قال عدي بن زيد العبادي:

Mevt (الْمَوْت) ile menûn (الْمَنُون) aynı şeydir (ölüm/ecel demektir). Adiy b. Zeyd el-İbâdî şöyle demiştir:

فقدمت الأديم لراهشيه … فألفى قولها كذبا ومينا

«Deri bağını onun iki bilek damarına doğru sundu … Onun sözünü ise bir yalan ve uydurma buldu.»

والكذب: هو المين، وقد نص سيبويه شيخ النحاة على جواز قول القائل: مررت بأخيك وصاحبك، ويكون الصاحب هو الأخ نفسه، والله أعلم.

Kizb (الْكِذْب) ise meyn (الْمَيْن / yalan) demektir. Nahiv âlimlerinin pîri Sîbeveyh, bir kimsenin «Kardeşine ve arkadaşına uğradım» demesinin ve burada arkadaş ile bizzat kardeşin kastedilmiş olmasının caiz olduğunu açıkça belirtmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وأما إن روي على أنه قرآن فإنه لم يتواتر، فلا يثبت بمثل خبر الواحد قرآن؛ ولهذا لم يثبته أمير المؤمنين عثمان بن عفان في المصحف الإمام، ولا قرأ بذلك أحد من القراء الذين تثبت الحجة بقراءتهم، لا من السبعة ولا غيرهم. ثم قد روي ما يدل على نسخ هذه التلاوة المذكورة في هذا الحديث. قال مسلم: أخبرنا إسحاق بن راهويه، أخبرنا يحيى بن آدم، عن فضيل بن مرزوق، عن شقيق بن عقبة، عن البراء بن عازب، قال: نزلت: "حافظوا على الصلوات وصلاة العصر " فقرأناها على رسول الله ﷺ ما شاء الله، ثم نسخها الله، ﷿، فأنزل: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى) فقال له زاهر -رجل كان مع شقيق -: أفهي العصر؟ قال: قد حدثتك كيف نزلت، وكيف نسخها الله، ﷿.

Şayet bu rivayet bir Kur'an [ayeti] olarak nakledilmişse, tevatür derecesine ulaşmamıştır; zira haber-i vâhid türünden bir rivayetle Kur'an sabit olmaz. Bu sebepledir ki Müminlerin Emîri Osman b. Affân onu İmam Mushaf'a kaydetmemiş ve kıraatleriyle hüccet sabit olan kurrâdan ne Yedi İmam ne de başkaları bunu böyle okumuştur. Ayrıca bu hadiste zikredilen tilavetin neshedildiğine delalet eden rivayetler de nakledilmiştir. Müslim dedi ki: Bize İshâk b. Râhûye bildirdi, bize Yahyâ b. Âdem bildirdi, o Fudayl b. Merzûk'tan, o Şakîk b. Ukbe'den, o Berâ b. Âzib'den şöyle dediğini nakletti: "«Namazlara ve ikindi namazına devam edin» ayeti indi; biz de bunu Allah'ın dilediği bir süre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e okuduk. Sonra Allah azze ve celle onu neshetti ve: {حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى} 'Namazlara ve orta namaza devam edin' [ayetini] indirdi." Şakîk'in yanında bulunan Zâhir adında bir adam ona: 'O halde o ikindi midir?' diye sordu. [Berâ]: 'Sana nasıl indiğini ve Allah azze ve celle'nin onu nasıl neshettiğini anlattım' dedi.

قال مسلم: ورواه الأشجعي، عن الثوري، عن الأسود، عن شقيق .

Müslim dedi ki: Bunu el-Eşcaî de Sevrî'den, o Esved'den, o da Şakîk'ten rivayet etmiştir .

قلت: وشقيق هذا لم يرو له مسلم سوى هذا الحديث الواحد، والله أعلم. فعلى هذا تكون هذه التلاوة، وهي تلاوة الجادة، ناسخة للفظ رواية عائشة وحفصة، ولمعناها، إن كانت الواو دالة على المغايرة، وإلا فللفظها فقط، والله أعلم.

Derim ki: Müslim, bu Şakîk'ten bu tek hadis dışında başka bir rivayette bulunmamıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Buna göre, ana yolun (cumhurun) tilaveti olan bu tilavet; şayet vâv harfi başkalığa (farklılığa) delalet ediyorsa Âişe ve Hafsa rivayetinin hem lafzını hem manasını, aksi takdirde ise yalnızca lafzını neshetmiş olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقيل: إن الصلاة الوسطى هي صلاة المغرب. رواه ابن أبي حاتم عن ابن عباس. وفي إسناده نظر؛ فإنه رواه عن أبيه، عن أبي الجُمَاهر عن سعيد بن بشير، عن قتادة، عن أبي الخليل، عن عمه، عن ابن عباس قال: صلاة الوسطى: المغرب. وحكى هذا القول ابن جرير عن قبيصة بن ذؤيب وحكي أيضاً عن قتادة على اختلاف عنه. ووجه هذا القول بعضهم بأنها: وسطى في العدد بين الرباعية والثنائية، وبأنها وتر المفروضات، وبما جاء فيها من الفضيلة، والله أعلم.

Orta namazın akşam namazı olduğu da söylenmiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Ancak senedinde tenkit edilecek cihet vardır; zira o bunu babasından, o Ebü'l-Cümâhir'den , o Saîd b. Beşîr'den, o Katâde'den, o Ebü'l-Halîl'den, o amcasından, o da İbn Abbâs'tan nakletmiştir ki o: 'Orta namaz, akşam namazıdır' demiştir. Bu görüşü İbn Cerîr, Kabîsa b. Züeyb'den nakletmiş; yine Katâde'den gelen farklı rivayetler arasında da zikredilmiştir. Bazıları bu görüşü şu gerekçelerle açıklamışlardır: Akşam namazı, dört rekatlı namazlar ile iki rekatlı namazlar arasında sayı bakımından ortadadır; farz namazların vitridir ve onun hakkında nakledilen faziletler mevcuttur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقيل: إنها العشاء الآخرة، اختاره علي بن أحمد الواحدي في تفسيره المشهور: وقيل: هي واحدة من الخمس، لا بعينها، وأبهمت فيهن، كما أبهمت ليلة القدر في الحول أو الشهر أو العشر. ويحكى هذا القول عن سعيد بن المسيب، وشريح القاضي، ونافع مولى ابن عمر، والربيع بن خيثم، ونقل أيضاً عن زيد بن ثابت، واختاره إمام الحرمين الجويني في نهايته.

Onun son yatsı namazı olduğu da söylenmiştir; Ali b. Ahmed el-Vâhidî meşhur tefsirinde bu görüşü tercih etmiştir. Onun beş vakit namazdan belirlenmemiş herhangi biri olduğu, tıpkı Kadir gecesinin yıl içinde, ay içinde veya son on günde gizlendiği gibi bu beş vakit namaz içinde gizlendiği de söylenmiştir. Bu görüş Saîd b. el-Müseyyeb'den, Şüreyh el-Kâdî'den, İbn Ömer'in azatlısı Nâfi'den ve Rebî' b. Huseym'den nakledilmektedir. Zeyd b. Sâbit'ten de aktarılmış olup İmamü'l-Haremeyn el-Cüveynî Nihâye adlı eserinde bunu tercih etmiştir.

وقيل: بل الصلاة الوسطى مجموع الصلوات الخمس، رواه ابن أبي حاتم عن ابن عمر، وفي صحته أيضاً نظر والعجب أن هذا القول اختاره الشيخ أبو عمر بن عبد البر النَّمري، إمام ما وراء البحر، وإنها لإحدى الكبر، إذ اختار -مع اطلاعه وحفظه -ما لم يقم عليه دليل من كتاب ولا سنة ولا أثر. وقيل: إنها صلاة العشاء وصلاة الفجر، وقيل: بل هي صلاة الجماعة. وقيل: صلاة الجمعة. وقيل: صلاة الخوف. وقيل: بل صلاة عيد الفطر. وقيل: بل صلاة عيد الأضحى. وقيل: الوتر. وقيل: الضحى. وتوقف فيها آخرون لما تعارضت عندهم الأدلة، ولم يظهر لهم وجه الترجيح. ولم يقع الإجماع على قول واحد، بل لم يزل التنازع فيها موجودا من زمن الصحابة وإلى الآن.

Hatta orta namazın beş vakit namazın tamamı olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den rivayet etmiştir, fakat bunun sıhhatinde de tenkit edilecek cihet vardır. Şaşılacak olan şudur ki bu görüşü deniz aşırı diyarın [Endülüs'ün] imamı Şeyh Ebû Ömer b. Abdilberr en-Nemerî tercih etmiştir ve bu gerçekten çok büyük [bir yanılgı]dır; zira o, engin ilmine ve hıfzına rağmen Kitap'tan, Sünnet'ten ve hiçbir rivayetten delili bulunmayan bir görüşü tercih etmiştir. Onun yatsı namazı ile sabah namazı olduğu da söylenmiştir. Hatta cemaatle kılınan namaz olduğu da söylenmiştir. Cuma namazı olduğu da söylenmiştir. Korku namazı olduğu da söylenmiştir. Hatta Ramazan bayramı namazı olduğu da söylenmiştir. Hatta Kurban bayramı namazı olduğu da söylenmiştir. Vitir namazı olduğu da söylenmiştir. Kuşluk namazı olduğu da söylenmiştir. Deliller kendilerince çatıştığı ve tercih ciheti kendilerine açıkça belirmediği için diğer bazı âlimler ise bu konuda tevakkuf etmişlerdir (hüküm vermekten kaçınmışlardır). Tek bir görüş üzerinde icmâ vaki olmamış, bilakis bu konudaki ihtilaf sahabe döneminden günümüze kadar varlığını sürdürmüştür.

قال ابن جرير: حدثني محمد بن بشار وابن مثنى، قالا حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة قال: سمعت قتادة يحدث عن سعيد بن المسيب قال: كان أصحاب رسول الله ﷺ مختلفين في الصلاة الوسطى هكذا، وشَبَّك بين أصابعه .

İbn Cerîr dedi ki: Bana Muhammed b. Beşşâr ve İbnü'l-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be anlattı, dedi ki: Katâde'yi Saîd b. el-Müseyyeb'den naklederken işittim; o şöyle dedi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı orta namaz konusunda işte böyle ihtilaf halindeydiler' dedi ve parmaklarını birbirine geçirdi .

[وقد حكى فخر الدين الرازي في تفسيره قولا عن جمع من العلماء منهم زيد بن ثابت، وربيع ابن خيثم: أنها لم يرد بيانها، وإنما أريد إبهامها، كما أبهمت ليلة القدر في شهر رمضان، وساعة الإجابة في يوم الجمعة، والاسم الأعظم في أسماء الله تعالى، ووقت الموت على المكلف؛ ليكون في كل وقت مستعداً، وكذا أبهمت الليلة التي ينزل فيها من السماء وباء ليحذرها الناس، ويعطوا الأهبة دائماً، وكذا وقت الساعة استأثر الله بعلمه؛ فلا تأتي إلا بغتة] .

[Fahreddin er-Râzî tefsirinde, aralarında Zeyd b. Sâbit ve Rebî' b. Huseym'in de bulunduğu bir grup âlimden şu görüşü aktarmıştır: Onun açıkça belirtilmesi murat edilmemiş, aksine gizli tutulması istenmiştir; tıpkı Kadir gecesinin Ramazan ayında, duaların kabul saatinin cuma gününde, İsm-i Âzam'ın Allah Teâlâ'nın isimleri arasında ve ölüm vaktinin her an hazırlıklı olsun diye mükellefe gizli tutulduğu gibi. Yine insanların sakınması ve daima hazırlıklı olması için gökten vebanın indiği gecenin gizli tutulması ve kıyamet vaktinin -yalnızca ansızın gelsin diye- ilminin Allah'a has kılınması gibidir.]

وكل هذه الأقوال فيها ضعف بالنسبة إلى التي قبلها، وإنما المدار ومعترك النزاع في الصبح والعصر. وقد ثبتت السنة بأنها العصر، فتعين المصير إليها.

Bütün bu görüşlerde, kendilerinden öncekilere nispetle zayıflık vardır. Asıl dayanak noktası ve tartışmanın odak yeri sabah ve ikindi namazlarıdır. Sünnet ile onun ikindi namazı olduğu kesinlik kazandığından, bu görüşe yönelmek zorunlu olmuştur.

وقد روى الإمام أبو محمد عبد الرحمن بن أبي حاتم الرازي في كتاب "فضائل الشافعي" ﵀: حدثنا أبي، سمعت حرملة بن يحيى التجيبي يقول: قال الشافعي: كل ما قلت فكان عن النبي ﷺ خلاف قولي مما يصح، فحديث النبي ﷺ أولى، ولا تقلدوني. وكذا روى الربيع والزعفراني وأحمد بن حنبل، عن الشافعي. وقال موسى أبو الوليد بن أبي الجارود، عن الشافعي: إذا صح الحديث وقلت قولا فأنا راجع عن قولي وقائل بذلك. فهذا من سيادته وأمانته، وهذا نفس إخوانه من الأئمة، ﵏ ورضي عنهم أجمعين آمين. ومن هاهنا قطع القاضي الماوردي بأن مذهب الشافعي، ﵀، أن صلاة الوسطى هي صلاة العصر، وإن كان قد نص في الجديد وغيره أنها الصبح، لصحة الأحاديث أنها العصر، وقد وافقه على هذه الطريقة جماعة من محدثي المذهب، ولله الحمد والمنة. ومن الفقهاء في المذهب من ينكر أن تكون هي العصر مذهباً للشافعي، وصمموا على أنها الصبح قولا واحداً. قال الماوردي: ومنهم من حكى في المسألة قولين، ولتقرير المعارضات والجوابات موضع آخر غير هذا، وقد أفردناه على حدة، ولله الحمد والمنة.

İmam Ebû Muhammed Abdurrahman b. Ebî Hâtim er-Râzî, "Fezâilü'ş-Şâfiî" rahimehullâh kitabında şöyle rivayet etmiştir: Bize babam anlattı, Harmele b. Yahyâ et-Tucîbî'nin şöyle dediğini işittim: Şâfiî dedi ki: 'Söylediğim her sözde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen sahih bir rivayet benim sözüme aykırı düşerse, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisi daha evladır; beni taklit etmeyiniz.' Er-Rebî', ez-Za'ferânî ve Ahmed b. Hanbel de Şâfiî'den bu şekilde rivayet etmişlerdir. Mûsâ Ebü'l-Velîd b. Ebi'l-Cârûd da Şâfiî'den şöyle nakletmiştir: 'Hadis sahih olup da ben bir söz söylemişsem, sözümden dönmüşümdür ve o [hadisle] amel etmekteyimdir.' Bu durum onun büyüklüğünden ve emanet şuurundan ileri gelmektedir; imam kardeşlerinin -Allah hepsine rahmet etsin ve hepsinden razı olsun, âmin- anlayışı da böyledir. İşte bundan ötürü Kâdî el-Mâverdî, hadislerin onun ikindi olduğunu sıhhatle ortaya koyması sebebiyle -her ne kadar el-Kavlü'l-Cedîd'de ve başka yerlerde sabah namazı olduğunu açıkça belirtmiş olsa bile- Şâfiî'nin rahimehullâh mezhebinin orta namazın ikindi namazı olduğu şeklinde kesinleştiğine hükmetmiştir. Mezhebin muhaddislerinden bir cemaat de bu yöntemde ona muvafakat etmiştir; hamd ve minnet Allah'a mahsustur. Mezhep fukahasından, onun ikindi namazı olmasını Şâfiî'nin mezhebi olarak kabul etmeyip tek bir görüş olarak kesinlikle sabah namazı olduğu üzerinde ısrar edenler de vardır. Mâverdî: 'Onlardan bu meselede iki görüş aktaranlar da olmuştur' demiştir. İtirazların ve cevapların serdedileceği yer burası dışında başka bir yerdir; biz onu müstakil bir bölümde ele aldık, hamd ve minnet Allah'a mahsustur.

وقوله تعالى: (وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ) أي: خاشعين ذليلين مستكينين بين يديه، وهذا الأمر مستلزم ترك الكلام في الصلاة، لمنافاته إياها؛ ولهذا لما امتنع النبي ﷺ من الرد على ابن مسعود حين سلم عليه، وهو في الصلاة، اعتذر إليه بذلك، وقال. "إن في الصلاة لشغلا"، وفي صحيح مسلم أنه ﵇ قال لمعاوية بن الحكم [السلمي] حين تكلم في الصلاة: "إن هذه الصلاة لا يصلح فيها شيء من كلام الناس، إنما هي التسبيح والتكبير وذكر الله".

Yüce Allah'ın: { وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ } “Gönülden boyun eğerek Allah'ın huzuruna durun” buyruğu; O'nun huzurunda huşû duyan, boyun eğen ve tevazu gösteren kimseler olarak [durun] demektir. Bu emir, namaza aykırı olması sebebiyle namazda konuşmayı terk etmeyi gerektirmektedir. Nitekim bu yüzden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, namazda iken kendisine selam veren İbn Mes'ûd'un selamını almaktan imtina ettiğinde, bu durumu mazeret göstererek: «Şüphesiz namazda [başka şeyle meşgul olunmayacak] bir meşguliyet vardır.» buyurmuştur. Sahîh-i Müslim'de geçtiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm, namazda konuştuğunda Muâviye b. el-Hakem [es-Sülemî]'ye şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz bu namazda insan kelamından hiçbir şey uygun düşmez; o ancak tesbih, tekbir ve Allah'ı zikretmektir.»

وقال الإمام أحمد، حدثنا يحيى بن سعيد، عن إسماعيل، حدثني الحارث بن شبيل، عن أبي عمرو الشيباني، عن زيد بن أرقم قال: كان الرجل يكلم صاحبه في عهد النبي ﷺ، في الحاجة في الصلاة، حتى نزلت هذه الآية: (وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ) فأمرنا بالسكوت. رواه الجماعة -سوى ابن ماجه، به، من طرق عن إسماعيل، به .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, İsmâil'den anlattı, bana el-Hâris b. Şübeyl, Ebû Amr eş-Şeybânî'den, o Zeyd b. Erkam'dan anlattı; o şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir adam, namaz esnasında ihtiyacına dair yanındaki arkadaşıyla konuşurdu; ta ki: (وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ) “Gönülden boyun eğerek Allah'ın huzuruna durun” ayeti ininceye kadar. Bunun üzerine bize susmamız emredildi.' İbn Mâce dışındaki Cemaat, İsmâil yoluyla gelen tariklerden bunu rivayet etmiştir .

وقد أشكل هذا الحديث على جماعة من العلماء، حيث ثبت عندهم أن تحريم الكلام في الصلاة كان بمكة، قبل الهجرة إلى المدينة وبعد الهجرة إلى أرض الحبشة، كما دل على ذلك حديث ابن مسعود الذي في الصحيح، قال: كنا نسلم على النبي ﷺ قبل أن نهاجر إلى الحبشة وهو في الصلاة، فيرد علينا، قال: فلما قدمنا سلمت عليه، فلم يرد علي، فأخذني ما قرب وما بعد، فلما سلم قال: "إني لم أرد عليك إلا أني كنت في الصلاة، وإن الله يحدث من أمره ما يشاء، وإن مما أحدث ألا تكلموا في الصلاة" .

Namazda konuşmanın haram kılınmasının -Sahih'te yer alan İbn Mes'ûd hadisinin delalet ettiği üzere- Medine'ye hicretten önce, Habeşistan diyarına hicretten sonra Mekke'de sabit olduğu kesinleştiği için bu hadis bir grup âlim için müşkil olmuştur. [İbn Mes'ûd] şöyle demiştir: 'Habeşistan'a hicret etmeden önce Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e namazda iken selam verirdik, o da selamımızı alırdı. Geri döndüğümüzde kendisine selam verdim, fakat selamımı almadı. Bunun üzerine beni yakın ve uzak düşünceler sardı. Namazı bitirince: «Namazda olmam dışında senin selamını almama bir engel yoktu; şüphesiz ki Allah dilediği hükmü koyar ve O'nun yeni koyduğu hükümlerden biri de namazda konuşmamanızdır» buyurdu.'

وقد كان ابن مسعود ممن أسلم قديماً، وهاجر إلى الحبشة، ثم قدم منها إلى مكة مع من قدم، فهاجر إلى المدينة، وهذه الآية: (وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ) مدنية بلا خلاف، فقال قائلون: إنما أراد زيد بن أرقم بقوله: "كان الرجل يكلم أخاه في حاجته في الصلاة" الإخبار عن جنس الناس، واستدل على تحريم ذلك بهذه الآية بحسب ما فهمه منها، والله أعلم.

İbn Mes'ûd ilk Müslüman olanlardandı; Habeşistan'a hicret etmiş, sonra dönenlerle birlikte oradan Mekke'ye gelmiş ve ardından Medine'ye hicret etmiştir. Bu: (وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ) “Gönülden boyun eğerek Allah'ın huzuruna durun” ayeti ise ittifakla Medenîdir . Bundan ötürü bazıları şöyle demişlerdir: Zeyd b. Erkam, 'Kişi namazda ihtiyacı hususunda kardeşiyle konuşurdu' sözüyle genel olarak insan cinsini haber vermeyi kastetmiş ve bundan anladığı kadarıyla bunun haram kılınışına bu ayeti delil getirmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقال آخرون: إنما أراد أن ذلك قد وقع بالمدينة بعد الهجرة إليها، ويكون ذلك قد أبيح مرتين، وحرم مرتين، كما اختار ذلك قوم من أصحابنا وغيرهم، والأول أظهر. والله أيضاً أعلم.

Başkaları ise şöyle demiştir: O, bunun oraya hicretten sonra Medine'de meydana geldiğini kastetmiştir; ashâbımızdan (Şâfiîlerden) ve başkalarından bir topluluğun benimsediği gibi, bunun iki defa mubah kılınıp iki defa haram kılınmış olması mümkündür. Ancak birinci görüş daha açıktır. Doğrusunu yine en iyi Allah bilir.

وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا بشر بن الوليد، حدثنا إسحاق بن يحيى، عن المسيب، عن ابن مسعود قال: كنا يسلم بعضنا على بعض في الصلاة، فمررت برسول الله ﷺ فسلمت عليه، فلم يرد علي، فوقع في نفسي أنه نزل فيَّ شيء، فلما قضى النبي ﷺ صلاته قال: "وعليك السلام، أيها المسلم، ورحمة الله، إن الله، ﷿، يحدث من أمره ما يشاء فإذا كنتم في الصلاة فاقنتوا ولا تكلموا" .

Hâfız Ebû Ya'lâ dedi ki: Bize Bişr b. el-Velîd anlattı, bize İshâk b. Yahyâ, el-Müseyyeb'den, o İbn Mes'ûd'dan anlattı; o şöyle dedi: 'Namazda birbirimize selam verirdik. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geçtim ve ona selam verdim, ancak selamımı almadı. İçime hakkımda bir şey indiği zannı düştü. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namazını tamamlayınca: «Sana da selam ve Allah'ın rahmeti olsun ey Müslüman! Şüphesiz Allah azze ve celle emrinden dilediği hükmü koyar; namazda olduğunuz vakit huşû ile durun ve konuşmayın» buyurdu.'

وقوله: (فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ) لما أمر تعالى عباده بالمحافظة على الصلوات، والقيام بحدودها، وشدد الأمر بتأكيدها ذكر الحال التي يشتغل الشخص فيها عن أدائها على الوجه الأكمل، وهي حال القتال والتحام الحرب فقال: (فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالا أَوْ رُكْبَانًا) أي: فصلوا على أي حال كان، رجالا أو ركبانا: يعني: مستقبلي القبلة

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “Eğer [bir tehlikeden] korkarsanız yaya yahut binek üzerinde [namaz kılın]. Güvene kavuştuğunuzda ise, bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği gibi Allah'ı anın.” Allah Teâlâ kullarına namazları korumalarını, sınırlarını (şart ve rükünlerini) yerine getirmelerini emredip bunu tekit ile pekiştirince; kişinin namazı en kâmil manada eda etmekten meşgul olup alıkonulduğu durumu, yani savaş ve çarpışma hâlini zikrederek şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالا أَوْ رُكْبَانًا } “Eğer korkarsanız yaya yahut binek üzerinde [namaz kılın].” Yani: Hangi hâlde bulunursanız bulunun namazı kılın; yaya yahut binekli olarak; yani: kıbleye dönmüş...

وغير مستقبليها كما قال مالك، عن نافع: أن ابن عمر كان إذا سئل عن صلاة الخوف وصفها. ثم قال: فإن كان خوف أشد من ذلك صلوا رجالا على أقدامهم، أو ركبانا مستقبلي القبلة أو غير مستقبليها. قال نافع: لا أرى ابن عمر ذكر ذلك إلا عن النبي ﷺ. ورواه البخاري -وهذا لفظه -ومسلم ورواه البخاري أيضاً من وجه آخر عن ابن جريج عن موسى بن عقبة عن نافع عن ابن عمر عن النبي، ﷺ: نحوه أو قريباً منه ولمسلم أيضاً عن ابن عمر قال: فإن كان خوف أشد من ذلك فصل راكباً أو قائماً تومئ إيماء .

yahut dönmemiş olarak. Nitekim Mâlik'in Nâfi'den naklettiğine göre İbn Ömer'e korku namazı sorulduğunda onu tarif etmiş, sonra şöyle demiştir: 'Eğer korku bundan daha şiddetli olursa ayakları üzerinde yürüyerek veya binekli olarak, kıbleye dönerek yahut dönmeyerek namaz kılarlar.' Nâfi' dedi ki: 'İbn Ömer'in bunu ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen zikrettiğini düşünüyorum.' Bunu Buhârî -bu lafızla - ve Müslim rivayet etmiştir. Buhârî bunu başka bir tarikten İbn Cüreyc'den, o Mûsâ b. Ukbe'den, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzeri yahut buna yakın bir lafızla rivayet etmiştir . Müslim'de de İbn Ömer'den şöyle nakledilmiştir: 'Eğer korku bundan daha şiddetli olursa binekli olarak yahut ima ile işaret ederek ayakta namaz kıl.'

وفي حديث عبد الله بن أنيس الجهني لما بعثه النبي ﷺ، إلى خالد بن سفيان الهذلي ليقتله وكان نحو عرفة -أو عرفات-فلما واجهه حانت صلاة العصر قال: فخشيت أن تفوتني فجعلت أصلي وأنا أومئ إيماء. الحديث بطوله رواه أحمد وأبو داود بإسناد جيد وهذا من رخصة الله التي رخص لعباده ووَضْعِه الآصار والأغلال عنهم.

Abdullah b. Üneys el-Cühenî hadisinde yer aldığına göre; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu Hâlid b. Süfyân el-Hüzelî'yi öldürmek üzere gönderdiğinde -ki o Arafat tarafındaydı- onunla karşılaştığında ikindi namazı vakti girdi. [Abdullah] dedi ki: 'Vaktin geçmesinden endişe ettim ve ima ile namaz kılmaya başladım.' Uzun hadisi Ahmed ve Ebû Dâvûd ceyyid bir senetle rivayet etmişlerdir . Bu, Allah'ın kullarına tanıdığı ruhsatlardan ve üzerlerindeki ağır yükleri ve bağları kaldırmasından biridir.

وقد روى ابن أبي حاتم من طريق شبيب بن بشر عن عكرمة عن ابن عباس قال في هذه الآية: يصلي الراكب على دابته والراجل على رجليه. قال: وروي عن الحسن ومجاهد ومكحول والسدي والحكم ومالك والأوزاعي والثوري والحسن بن صالح نحو ذلك وزادوا: يومئ برأسه أينما توجه .

İbn Ebî Hâtim, Şebîb b. Bişr tarikiyle İkrime'den, o İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Binekli olan bineği üzerinde, yaya olan da ayakları üzerinde namaz kılar.' Dedi ki: Hasan, Mücâhid, Mekhûl, Süddî, Hakem, Mâlik, Evzâî, Sevrî ve Hasan b. Sâlih'ten de buna benzer rivayetler aktarılmış ve: 'Yönü nereye olursa olsun başıyla ima eder' ifadesini eklemişlerdir .

ثم قال: حدثنا أبي حدثنا أبو غسان حدثنا ذؤاد -يعني ابن علية- عن مطرف عن عطية عن جابر بن عبد الله قال: إذا كانت المسايفة فليومئ برأسه [إيماء] حيث كان وجهه فذلك قوله: (فَرِجَالا أَوْ رُكْبَانًا)

Sonra şöyle dedi: Bize babam anlattı, bize Ebû Gassân anlattı, bize Züâd -yani İbn Uleyye- Mutarrif'ten, o Atıyye'den, o Câbir b. Abdullah'tan anlattı; o şöyle demiştir: 'Kılıçlaşma (göğüs göğüse çarpışma) olduğunda yüzü nereye dönükse başıyla [ima ile] işaret etsin. İşte Allah'ın: (فَرِجَالا أَوْ رُكْبَانًا) 'yaya yahut binekli olarak' buyruğu budur.'

وروي عن الحسن ومجاهد وسعيد بن جبير وعطاء وعطية والحكم وحماد وقتادة نحو ذلك. وقد ذهب الإمام أحمد فيما نص عليه، إلى أن صلاة الخوف تفعل في بعض الأحيان ركعة واحدة إذا تلاحم الجيشان، وعلى ذلك ينزل الحديث الذي رواه مسلم وأبو داود والنسائي وابن ماجه وابن جرير من حديث أبي عوانة الوضاح بن عبد الله اليشكري -زاد مسلم والنسائي: وأيوب بن عائذ-كلاهما عن بكير بن الأخنس الكوفي، عن مجاهد عن ابن عباس قال: فرض الله الصلاة على لسان نبيكم ﷺ في الحضر أربعًا، وفي السفر ركعتين وفي الخوف ركعة وبه قال الحسن البصري وقتادة والضحاك وغيرهم.

Hasan, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Atâ, Atıyye, Hakem, Hammâd ve Katâde'den de buna benzer rivayetler nakledilmiştir. İmam Ahmed açıkça belirttiği hükmünde, iki ordu birbirine girdiğinde korku namazının bazı durumlarda tek rekat olarak kılınacağı görüşüne varmıştır. Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Mâce ve İbn Cerîr'in Ebû Avâne el-Vaddâh b. Abdullah el-Yeşkürî hadisinden -Müslim ve Nesâî: «ve Eyyûb b. Âiz» ziyadesinde bulunmuştur- her ikisinin Bükeyr b. el-Ahnes el-Kûfî'den, onun Mücâhid'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu hadis buna hamletmektedir: 'Allah namazı Peygamberinizin sallallâhu aleyhi ve sellem lisanıyla hazarda dört, seferde iki, korku halinde ise bir rekat olarak farz kılmıştır.' Hasan el-Basrî, Katâde, Dahhâk ve başkaları da bu görüştedir.

وقال ابن جرير: حدثنا ابن بشار حدثنا ابن مهدي عن شعبة قال: سألت الحكم وحمادا وقتادة عن صلاة المسايفة، فقالوا: ركعة وهكذا روى الثوري عنهم سواء.

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize İbn Mehdî, Şu'be'den anlattı; o şöyle demiştir: el-Hakem, Hammâd ve Katâde'ye kılıçlaşma (şiddetli çatışma esnasındaki) namazı sordum; onlar: "Bir rekattır" dediler. Sevrî de onlardan aynen bu şekilde rivayet etmiştir.

وقال ابن جرير أيضا: حدثني سعيد بن عمرو السكوني حدثنا بقية بن الوليد حدثنا المسعودي حدثنا يزيد الفقير عن جابر بن عبد الله قال: صلاة الخوف. ركعة واختار هذا القول ابن جرير.

İbn Cerîr yine dedi ki: Bana Saîd b. Amr es-Sekûnî anlattı, bize Bakıyye b. el-Velîd anlattı, bize el-Mes'ûdî anlattı, bize Yezîd el-Fakîr, Câbir b. Abdullah'tan anlattı; o şöyle dedi: 'Korku namazı bir rekattır.' İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir.

وقال البخاري: "باب الصلاة عند مناهضة الحصون ولقاء العدو" وقال الأوزاعي: إن كان تهيأ الفتح، ولم يقدروا على الصلاة صلوا إيماء كل امرئ لنفسه فإن لم يقدروا على الإيماء أخروا الصلاة حتى ينكشف القتال أو يأمنوا فيصلوا ركعتين فإن لم يقدروا صلوا ركعة وسجدتين فإن لم يقدروا لا يجزئهم التكبير ويؤخرونها حتى يأمنوا. وبه قال مكحول -وقال أنس بن مالك: حضرت مناهضة حصن تسْتَر عند إضاءة الفجر، واشتد اشتعال القتال فلم يقدروا على الصلاة فلم نصل إلا بعد ارتفاع النهار فصليناها ونحن مع أبي موسى ففتح لنا. قال أنس: وما يسرني بتلك الصلاة الدنيا وما فيها.

Buhârî: "Kalelere Hücum Esnasında ve Düşmanla Karşılaşıldığında Namaz Babı" demiştir. Evzâî şöyle demiştir: 'Eğer fetih yakınlaşmış olur da namaz kılmaya güç yetiremezlerse herkes tek başına ima ile namaz kılar. Şayet imaya da güç yetiremezlerse savaş bitene veya güvene kavuşana kadar namazı tehir ederler, sonra iki rekat kılarlar. Buna da güç yetiremezlerse bir rekat ve iki secde kılarlar. Buna da güç yetiremezlerse tekbir getirmek onlara yetmez, güvene erene kadar namazı ertelerler.' Mekhûl da bu görüştedir. Enes b. Mâlik şöyle demiştir: 'Fecrin aydınlığında Tüster kalesine hücum edildiğinde hazır bulundum; savaşın alevi şiddetlendi ve namaz kılmaya güç yetiremediler. Namazı ancak gündüz yükseldikten sonra kılabildik; Ebû Mûsâ ile birlikteyken onu kıldık ve bize fetih nasip oldu.' Enes: 'O namazın yerine dünya ve içindekilerin benim olmasını istemezdim' demiştir.

هذا لفظ البخاري ثم استشهد على ذلك بحديث تأخيره، ﵇، صلاة العصر يوم الخندق بعذر المحاربة إلى غيبوبة الشمس وبقوله ﵇، بعد ذلك لأصحابه لما جهزهم إلى بني قريظة: "لا يصلين أحد منكم العصر إلا في بني قريظة"، فمنهم من أدركته الصلاة في الطريق فصلوا وقالوا: لم يرد منا رسول الله ﷺ، إلا تعجيل السير ومنهم من أدركته فلم يصل إلى أن غربت الشمس في بني قريظة فلم يعنف واحداً من الفريقين. وهذا يدل على اختيار البخاري لهذا القول والجمهور على خلافه ويعولون على أن صلاة الخوف على الصفة التي ورد بها القرآن في سورة النساء ووردت بها الأحاديث لم تكن مشروعة في غزوة الخندق، وإنما شرعت بعد ذلك. وقد جاء مصرحاً بهذا في حديث أبي سعيد وغيره وأما مكحول والأوزاعي والبخاري فيجيبون بأن مشروعية صلاة الخوف بعد ذلك لا تنافي جواز ذلك؛ لأن هذا حال نادر خاص فيجوز فيه مثل ما قلنا بدليل صنيع الصحابة زمن عمر في فتح تستر وقد اشتهر ولم ينكر، والله أعلم.

Buhârî'nin lafzı böyledir . Sonra o, Hendek günü savaş mazereti sebebiyle güneş batıncaya kadar ikindi namazını tehir etmesi hadisini ve bundan sonra Benî Kureyza'ya gönderirken ashabına söylediği: "Hiçbiriniz ikindi namazını Benî Kureyza'dan başka yerde kılmasın" buyruğunu buna delil getirmiştir. Onlardan bazısına namaz vakti yolda erişmiş ve: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizden ancak hızlı yürümeyi murat etmiştir' diyerek namazı kılmışlardır; bazısına da eriştiği halde Benî Kureyza'ya varıp güneş batıncaya kadar kılmamışlardır; [Efendimiz] iki gruptan hiçbirini kınamamıştır . Bu durum, Buhârî'nin bu görüşü tercih ettiğini gösterir; cumhur ise aksi görüştedir. Onlar, Nisâ Suresi'nde Kur'an'ın getirdiği ve hadislerin zikrettiği şekliyle korku namazının Hendek Gazvesi'nde meşru kılınmadığına, ancak ondan sonra meşru kılındığına dayanmaktadırlar. Bu husus Ebû Saîd ve başkalarının hadisinde açıkça geçmiştir. Mekhûl, Evzâî ve Buhârî ise korku namazının daha sonra meşru kılınmasının buna engel teşkil etmeyeceği, zira bunun özel ve nadir bir durum olduğu, dolayısıyla Ömer döneminde Tüster'in fethinde Sahabe'nin yaptığı ve şöhret bulup inkâr edilmeyen uygulamanın delaletiyle dediğimiz gibi caiz olacağı şeklinde cevap verirler. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقوله: (فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ) أي: أقيموا صلاتكم كما أمرتم فأتموا ركوعها وسجودها وقيامها وقعودها وخشوعها وهجودها (كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ) أي: مثل ما أنعم عليكم وهداكم للإيمان وعلمكم ما ينفعكم في الدنيا والآخرة، فقابلوه بالشكر والذكر، كقوله بعد ذكر صلاة الخوف: {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} [النساء: ١٠٣] وستأتي الأحاديث الواردة في صلاة الخوف وصفاتها في سورة النساء عند قوله تعالى: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ} الآية [النساء: ١٠٢].

Yüce Allah'ın: (فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ) “Güvene kavuştuğunuz zaman Allah'ı zikredin” buyruğu; yani size emredildiği şekilde namazınızı dosdoğru kılın, onun rükûunu, secdesini, kıyamını, kuûdunu (oturuşunu), huşûunu ve hecûdunu (gece ibadetini) tam yapın demektir. (كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ) “Tıpkı O'nun size bilmediğiniz şeyleri öğrettiği gibi” buyruğu ise; size nimet verdiği, sizi imana ilettiği ve dünya ile ahirette size fayda verecek şeyleri öğrettiği gibi, siz de buna şükür ve zikirle karşılık verin demektir. Nitekim korku namazını zikrettikten sonra şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} [en-Nisâ: 103] “Güvene kavuştuğunuzda namazı dosdoğru kılın. Çünkü namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.” Korku namazı ve onun kılınış şekilleriyle ilgili rivayet edilen hadisler, Nisâ sûresinde Yüce Allah'ın: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ} [en-Nisâ: 102] “Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman...” ayetinin tefsirinde gelecektir.

{وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠) وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢)}

{وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠) وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢)} “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar, eşlerinin (evlerinden) çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler. Şayet kendileri çıkarlarsa, kendi haklarında meşru olarak yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (240) Boşanmış kadınların da meşru ölçülerde geçimlik hakkı vardır; bu, takva sahipleri üzerine bir borçtur. (241) İşte Allah, akıl edesiniz diye ayetlerini size böyle açıklar. (242)”

قال الأكثرون: هذه الآية منسوخة بالتي قبلها وهي قوله: {يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا}

Âlimlerin çoğunluğu şöyle demiştir: Bu ayet, kendisinden önceki: {يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} “kendi kendilerine dört ay on gün beklerler” ayeti ile mensuhtur.

قال البخاري: حدثنا أمية حدثنا يزيد بن زُرَيع عن حبيب عن ابن أبي مُلَيْكة، قال ابن الزبير: قلت لعثمان بن عفان: (وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا) قد نسختها الآية الأخرى فلم تكتبها -أو تدعها؟ قال: يا ابن أخي لا أغير شيئاً منه من مكانه .

Buhârî dedi ki: Bize Ümeyye anlattı, bize Yezîd b. Zürey' anlattı, Habîb'den, o İbn Ebî Müleyke'den; İbnü'z-Zübeyr şöyle demiştir: Osman b. Affân'a: '(وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا) "İçinizden vefat edip de geride eşler bırakanlar..." ayetini diğer ayet neshetmiştir, öyleyse onu niçin yazıyorsun -yahut niçin mushafta bırakıyorsun-?' dedim. O da: 'Ey kardeşimin oğlu! Ondan hiçbir şeyin yerini değiştirmem' dedi .

ومعنى هذا الإشكال الذي قاله ابن الزبير لعثمان: إذا كان حكمها قد نسخ بالأربعة الأشهر فما الحكمة في إبقاء رسمها مع زوال حكمها، وبقاء رسمها بعد التي نسختها يوهم بقاء حكمها؟ فأجابه أمير المؤمنين بأن هذا أمر توقيفي، وأنا وجدتها مثبتة في المصحف كذلك بعدها فأثبتها حيث وجدتها.

İbnü'z-Zübeyr'in Osman'a sorduğu bu müşkülün anlamı şudur: Hükmü dört ay ile neshedildiğine göre, hükmü zail olduğu halde yazısının korunmasındaki hikmet nedir? Üstelik onu nesheden ayetten sonra yazısının kalması, hükmünün baki olduğu vehmini doğurmaz mı? Müminlerin Emîri ona bunun tevkîfî bir emir olduğu cevabını vermiş ve: 'Ben onu mushafta ondan sonra aynen böyle yazılmış olarak buldum, ben de onu bulduğum yere kaydettim' demiştir.

قال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن محمد بن الصباح حدثنا حجاج بن محمد عن ابن جريج وعثمان بن عطاء عن عطاء عن ابن عباس في قوله: (وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ) فكان للمتوفى عنها زوجها نفقتها وسكناها في الدار سنة، فنسختها آية المواريث فجعل لهن الربع أو الثمن مما ترك الزوج. ثم قال: وروي عن أبي موسى الأشعري، وابن الزبير ومجاهد وإبراهيم وعطاء والحسن وعكرمة وقتادة والضحاك وزيد بن أسلم والسدي ومقاتل بن حيان، وعطاء الخراساني والربيع بن أنس: أنها منسوخة.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Hasan b. Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, bize Haccâc b. Muhammed, İbn Cüreyc ve Osmân b. Atâ'dan, onlar Atâ'dan, o İbn Abbâs'tan: (وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ) “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar, eşlerinin (evlerinden) çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler” ayeti hakkında nakletti ki: Kocası vefat eden kadının o evde bir yıl boyunca nafakası ve oturma hakkı vardı; miras ayeti bunu neshetti ve kocanın bıraktığı mirastan kadınlar için dörtte bir veya sekizde bir pay belirledi. Sonra şöyle dedi: Ebû Mûsâ el-Eş'arî, İbnü'z-Zübeyr, Mücâhid, İbrâhim, Atâ, Hasan, İkrime, Katâde, Dahhâk, Zeyd b. Eslem, Süddî, Mukâtil b. Hayyân, Atâ el-Horasânî ve Rebî' b. Enes'ten onun mensuh olduğu rivayet edilmiştir.

وروي من طريق علي بن أبي طلحة عن ابن عباس قال: كان الرجل إذا مات وترك امرأته اعتدت سنة في بيته ينفق عليها من ماله ثم أنزل الله بعد: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا}

Ali b. Ebî Talha yoluyla İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Kişi ölüp geride karısını bıraktığında, kadın kocasının evinde malından nafakası karşılanarak bir yıl iddet beklerdi. Sonra Allah: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanların hanımları, kendi kendilerine dört ay on gün beklerler.” ayetini indirdi.'

فهذه عدة المتوفي عنها زوجها إلا أن تكون حاملا فعدتها أن تضع ما في بطنها وقال: {وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ [مِمَّا تَرَكْتُمْ] } [النساء: ١٢] فبين ميراث المرأة وترك الوصية والنفقة.

İşte bu, kocası vefat eden kadının iddetidir; ancak hamile olması müstesnadır, zira onun iddeti karnındakini doğurmasıdır. Allah Teâlâ: {وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ [مِمَّا تَرَكْتُمْ] } [النساء: ١٢] “Eğer çocuğunuz yoksa bıraktığınızın dörtte biri onlarındır. Şayet çocuğunuz varsa [bıraktığınızın] sekizde biri onlarındır.” buyurarak kadının mirasını beyan etmiş, vasiyet ve nafakayı [hükümden] kaldırmıştır.

قال: وروي عن مجاهد والحسن وعكرمة وقتادة والضحاك والربيع ومقاتل بن حيان، قالوا: نسختها {أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا}

[İbn Ebî Hâtim] dedi ki: Mücâhid, Hasan, İkrime, Katâde, Dahhâk, Rebî' ve Mukâtil b. Hayyân'dan rivayet edildiğine göre onlar: Onu {أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} “dört ay on gün” [ayeti] neshetmiştir, demişlerdir.

قال: وروي عن سعيد بن المسيب قال: نسختها التي في الأحزاب: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ [ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ] } [الأحزاب: ٤٩].

Dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edildiğine göre o: Onu Ahzâb Suresi'ndeki: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ [ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ] } [الأحزاب: ٤٩] “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp [sonra kendilerini boşadığınızda]...” ayeti neshetmiştir, demiştir.

قلت: وروي عن [مقاتل و] قتادة: أنها منسوخة بآية الميراث.

Ben derim ki: [Mukâtil ve] Katâde'den rivayet edildiğine göre bu [ayet], miras ayetiyle neshedilmiştir.

وقال البخاري: حدثنا إسحاق بن راهويه، حدثنا روح حدثنا شبل عن ابن أبي نجيح عن مجاهد: (وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا) قال: كانت هذه العدة، تعتد عند أهل زوجها واجب فأنزل الله: (وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ) قال: جعل الله لها تمام السنة سبعة أشهر وعشرين ليلة وصية إن شاءت سكنت في وصيتها، وإن شاءت خرجت وهو قول الله: (غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ) فالعدة كما هي واجب عليها زعم ذلك عن مجاهد: ﵀. وقال عطاء: وقال ابن عباس: نسخت هذه الآية عدتها عند أهلها فتعتد حيث شاءت وهو قول الله تعالى: (غَيْرَ إِخْرَاجٍ) قال عطاء: إن شاءت اعتدت عند أهلها وسكنت في وصيتها، وإن شاءت خرجت لقول الله: (فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ [فِي أَنْفُسِهِنَّ] ) قال عطاء: ثم جاء الميراث فنسخ السكنى، فتعتد حيث شاءت ولا سكنى لها ثم أسند البخاري عن ابن عباس مثل ما تقدم عنه .

Buhârî dedi ki: Bize İshâk b. Râhûye anlattı, bize Ravh anlattı, bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: (وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا) “İçinizden vefat edip de geride eşler bırakanlar...” ayeti hakkında şöyle nakletti: 'Bu iddeti kocasının ailesi yanında beklemesi vacipti; bunun üzerine Allah: (وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ) “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar, eşlerinin (evlerinden) çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler. Şayet kendileri çıkarlarsa, kendi haklarında meşru olarak yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur” ayetini indirdi. Dedi ki: Allah bir yılın tamamlayıcısı olarak yedi ay yirmi geceyi bir vasiyet kıldı; dilerse vasiyetinde oturur, dilerse çıkar; Allah'ın: (غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ) “çıkarılmaksızın; şayet kendileri çıkarlarsa size bir günah yoktur” buyruğu budur. İddet ise olduğu gibi onun üzerine vaciptir.' Mücâhid'den rahimehullâh böyle aktarılmıştır. Atâ dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: 'Bu ayet onun ailesi yanındaki iddetini neshetti, artık dilediği yerde iddet bekler; bu da Allah Teâlâ'nın: (غَيْرَ إِخْرَاجٍ) “çıkarılmaksızın” buyruğudur.' Atâ dedi ki: 'Dilerse ailesi yanında iddet bekler ve vasiyeti gereği oturur, dilerse Allah'ın: (فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ [فِي أَنْفُسِهِنَّ] ) “kendi haklarında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur” buyruğu gereği çıkar.' Atâ dedi ki: 'Sonra miras [hükmü] geldi ve barınmayı neshetti; artık dilediği yerde iddet bekler ve onun için [terkeden] barınma hakkı yoktur.' Sonra Buhârî, İbn Abbâs'tan daha önce geçen rivayetin benzerini senediyle zikretti .

فهذا القول الذي عول عليه مجاهد وعطاء من أن هذه الآية لم تدل على وجوب الاعتداد سنة كما زعمه الجمهور حتى يكون ذلك منسوخاً بالأربعة الأشهر وعشرا، وإنما دلت على أن ذلك كان من باب الوصاة بالزوجات أن يمكنَّ من السكنى في بيوت أزواجهن بعد وفاتهم حولا كاملا إن اخترن ذلك ولهذا قال: (وَصِيَّةً لأزْوَاجِهِمْ) أي: يوصيكم الله بهن وصية كقوله: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ} الآية [النساء: ١١] وقال: {وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ} [النساء: ١٢] وقيل: إنما انتصب على معنى: فلتوصوا بهن وصية. وقرأ آخرون بالرفع "وَصِيَّةٌ" على معنى: كتب عليكم وصية واختارها ابن جرير ولا يمنعن من ذلك لقوله: (غَيْرَ إِخْرَاجٍ) فأما إذا انقضت عدتهن بالأربعة الأشهر والعشر أو بوضع الحمل، واخترن الخروج والانتقال من ذلك المنزل فإنهن لا يمنعن من ذلك لقوله (فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ) وهذا القول له اتجاه، وفي اللفظ مساعدة له، وقد اختاره جماعة منهم: الإمام أبو العباس بن تيمية ورده آخرون منهم: الشيخ أبو عمر بن عبد البر.

Mücâhid ve Atâ'nın dayandığı bu görüş şudur: Bu ayet, cumhurun iddia ettiği gibi bir yıl iddet beklemenin vacip olduğuna ve dolayısıyla dört ay on gün ile neshedildiğine delalet etmemektedir. Aksine bu, kadınlar istedikleri takdirde kocalarının vefatından sonra tam bir yıl boyunca evlerinde ikamet etmelerine imkân tanınması yönünde eşlere bir tavsiye kabilindendir. İşte bu yüzden: (وَصِيَّةً لأزْوَاجِهِمْ) “eşlerine bir vasiyet olarak” buyurmuştur; yani: Tıpkı: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ} [النساء: ١١] “Allah size çocuklarınız hakkında vasiyet eder (emreder)...” ve: {وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ} [النساء: ١٢] “Allah'tan bir vasiyet olarak” ayetlerinde olduğu gibi 'Allah size onlar hakkında tavsiyede bulunmaktadır' demektir. 'Onlar hakkında bir vasiyette bulunsunlar' anlamında nasb edildiği de söylenmiştir. Başkaları ise: 'Size bir vasiyet yazıldı (farz kılındı)' anlamında merfû olarak "وَصِيَّةٌ" şeklinde okumuşlardır ki İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. (غَيْرَ إِخْرَاجٍ) “çıkarılmaksızın” buyruğu sebebiyle kadınlar bundan alıkonulamazlar. Dört ay on gün ile yahut doğum yapmalarıyla iddetleri sona erdiğinde o evden çıkmayı ve taşınmayı tercih ederlerse, (فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ) “Şayet kendileri çıkarlarsa, kendi haklarında meşru olarak yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur” buyruğu gereğince bundan engellenemezler. Bu görüşün tutarlı bir yönü vardır ve lafız da buna elverişlidir. İmam Ebü'l-Abbâs b. Teymiyye'nin de aralarında bulunduğu bir grup bunu tercih etmiş, Şeyh Ebû Ömer b. Abdilberr'in de dahil olduğu diğerleri ise bunu reddetmiştir.

وقول عطاء ومن تابعه على أن ذلك منسوخ بآية الميراث إن أرادوا ما زاد على الأربعة أشهر والعشر فمسلم، وإن أرادوا أن سكنى الأربعة الأشهر وعشر لا تجب في تركة الميت فهذا محل خلاف بين الأئمة، وهما قولان للشافعي ﵀، وقد استدلوا على وجوب السكنى في منزل الزوج بما رواه مالك في موطئه عن سعد بن إسحاق بن كعب بن عُجْرَة، عن عمته زينب بنت كعب بن عُجْرَة: أن الفريعة بنت مالك بن سنان وهي أخت أبي سعيد الخدري ﵄ أخبرتها: أنها جاءت إلى رسول الله ﷺ تسأله أن ترجع إلى أهلها في بني خُدرة، فإن زوجها خرج في طلب أعبد له أبقوا، حتى إذا كان بطرف القدوم لحقهم فقتلوه. قالت: فسألت رسول الله ﷺ

Atâ ve ona tabi olanların, bunun miras ayetiyle neshedildiğine dair sözlerine gelince; şayet dört ay on günün üzerindeki [süreyi] kastediyorlarsa bu kabul edilir. Şayet dört ay on günlük barınma hakkının vefat edenin terekesinden vacip olmadığını kastediyorlarsa, bu imamlar arasında ihtilaf konusudur ve [bu hususta] Şâfiî'nin -rahimehullâh- iki görüşü vardır. Kocasının evinde ikamet etmenin vacip olduğuna, Mâlik'in el-Muvatta'ında Sa'd b. İshâk b. Ka'b b. Ucre'den, onun da halası Zeyneb binti Ka'b b. Ucre'den rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: Ebû Saîd el-Hudrî'nin -radıyallâhu anhümâ- kız kardeşi el-Fürey'a binti Mâlik b. Sinân ona haber verip [şöyle] demiştir: Benî Hudre'deki ailesinin yanına dönmeyi talep etmek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi. Zira kocası kaçan kölelerini aramak üzere çıkmış, nihayet Kudûm tarafına vardığında onlara yetişmiş, onlar da kocasını öldürmüşlerdi. [Fürey'a] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den...

أن أرجع إلى أهلي في بني خُدرة فإن زوجي لم يتركني في مسكن يملكه ولا نفقة قالت: فقال رسول الله ﷺ: "نعم" قالت: فانصرفت، حتى إذا كنت في الحجرة ناداني رسول الله ﷺ -أو أمر بي فنوديت له-فقال: "كيف قلت؟ " فرددت عليه القصة التي ذكرت له من شأن زوجي. فقال: "امكثي في بيتك حتى يبلغ الكتاب أجله" قالت: فاعتددت فيه أربعة أشهر وعشرا. قالت: فلما كان عثمان بن عفان أرسل إلي فسألني عن ذلك فأخبرته، فاتبعه وقضى به .

Benî Hudre'deki ailemin yanına dönmeyi istedim; zira kocam beni mülkiyeti kendisine ait bir meskende ve bir nafaka ile bırakmamıştı. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Evet" dedi. Dedi ki: Döndüm, tam odada (yahut avluda) iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana seslendi -yahut benim için emir verdi ve onun huzuruna çağrıldım-. "Nasıl demiştin?" buyurdu. Kocamın durumu hakkında kendisine zikrettiğim kıssayı tekrarladım. Bunun üzerine: "Yazılı süre (iddet) sona erinceye kadar evinde kal" buyurdu. Dedi ki: Ben de orada dört ay on gün iddet bekledim. Dedi ki: Osman b. Affân [halife] olduğunda bana haber gönderip bunu sordu, ben de ona anlattım; o da buna uydu ve bununla hükmetti .

وكذا رواه أبو داود والترمذي والنسائي من حديث مالك به ، ورواه النسائي أيضاً وابن ماجه من طرق عن سعد بن إسحاق به ، وقال الترمذي: حسن صحيح.

Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî de bu senedle Mâlik hadisinden benzer şekilde rivayet etmişlerdir . Nesâî ve İbn Mâce de Sa'd b. İshâk tarikiyle muhtelif yollardan bunu rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen-sahîhtir" demiştir.

وقوله: (وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ) قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: لما نزل قوله: {مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} [البقرة: ٢٣٦] قال رجل: إن شئتُ أحسنت ففعلت وإن شئتُ لم أفعل. فأنزل الله هذه الآية: (وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ) وقد استدل بهذه الآية من ذهب من العلماء إلى وجوب المتعة لكل مطلقة، سواء كانت مفوضة أو مفروضًا لها أو مطلقًا قبل المسيس أو مدخولا بها، وهو قول عن الشافعي، ﵀. وإليه ذهب سعيد بن جبير. وغيره من السلف واختاره ابن جرير. ومن لم يوجبها مطلقا يخصص من هذا العموم بمفهوم قوله: {لا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} وأجاب الأولون: بأن هذا من باب ذكر بعض أفراد العموم فلا تخصيص على المشهور المنصور، والله أعلم.

Allah Teâlâ'nın: (وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ) “Boşanmış kadınların da meşru ölçülerde geçimlik hakkı vardır; bu, takva sahipleri üzerine bir borçtur.” ayeti: Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem dedi ki: {مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} [البقرة: ٢٣٦] “İyilik edenler üzerine bir hak olmak üzere meşru bir geçimlik (verin).” ayeti indiğinde bir adam: 'Dilersem iyilik eder veririm, dilersem yapmam' dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi: (وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ) “Boşanmış kadınların da meşru ölçülerde geçimlik hakkı vardır; bu, takva sahipleri üzerine bir borçtur.” Âlimlerden her boşanmış kadına -ister mehrin tespiti sonraya bırakılmış (müfevvada) olsun, ister mehri belirlenmiş olsun, ister zifaftan önce boşanmış olsun, ister zifafa girilmiş olsun- mut'anın vacip olduğu görüşüne varanlar bu ayeti delil getirmişlerdir; bu, Şâfiî'den rahimehullâh gelen bir görüştür. Selef'ten Saîd b. Cübeyr ve başkaları da bu görüşü benimsemiş, İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Onu mutlak olarak vacip görmeyenler ise bu umûmî hükmü: {لا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} “Kendilerine el sürmediğiniz veya bir mehir tayin etmediğiniz kadınları boşarsanız size bir günah yoktur. Zengin olan kendi gücüne göre, darlıkta olan da kendi gücüne göre meşru bir geçimlik ile onları faydalandırsın; bu, iyilik edenler üzerine bir borçtur.” ayetinin mefhumuyla tahsis ederler. Birinci görüş sahipleri ise şöyle cevap vermişlerdir: Bu, umûmun fertlerinden bir kısmının zikredilmesi kabilindendir; meşhur ve üstün tutulan usul kuralına göre ise bu durumda tahsis söz konusu olmaz. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقوله: (كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ) أي: في إحلاله وتحريمه وفروضه وحدوده فيما أمركم به ونهاكم عنه بيَّنه ووضحه وفسره ولم يتركه مجملا في وقت احتياجكم إليه (لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) أي: تفهمون وتتدبرون.

Allah Teâlâ'nın: (كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ) “İşte Allah size ayetlerini böyle açıklar...” ayeti; helalinde, haramında, farzlarında ve sınırlarında, size emrettiği ve yasakladığı hususlarda onları açıkladı , netleştirdi, tefsir etti ve onlara muhtaç olduğunuz bir vakitte mücmel (kapalı) bırakmadı demektir. (لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) “...umulur ki akledersiniz.” yani: anlayasınız ve tefekkür edesiniz diye.

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٢٤٣) وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤) مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥)}

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٢٤٣) وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤) مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥)} “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi? Allah onlara: 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti. Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler. (243) Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (244) Kimdir o ki, Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla artırsın? Allah daraltır da genişletir de ve O'na döndürüleceksiniz. (245)”

روي عن ابن عباس أنهم كانوا أربعة آلاف وعنه: كانوا ثمانية آلاف. وقال أبو صالح: تسعة آلاف وعن ابن عباس: أربعون ألفًا وقال وهب بن منبه وأبو مالك: كانوا بضعة وثلاثين ألفًا

İbn Abbâs'tan onların dört bin kişi oldukları rivayet edilmiştir. Yine ondan: Sekiz bin kişi oldukları [rivayet edilmiştir]. Ebû Sâlih: Dokuz bin kişi [idiler] demiştir. İbn Abbâs'tan [nakledilen bir diğer rivayette]: Kırk bin kişi [idiler]. Vehb b. Münebbih ve Ebû Mâlik ise: Otuz küsur bin kişi idiler, demişlerdir.

وروى ابن أبي حاتم عن ابن عباس قال: كانوا أهل قرية يقال لها: داوردان. وكذا قال السدي وأبو صالح وزاد: من قبل واسط. وقال سعيد بن عبد العزيز: كانوا من أهل أذرعات، وقال ابن جريج عن عطاء قال: هذا مثل. وقال علي بن عاصم: كانوا: من أهل داوردان: قرية على فرسخ من واسط.

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onlar Dâverdân denilen bir köyün halkı idiler." es-Süddî ve Ebû Sâlih de böyle demiş, [Ebû Sâlih]: "Vâsıt taraflarından" [ifadesini] eklemiştir. Saîd b. Abdilazîz: "Onlar Ezriât halkındandı" demiştir. İbn Cüreyc, Atâ'dan onun: "Bu bir meseldir" dediğini rivayet etmiştir. Ali b. Âsım ise: "Onlar, Vâsıt'a bir fersah mesafede bir köy olan Dâverdân halkındandı" demiştir.

وقال وكيع بن الجراح في تفسيره: حدثنا سفيان عن ميسرة بن حبيب النهدي، عن المنهال بن عمرو الأسدي عن سعيد بن جبير عن ابن عباس: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ) قال: كانوا أربعة آلاف خرجوا فرارًا من الطاعون قالوا: نأتي أرضًا ليس بها موت حتى إذا كانوا بموضع كذا وكذا قال الله لهم موتوا فماتوا فمر عليهم نبي من الأنبياء فدعا ربه أن يحييهم فأحياهم، فذلك قوله ﷿: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ) الآية.

Vekî' b. el-Cerrâh tefsirinde şöyle demiştir: Bize Süfyân, Meysere b. Habîb en-Nehdî'den, o el-Minhâl b. Amr el-Esedî'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ) “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi?” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Onlar vebadan kaçarak çıkan dört bin kişiydiler. 'İçinde ölüm bulunmayan bir yere gidelim' dediler . Nihayet falan falan yere vardıklarında Allah onlara: 'Ölün' dedi ve öldüler. Derken peygamberlerden bir peygamber onların yanına uğradı ve onları diriltmesi için Rabbine dua etti, O da onları diriltti. İşte bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ) “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi?” ayetidir."

وذكر غير واحد من السلف أن هؤلاء القوم كانوا أهل بلدة في زمان بني إسرائيل استوخموا أرضهم وأصابهم بها وباء شديد فخرجوا فرارًا من الموت إلى البرية، فنزلوا واديًا أفيح، فملأوا ما بين عدوتيه فأرسل الله إليهم ملكين أحدهما من أسفل الوادي والآخر من أعلاه فصاحا بهم صيحة واحدة فماتوا عن آخرهم موتة رجل واحد فحيزوا إلى حظائر وبني عليهم جدران وقبور [وفنوا] وتمزقوا وتفرقوا فلما كان بعد دهر مَرّ بهم نبي من أنبياء بني إسرائيل يقال له: حزقيل فسأل الله أن يحييهم على يديه فأجابه إلى ذلك وأمره أن يقول: أيتها العظام البالية إن الله يأمرك أن تجتمعي فاجتمع عظام كل جسد بعضها إلى بعض، ثم أمره فنادى: أيتها العظام إن الله يأمرك بأن تكتسي لحمًا وعصبًا وجلدًا. فكان ذلك، وهو يشاهده ثم أمره فنادى: أيتها الأرواح إن الله يأمرك أن ترجع كل روح إلى الجسد الذي كانت تعمره. فقاموا أحياء ينظرون قد أحياهم الله بعد رقدتهم الطويلة، وهم يقولون: سبحانك [اللهم ربنا وبحمدك] لا إله إلا أنت.

Selef'ten birden fazla kişi şöyle zikretmiştir: Bu topluluk İsrâiloğulları zamanında, yurtlarının havasını elverişsiz bulup orada şiddetli bir vebaya yakalanan bir belde halkıydı. Ölümden kaçarak kıra çıktılar ve geniş bir vadiye indiler; vadinin iki yamacının arasını doldurdular. Bunun üzerine Allah onlara iki melek gönderdi; biri vadinin aşağısından, diğeri yukarısından onlara tek bir çığlıkla haykırdı ve hepsi birden tek bir adamın ölümü gibi son ferdine kadar öldüler. Ağıllara/çevrili yerlere toplandılar, üzerlerine duvarlar ve mezarlar yapıldı; [çürüyüp yok oldular] , parçalandılar ve dağıldılar. Aradan uzun bir zaman geçtikten sonra İsrâiloğulları peygamberlerinden Hizkîl (Hezekiel) denilen bir peygamber onların yanına uğradı ve kendi eliyle onları diriltmesini Allah'tan diledi. [Allah] onun bu duasını kabul etti ve ona: 'Ey çürümüş kemikler! Şüphesiz Allah bir araya gelmenizi emrediyor' demesini emretti. Bunun üzerine her bedenin kemikleri birbiriyle birleşti. Sonra ona emretti, o da şöyle seslendi: 'Ey kemikler! Şüphesiz Allah et, damar ve deri kuşanmanızı emrediyor.' O buna bakarken bu da gerçekleşti. Sonra ona emretti, o da şöyle seslendi: 'Ey ruhlar! Şüphesiz Allah, her bir ruhun vaktiyle imar ettiği bedene dönmesini emrediyor.' Bunun üzerine uzun uykularından sonra Allah'ın kendilerini dirilttiği bu kimseler: 'Seni tenzih ederiz, [Allah'ım Rabbimiz ve sana hamdolsun], senden başka ilah yoktur' diyerek diri bir halde çevrelerine bakarak ayağa kalktılar.

وكان في إحيائهم عبرة ودليل قاطع على وقوع المعاد الجسماني يوم القيامة ولهذا قال: (إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ) أي: فيما يريهم من الآيات الباهرة والحجج والدلالات الدامغة، (وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ) أي: لا يقومون بشكر ما أنعم الله به عليهم في دينهم ودنياهم.

Onların diriltilmesinde bir ibret ve kıyamet günü bedensel dirilişin gerçekleşeceğine dair kesin bir delil vardı. Bu sebeple Allah Teâlâ: (إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ) “Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir...” yani onlara gösterdiği apaçık mucizeler, kesin deliller ve hüccetler bakımından; (وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ) “...fakat insanların çoğu şükretmezler.” yani Allah'ın dinlerinde ve dünyalarında kendilerine lütfettiği nimetlerin şükrünü yerine getirmezler buyurmuştur.

وفي هذه القصة عبرة ودليل على أنه لن يغني حذر من قدر وأنه، لا ملجأ من الله إلا إليه، فإن هؤلاء فروا من الوباء طلبًا لطول الحياة فعوملوا بنقيض قصدهم وجاءهم الموت سريعًا في آن واحد.

Bu kıssada, tedbirin takdire fayda vermeyeceğine ve Allah'tan yine O'ndan başka sığınılacak yer olmadığına dair bir ibret ve delil vardır. Nitekim bunlar uzun bir hayat talebiyle vebadan kaçmışlardı ; fakat kasıtlarının zıddıyla muamele gördüler ve ölüm onlara tek bir anda ansızın geliverdi.

ومن هذا القبيل الحديث الصحيح الذي رواه الإمام أحمد: حدثنا إسحاق بن عيسى أخبرنا مالك وعبد الرزاق أخبرنا معمر كلاهما عن الزهري عن عبد الحميد بن عبد الرحمن بن زيد [ابن أسلم] بن الخطاب عن عبد الله بن الحارث بن نوفل عن عبد الله بن عباس: أن عمر بن

Bu kabilden [olmak üzere], İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu sahih hadis de [zikredilebilir]: Bize İshâk b. Îsâ anlattı, bize Mâlik haber verdi; [yine bize] Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer haber verdi; her ikisi de ez-Zührî'den, o Abdülhamîd b. Abdirrahmân b. Zeyd [b. Eslem] b. el-Hattâb'dan, o Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel'den, o da Abdullah b. Abbâs'tan [rivayet ettiğine göre]: Ömer b.

الخطاب خرج إلى الشام حتى إذا كان بسرغ لقيه أمراء الأجناد: أبو عبيدة بن الجراح وأصحابه فأخبروه أن الوباء قد وقع بالشام فذكر الحديث فجاءه عبد الرحمن بن عوف وكان متغيبًا لبعض حاجته فقال: إن عندي من هذا علما، سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إذا كان بأرض وأنتم فيها فلا تخرجوا فرارًا منه، وإذا سمعتم به بأرض فلا تقدموا عليه" فحمد الله عمر ثم انصرف.

el-Hattâb Şam'a doğru yola çıktı. Nihayet Serğ'e vardığında ordu komutanları Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh ve arkadaşları onu karşılayıp Şam'da veba salgını çıktığını bildirdiler. Hadisi zikretti: Bir ihtiyacı için ortalıkta bulunmayan Abdurrahman b. Avf geldi ve: 'Bende bu hususta bir bilgi var; Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Bir yerde [veba] olduğunu duyduğunuzda ve siz oradaysanız ondan kaçarak çıkmayın; bir yerde olduğunu işittiğinizde de oraya girmeyin/gitmeyin"' dedi. Bunun üzerine Ömer Allah'a hamdetti ve geri döndü.

وأخرجاه في الصحيحين من حديث الزهري به .

Bunu Sahîhayn'da ez-Zührî hadisinden bu şekilde tahric etmişlerdir .

طريق أخرى لبعضه: قال أحمد: حدثنا حجاج ويزيد العمِّي قالا أخبرنا ابن أبي ذئب عن الزهري عن سالم عن عبد الله بن عامر بن ربيعة: أن عبد الرحمن بن عوف أخبر عمر، وهو في الشام عن النبي ﷺ: "أن هذا السقم عذب به الأمم قبلكم فإذا سمعتم به في أرض فلا تدخلوها وإذا وقع بأرض وأنتم فيها فلا تخرجوا فرارًا منه" قال: فرجع عمر من الشام.

Bir kısmının diğer bir tariki: Ahmed dedi ki: Bize Haccâc ve Yezîd el-Ammî anlattılar ve dediler ki: Bize İbn Ebî Zi'b, ez-Zührî'den, o Sâlim'den, o Abdullah b. Âmir b. Rebîa'dan bildirdi ki: Abdurrahman b. Avf, Şam'da iken Ömer'e Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz bu hastalık sizden önceki ümmetlerin kendisiyle azap olunduğu bir şeydir; bir yerde olduğunu işittiğinizde oraya girmeyin, bir yerde meydana gelip de siz orada bulunuyorsanız ondan kaçarak oradan çıkmayın" [hadisini] haber verdi. Dedi ki: Bunun üzerine Ömer Şam'dan geri döndü.

وأخرجاه في الصحيحين من حديث مالك عن الزهري بنحوه .

Bunu Sahîhayn'da Mâlik'in ez-Zührî'den rivayetiyle benzer şekilde tahric etmişlerdir .

وقوله: (وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) أي: كما أن الحذر لا يغني من القدر كذلك الفرار من الجهاد وتجنبه لا يقرب أجلا ولا يباعده، بل الأجل المحتوم والرزق المقسوم مقدر مقنن لا يزاد فيه ولا ينقص منه كما قال تعالى: {الَّذِينَ قَالُوا لإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} [آل عمران: ١٦٨] وقال تعالى: {وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلا * أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} [النساء: ٧٧، ٧٨] وروينا عن أمير الجيوش ومقدم العساكر وحامي حوزة الإسلام وسيف الله المسلول على أعدائه أبي سليمان خالد بن الوليد ﵁، أنه قال: -وهو في سياق الموت: لقد شهدت كذا وكذا موقفًا وما من عضو من أعضائي إلا وفيه رمية أو طعنة أو ضربة وها أنا ذا أموت على فراشي كما يموت العير!! فلا نامت أعين الجبناء يعني: أنه يتألم لكونه ما مات قتيلا في الحرب ويتأسف على ذلك ويتألم أن يموت على فراشه.

Allah Teâlâ'nın: (وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) “Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” ayeti; sakınmanın kaderi değiştiremeyeceği gibi, cihaddan kaçmanın ve ondan sakınmanın da eceli ne öne alıp ne de erteleyeceğini ifade eder. Bilakis mukadder kılınmış ecel ve taksim edilmiş rızık belirlenmiş ve tayin edilmiştir; ona ne eklenir ne de ondan eksiltilir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ قَالُوا لإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} [آل عمران: ١٦٨] “Kendileri oturup kardeşleri hakkında: 'Bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi' diyenlere de ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz ölümü kendinizden savın bakalım!'”; yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلا * أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} [النساء: ٧٧، ٧٨] “'Rabbimiz! Bize savaşı niçin farz kıldın? Bizi yakın bir zamana kadar erteleseydin ya!' dediler. De ki: 'Dünyanın geçimi azdır, ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez. Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır; sarp ve sağlam kalelerde olsanız bile!'” Ordular komutanı, askerlerin öncüsü, İslam yurdunun koruyucusu ve Allah'ın düşmanları üzerine çekilmiş kılıcı Ebû Süleymân Hâlid b. el-Velîd'den radıyallâhu anh, vefat etmek üzereyken şöyle dediği bize rivayet edilmiştir: "Şu kadar şu kadar savaşa katıldım. Vücudumda bir ok atımı, bir mızrak saplanması veya bir kılıç darbesi bulunmayan hiçbir uzvum yoktur. İşte ben şimdi bir devenin öldüğü gibi yatağımda ölüyorum!! Korkakların gözleri uyumasın!" Yani o, savaşta maktul olarak ölmediğine üzülüyor, buna esef ediyor ve yatağında ölmekten elem duyuyordu.

وقوله: (مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً) يحث تعالى عباده على الإنفاق في سبيله، وقد كرر تعالى هذه الآية في كتابه العزيز في غير موضع. وفي حديث النزول [أنه يقول تعالى] "من يقرض غير عديم ولا ظلوم" وقد قال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن عرفة حدثنا خلف بن خليفة عن حميد الأعرج عن عبد الله بن الحارث عن عبد الله بن مسعود قال:

Allah Teâlâ'nın: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin de [Allah] bunu ona kat kat fazlasıyla artırsın!” buyruğunda Teâlâ, kullarını Kendi yolunda infakta bulunmaya teşvik etmektedir. Nitekim Teâlâ bu ayeti Aziz Kitabı'nda birden fazla yerde tekrarlamıştır. Nüzûl hadisinde de [Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğu zikredilmiştir]: «Muhtaç ve zalim olmayan [Allah'a] kim borç verir?» İbn Ebî Hâtim der ki: Bize el-Hasen b. Arafe anlattı, bize Halef b. Halîfe, Humeyd el-A'rec'den, o Abdullah b. el-Hâris'ten, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh] anlattı; o şöyle demiştir:

لما نزلت: (مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ) قال أبو الدحداح الأنصاري: يا رسول الله وإن الله ليريد منا القرض؟ قال: "نعم يا أبا الدحداح" قال: أرني يدك يا رسول الله. قال: فناوله يده قال: فإني قد أقرضت ربي حائطي. قال: وحائط له فيه ستمائة نخلة وأم الدحداح فيه وعيالها. قال: فجاء أبو الدحداح فناداها: يا أم الدحداح. قالت: لبيك قال: اخرجي فقد أقرضته ربي ﷿. وقد رواه ابن مردويه من حديث عبد الرحمن بن زيد بن أسلم عن أبيه عن عمر مرفوعًا بنحوه .

(مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ) “Kimdir o ki, Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla artırsın?” ayeti indiğinde Ebü'd-Dahdâh el-Ensârî: 'Ey Allah'ın Resûlü! Gerçekten Allah bizden borç mu istiyor?' dedi. [Resûlullah]: 'Evet, ey Ebü'd-Dahdâh' buyurdu. 'Bana elini göster ey Allah'ın Resûlü' dedi. [Ravi] dedi ki: Resûlullah elini ona uzattı. [Ebü'd-Dahdâh]: 'Ben bahçemi Rabbime borç verdim' dedi. [Ravi] dedi ki: Bahçesinde altı yüz hurma ağacı vardı; Ümmü Dahdâh ve çocukları da oradaydı. Dedi ki: Ebü'd-Dahdâh gelip ona: 'Ey Ümmü Dahdâh!' diye seslendi. Kadın: 'Buyur' dedi. O da: 'Çık, zira ben onu Azîz ve Celîl olan Rabbime borç verdim' dedi. Bunu İbn Merdûye, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem tarikiyle babasından, o da Ömer'den merfû olarak benzer şekilde rivayet etmiştir .

وقوله: (قَرْضًا حَسَنًا) روي عن عمر وغيره من السلف: هو النفقة في سبيل الله. وقيل: هو النفقة على العيال.

Allah Teâlâ'nın: (قَرْضًا حَسَنًا) “...güzel bir borç...” sözü: Ömer ve Selef'ten başkalarından: "Bu, Allah yolundaki infaktır" diye rivayet edilmiştir. "Aile fertlerine yapılan harcamadır" da denilmiştir.

وقيل: هو التسبيح والتقديس وقوله: (فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً) كما قال: {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ} الآية [البقرة: ٢٦١]. وسيأتي الكلام عليها.

"Tesbih ve takdistir" de denilmiştir. Allah Teâlâ'nın: (فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً) “...Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla artırsın” ayeti, tıpkı şu ayet gibidir: {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ} [البقرة: ٢٦١] “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, her başağında yüz dane bulunan yedi başak bitiren bir tohumun durumu gibidir...”. Bunun açıklaması ileride gelecektir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد أخبرنا مبارك بن فضالة عن علي بن زيد عن أبي عثمان النهدي، قال: أتيت أبا هريرة فقلت له: إنه بلغني أنك تقول: إن الحسنة تضاعف ألف ألف حسنة. فقال: وما أعجبك من ذلك؟ لقد سمعته من النبي ﷺ يقول: "إن الله يضاعف الحسنة ألفي ألف حسنة" .

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Yezîd anlattı, bize Mübârek b. Fedâle, Ali b. Zeyd'den, o Ebû Osmân en-Nehdî'den bildirdi; dedi ki: Ebû Hüreyre'ye gelip: 'Senin: "Bir iyilik, bin kere bin (bir milyon) iyilik kadar katlanır" dediğin bana ulaştı' dedim. O da: 'Buna mı şaştın? Ben Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz Allah bir iyiliği iki bin kere bin (iki milyon) iyilik olarak katlar" buyurduğunu işittim' dedi .

هذا حديث غريب، وعلي بن زيد بن جدعان عنده مناكير، لكن رواه ابن أبي حاتم من وجه آخر فقال:

Bu garib bir hadistir ve Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'ın münker rivayetleri vardır. Ancak İbn Ebî Hâtim bunu başka bir vecihten rivayet ederek şöyle demiştir:

حدثنا أبو خلاد سليمان بن خلاد المؤدب، حدثنا يونس بن محمد المؤدب، حدثنا محمد بن عقبة الرباعي عن زياد الجصاص عن أبي عثمان النهدي، قال: لم يكن أحد أكثر مجالسة لأبي هريرة مني فقدم قبلي حاجا قال: وقدمت بعده فإذا أهل البصرة يأثرون عنه أنه قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: إن الله يضاعف الحسنة ألف ألف حسنة" فقلت: ويحكم، والله ما كان أحد أكثر مجالسة لأبي هريرة مني، فما سمعت هذا الحديث. قال: فتحملت أريد أن ألحقه فوجدته قد انطلق حاجا فانطلقت إلى الحج أن ألقاه في هذا الحديث، فلقيته لهذا فقلت: يا أبا هريرة ما حديث سمعت أهل البصرة يأثرون عنك؟ قال: ما هو؟ قلت: زعموا أنك تقول: إن الله يضاعف الحسنة ألف ألف

Bize Ebû Hallâd Süleymân b. Hallâd el-Müeddib anlattı, bize Yûnus b. Muhammed el-Müeddib anlattı, bize Muhammed b. Ukbe er-Rebâî, Ziyâd el-Cessâs'tan, o da Ebû Osmân en-Nehdî'den anlattı; dedi ki: "Ebû Hüreyre'nin meclisinde benden daha çok bulunan hiç kimse yoktu. O, benden önce hacı olarak geldi. Dedi ki: Ben de ondan sonra geldim; bir de gördüm ki Basra halkı ondan rivayetle onun şöyle dediğini naklediyor: 'Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Şüphesiz Allah bir iyiliği bin kere bin (bir milyon) iyilik olarak katlar.»' Bunun üzerine ben: 'Yazıklar olsun size! Vallahi Ebû Hüreyre'nin meclisinde benden çok bulunan kimse yoktu, fakat ben bu hadisi [ondan] işitmedim' dedim. Dedi ki: Bunun üzerine ona yetişmek isteyerek hazırlık yapıp yola çıktım, ancak onun hac için yola koyulmuş olduğunu öğrendim. Ben de bu hadis hususunda onunla görüşmek için hacca gittim ve nihayet bu maksatla onunla karşılaştım. Dedim ki: 'Ey Ebû Hüreyre! Basra halkının senden naklettiğini duyduğum bu hadis nedir?' O: 'Nedir o?' dedi. Ben de: 'Senin; şüphesiz Allah bir iyiliği bin kere bin...

حسنة. قال: يا أبا عثمان وما تعجب من ذا والله يقول: (مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً) ويقول: {فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا قَلِيلٌ} [التوبة: ٣٨] والذي نفسي بيده لقد سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن الله يضاعف الحسنة ألفي ألف حسنة" .

artırır" dediğini iddia ediyorlar.' Dedi ki: 'Ey Ebû Osmân! Buna mı şaşıyorsun ? Allah: (مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً) “Kimdir o ki, Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla artırsın?” ve: {فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا قَلِيلٌ} [التوبة: ٣٨] “Oysa ahiretin yanında dünya hayatının geçimi pek azdır” buyururken... Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz Allah bir iyiliği iki bin kere bin (iki milyon) kat artırır" buyurduğunu işittim' .

وفي معنى هذا الحديث ما رواه الترمذي وغيره من طريق عمرو بن دينار عن سالم عن عبد الله بن عمر بن الخطاب أن رسول الله ﷺ قال: "من دخل سوقًا من الأسواق فقال: لا إله إلا الله وحده لا شريك له له الملك وله الحمد وهو على كل شيء قدير كتب الله له ألف ألف حسنة ومحا عنه ألف ألف سيئة" الحديث .

Bu hadisin manasında Tirmizî ve başkalarının Amr b. Dînâr tarikiyle Sâlim'den, onun Abdullah b. Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiği şu hadis vardır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim çarşılardan bir çarşıya girip: 'Lâ ilâhe illallāhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr' derse Allah ona bin kere bin (bir milyon) sevap yazar ve ondan bin kere bin (bir milyon) günahı siler..." hadisi .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعة حدثنا إسماعيل بن إبراهيم بن بسام حدثنا أبو إسماعيل المؤدب، عن عيسى بن المسيب عن نافع عن ابن عمر قال: لما نزلت {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ} [البقرة: ٢٦١] إلى آخرها فقال رسول الله ﷺ: "رب زد أمتي" فنزلت: (مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً) قال: رب زد أمتي. فنزل: {إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} [الزمر: ١٠]. .

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize İsmâil b. İbrâhîm b. Bessâm anlattı, bize Ebû İsmâil el-Müeddib, Îsâ b. el-Müseyyeb'den, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den anlattı; dedi ki: {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ} [البقرة: ٢٦١] “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren bir tohumun durumu gibidir...” ayeti sonuna kadar indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Rabbim, ümmetime [daha da] artır' buyurdu. Bunun üzerine: (مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً) “Kimdir o ki, Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla artırsın?” ayeti indi. [Resûlullah yine]: 'Rabbim, ümmetime [daha da] artır' dedi. Bunun üzerine: {إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} [الزمر: ١٠] “Ancak sabredenlere mükafatları hesapsız ödenecektir” ayeti indi .

وروى ابن أبي حاتم أيضاً عن كعب الأحبار: أنه جاءه رجل فقال: إني سمعت رجلا يقول: من قرأ: {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ} [الإخلاص: ١] مرة واحدة بنى الله له عشرة آلاف ألف غرفة من در وياقوت في الجنة أفأصدق بذلك؟ قال: نعم، أو عجبت من ذلك؟ قال: نعم وعشرين ألف ألف وثلاثين ألف ألف وما يحصي ذلك إلا الله ثم قرأ (مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً) فالكثير من الله لا يحصى.

İbn Ebî Hâtim yine Ka'b el-Ahbâr'dan rivayet etti ki: Ona bir adam gelip şöyle dedi: 'Ben bir adamın: Kim {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ} [الإخلاص: ١] “De ki: O Allah tektir” [suresini] bir defa okursa, Allah onun için cennette inci ve yakuttan on bin kere bin (on milyon) köşk bina eder dediğini duydum; bunu tasdik edeyim mi?' [Ka'b]: 'Evet, buna mı şaştın?' dedi. [Adam]: 'Evet' deyince [Ka'b]: 'Hatta yirmi bin kere bin, otuz bin kere bin... Bunu ancak Allah sayabilir' dedi ve sonra: (مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً) “Kimdir o ki, Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla artırsın?” ayetini okudu; zira Allah katından gelen 'çokluk' sayılamaz.

وقوله: (وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ) أي: أنفقوا ولا تبالوا فالله هو الرزاق يضيق على من يشاء في الرزق ويوسعه على آخرين، له الحكمة البالغة في ذلك (وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) أي: يوم القيامة.

Allah Teâlâ'nın: (وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ) “...Allah daraltır da genişletir de...” ayeti; infak edin ve [fakirlikten] endişelenmeyin; çünkü rızık veren Allah'tır, dilediğinin rızkını daraltır, diğerlerininkini ise genişletir; bunda O'nun tam ve üstün bir hikmeti vardır demektir. (وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) “...ve O'na döndürüleceksiniz” yani kıyamet gününde.

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦)}

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦)} “Mûsâ'dan sonra İsrâiloğullarının ileri gelenlerini görmedin mi? Hani onlar kendi peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım' demişlerdi. [Peygamber]: 'Ya üzerinize savaş farz kılındığı halde savaşmazsanız?' demişti. 'Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan çıkarılmış olduğumuz halde Allah yolunda niçin savaşmayalım?' dediler. Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden pek azı müstesna yüz çevirdiler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir. (246)”

قال عبد الرزاق عن مَعْمَر عن قتادة: هذا النبي هو يوشع بن نون. قال ابن جرير: يعني ابن أفراثيم بن يوسف بن يعقوب. وهذا القول بعيد؛ لأن هذا كان بعد موسى بدهر طويل، وكان

Abdürrezzâk, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den [şöyle] nakletti: "Bu peygamber, Yûşa' b. Nûn'dur." İbn Cerîr dedi ki: Yani Efrâsîm b. Yûsuf b. Ya'kūb'un [neslindendir]. Bu görüş [doğrudan] uzaktır; zira bu [hâdise], Mûsâ'dan uzun bir zaman sonra idi ve

ذلك في زمان داود ﵇، كما هو مصرح به في القصة وقد كان بين داود وموسى ما ينيف عن ألف سنة والله أعلم.

kıssada açıkça belirtildiği üzere Dâvûd aleyhisselâm zamanındaydı. Dâvûd ile Mûsâ arasında ise bin yıldan fazla bir zaman vardı. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقال السدي: هو شمعون وقال مجاهد: هو شمويل ﵇. وكذا قال محمد بن إسحاق عن وهب بن منبه وهو: شمويل بن بالي بن علقمة بن يرخام بن إليهو بن تهو بن صوف بن علقمة بن ماحث بن عموصا بن عزريا بن صفنيه بن علقمة بن أبي ياسف بن قارون بن يصهر بن قاهث بن لاوي بن يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم الخليل ﵇.

es-Süddî: 'O, Şem'ûn'dur' demiştir. Mücâhid ise: 'O, Şemvîl'dir aleyhisselâm' demiştir. Muhammed b. İshâk da Vehb b. Münebbih'ten böyle rivayet etmiştir; o: Şemvîl b. Bâlî b. Alkame b. Yerhâm b. Elihû b. Tehu b. Sûf b. Alkame b. Mâhis b. Amûsâ b. Azeryâ b. Safniye b. Alkame b. Ebî Yâsef b. Kārûn b. Yishar b. Kāhis b. Lâvî b. Ya'kûb b. İshâk b. İbrâhîm el-Halîl'dir aleyhisselâm.

وقال وهب بن منبه وغيره: كان بنو إسرائيل بعد موسى ﵇ على طريق الاستقامة مدة الزمان، ثم أحدثوا الأحداث وعبد بعضهم الأصنام، ولم يزل بين أظهرهم من الأنبياء من يأمرهم بالمعروف وينهاهم عن المنكر ويقيمهم على منهج التوراة إلى أن فعلوا ما فعلوا فسلط الله عليهم أعداءهم فقتلوا منهم مقتلة عظيمة، وأسروا خلقًا كثيرا وأخذوا منهم بلادًا كثيرة، ولم يكن أحد يقاتلهم إلا غلبوه وذلك أنهم كان عندهم التوراة والتابوت الذي كان في قديم الزمان وكان ذلك موروثًا لخلفهم عن سلفهم إلى موسى الكليم ﵊ فلم يزل بهم تماديهم على الضلال حتى استلبه منهم بعض الملوك في بعض الحروب وأخذ التوراة من أيديهم ولم يبق من يحفظها فيهم إلا القليل وانقطعت النبوة من أسباطهم ولم يبق من سبط لاوي الذي يكون فيه الأنبياء إلا امرأة حامل من بعلها وقد قتل فأخذوها فحبسوها في بيت واحتفظوا بها لعل الله يرزقها غلامًا يكون نبيًّا لهم ولم تزل [تلك] المرأة تدعو الله ﷿ أن يرزقها غلامًا فسمع الله لها ووهبها غلامًا، فسمته شمويل: أي: سمع الله. ومنهم من يقول: شمعون وهو بمعناه فشب ذلك الغلام ونشأ فيهم وأنبته الله نباتًا حسنًا فلما بلغ سن الأنبياء أوحى الله إليه وأمره بالدعوة إليه وتوحيده، فدعا بني إسرائيل فطلبوا منه أن يقيم لهم ملكًا يقاتلون معه أعداءهم وكان الملك أيضًا قد باد فيهم فقال لهم النبي: فهل عسيتم إن أقام الله لكم ملكًا ألا تفوا بما التزمتم من القتال معه (قَالُوا وَمَا لَنَا أَلا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا) أي: وقد أخذت منا البلاد وسبيت الأولاد؟ قال الله تعالى: (فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ) أي: ما وفوا بما وعدوا بل نكل عن الجهاد أكثرهم والله عليم بهم.

Vehb b. Münebbih ve başkaları şöyle demiştir: İsrâiloğulları, Mûsâ aleyhisselâm'dan sonra bir müddet dosdoğru yol üzere kaldılar. Sonra birtakım bidatler ihdas ettiler ve bir kısmı putlara taptı. Buna rağmen aralarında onlara iyiliği emreden, kötülükten nehyeden ve onları Tevrat'ın minhacı (yolu) üzere tutan peygamberler bulunmaya devam etti; nihayet yapacaklarını yaptılar. Bunun üzerine Allah onların üzerine düşmanlarını musallat etti; onlar da İsrâiloğullarından büyük bir katliam yaptılar, pek çok kimseyi esir aldılar ve onlardan birçok beldeyi ele geçirdiler. [Daha önce ise] onlarla savaşan herkesi mutlaka yenerlerdi; zira onların yanında Tevrat ve eski zamanlardan beri var olan Tâbût (sandık) bulunmaktaydı. Bu sandık, Kelîm [olan] Mûsâ aleyhisselâm'a kadar uzanacak şekilde sonraki nesillerine öncekilerinden miras kalmıştı. Fakat sapıklıkta ısrar edip haddi aşmaları öyle sürdü ki nihayet savaşların birinde krallardan biri o [Tâbût'u] onların elinden çekip aldı ve ellerinden Tevrat'ı da aldı. Artık içlerinde onu ezbere bilen çok az kişi kaldı. Kabilelerinden (sıbtlarından) peygamberlik kesildi. İçinden peygamberlerin çıktığı Lâvî sıbtından ise, öldürülmüş olan kocasından hamile kalmış bir kadından başka kimse kalmadı. Bunun üzerine [İsrâiloğulları] kadını alıp bir evde muhafaza altında tuttular; umulur ki Allah ona kendilerine peygamber olacak bir erkek çocuk rızıklandırır diye onu korudular. [O] kadın da kendisine bir erkek çocuk bağışlaması için aziz ve celil olan Allah'a dua edip duruyordu. Allah onun duasını işitti ve ona bir erkek çocuk lütfetti. O da çocuğa Şemvîl -yani 'Allah işitti'- adını verdi. Onlardan kimisi de bu ismin 'Şem'ûn' olduğunu söyler ki o da aynı manadadır. Bu çocuk büyüdü, aralarında yetişti ve Allah onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi. Peygamberlik çağına ulaştığında, Allah ona vahyetti ve kendisine insanları O'na davet etmesini ve O'nu birlemeyi emretti. O da İsrâiloğullarını davet etti. Onlar da kendisinden, maiyetinde düşmanlarıyla savaşacakları bir hükümdar tayin etmesini istediler. Hükümdarlık da aralarında yok olup gitmişti. Peygamber onlara: "Eğer Allah size bir hükümdar tayin ederse, onunla birlikte savaşmaya dair üstlendiğiniz sorumluluğu yerine getirmemeniz muhtemel değil mi?" dedi. {قَالُوا وَمَا لَنَا أَلا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا} “Dediler ki: 'Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan çıkarılmışken bize ne oluyor da Allah yolunda savaşmayalım?'” Yani: Bizden beldelerimiz alınmış ve çocuklarımız esir edilmişken [nasıl savaşmayız]? Yüce Allah şöyle buyurdu: {فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ} “Fakat kendilerine savaş farz kılınınca, içlerinden pek azı müstesna yüz çevirdiler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir.” Yani: Söz verdikleri şeyi yerine getirmediler, bilakis onların çoğu cihaddan geri durdu. Allah onları hakkıyla bilendir.

{وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧)}

{وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧)} “Peygamberleri onlara: 'Şüphesiz Allah size hükümdar olarak Tâlût'u gönderdi' dedi. Onlar: 'O bize nasıl hükümdar olabilir ki? Hükümdarlığa biz ondan daha layığız; üstelik ona bol servet de verilmemiştir' dediler. [Peygamber]: 'Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti ve ilimde ve bedende ona bir üstünlük/genişlik verdi. Allah mülkünü dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir' dedi. (247)”

أي: لما طلبوا من نبيهم أن يعين لهم ملكًا منهم فعين لهم طالوت وكان رجلا من أجنادهم ولم يكن من بيت الملك فيهم؛ لأن الملك فيهم كان في سبط يهوذا، ولم يكن هذا من ذلك السبط فلهذا قالوا: (أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا) أي: كيف يكون ملكًا علينا (وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ) أي: ثم هو مع هذا فقير لا مال له يقوم بالملك، وقد ذكر بعضهم أنه كان سقاء وقيل: دباغًا. وهذا اعتراض منهم على نبيهم وتعنت وكان الأولى بهم طاعة وقول معروف ثم قد أجابهم النبي قائلا (إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ) أي: اختاره لكم من بينكم والله أعلم به منكم. يقول: لست أنا الذي عينته من تلقاء نفسي بل الله أمرني به لما طلبتم مني ذلك (وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ) أي: وهو مع هذا أعلم منكم، وأنبل وأشكل منكم وأشد قوة وصبرًا في الحرب ومعرفة بها أي: أتم علمًا وقامة منكم. ومن هاهنا ينبغي أن يكون الملك ذا علم وشكل حسن وقوة شديدة في بدنه ونفسه ثم قال: (وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ) أي: هو الحاكم الذي ما شاء فعل ولا يُسأل عما يفعل وهم يسألون لعلمه [وحكمته] ورأفته بخلقه؛ ولهذا قال: (وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ) أي: هو واسع الفضل يختص برحمته من يشاء عليم بمن يستحق الملك ممن لا يستحقه.

Yani peygamberlerinden kendilerine içlerinden birini hükümdar tayin etmesini istediklerinde, o da onlara Tâlût'u tayin etti. Tâlût ise onların askerlerinden bir adamdı ve aralarındaki hükümdarlık hanedanından değildi; çünkü onlarda hükümdarlık Yehûzâ sıbtında (kabilesinde) idi, bu kişi ise o sıbttan değildi. İşte bu sebeple: (أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا) “O bize nasıl hükümdar olabilir ki?” yani üzerimize nasıl hükümdar olur, (وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ) “Hükümdarlığa biz ondan daha layığız; üstelik ona bol servet de verilmemiştir” dediler. Yani: Bununla beraber o, hükümdarlığı idare edecek malı bulunmayan bir fakirdir. Bazıları onun bir su taşıyıcısı, bazısı da derici olduğunu zikretmiştir. Bu, onların peygamberlerine bir itirazı ve inatçılığı idi; oysa onlara yakışan itaat etmek ve güzel söz söylemekti. Bunun üzerine peygamber onlara cevap vererek şöyle dedi: (إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ) “Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti...” yani aranızdan sizin için onu seçti; Allah onu sizden daha iyi bilir. Demek istiyor ki: 'Bunu kendiliğimden tayin eden ben değilim; aksine siz benden bunu talep ettiğinizde Allah bana bunu emretti.' (وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ) “...ve ilimde ve bedende ona bir üstünlük/genişlik verdi” yani bununla birlikte o sizden daha bilgili, daha asil, daha heybetli, savaşta daha güçlü, daha sabırlı ve savaşı daha iyi bilendir; yani ilim ve boy-pos bakımından sizden daha üstündür. Buradan anlaşılmaktadır ki hükümdarın ilim sahibi, güzel görünüşlü, bedeninde ve nefsinde son derece kuvvetli olması gerekir. Sonra şöyle buyurdu: (وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ) “Allah mülkünü dilediğine verir” yani O, dilediğini yapan ve ilminden, [hikmetinden] ve mahlukatına olan şefkatinden ötürü yaptıklarından sorguya çekilmeyen, fakat kendileri sorguya çekilecek olan Hâkim'dir. İşte bu sebeple: (وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ) “Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir” buyurmuştur; yani O'nun lütfu geniştir, rahmetini dilediğine has kılar; hükümdarlığa kimin layık olduğunu, kimin layık olmadığını hakkıyla bilendir.

{وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨)}

{وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨)} “Peygamberleri onlara şöyle dedi: 'Onun hükümdarlığının alameti, meleklerin taşıdığı, içinde Rabbinizden bir sekinet ve Mûsâ ailesi ile Hârûn ailesinin geride bıraktıklarından bir kalıntı bulunan Sandığın (Tâbût'un) size gelmesidir. Eğer inanıyorsanız, şüphesiz bunda sizin için kesin bir delil vardır.' (248)”

يقول نبيهم لهم: إن علامة بركة ملك طالوت عليكم أن يرد الله عليكم التابوت الذي كان أخذ منكم.

Peygamberleri onlara şöyle demektedir: Tâlût'un üzerinizdeki hükümdarlığının bereketinin alameti, sizden alınmış olan Tâbût'u Allah'ın size geri getirmesidir.

(فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ) قيل: معناه فيه وقار، وجلالة.

(فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ) “...içinde Rabbinizden bir sekinet...” [ifadesi hakkında] şöyle denilmiştir: Bunun manası; onda vakar ve celalet vardır.

قال عبد الرزاق عن مَعْمَر عن قتادة (فِيهِ سَكِينَةٌ) أي: وقار. وقال الربيع: رحمة . وكذا روي عن العوفي عن ابن عباس وقال ابن جريج: سألت عطاء عن قوله: (فِيهِ سَكِينَةٌ [مِنْ رَبِّكُمْ] ) قال: ما يعرفون من آيات الله فيسكنون إليه.

Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Katâde'den: (فِيهِ سَكِينَةٌ) “...içinde bir sekinet...” yani vakar vardır, dediğini rivayet etti. er-Rebî': "Rahmettir" dedi . el-Avfî tarikiyle İbn Abbâs'tan da böyle rivayet edilmiştir. İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya: (فِيهِ سَكِينَةٌ [مِنْ رَبِّكُمْ] ) “...içinde [Rabbinizden] bir sekinet...” sözünü sordum; o da: 'Allah'ın ayetlerinden tanıdıkları ve kendisiyle sükûnet buldukları şeylerdir' dedi.

وقيل: السكينة طست من ذهب كانت تغسل فيه قلوب الأنبياء، أعطاها الله موسى ﵇ فوضع فيها الألواح. ورواه السدي عن أبي مالك عن ابن عباس.

Sekinetin, içinde peygamberlerin kalplerinin yıkandığı, Allah'ın Mûsâ'ya aleyhisselâm verdiği ve içine levhaları koyduğu altından bir leğen olduğu da söylenmiştir. Bunu es-Süddî, Ebû Mâlik'ten, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir.

وقال سفيان الثوري: عن سلمة بن كُهَيْل عن أبي الأحوص عن علي قال: السكينة لها وجه كوجه الإنسان ثم هي ريح هفافة.

Süfyân es-Sevrî, Seleme b. Küheyl'den, o Ebü'l-Ahvas'tan, o Ali'den şöyle dediğini rivayet etti: 'Sekinetin insan yüzü gibi bir yüzü vardır, sonra o hafifçe esen tatlı bir rüzgardır.'

وقال ابن جرير: حدثني [ابن] المثنى حدثنا أبو داود حدثنا شعبة وحماد بن سلمة، وأبو الأحوص كلهم عن سِماك عن خالد بن عرعرة عن علي قال: السكينة ريح خجوج ولها

İbn Cerîr dedi ki: Bana [İbn] el-Müsennâ anlattı, bize Ebû Dâvûd anlattı, bize Şu‘be, Hammâd b. Seleme ve Ebü’l-Ahvas anlattı; hepsi Simâk’tan, o da Hâlid b. Ar‘are’den, o da Ali’den şöyle dediğini rivayet etti: 'Sekinet, şiddetle esen bir rüzgârdır ve onun

رأسان.

iki başı vardır.'

وقال مجاهد: لها جناحان وذنب. وقال محمد بن إسحاق عن وهب بن منبه: السكينة رأس هرة ميتة إذا صرخت في التابوت بصراخ هر، أيقنوا بالنصر وجاءهم الفتح.

Mücâhid: 'Onun iki kanadı ve bir kuyruğu vardır' demiştir. Muhammed b. İshâk, Vehb b. Münebbih'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Sekinet, ölü bir kedi başıdır; Tâbût'un içinde kedi çığlığı gibi çığlık attığında zafere kesin olarak inanırlar ve onlara fetih gelirdi.'

وقال عبد الرزاق: أخبرنا بكار بن عبد الله أنه سمع وهب بن منبه يقول: السكينة روح من الله تتكلم إذا اختلفوا في شيء تكلم فأخبرهم ببيان ما يريدون.

Abdürrezzâk dedi ki: Bize Bekkâr b. Abdillâh, Vehb b. Münebbih'i şöyle derken işittiğini bildirdi: 'Sekinet, Allah'tan konuşan bir ruhtur; bir şeyde ihtilafa düştüklerinde konuşur ve istedikleri şeyin açıklamasını onlara haber verirdi.'

وقوله: (وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ) قال ابن جرير: أخبرنا ابن المثنى حدثنا أبو الوليد حدثنا حماد عن داود بن أبي هند عن عكرمة عن ابن عباس في هذه الآية: (وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ) قال: عصاه ورضاض الألواح. وكذا قال قتادة والسدي والربيع بن أنس وعكرمة وزاد: والتوراة.

Allah Teâlâ'nın: (وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ) “...ve Mûsâ ailesi ile Hârûn ailesinin geride bıraktıklarından bir kalıntı...” ayeti hakkında İbn Cerîr dedi ki: Bize İbnü'l-Müsennâ bildirdi, bize Ebü'l-Velîd anlattı, bize Hammâd, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan bu ayet: (وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ) “...ve Mûsâ ailesi ile Hârûn ailesinin geride bıraktıklarından bir kalıntı...” hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Mûsâ'nın asası ve levhaların kırıklarıdır.' Katâde, es-Süddî, er-Rebî' b. Enes ve İkrime de böyle demiş; [İkrime]: 've Tevrat'tır' [ifadesini] eklemiştir.

وقال أبو صالح (وَبَقِيَّةٌ) يعني: عصا موسى وعصا هارون ولوحين من التوراة والمن.

Ebû Sâlih: (وَبَقِيَّةٌ) “...bir kalıntı...” yani: Mûsâ'nın asası, Hârûn'un asası, Tevrat'tan iki levha ve kudret helvasıdır demiştir.

وقال عطية بن سعد: عصا موسى وعصا هارون وثياب موسى وثياب هارون ورضاض الألواح.

Atıyye b. Sa'd: 'Mûsâ'nın asası, Hârûn'un asası, Mûsâ'nın elbiseleri, Hârûn'un elbiseleri ve levhaların kırıklarıdır' demiştir.

وقال عبد الرزاق: سألت الثوري عن قوله: (وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ) فقال: منهم من يقول قفيز من مَنٍّ، ورضاض الألواح. ومنهم من يقول: العصا والنعلان.

Abdürrezzâk dedi ki: es-Sevrî'ye: (وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ) “...ve Mûsâ ailesi ile Hârûn ailesinin geride bıraktıklarından bir kalıntı...” sözünü sordum; o da şöyle dedi: 'Onlardan bir kısmı: Bir ölçek kudret helvası ve levhaların kırıklarıdır, der. Bir kısmı da: Asa ve çarıklar/nallardır, der.'

وقوله: (تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ) قال ابن جريج: قال ابن عباس: جاءت الملائكة تحمل التابوت بين السماء والأرض حتى وضعته بين يدي طالوت، والناس ينظرون.

Allah Teâlâ'nın: (تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ) “...meleklerin taşıdığı...” ayeti hakkında İbn Cüreyc, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: 'İnsanlar bakarken melekler Tâbût'u yerle gök arasında taşıyarak getirdiler ve nihayet Tâlût'un önüne koydular.'

وقال السدي: أصبح التابوت في دار طالوت فآمنوا بنبوة شمعون وأطاعوا طالوت.

es-Süddî dedi ki: 'Tâbût sabahleyin Tâlût'un evinde bulundu; böylece Şem'ûn'un peygamberliğine inandılar ve Tâlût'a itaat ettiler.'

وقال عبد الرزاق عن الثوري عن بعض أشياخه: جاءت به الملائكة تسوقه على عجلة على بقرة وقيل: على بقرتين.

Abdürrezzâk, es-Sevrî'den, o bazı hocalarından şöyle dediğini rivayet etti: 'Melekler onu bir inek -bir rivayette iki inek- üzerindeki bir arabada sürerek getirdiler.'

وذكر غيره أن التابوت كان بأريحا وكان المشركون لما أخذوه وضعوه في بيت آلهتهم تحت صنمهم الكبير، فأصبح التابوت على رأس الصنم فأنزلوه فوضعوه تحته فأصبح كذلك فسمروه تحته فأصبح الصنم مكسر القوائم ملقى بعيدا، فعلموا أن هذا أمر من الله لا قبل لهم به فأخرجوا التابوت من بلدهم، فوضعوه في بعض القرى فأصاب أهلها داء في رقابهم فأمرتهم جارية من سبي بني إسرائيل أن يردوه إلى بني إسرائيل حتى يخلصوا من هذا الداء، فحملوه على بقرتين فسارتا به لا يقربه أحد إلا مات، حتى اقتربتا من بلد بني إسرائيل فكسرتا النيرين ورجعتا وجاء بنو إسرائيل فأخذوه فقيل: إنه تسلمه داود ﵇ وأنه لما قام إليهما حجل من فرحه بذلك. وقيل: شابان منهم فالله أعلم. وقيل: كان التابوت بقرية من قرى فلسطين يقال لها: أزدرد.

Başkası ise şöyle zikretmiştir: Tâbût Eriha'daydı . Müşrikler onu ele geçirdiklerinde, ilahlarının tapınağına, büyük putlarının altına koydular. Sabah olduğunda Tâbût putun başının üzerindeydi. Onu indirip altına koydular, sabah olunca yine aynı şekilde bulundu. Bunun üzerine onu altına çivilediler; sabah olduğunda ise put, kolları bacakları kırılmış ve uzağa fırlatılmış vaziyetteydi. Bunun Allah'tan gelen ve karşı koyamayacakları bir emir olduğunu anladılar ve Tâbût'u memleketlerinden çıkardılar. Onu bazı köylere bıraktılar; oranın halkının boyunlarına bir hastalık isabet etti. İsrâiloğulları esirlerinden bir cariye onlara, bu hastalıktan kurtulmaları için Tâbût'u İsrâiloğullarına geri vermelerini söyledi. Onu iki ineğe yüklediler; inekler onunla yola koyuldu, ona yaklaşan herkes öldü. Nihayet İsrâiloğullarının beldesine yaklaştıklarında boyundurukları kırıp geri döndüler. İsrâiloğulları gelip onu aldılar. Denildi ki: Onu Dâvûd aleyhisselâm teslim aldı ve o ikisine doğru kalktığında bu sevinçten dolayı sıçrayarak yürüdü. Bir rivayette de: Onlardan iki genç [teslim aldı], denmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Tâbût'un, Filistin köylerinden Ezdürd denilen bir köyde olduğu da söylenmiştir.