وقوله: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لَكُمْ) أي: على صدقي فيما جئتكم به من النبوة، وفيما أمرتكم به من
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لَكُمْ} “Şüphesiz bunda sizin için bir delil vardır” buyruğu; [size] getirdiğim peygamberlik konusunda ve size emrettiğim...
طاعة طالوت: (إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) أي: بالله واليوم الآخر.
Tâlût'a itaat konusunda benim doğruluğuma [bir delil vardır], (إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) “eğer inanıyorsanız”, yani: Allah'a ve ahiret gününe [inanıyorsanız].
{فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩)}
{فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩)} “Tâlût ordularla ayrıldığında: 'Allah sizi mutlaka bir nehirle imtihan edecektir. Kim ondan içerse benden değildir; kim de onu tatmazsa -eliyle bir avuç alan müstesna- o bendendir' dedi. İçlerinden pek azı müstesna hepsi ondan içtiler. Nihayet o ve beraberindeki inananlar nehri geçtiklerinde: 'Bugün Câlût ve ordusuna karşı koyacak gücümüz yok' dediler. Allah'a kavuşacaklarına kesin olarak inananlar ise: 'Nice az topluluklar vardır ki, Allah'ın izniyle çok topluluklara galip gelmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir' dediler.”
يقول تعالى مخبرًا عن طالوت ملك بني إسرائيل حين خرج في جنوده ومن أطاعه من ملأ بني إسرائيل وكان جيشه يومئذ فيما ذكره السدي ثمانين ألفًا فالله أعلم، أنه قال: (إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُم [بِنَهَر] ) قال ابن عباس وغيره: وهو نهر بين الأردن وفلسطين يعني: نهر الشريعة المشهور (فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي) أي: فلا يصحبني اليوم في هذا الوجه (وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ) أي: فلا بأس عليه قال الله تعالى (فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ) قال ابن جريج: قال ابن عباس: من اغترف منه بيده روي، ومن شرب منه لم يرو. وكذا رواه السدي عن أبي مالك، عن ابن عباس. وكذا قال قتادة وابن شوذب.
Allah Teâlâ, İsrâiloğullarının hükümdarı Tâlût'un, ordularıyla ve İsrâiloğullarının ileri gelenlerinden kendisine itaat edenlerle birlikte yola çıktığı vakti haber vererek -es-Süddî'nin zikrettiğine göre o gün ordusu seksen bin kişiydi, en doğrusunu Allah bilir- şöyle dediğini bildirir: (إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُم [بِنَهَر] ) “Allah sizi mutlaka bir nehirle imtihan edecektir.” İbn Abbâs ve başkaları: Bu nehir, Ürdün ile Filistin arasındaki nehir olup meşhur Şerîa Nehri'dir, demişlerdir. (فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي) “Kim ondan içerse benden değildir” yani: Bugün bu seferde bana yoldaşlık etmesin. (وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ) “Kim de onu tatmazsa -eliyle bir avuç alan müstesna- o bendendir” yani: Ona bir sakınca yoktur. Allah Teâlâ: (فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ) “İçlerinden pek azı müstesna hepsi ondan içtiler” buyurdu. İbn Cüreyc, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: 'Ondan eliyle bir avuç alan suya kandı; ondan [bolca] içen ise kanmadı.' es-Süddî de bunu Ebû Mâlik'ten, o İbn Abbâs'tan nakletmiştir. Katâde ve İbn Şevzeb de böyle demiştir.
وقال السدي: كان الجيش ثمانين ألفًا فشرب ستة وسبعون ألفًا وتبقى معه أربعة آلاف كذا قال.
es-Süddî dedi ki: 'Ordu seksen bin kişiydi; yetmiş altı bini içti, yanında dört bin kişi kaldı.' O böyle söylemiştir.
وقد روى ابن جرير من طريق إسرائيل وسفيان الثوري ومِسْعَر بن كدام عن أبي إسحاق السبيعي، عن البراء بن عازب قال: كنا نتحدث أن أصحاب محمد ﷺ الذين كانوا يوم بدر ثلاثمائة وبضعة عشر على عدة أصحاب طالوت الذين جازوا معه النهر، وما جازه معه إلا مؤمن. ورواه البخاري عن عبد الله بن رجاء عن إسرائيل بن يونس عن أبي إسحاق عن البراء قال: "كنا -أصحاب محمد ﷺ-نتحدث أن عدة أصحاب بدر على عدة أصحاب طالوت، الذين جازوا معه النهر، ولم يجاوز معه إلا مؤمن بضعة عشر وثلاثمائة" .
İbn Cerîr; İsrâîl, Süfyân es-Sevrî ve Mis'ar b. Kidâm tarikiyle Ebû İshâk es-Sebîî'den, o el-Berâ b. Âzib'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Biz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir günü bulunan ashabının, Tâlût ile birlikte nehri geçen ashabının sayısı kadar, yani üç yüz on küsur kişi olduğunu konuşurduk; onunla nehri ancak mümin olan geçmişti.' Buhârî de bunu Abdullah b. Recâ'dan, o İsrâîl b. Yûnus'tan, o Ebû İshâk'tan, o el-Berâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Biz -Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı- Bedir ashabının sayısının, Tâlût ile birlikte nehri geçen ashabının sayısı kadar olduğunu konuşurduk; onunla nehri ancak mümin olan geçmişti, [sayıları] üç yüz on küsurdu' .
ثم رواه من حديث سفيان الثوري وزهير، عن أبي إسحاق عن البراء بنحوه ولهذا قال تعالى: (فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ) أي: استقلوا أنفسهم عن لقاء عدوهم لكثرتهم فشجعهم علماؤهم [وهم] العالمون بأن وعد الله حق فإن النصر من عند الله ليس عن كثرة عدد ولا عدد. ولهذا قالوا: (كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ)
Daha sonra bunu Süfyân es-Sevrî ve Züheyr rivayetinden, Ebû İshâk'tan, o da el-Berâ'dan benzer şekilde rivayet etmiştir. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ } “Nihayet o ve beraberindeki müminler [ırmağı] geçince: 'Bugün Câlût ve ordusuna karşı koyacak gücümüz yok' dediler.” Yani: Düşmanlarının çokluğu karşısında [sayıca] kendilerini yetersiz gördüler. Bunun üzerine Allah'ın vaadinin hak olduğunu bilen âlimleri [onlar] kendilerini cesaretlendirdi. Zira zafer Allah katındandır; sayı ve teçhizat çokluğundan kaynaklanmaz. Bu sebeple şöyle dediler: { كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Nice az bir topluluk, Allah'ın izniyle çok bir topluluğa galip gelmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir.”
{وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٢٥٠) فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ (٢٥١) تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢)}
{وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٢٥٠) فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ (٢٥١) تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢)} “Câlût ve ordusuna karşı çıktıklarında: 'Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!' dediler. Nihayet Allah'ın izniyle onları bozguna uğrattılar ve Dâvûd Câlût'u öldürdü. Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi, ona dilediği şeylerden öğretti. Eğer Allah'ın insanları birbiriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah âlemlere karşı lütuf sahibidir. İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak olarak okuyoruz. Şüphesiz sen peygamberlerdensin.”
أي: لما واجه حزب الإيمان -وهم قليل-من أصحاب طالوت لعدوهم أصحاب جالوت -وهم عدد كثير- (قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا) أي: أنزل علينا صبرًا من عندك (وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا) أي: في لقاء الأعداء وجنبنا الفرار والعجز (وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ)
Yani: İman fırkası -ki azınlıktaydılar- Tâlût'un ashabından düşmanları olan Câlût'un ashabıyla -ki çok sayıdaydılar- karşı karşıya geldiklerinde, (قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا) “'Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır...' dediler” yani: Katından üzerimize sabır indir; (وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا) “ayaklarımızı sabit kıl” yani: Düşmanlarla karşılaşmada [bizi sabit kıl], bizi kaçmaktan ve acizlikten uzak tut; (وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ) “ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!”
قال الله تعالى: (فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ) أي: غلبوهم وقهروهم بنصر الله لهم (وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ) ذكروا في الإسرائيليات: أنه قتله بمقلاع كان في يده رماه به فأصابه فقتله، وكان طالوت قد وعده إن قتل جالوت أن يزوجه ابنته ويشاطره نعمته ويشركه في أمره فوفى له ثم آل الملك إلى داود ﵇ مع ما منحه الله به من النبوة العظيمة؛ ولهذا قال تعالى: (وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ) الذي كان بيد طالوت (والحكمة) أي: النبوة بعد شمويل (وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ) أي: مما يشاء الله من العلم الذي اختصه به ﷺ ثم قال تعالى: (وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الأرْضُ) أي: لولاه يدفع عن قوم بآخرين، كما دفع عن بني إسرائيل بمقاتلة طالوت وشجاعة داود لهلكوا كما قال: {وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا} الآية [الحج: ٤٠].
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ) “Nihayet Allah'ın izniyle onları bozguna uğrattılar” yani: Allah'ın onlara yardımıyla onlara üstün gelip boyun eğdirdiler. (وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ) “ve Dâvûd Câlût'u öldürdü.” İsrâiliyyât'ta şöyle zikretmişlerdir: Dâvûd onu elindeki sapanla öldürdü; ona bir taş fırlattı, taş isabet etti ve onu öldürdü. Tâlût, Câlût'u öldürdüğü takdirde kızını onunla evlendireceğini, nimetini onunla paylaşacağını ve işinde onu ortak yapacağını vaat etmişti; ona olan vaadini yerine getirdi. Sonra hükümdarlık, Allah'ın kendisine bağışladığı yüce peygamberlikle birlikte Dâvûd aleyhisselâm'a geçti . Bu sebeple Allah Teâlâ: (وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ) “Allah ona hükümdarlık... verdi” buyurdu ki bu, Tâlût'un elinde olandı; (والحكمة) “ve hikmet [verdi]” yani: Şemvîl'den sonraki peygamberliktir; (وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ) “ona dilediği şeylerden öğretti” yani: sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahsis ettiği ilimden Allah'ın dilediği şeyleri öğretti. Sonra Allah Teâlâ: (وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الأرْضُ) “Eğer Allah'ın insanları birbiriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı” buyurdu. Yani: Eğer O, Tâlût'un savaşması ve Dâvûd'un cesareti sayesinde İsrâiloğullarından [düşmanı] savdığı gibi bir kavmi diğerleriyle defetmeseydi helak olurlardı; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا} “Eğer Allah'ın insanları birbiriyle savması olmasaydı manastırlar, kiliseler, havralar ve içlerinde Allah'ın adı çokça anılan camiler yıkılıp giderdi.” [Hac: 40].
وقال ابن جرير، ﵀: حدثني أبو حميد الحمصي أحمد بن المغيرة حدثنا يحيى بن سعيد حدثنا حفص بن سليمان عن محمد بن سوقة عن وبرة بن عبد الرحمن عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله ليدفع بالمسلم الصالح عن مائة أهل بيت من جيرانه البلاء". ثم قرأ ابن عمر: (وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الأرْضُ) وهذا إسناد ضعيف فإن يحيى بن سعيد [هذا] هو أبو زكريا العطار الحمصي وهو ضعيف جدًّا.
İbn Cerîr -rahimehullâh- dedi ki: Bana Ebû Humeyd el-Hımsî Ahmed b. el-Mugîre anlattı, bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Hafs b. Süleymân, Muhammed b. Sûka'dan, o Vebera b. Abdirrahmân'dan, o İbn Ömer'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Şüphesiz Allah, salih bir Müslüman sebebiyle komşularından yüz haneden belayı defeder.” Sonra İbn Ömer: (وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الأرْضُ) “Eğer Allah'ın insanları birbiriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı” ayetini okudu . Bu isnad zayıftır; çünkü [bu] Yahyâ b. Saîd , Ebû Zekeriyyâ el-Attâr el-Hımsî'dir ve son derece zayıftır.
ثم قال ابن جرير: حدثنا أبو حميد الحمصي حدثنا يحيى بن سعيد حدثنا عثمان بن عبد الرحمن عن محمد بن المنكدر عن جابر بن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله ليصلح بصلاح الرجل المسلم ولده وولد ولده وأهل دويرته ودويرات حوله، ولا يزالون في حفظ الله ﷿ ما دام فيهم" .
Sonra İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Humeyd el-Hımsî anlattı, bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Osman b. Abdirrahmân, Muhammed b. el-Münkedir'den, o Câbir b. Abdillâh'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Şüphesiz Allah, Müslüman bir adamın salahı sebebiyle onun çocuğunu, çocuğunun çocuğunu, ev halkını ve etrafındaki evleri ıslah eder; o onların aralarında bulunduğu sürece onlar aziz ve celil olan Allah'ın koruması altında kalmaya devam ederler” .
وهذا أيضًا غريب ضعيف لما تقدم أيضا. وقال أبو بكر بن مردويه: حدثنا محمد بن أحمد بن إبراهيم أخبرنا علي بن إسماعيل بن حماد أخبرنا أحمد بن محمد بن يحيى بن سعيد أخبرنا زيد بن الحباب، حدثني حماد بن زيد عن أيوب عن أبي قلابة عن أبي أسماء عن ثوبان -رفع
Bu da yine daha önce geçen [sebepten] ötürü garîb ve zayıftır. Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm anlattı, bize Ali b. İsmâîl b. Hammâd bildirdi, bize Ahmed b. Muhammed b. Yahyâ b. Saîd bildirdi, bize Zeyd b. el-Hubâb bildirdi, bana Hammâd b. Zeyd, Eyyûb'dan, o Ebû Kılâbe'den, o Ebû Esmâ'dan, o da Sevbân'dan -hadisi merfû
الحديث-قال: "لا يزال فيكم سبعة بهم تنصرون وبهم تمطرون وبهم ترزقون حتى يأتي أمر الله" .
olarak- rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah'ın emri gelinceye kadar aranızda kendileri sebebiyle yardım gördüğünüz, kendileri sebebiyle yağmura kavuştuğunuz ve kendileri sebebiyle rızıklandırıldığınız yedi kişi eksik olmayacaktır” .
وقال ابن مردويه أيضًا: وحدثنا محمد بن أحمد حدثنا محمد بن جرير بن يزيد، حدثنا أبو معاذ نهار بن عثمان الليثي أخبرنا زيد بن الحباب أخبرني عمر البزار، عن عنبسة الخواص، عن قتادة عن أبي قِلابة عن أبي الأشعث الصنعاني عن عبادة بن الصامت قال: قال رسول الله ﷺ: "الأبدال في أمتي ثلاثون بهم تقوم الأرض، وبهم تمطرون وبهم تنصرون" قال قتادة: إني لأرجو أن يكون الحسن منهم .
İbn Merdûye yine şöyle dedi: Bize Muhammed b. Ahmed anlattı, bize Muhammed b. Cerîr b. Yezîd anlattı, bize Ebû Muâz Nehâr b. Osmân el-Leysî anlattı, bize Zeyd b. el-Hubâb bildirdi, bana Ömer el-Bezzâr, Anbese el-Havvâs'tan, o Katâde'den, o Ebû Kılâbe'den, o Ebü'l-Eş'as es-San'ânî'den, o Ubâde b. es-Sâmit'ten bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Ümmetimdeki ebdâller otuz kişidir; yeryüzü onlar sebebiyle ayakta durur, onlar sebebiyle yağmura kavuşursunuz ve onlar sebebiyle yardım görürsünüz.” Katâde: 'Hasan'ın onlardan olmasını ümit ederim' demiştir .
وقوله: (وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ) أي: مَنٌّ عليهم ورحمة بهم، يدفع عنهم ببعضهم بعضا وله الحكم والحكمة والحجة على خلقه في جميع أفعاله وأقواله.
Allah Teâlâ'nın: (وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ) “Fakat Allah âlemlere karşı lütuf sahibidir” buyruğu, yani: Onlara bir lütuf ve merhamettir; bazısıyla bazısını defeder. Bütün fiillerinde ve sözlerinde yaratıkları üzerinde hüküm, hikmet ve hüccet O'na aittir.
ثم قال تعالى: (تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ) أي: هذه آيات الله التي قصصناها عليك من أمر الذين ذكرناهم بالحق أي: بالواقع الذي كان عليه الأمر، المطابق لما بأيدي أهل الكتاب من الحق الذي يعلمه علماء بني إسرائيل (وَإِنَّكَ) يا محمد (لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ) وهذا توكيد وتوطئة للقسم.
Sonra Allah Teâlâ: (تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ) “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak olarak okuyoruz. Şüphesiz sen peygamberlerdensin” buyurdu. Yani: Sana zikrettiğimiz kimselerin durumundan anlattığımız bu şeyler Allah'ın ayetleridir; hak olarak, yani meselenin gerçekleştiği vakıaya uygun ve İsrâiloğulları âlimlerinin bildiği Ehl-i Kitâb'ın elindeki hakka mutabık olarak [okuyoruz]. (وَإِنَّكَ) “Ve şüphesiz sen” ey Muhammed, (لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ) “peygamberlerdensin”. Bu, bir pekiştirme ve yemin için bir hazırlıktır.
{تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ (٢٥٣)}
{تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ (٢٥٣)} “İşte o peygamberler! Biz onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık. İçlerinden kimiyle Allah konuştu, kiminin de derecelerini yükseltti. Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların arkasından gelenler birbirleriyle savaşmazlardı. Fakat ihtilafa düştüler; onlardan kimi inandı, kimi de inkâr etti. Eğer Allah dileseydi birbirleriyle savaşmazlardı. Lakin Allah dilediğini yapar.”
يخبر تعالى أنه فضل بعض الرسل على بعض كما قال: {وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا} [الإسراء: ٥٥] وقال هاهنا: (تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ) يعني: موسى ومحمدا ﷺ وكذلك آدم، كما ورد به الحديث المروي في صحيح ابن حبان عن أبي ذر ﵁ (وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ) كما ثبت في حديث الإسراء حين رأى النبي ﷺ الأنبياء في السموات بحسب تفاوت منازلهم عند الله ﷿.
Allah Teâlâ, peygamberlerin bir kısmını diğerlerine üstün kıldığını haber vermektedir; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا} “Andolsun biz, peygamberlerin bir kısmını diğerlerine üstün kıldık ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik.” [İsrâ: 55]. Burada da şöyle buyurmuştur: (تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ) “İşte o peygamberler! Biz onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık. İçlerinden kimiyle Allah konuştu...” Yani: Mûsâ ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedir; aynı şekilde İbn Hibbân'ın Sahîh'inde Ebû Zerr radıyallâhu anh'tan rivayet edilen hadiste geçtiği üzere Âdem'i de [kastetmektedir]. (وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ) “Kiminin de derecelerini yükseltti” buyruğu, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in semalarda peygamberleri, aziz ve celil olan Allah katındaki makamlarının farklılığına göre gördüğü İsrâ hadisinde sabit olduğu gibidir.
فإن قيل: فما الجمع بين هذه الآية وبين الحديث الثابت في الصحيحين عن أبي هريرة قال: استب رجل من المسلمين ورجل من اليهود فقال اليهودي في قسم يقسمه: لا والذي اصطفى موسى
Eğer: "Bu ayet ile her iki Sahîh'te Ebû Hüreyre'den sabit olan şu hadisin arası nasıl telif edilir?" denilirse: [Ebû Hüreyre] şöyle demiştir: Müslümanlardan bir adam ile Yahudilerden bir adam birbirine sövdü. Yahudi ettiği bir yeminde: "Mûsâ'yı...
على العالمين. فرفع المسلم يده فلطم بها وجه اليهودي فقال: أي خبيث وعلى محمد ﷺ! فجاء اليهودي إلى رسول الله ﷺ فاشتكى على المسلم فقال رسول الله ﷺ: "لا تفضلوني على الأنبياء فإن الناس يصعقون يوم القيامة فأكون أول من يفيق فأجد موسى باطشا بقائمة العرش فلا أدري أفاق قبلي أم جوزي بصعقة الطور؟ فلا تفضلوني على الأنبياء" وفي رواية: "لا تفضلوا بين الأنبياء".
âlemlere üstün kılan [Allah'a] andolsun ki!' dedi. Müslüman elini kaldırıp Yahudinin yüzüne bir tokat attı ve: 'Ey habis, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e de mi [üstün kıldı]!' dedi. Bunun üzerine Yahudi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip Müslümanı şikayet etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Beni peygamberlere üstün kılmayın; zira kıyamet günü insanlar bayılacaklar, ilk ayıkan ben olacağım; bir de bakacağım ki Mûsâ Arş'ın bir ayağına sarılmış duruyor. Benden önce mi ayıldı yoksa Tûr'daki bayılmanın karşılığı mı verildi bilmiyorum. Beni peygamberlere üstün kılmayın” . Bir rivayette de: “Peygamberler arasında üstünlük yarışı yapmayın” [buyurmuştur].
فالجواب من وجوه:
Buna birkaç yönden cevap verilir:
أحدها: أن هذا كان قبل أن يعلم بالتفضيل وفي هذا نظر.
Birincisi: Bu, üstünlüğü bilmesinden önceydi; fakat bunda tutarsızlık vardır.
الثاني: أن هذا قاله من باب الهضم والتواضع.
İkincisi: Bunu nefsini kırma ve tevazu kabilinden söylemiştir.
الثالث: أن هذا نهي عن التفضيل في مثل هذه الحال التي تحاكموا فيها عند التخاصم والتشاجر.
Üçüncüsü: Bu, aralarında çekiştikleri ve tartıştıkları sırada hüküm aradıkları böyle bir durumda üstünlük yarışına girmekten nehiydir.
الرابع: لا تفضلوا بمجرد الآراء والعصبية.
Dördüncüsü: Sırf şahsi görüşlerle ve taassupla üstünlük yarışına girmeyiniz.
الخامس: ليس مقام التفضيل إليكم وإنما هو إلى الله ﷿ وعليكم الانقياد والتسليم له والإيمان به.
Beşincisi: Üstünlük makamı size ait değildir; o ancak aziz ve celil olan Allah'a aittir. Size düşen ise O'na boyun eğmek, teslim olmak ve O'na iman etmektir.
وقوله: (وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ) أي: الحجج والدلائل القاطعات على صحة ما جاء بني إسرائيل به، من أنه عبد الله ورسوله إليهم (وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ) يعني: أن الله أيده بجبريل ﵇ ثم قال تعالى: (وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا) أي: بل كل ذلك عن قضاء الله وقدره؛ ولهذا قال: (وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ)
Allah Teâlâ'nın: (وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ) “Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik” buyruğu, yani: İsrâiloğullarına getirdiği şeyin, kendisinin Allah'ın kulu ve onlara gönderdiği elçisi olduğuna dair sıhhatine kesin deliller ve hüccetler verdik. (وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ) “ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik” yani: Allah onu Cebrâîl aleyhisselâm ile destekledi. Sonra Allah Teâlâ: (وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا) “Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların arkasından gelenler birbirleriyle savaşmazlardı. Fakat ihtilafa düştüler; onlardan kimi inandı, kimi de inkâr etti. Eğer Allah dileseydi birbirleriyle savaşmazlardı” buyurdu. Yani: Bilakis bütün bunlar Allah'ın kaza ve kaderiyledir; bu sebeple: (وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ) “Lakin Allah dilediğini yapar” buyurmuştur.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٥٤)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٥٤)} “Ey iman edenler! Kendisinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin. Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.”
يأمر تعالى عباده بالإنفاق مما رزقهم في سبيله سبيل الخير ليدخروا ثواب ذلك عند ربهم ومليكهم وليبادروا إلى ذلك في هذه الحياة الدنيا (مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ) يعني: يوم القيامة (لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفَاعَةٌ) أي: لا يباع أحد من نفسه ولا يفادى بمال لو بذله، ولو جاء بملء الأرض ذهبًا ولا تنفعه خلة أحد، يعني: صداقته بل ولا نسابته كما قال: {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَسَاءَلُونَ} [المؤمنون: ١٠١] (وَلا شَفَاعَةٌ) أي: ولا تنفعهم شفاعة الشافعين.
Allah Teâlâ, kullarına Rableri ve hükümdarları katında bunun sevabını biriktirmeleri ve bu dünya hayatında buna acele etmeleri için, kendilerine rızık olarak verdiği şeylerden Kendi yolunda, hayır yolunda infak etmelerini emretmektedir; (مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ) “...bir gün gelmeden önce”, yani: Kıyamet günü; (لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفَاعَةٌ) “kendisinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı” yani: Hiç kimse kendini satıp kurtaramaz, mal verse dahi -yeryüzü dolusu altın getirse bile- fidye kabul edilmez. Hiç kimsenin dostluğu, yani arkadaşlığı ve hatta akrabalığı da ona fayda vermez; nitekim şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَسَاءَلُونَ} “Sûr'a üflendiği zaman, artık o gün aralarında soy sop yoktur ve birbirlerine bir şey de soramazlar.” [Mü'minûn: 101]. (وَلا شَفَاعَةٌ) “ve hiçbir şefaatin [bulunmadığı]” yani: Şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez.
وقوله: (وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ) مبتدأ محصور في خبره أي: ولا ظالم أظلم ممن وافى الله يومئذ كافرا. وقد روى ابن أبي حاتم عن عطاء بن دينار أنه قال: الحمد لله الذي قال: (وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ) ولم يقل: والظالمون هم الكافرون.
[Allah Teâlâ'nın] (وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ) “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir” kavli, haberiyle sınırlandırılmış bir mübtedadır (özne); yani o gün Allah'ın huzuruna kâfir olarak varan kimseden daha zalim hiçbir zalim yoktur. Nitekim İbn Ebî Hâtim, Atâ b. Dînâr'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: “(وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ) ‘Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir’ deyip ‘Zalimler ise kâfirlerin ta kendileridir’ demeyen Allah'a hamdolsun.”
{اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (٢٥٥)}
{اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (٢٥٥)} “Allah, O'ndan başka ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur. O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. İzni olmadan O'nun katında kim şefaat edebilir? O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar ise O'nun ilminden, dilediği şey müstesna hiçbir şeyi kavrayamazlar. O'nun Kürsî'si gökleri ve yeri kuşatmıştır. Onların korunması O'na ağır gelmez. O, çok yücedir, çok büyüktür.”
هذه آية الكرسي ولها شأن عظيم قد صح الحديث عن رسول الله ﷺ بأنها أفضل آية في كتاب الله. قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق حدثنا سفيان عن سعيد الجريري عن أبي السليل عن عبد الله بن رباح، عن أبي -هو ابن كعب-أن النبي ﷺ سأله: "أي آية في كتاب الله أعظم"؟ قال: الله ورسوله أعلم. فرددها مرارًا ثم قال أبى: آية الكرسي. قال: "لِيَهْنك العلم أبا المنذر، والذي نفسي بيده إن لها لسانًا وشفتين تقدس الملك عند ساق العرش" وقد رواه مسلم عن أبي بكر بن أبي شيبة عن عبد الأعلى بن عبد الأعلى عن الجريري-به وليس عنده زيادة: "والذي نفسي بيده … " إلخ.
Bu, Âyetü'l-Kürsî'dir ve çok büyük bir şanı vardır; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun Allah'ın Kitabı'ndaki en faziletli ayet olduğuna dair hadis sahih olmuştur. İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Süfyân, Saîd el-Cüreyrî'den, o Ebü's-Selîl'den, o Abdullah b. Rebâh'tan, o Übeyy'den -ki o İbn Ka'b'dır- anlattı; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Allah'ın Kitabı'ndaki hangi ayet en büyüktür?” diye sordu. O: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedi. Bunu defalarca tekrarladı; sonra Übeyy: 'Âyetü'l-Kürsî' dedi. [Bunun üzerine Allah Resûlü]: “İlim sana kutlu olsun ey Ebü'l-Münzir! Canım elinde olana yemin ederim ki, muhakkak onun Arş'ın ayağı yanında Melik'i takdis eden bir dili ve iki dudağı vardır” buyurdu. Bunu Müslim, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o Abdül'alâ b. Abdil'alâ'dan, o el-Cüreyrî'den bu şekilde rivayet etmiştir; ancak onda: “Canım elinde olana yemin ederim ki...” ilavesi vb. yoktur.
حديث آخر: عن أبي أيضاً في فضل آية الكرسي، قال الحافظ أبو يعلى الموصلي: حدثنا أحمد بن إبراهيم الدورقي حدثنا مبشر عن الأوزاعي عن يحيى بن أبي كثير عن عبدة بن أبي لبابة عن عبد الله بن أبي بن كعب: أن أباه أخبره: أنه كان له جرن فيه تمر قال: فكان أبي يتعاهده فوجده ينقص قال: فحرسه ذات ليلة فإذا هو بدابة شبيه الغلام المحتلم قال: فسلمت عليه فرد السلام. قال: فقلت: ما أنت، جني أم إنسي؟ قال: جني. قلت: ناولني يدك. قال: فناولني، فإذا يد كلب وشعر كلب. فقلت: هكذا خَلْقُ الجن؟ قال: لقد علمت الجن ما فيهم أشد مني، قلت: فما حملك على ما صنعت؟ قال: بلغني أنك رجل تحب الصدقة فأحببنا أن نصيب من طعامك. قال: فقال له فما الذي يجيرنا منكم؟ قال: هذه الآية: آية الكرسي. ثم غدا إلى النبي ﷺ فأخبره فقال النبي ﷺ: "صدق الخبيث".
Başka Bir Hadis: Yine Übeyy'den, Âyetü'l-Kürsî'nin fazileti hakkında. Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî dedi ki: Bize Ahmed b. İbrâhîm ed-Devrekî anlattı, bize Mübeşşir, el-Evzâî'den, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Abde b. Ebî Lübâbe'den , o Abdullah b. Übeyy b. Ka'b'dan anlattı: Babası ona, kendisine ait hurma kurutulan bir yeri olduğunu haber vermiş ve şöyle demiştir: 'Babam orayı kontrol ederdi ve hurmaların azaldığını görürdü. Bir gece orayı bekledi ; bir de baktı ki ergenlik çağına girmiş bir delikanlıya benzeyen bir varlık gördü. Ona selam verdim, selamımı aldı. Ona: 'Sen nesin, cin misin yoksa insan mısın?' dedim. 'Cinim' dedi. 'Elini bana uzat' dedim. Uzattı; bir de baktım ki köpek eli ve köpek kılı! 'Cinlerin yaratılışı böyle midir?' dedim. 'Cinler bilir ki aralarında benden daha güçlüsü yoktur' dedi. 'Seni bu yaptığına sevk eden nedir?' dedim. 'Bana senin sadaka vermeyi seven bir adam olduğun ulaştı; biz de senin yiyeceğinden nasip almayı arzu ettik' dedi. Ona: 'Sizden bizi koruyacak olan şey nedir?' dedim. 'İşte bu ayet; Âyetü'l-Kürsî'dir' dedi. Sabah olunca Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem gitti ve bunu ona haber verdi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: “Habis doğru söylemiş” buyurdu.'
وهكذا رواه الحاكم في مستدركه من حديث أبي داود الطيالسي عن حرب بن شداد عن يحيى بن أبي كثير عن الحضرمي بن لاحق، عن محمد بن عمرو بن أبي بن كعب عن جده به . وقال: صحيح الإسناد ولم يخرجاه.
Hâkim de Müstedrek'inde bunu Ebû Dâvûd et-Tayâlisî hadisinden, o Harb b. Şeddâd'dan, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o el-Hadramî b. Lâhik'tan, o Muhammed b. Amr b. Übeyy b. Ka'b'dan, o dedesinden bu şekilde rivayet etmiş ve: 'İsnadı sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] tahriç etmemiştir' demiştir.
طريق أخرى: قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر حدثنا عثمان بن غياث قال: سمعت أبا السليل قال: كان رجل من أصحاب النبي ﷺ يحدث الناس حتى يكثروا عليه فيصعد على سطح بيت فيحدث الناس قال: قال رسول الله ﷺ: "أي آية في القرآن أعظم؟ " فقال رجل:
Başka bir tarik: İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Osmân b. Gıyâs anlattı, dedi ki: Ebü's-Selîl'den işittim, o şöyle dedi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adam insanlara [hadis] anlatırdı; etrafında insanlar çoğalınca bir evin damına çıkar ve insanlara [hadis] anlatmaya [devam ederdi]. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kur'an'daki hangi ayet en büyüktür?» buyurdu. [Bunun üzerine] bir adam:
اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ) قال: فوضع يده بين كتفي فوجدت بردها بين ثديي، أو قال: فوضع يده بين ثديي فوجدت بردها بين كتفي وقال: "ليهنك العلم يا أبا المنذر" .
“{اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ} 'Allah, O'ndan başka ilah yoktur...' [ayetidir]” dedi. Dedi ki: Bunun üzerine elini iki küreğimin arasına koydu; onun serinliğini iki göğsüm arasında hissettim -veya: Elini iki göğsüm arasına koydu, onun serinliğini iki küreğimin arasında hissettim- ve: “İlim sana kutlu olsun ey Ebü'l-Münzir!” buyurdu .
حديث آخر: عن الأسفع البكري. قال الحافظ أبو القاسم الطبراني: حدثنا أبو يزيد القراطيسي حدثنا يعقوب بن أبي عباد المكي حدثنا مسلم بن خالد، عن ابن جريج أخبرني عمر بن عطاء أن مولى ابن الأسفع -رجل صدق-أخبره عن الأسفع البكري: أنه سمعه يقول: إن النبي ﷺ جاءهم في صفة المهاجرين فسأله إنسان: أي آية في القرآن أعظم؟ فقال النبي ﷺ: (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ) حتى انقضت الآية. .
Başka Bir Hadis: el-Esfa' el-Bekrî'den. Hâfız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî dedi ki: Bize Ebû Yezîd el-Karâtîsî anlattı, bize Ya'kūb b. Ebî Abbâd el-Mekkî anlattı, bize Müslim b. Hâlid, İbn Cüreyc'den anlattı; bana Ömer b. Atâ, İbnü'l-Esfa'nın mevlâsı olan -doğru sözlü bir adamın- kendisine el-Esfa' el-Bekrî'den şöyle işittiğini haber verdiğini bildirdi: 'Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Muhacirler'in Suffe'sine onların yanına geldi. Bir kişi ona: 'Kur'an'daki hangi ayet en büyüktür?' diye sordu. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ} “Allah, O'ndan başka ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur. O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku...” ayetini sonuna kadar okudu.' .
حديث آخر: عن أنس قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الله بن الحارث حدثني سلمة بن وردان أن أنس بن مالك حدثه أن رسول الله ﷺ سأل رجلا من صحابته فقال: "أي فلان هل تزوجت"؟ قال: لا وليس عندي ما أتزوج به. قال: "أوليس معك: (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) "؟ قال: بلى. قال: "ربع القرآن. أليس معك: (قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ) "؟ قال: بلى. قال: "ربع القرآن. أليس معك (إِذَا زُلْزِلَتِ) "؟ قال: بلى. قال: "ربع القرآن أليس معك: (إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ [وَالْفَتْحُ] ) "؟ قال: بلى. قال: "ربع القرآن. أليس معك آية الكرسي: (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ) " قال: بلى. قال: "ربع القرآن" .
Başka Bir Hadis: Enes'ten. İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdullah b. el-Hâris anlattı, bana Seleme b. Verdân anlattı; Enes b. Mâlik ona Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adama sorup: “Ey filan, evlendin mi?” buyurduğunu anlattı. Adam: 'Hayır, evlenecek imkânım da yok' dedi. [Allah Resûlü]: “Senin yanında {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ} “De ki: O, Allah birdir” yok mu?” buyurdu. Adam: 'Evet, var' dedi. [Allah Resûlü]: “Kur'an'ın dörtte biridir. Senin yanında {قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ} “De ki: Ey kâfirler!” yok mu?” buyurdu. Adam: 'Evet, var' dedi. [Allah Resûlü]: “Kur'an'ın dörtte biridir. Senin yanında {إِذَا زُلْزِلَتِ} “Yer sarsıldığında” yok mu?” buyurdu. Adam: 'Evet, var' dedi. [Allah Resûlü]: “Kur'an'ın dörtte biridir. Senin yanında {إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ [وَالْفَتْحُ] } “Allah'ın yardımı ve fetih geldiğinde” yok mu?” buyurdu. Adam: 'Evet, var' dedi. [Allah Resûlü]: “Kur'an'ın dörtte biridir. Senin yanında Âyetü'l-Kürsî {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ} “Allah, O'ndan başka ilah yoktur...” yok mu?” buyurdu. Adam: 'Evet, var' dedi. [Allah Resûlü]: “Kur'an'ın dörtte biridir” buyurdu .
حديث آخر: عن أبي ذر جُنْدَب بن جنادة قال الإمام أحمد: حدثنا وكيع بن الجراح حدثنا المسعودي أنبأني أبو عمر الدمشقي عن عبيد بن الخشخاش عن أبي ذر ﵁ قال: أتيت النبي ﷺ وهو في المسجد فجلست. فقال: "يا أبا ذر هل صليت؟ " قلت: لا. قال: "قم فصل" قال: فقمت فصليت ثم جلست فقال: "يا أبا ذر تَعَوَّذ بالله من شر شياطين الإنس والجن" قال: قلت: يا رسول الله أوللإنس شياطين؟ قال: "نعم" قال: قلت: يا رسول الله الصلاة؟ قال: "خير موضوع من شاء أقل ومن شاء أكثر". قال: قلت: يا رسول الله فالصوم؟ قال: "فرض مُجْزِئ وعند الله مزيد" قلت: يا رسول الله فالصدقة؟ قال: "أضعاف مضاعفة". قلت: يا رسول الله فأيها أفضل؟ قال: "جهد من مقل أو سر إلى فقير" قلت: يا رسول الله أي الأنبياء كان أول؟ قال: "آدم" قلت: يا رسول الله ونبي كان؟ قال: "نعم نبي مكلم" قال: قلت: يا رسول الله كم المرسلون؟ قال: "ثلثمائة وبضعة عشر جمًّا غفيرًا" وقال مرة: "وخمسة عشر" قال: قلت: يا رسول الله أيما أنزل عليك أعظم؟ قال: "آية الكرسي: (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ) " ورواه النسائي.
Başka Bir Hadis: Ebû Zer Cündeb b. Cünâde'den. İmam Ahmed dedi ki: Bize Vekî' b. el-Cerrâh anlattı, bize el-Mes'ûdî anlattı, bana Ebû Ömer ed-Dımaşkî, Ubeyd b. el-Hahşhâş'tan, o da Ebû Zer radıyallâhu anh'tan şöyle haber verdi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittim, mescitteydi; oturdum. Bunun üzerine: «Ey Ebû Zer, namaz kıldın mı?» buyurdu. Ben: 'Hayır' dedim. «Kalk ve namaz kıl» buyurdu. Kalkıp namaz kıldım, sonra oturdum. [Allah Resûlü]: «Ey Ebû Zer! İnsan ve cin şeytanlarının şerrinden Allah'a sığın» buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, insanlardan da şeytanlar var mıdır?' dedim. «Evet» buyurdu. Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, namaz [hakkında ne buyurursun]?' Şöyle buyurdu: «[O] konulmuş en hayırlı şeydir; dileyen az [kılar], dileyen çok [kılar].» Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, ya oruç?' «[O] kâfi gelen bir farzdır ve Allah katında fazlası da vardır» buyurdu. Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, ya sadaka?' «Kat kat fazlasıyla [karşılık verilir]» buyurdu. Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, hangisi daha faziletlidir?' «Darlığı olanın gücünün yettiği kadarı yahut fakire gizlice [verilenidir]» buyurdu. Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, peygamberlerin ilki kimdi?' «Âdem» buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü, o bir peygamber miydi?' dedim. «Evet, [Allah ile] doğrudan konuşmuş bir peygamberdi» buyurdu. Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, resuller kaç kişidir?' «Üç yüz on küsur, pek kalabalık bir topluluktur» buyurdu. Bir defasında da: «Ve on beştir» buyurdu. Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, sana indirilenlerin hangisi en büyüktür?' «Âyetü'l-Kürsî'dir: {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} “Allah, O'ndan başka ilah yoktur; diridir, her şeyi ayakta tutandır.”» buyurdu. Bunu Nesâî de rivayet etmiştir.
حديث آخر: عن أبي أيوب خالد بن زيد الأنصاري، ﵁ وأرضاه قال الإمام أحمد: حدثنا سفيان عن ابن أبي ليلى عن أخيه عبد الرحمن بن أبي ليلى عن أبي أيوب: أنه كان في سهوة له، وكانت الغول تجيء فتأخذ فشكاها إلى النبي ﷺ: فقال: "فإذا رأيتها فقل: باسم الله أجيبي رسول الله". قال: فجاءت فقال لها: فأخذها فقالت: إني لا أعود. فأرسلها فجاء فقال له النبي ﷺ: "ما فعل أسيرك؟ " قال: أخذتها فقالت لي: إني لا أعود، إني لا أعود. فأرسلتها، فقال : "إنها عائدة" فأخذتها مرتين أو ثلاثا كل ذلك تقول: لا أعود. وأجيء إلى النبي ﷺ فيقول: "ما فعل أسيرك؟ " فأقول: أخذتها فتقول: لا أعود. فيقول: "إنها عائدة" فأخذها فقالت: أرسلني وأعلمك شيئًا تقوله فلا يقربك شيء: آية الكرسي، فأتى النبي ﷺ فأخبره فقال: "صدقت وهي كذوب".
Başka Bir Hadis: Ebû Eyyûb Hâlid b. Zeyd el-Ensârî'den -radıyallâhu anh ve erdâh-. İmam Ahmed dedi ki: Bize Süfyân , İbn Ebî Leylâ'dan, o kardeşi Abdurrahmân b. Ebî Leylâ'dan, o Ebû Eyyûb'dan anlattı: Kendisinin hurma kurutulan bir odası vardı; gulyabani/ifrit gelir ve oradan alırdı. Bunu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikayet etti. Allah Resûlü: “Onu gördüğünde: 'Bismillah, Resûlullah'a icabet et!' de” buyurdu. [Cin] geldi, [Ebû Eyyûb] ona bunu söyledi ve onu yakaladı. Cin: 'Bir daha dönmem' dedi. Bunun üzerine onu salıverdi. Sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi; Nebî ona: “Esirin ne yaptı?” diye sordu. O: 'Onu yakaladım; bana: 'Bir daha dönmem, bir daha dönmem' dedi; ben de onu salıverdim' dedi. Allah Resûlü : “O mutlaka dönecektir” buyurdu. Onu iki veya üç defa yakaladı; her defasında o: 'Dönmem' diyordu. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiğimde : “Esirin ne yaptı?” diye soruyor, ben de: 'Onu yakaladım; dönmem diyor' cevabını veriyordum. O da: “O mutlaka dönecektir” buyuruyordu. Onu yakalayınca [cin]: 'Beni bırak da sana okuyacağın ve sana hiçbir şeyin yaklaşamayacağı bir şey öğreteyim: Âyetü'l-Kürsî'dir' dedi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber verdi. Allah Resûlü: “O çok yalancı olduğu halde sana doğruyu söylemiş” buyurdu.
ورواه الترمذي في فضائل القرآن عن بُنْدار عن أبي أحمد الزبيري به ، وقال: حسن غريب.
Bunu Tirmizî, Fedâilü'l-Kur'ân bölümünde Bundâr'dan, o Ebû Ahmed ez-Zübeyrî'den bu isnadla rivayet etmiş ve: 'Hasen gariptir' demiştir.
وقد ذكر البخاري هذه القصة عن أبي هريرة فقال في كتاب "فضائل القرآن" وفي كتاب "الوكالة" وفي "صفة إبليس" من صحيحه: قال عثمان بن الهيثم أبو عمرو حدثنا عوف عن محمد بن سيرين عن أبي هريرة قال: وكلني رسول الله ﷺ بحفظ زكاة رمضان فأتاني آت فجعل يحثو من الطعام فأخذته وقلت: لأرفعنك إلى رسول الله ﷺ قال: إني محتاج وعلي عيال ولي حاجة شديدة. قال: فخليت عنه. فأصبحت فقال النبي ﷺ: "يا أبا هريرة ما فعل أسيرك البارحة؟ " قال: قلت يا رسول الله شكا حاجة شديدة وعيالا فَرحِمْتُه وخليت سبيله. قال: "أما إنه قد كَذَبك وسيعود" فعرفت أنه سيعود لقول رسول الله ﷺ: "إنه سيعود" فرصدته فجاء يحثو من الطعام فأخذته فقلت: لأرفعنك إلى رسول الله ﷺ قال: دعني فإني محتاج وعلي عيال لا أعود. فرحمته وخليت سبيله فأصبحت فقال لي رسول الله ﷺ: "يا أبا هريرة ما فعل أسيرك البارحة؟ " قلت: يا رسول الله شكا حاجة وعيالا فرحمته فخليت سبيله. قال: "أما إنه قد كذبك وسيعود" فرصدته الثالثة فجاء يحثو من الطعام فأخذته فقلت: لأرفعنك إلى رسول الله ﷺ. وهذا آخر ثلاث مرات أنَّك تزعم أنك لا تعود ثم تعود. فقال: دعني أعلمك كلمات ينفعك الله بها. قلت: ما هن. قال: إذا أويت إلى فراشك فاقرأ آية الكرسي: (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ) حتى تختم الآية فإنك لن يزال عليك من الله حافظ ولا يقربك شيطان حتى تصبح فخليت سبيله فأصبحت فقال لي رسول الله ﷺ: "ما فعل أسيرك البارحة؟ " قلت: يا رسول الله زعم أنه يعلمني كلمات ينفعني الله بها فخليت سبيله. قال: "ما هي؟ " قال: قال لي: إذا أويت إلى فراشك فاقرأ آية الكرسي من أولها حتى تختم الآية: (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ) وقال لي: لن يزال عليك من الله حافظ ولا يقربك شيطان حتى تصبح. وكانوا أحرص شيء على الخير، فقال النبي
Buhârî bu kıssayı Ebû Hüreyre'den zikretmiş ve Sahîh'inin “Fedâilü'l-Kur'ân”, “el-Vekâle” ve “Sıfatu İblîs” bölümlerinde şöyle demiştir: Osman b. el-Heysim Ebû Amr dedi ki: Bize Avf, Muhammed b. Sîrîn'den, o Ebû Hüreyre'den anlattı; [Ebû Hüreyre] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Ramazan zekâtını korumakla görevlendirdi. Derken bir kimse gelip yiyecekten avuçlamaya başladı. Onu yakaladım ve: “Seni kesinlikle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e götüreceğim” dedim. Dedi ki: “Ben ihtiyaç sahibiyim, bakmakla yükümlü olduğum bir ailem ve şiddetli bir ihtiyacım var.” [Ebû Hüreyre] dedi ki: Bunun üzerine onu serbest bıraktım. Sabah olunca Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ebû Hüreyre! Dün geceki esirin ne yaptı?» buyurdu. Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Şiddetli bir ihtiyaçtan ve çoluk çocuktan dert yandı, ben de ona acıdım ve salıverdim.” Buyurdu ki: «Haberin olsun, o sana yalan söyledi ve tekrar gelecektir.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in «O tekrar gelecektir» sözünden dolayı geleceğini anladım ve onu gözetledim. Tekrar gelip yiyecekten avuçlamaya başladı. Onu yakaladım ve: “Seni kesinlikle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e götüreceğim” dedim. Dedi ki: “Bırak beni; ben gerçekten muhtacım, bakmakla yükümlü olduğum ailem var, bir daha dönmem.” Ben de ona acıdım ve salıverdim. Sabah olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «Ey Ebû Hüreyre! Dün geceki esirin ne yaptı?» buyurdu. Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! İhtiyaçtan ve çoluk çocuktan dert yandı, ben de ona acıdım ve salıverdim.” Buyurdu ki: «Haberin olsun, o sana yalan söyledi ve tekrar gelecektir.» Üçüncü defa onu gözetledim. Gelip yine yiyecekten avuçlamaya başladı. Onu yakaladım ve: “Seni kesinlikle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e götüreceğim. Bu, bir daha dönmeyeceğini iddia edip sonra tekrar döndüğün üç seferin sonuncusudur” dedim. Bunun üzerine dedi ki: “Bırak beni, sana Allah'ın kendisiyle seni faydalandıracağı bazı kelimeler öğreteyim.” “Onlar nedir?” dedim. Dedi ki: “Yatağına girdiğinde Âyete'l-Kürsî'yi: { اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah olmayandır; Hayy'dır, Kayyûm'dur” ayetin sonuna kadar oku. Şüphesiz [böyle yaparsan] sabaha çıkıncaya kadar senin üzerinde Allah'tan daima bir koruyucu bulunur ve şeytan sana yaklaşamaz.” Ben de onu salıverdim. Sabah olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «Dün geceki esirin ne yaptı?» buyurdu. Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Bana, Allah'ın kendisiyle beni faydalandıracağı birtakım kelimeler öğreteceğini iddia etti, ben de onu salıverdim.” «O kelimeler nedir?» buyurdu. Dedim ki: Bana: “Yatağına girdiğinde başından sonuna kadar Âyete'l-Kürsî'yi oku: { اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah olmayandır; Hayy'dır, Kayyûm'dur” ve [ayrıca] bana: 'Sabaha çıkıncaya kadar senin üzerinde Allah'tan daima bir koruyucu bulunur ve şeytan sana yaklaşamaz' dedi.” Onlar (sahabeler) hayra karşı son derece hırslı idiler. Bunun üzerine Nebî
ﷺ: "أما إنه صدقك وهو كذوب تعلم من تخاطب مُذْ ثلاث ليال يا أبا هريرة؟ " قلت : لا قال: "ذاك شيطان".
sallallâhu aleyhi ve sellem: “O çok yalancı olduğu halde sana doğruyu söylemiş . Üç geceden beri kiminle konuştuğunu biliyor musun ey Ebû Hüreyre?” buyurdu. Dedim ki : 'Hayır.' “O bir şeytandı” buyurdu.
كذا رواه البخاري معلقا بصيغة الجزم وقد رواه النسائي في "اليوم والليلة" عن إبراهيم بن يعقوب عن عثمان بن الهيثم فذكره وقد روي من وجه آخر عن أبي هريرة بسياق آخر قريب من هذا فقال الحافظ أبو بكر بن مردويه في تفسيره:
Buhârî bunu cezm sîgasıyla muallak olarak rivayet etmiştir . Nesâî de bunu “el-Yevm ve'l-Leyle” adlı eserinde İbrâhîm b. Ya'kūb'dan, o Osman b. el-Heysim'den nakletmiştir . Ebû Hüreyre'den buna yakın başka bir bağlamda diğer bir yoldan da rivayet edilmiştir; Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye tefsirinde şöyle demiştir:
حدثنا محمد بن عبد الله بن عمرويه الصفار، حدثنا أحمد بن زهير بن حرب أخبرنا مسلم بن إبراهيم أخبرنا إسماعيل بن مسلم العبدي أخبرنا أبو المتوكل الناجي: أن أبا هريرة كان معه مفتاح بيت الصدقة وكان فيه تمر فذهب يوما ففتح الباب فوجد التمر قد أخذ منه ملء كف ودخل يوما آخر فإذا قد أخذ منه ملء كف ثم دخل يومًا آخر ثالثًا فإذا قد أخذ منه مثل ذلك. فشكا ذلك أبو هريرة إلى النبي ﷺ فقال له النبي ﷺ: "تحب أن تأخذ صاحبك هذا؟ " قال: نعم. قال: "فإذا فتحت الباب فقل: سبحان من سخرك محمد" فذهب ففتح الباب فقال : سبحان من سخرك محمد . فإذا هو قائم بين يديه قال: يا عدو الله أنت صاحب هذا؟ قال: نعم دعني فإني لا أعود ما كنت آخذا إلا لأهل بيت من الجن فقراء، فخلى عنه ثم عاد الثانية ثم عاد الثالثة. فقلت: أليس قد عاهدتني ألا تعود؟ لا أدعك اليوم حتى أذهب بك إلى النبي ﷺ قال: لا تفعل فإنك إن تدعني علمتك كلمات إذا أنت قلتها لم يقربك أحد من الجن صغير ولا كبير ذكر ولا أنثى قال له: لتفعلن؟ قال: نعم. قال: ما هن؟ قال: (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ) قرأ آية الكرسي حتى ختمها فتركه فذهب فأبعد فذكر ذلك أبو هريرة للنبي ﷺ فقال له رسول الله ﷺ: "أما علمت أن ذلك كذلك؟ ".
Bize Muhammed b. Abdillâh b. Amreveyh es-Saffâr anlattı, bize Ahmed b. Züheyr b. Harb anlattı, bize Müslim b. İbrâhîm bildirdi, bize İsmâîl b. Müslim el-Abdî bildirdi, bize Ebü'l-Mütevekkil en-Nâcî bildirdi: Ebû Hüreyre'nin yanında sadaka evinin anahtarı vardı ve orada hurma bulunuyordu. Bir gün gidip kapıyı açtı, hurmadan bir avuç dolusu alındığını gördü. Başka bir gün girdi, yine bir avuç dolusu alındığını gördü. Üçüncü bir gün girdi, yine aynı şekilde alındığını gördü. Ebû Hüreyre bunu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikayet etti; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Bu arkadaşını yakalamak ister misin?” buyurdu. 'Evet' dedi. “Kapıyı açtığın zaman: 'Seni Muhammed'e boyun eğdiren [Allah'ı] tesbih ederim' de” buyurdu . Gidip kapıyı açtı ve: 'Seni Muhammed'e boyun eğdiren [Allah'ı] tesbih ederim' dedi . Bir de baktı ki karşısında dikilmiş duruyor! 'Ey Allah'ın düşmanı, bunu yapan sen misin?' dedi. 'Evet, beni bırak, bir daha dönmem; ben onu ancak cinlerden fakir bir ev halkı için alıyordum' dedi. Onu bıraktı; sonra ikinci kez döndü, sonra üçüncü kez döndü. [Ebû Hüreyre]: 'Bir daha dönmeyeceğine dair bana söz vermemiş miydin? Seni Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem götürünceye kadar bugün bırakmayacağım' dedi. [Cin]: 'Yapma; çünkü beni bırakırsan sana öyle kelimeler öğretirim ki onları söylediğinde cinlerden ne küçük ne büyük, ne erkek ne dişi hiçbiri sana yaklaşamaz' dedi. Ona: 'Bunu gerçekten yapar mısın?' dedi. 'Evet' dedi. 'Onlar nedir?' dedi. {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} “Allah, O'ndan başka ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur...” dedi ve Âyetü'l-Kürsî'yi sonuna kadar okudu. Onu bıraktı, o da çekip gitti. Ebû Hüreyre bunu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Bunun böyle olduğunu bilmiyor muydun?” buyurdu.
وقد رواه النسائي عن أحمد بن محمد بن عبيد الله عن شعيب بن حرب عن إسماعيل بن مسلم عن أبي المتوكل عن أبي هريرة به وقد تقدم لأبي بن كعب كائنة مثل هذه أيضًا فهذه ثلاث وقائع.
Bunu Nesâî, Ahmed b. Muhammed b. Ubeydillâh'tan, o Şuayb b. Harb'den, o İsmâîl b. Müslim'den, o Ebü'l-Mütevekkil'den, o Ebû Hüreyre'den bu şekilde rivayet etmiştir . Übeyy b. Ka'b'ın başına da buna benzer bir olay gelmişti; işte bunlar üç ayrı hadisedir.
قصة أخرى: قال أبو عبيد في كتاب "الغريب": حدثنا أبو معاوية عن أبي عاصم الثقفي عن الشعبي عن عبد الله بن مسعود قال: خرج رجل من الإنس فلقيه رجل من الجن فقال: هل لك أن تصارعني؟ فإن صرعتني علمتك آية إذا قرأتها حين تدخل بيتك لم يدخله شيطان؟ فصارعه فصرعه فقال: إني أراك ضئيلا شخيتا كأن ذراعيك ذراعا كلب أفهكذا أنتم أيها الجن. كلكم أم أنت من بينهم؟ فقال: إني بينهم لضليع فعاودني فصارعه فصرعه الإنسي. فقال: تقرأ آية الكرسي فإنه لا يقرؤها أحد إذا دخل بيته إلا خرج الشيطان وله خَبَخٌ كخبج الحمار.
Bir başka kıssa: Ebû Ubeyd, "el-Garîb" adlı eserinde şöyle demiştir: Bize Ebû Muâviye, Ebû Âsım es-Sekafî'den, o Şa'bî'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan [şöyle dediğini] anlattı: İnsanlardan bir adam dışarı çıktı ve cinlerden bir adamla karşılaştı. [Cin] dedi ki: "Benimle güreş tutmak ister misin? Eğer beni yere serersen, sana evine girdiğinde okuyacağın ve [okuduğun takdirde] o eve asla bir şeytanın giremeyeceği bir ayet öğretirim." [İnsan] onunla güreşti ve onu yere serdi. [İnsan] dedi ki: "Ben seni zayıf ve cılız görüyorum; sanki kolların bir köpeğin ön ayakları gibi! Siz cinler hepiniz böyle misiniz, yoksa aralarından sadece sen mi böylesin?" [Cin] dedi ki: "Şüphesiz ben onların arasında iri yarı ve güçlü olan biriyim. Hadi benimle bir daha [güreş]!" [İnsan] onunla tekrar güreşti ve insan onu [yine] yere serdi. [Bunun üzerine cin] dedi ki: "Âyetü'l-Kürsî'yi okursun; zira bir kimse evine girerken onu okursa, şeytan eşeğin yellenmesi gibi bir ses çıkararak [oradan] çıkıp gider."
فقيل لابن مسعود: أهو عمر؟ فقال: من عسى أن يكون إلا عمر.
İbn Mes'ûd'a: 'O [insan] Ömer miydi?' denildi. O da: 'Ömer'den başka kim olabilirdi ki!' dedi.
قال أبو عبيد: الضئيل: النحيف الجسم والخَبَج بالخاء المعجمة ويقال: بالحاء المهملة: الضراط .
Ebû Ubeyd şöyle dedi: ed-Daîl (الضئيل), zayıf ve cılız bedenli demektir. el-Habac (الخَبَج) ise noktalı hı (خ) iledir; noktasız ha (ح) ile [el-hebec] de denilir ki yellenmek manasındadır.
حديث آخر عن أبي هريرة: قال الحاكم أبو عبد الله في مستدركه: حدثنا علي بن حمشاذ حدثنا بشر بن موسى حدثنا الحميدي حدثنا سفيان حدثني حكيم بن جُبَير الأسدي عن أبي صالح عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: "سورة البقرة فيها آية سيدة آي القرآن لا تقرأ في بيت فيه شيطان إلا خرج منه! آية الكرسي".
Ebû Hüreyre'den Başka Bir Hadis: Hâkim Ebû Abdillâh el-Müstedrek'inde şöyle dedi: Bize Ali b. Hamşâz anlattı, bize Bişr b. Mûsâ anlattı, bize el-Humeydî anlattı, bize Süfyân anlattı, bana Hakîm b. Cübeyr el-Esedî, Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bakara Sûresi'nde Kur'an ayetlerinin efendisi olan bir ayet vardır. İçinde şeytan bulunan bir evde okunursa [şeytan] oradan mutlaka çıkar! [O,] Âyetü'l-Kürsî'dir."
وكذا رواه من طريق أخرى عن زائدة عن حكيم بن جبير ثم قال: صحيح الإسناد ولم يخرجاه كذا قال، وقد رواه الترمذي من حديث زائدة [به] ولفظه: "لكل شيء سنام وسنام القرآن سورة البقرة وفيها آية هي سيدة آي القرآن: آية الكرسي". ثم قال: غريب لا نعرفه إلا من حديث حكيم بن جبير، وقد تكلم فيه شعبة وضعفه .
Bunu başka bir yoldan Zâide'den, o Hakîm b. Cübeyr'den şeklinde de rivayet etmiş ve ardından: "İsnadı sahihtir fakat [Buhârî ve Müslim] onu tahric etmemiştir" demiştir. O böyle demiştir; Tirmizî de bunu Zâide'nin hadisinden rivayet etmiş [olup] lafzı şöyledir: "Her şeyin bir zirvesi vardır, Kur'an'ın zirvesi de Bakara Sûresi'dir. Onda Kur'an ayetlerinin efendisi olan bir ayet vardır: Âyetü'l-Kürsî." Sonra şöyle demiştir: Garibdir, bunu sadece Hakîm b. Cübeyr'in hadisinden bilmekteyiz. Şu'be onun hakkında konuşmuş ve onu zayıf saymıştır .
قلت: وكذا ضعفه أحمد ويحيى بن معين وغير واحد من الأئمة وتركه ابن مهدي وكذبه السعدي.
Derim ki: Ahmed, Yahyâ b. Maîn ve imamlardan pek çok kimse de onu zayıf saymıştır. İbn Mehdî onu terk etmiş, es-Sa'dî ise onun yalancı olduğunu söylemiştir.
حديث آخر: قال ابن مَرْدُويه: حدثنا عبد الباقي بن نافع أخبرنا عيسى بن محمد المروزي أخبرنا عمر بن محمد البخاري، أخبرنا أبي أخبرنا عيسى بن موسى غُنْجَار عن عبد الله بن كَيْسان، أخبرنا يحيى بن عقيل عن يحيى بن يعمر عن ابن عمر عن عمر بن الخطاب: أنه خرج ذات يوم إلى الناس وهم سماطات فقال: أيكم يخبرني بأعظم آية في القرآن؟ فقال ابن مسعود: على الخبير سَقَطْتَ سمعت رسول الله ﷺ يقول: "أعظم آية في القرآن: (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ) " .
Başka Bir Hadis: İbn Merdûye şöyle dedi: Bize Abdülbâkî b. Nâfi' anlattı, bize Îsâ b. Muhammed el-Mervezî haber verdi, bize Ömer b. Muhammed el-Buhârî haber verdi, bize babam haber verdi, bize Îsâ b. Mûsâ Guncâr, Abdullah b. Keysân'dan haber verdi, bize Yahyâ b. Akîl, Yahyâ b. Ya'mer'den , o İbn Ömer'den, o Ömer b. el-Hattâb'dan haber verdi: O bir gün saflar hâlinde duran insanların yanına çıktı ve: "Hanginiz bana Kur'an'daki en büyük ayeti haber verir?" dedi. İbn Mes'ûd: "Tam ehline rastladın! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: 'Kur'an'daki en büyük ayet: {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} “Allah, O'ndan başka ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur” [ayetidir]' " dedi .
حديث آخر في اشتماله على اسم الله الأعظم: قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن بكر أخبرنا عبيد الله بن أبي زياد حدثنا شهر بن حوشب عن أسماء بنت يزيد بن السكن قالت : سمعت رسول الله ﷺ يقول في هاتين الآيتين (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ) و {الم * اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} [آل عمران: ١، ٢] "إن فيهما اسم الله الأعظم" .
[Âyetü'l-Kürsî'nin] İsm-i A'zam'ı İçerdiğine Dair Başka Bir Hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr anlattı, bize Ubeydullâh b. Ebî Ziyâd haber verdi, bize Şehr b. Havşeb, Esmâ bint Yezîd b. es-Seken'den anlattı; o şöyle dedi : Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu iki ayet hakkında şöyle buyurduğunu işittim: {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} “Allah, O'ndan başka ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur” ve {الم * اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} “Elif, Lâm, Mîm. Allah, O'ndan başka ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur” [Âl-i İmrân: 1-2]: “Şüphesiz bu ikisinde Allah'ın İsm-i A'zam'ı vardır” .
وكذا رواه أبو داود عن مُسدَّد والترمذي عن علي بن خَشْرم وابن ماجة عن أبي بكر بن أبي شيبة ثلاثتهم عن عيسى بن يونس عن عبيد الله بن أبي زياد به وقال الترمذي: حسن صحيح.
Aynı şekilde bunu Ebû Dâvûd Müsedded'den, Tirmizî Ali b. Haşrem'den, İbn Mâce ise Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den -üçü de Îsâ b. Yûnus'tan, o da Ubeydullâh b. Ebî Ziyâd'dan bu isnadla- rivayet etmiştir. Tirmizî: "Hasen sahihtir" demiştir.
حديث آخر في معنى هذا عن أبي أمامة ﵁: قال ابن مَرْدُويه: أخبرنا عبد الرحمن بن نمير أخبرنا إسحاق بن إبراهيم بن إسماعيل أخبرنا هشام بن عمار أخبرنا الوليد بن مسلم، أخبرنا عبد الله بن العلاء بن زيد: أنه سمع القاسم بن عبد الرحمن يحدث عن أبي أمامة يرفعه قال: "اسم الله الأعظم الذي إذا دعي به أجاب في ثلاث: سورة البقرة وآل عمران وطه" وقال هشام -وهو ابن عمار خطيب دمشق-: أما البقرة فـ (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ) وفي آل عمران: {الم * اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} وفي طه: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ} [طه: ١١١] .
Bu Anlamda Ebû Ümâme radıyallâhu anh'tan Başka Bir Hadis: İbn Merdûye dedi ki: Bize Abdurrahman b. Nümeyr haber verdi, bize İshak b. İbrâhîm b. İsmâîl haber verdi, bize Hişâm b. Ammâr haber verdi, bize el-Velîd b. Müslim haber verdi, bize Abdullah b. el-Alâ b. Zeyd haber verdi: O, el-Kâsım b. Abdirrahmân'ı Ebû Ümâme'den merfû olarak rivayet ederken işitmiştir; [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Kendisiyle dua edildiğinde icabet edilen Allah'ın İsm-i A'zam'ı üç [sûrede]dir: Bakara, Âl-i İmrân ve Tâhâ sûreleri." Şam hatibi olan Hişâm b. Ammâr dedi ki: Bakara'daki {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} “Allah, O'ndan başka ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur”; Âl-i İmrân'daki {الم * اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} “Elif, Lâm, Mîm. Allah, O'ndan başka ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur”; Tâhâ'daki ise {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ} “Bütün yüzler Hayy ve Kayyûm olan [Allah]'a boyun eğmiştir” [Tâhâ: 111] [ayetidir] .
حديث آخر عن أبي أمامة في فضل قراءتها بعد الصلاة المكتوبة: قال أبو بكر بن مَرْدُويه: حدثنا محمد بن محرز بن مساور الأدمي أخبرنا جعفر بن محمد بن الحسن أخبرنا الحُسَين بن بشر بطَرسُوس أخبرنا محمد بن حمير أخبرنا محمد بن زياد عن أبي أمامة قال: قال رسول الله ﷺ: "من قرأ دُبُر كل صلاة مكتوبة آية الكرسي لم يمنعه من دخول الجنة إلا أن يموت".
Ebû Ümâme'den Farz Namazın Ardından Onu Okumanın Faziletine Dair Başka Bir Hadis: Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Mihrez b. Müsâvir el-Edemî anlattı, bize Ca'fer b. Muhammed b. el-Hasen haber verdi, bize Tarsus'ta el-Hüseyn b. Bişr haber verdi, bize Muhammed b. Humeyr haber verdi, bize Muhammed b. Ziyâd, Ebû Ümâme'den haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim her farz namazın ardından Âyetü'l-Kürsî'yi okursa, cennete girmesine ölmekten başka hiçbir şey engel olmaz."
وهكذا رواه النسائي في "اليوم والليلة" عن الحسين بن بشر به وأخرجه ابن حبان في صحيحه من حديث محمد بن حِمْير وهو الحمصي من رجال البخاري أيضًا فهو إسناد على شرط البخاري، وقد زعم أبو الفرج بن الجوزي أنه حديث موضوع فالله أعلم. وقد روى ابن مردويه من حديث علي والمغيرة بن شعبة وجابر بن عبد الله نحو هذا الحديث. ولكن في إسناد كل منها ضعف.
Bunu Nesâî de "el-Yevm ve'l-Leyle"de Hüseyn b. Bişr'den bu şekilde rivayet etmiştir . İbn Hibbân da Sahîh'inde Muhammed b. Humeyr'in hadisinden tahric etmiştir; o Hımslı olup aynı zamanda Buhârî'nin ricalindendir, dolayısıyla bu senet Buhârî'nin şartına göredir. Ebu'l-Ferec İbnü'l-Cevzî ise bunun uydurma bir hadis olduğunu iddia etmiştir ; doğrusunu Allah bilir. İbn Merdûye de Ali , Mugîre b. Şu'be ve Câbir b. Abdillâh'ın hadisinden buna benzer rivayet etmiştir. Fakat bunların her birinin isnadında zayıflık vardır.
وقال ابن مردويه أيضا: حدثنا محمد بن الحسن بن زياد المقري أخبرنا يحيى بن دُرُسْتُوَيه المروزي أخبرنا زياد بن إبراهيم أخبرنا أبو حمزة السكري عن المثنى عن قتادة عن الحسن عن أبي موسى الأشعري عن النبي ﷺ قال: "أوحى الله إلى موسى بن عمران ﵇ أن اقرأ آية الكرسي في دبر كل صلاة مكتوبة فإنه من يقرؤها في دبر كل صلاة مكتوبة أجعلْ له قلب الشاكرين ولسان الذاكرين وثواب المنيبين وأعمال الصديقين ولا يواظب على ذلك إلا نبي أو صديق أو عبد امتحنتُ قلبه للإيمان أو أريد قتله في سبيل الله" وهذا حديث منكر جدًّا.
İbn Merdûye yine şöyle dedi: Bize Muhammed b. el-Hasen b. Ziyâd el-Mukrî anlattı, bize Yahyâ b. Dürüstüveyh el-Mervezî haber verdi, bize Ziyâd b. İbrâhîm haber verdi, bize Ebû Hamza es-Sukkerî, el-Müsennâ'dan, o Katâde'den, o el-Hasen'den, o Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den, o Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den haber verdi; şöyle buyurdu: "Allah, Mûsâ b. İmrân aleyhisselâm'a: 'Her farz namazın peşinden Âyetü'l-Kürsî'yi oku; çünkü her kim onu her farz namazın peşinden okursa ona şükredenlerin kalbini, zikredenlerin dilini, [Allah'a] yönelenlerin sevabını ve sıddîkların amellerini veririm. Buna ancak bir nebî, bir sıddîk veya kalbini iman için sınadığım yahut yolumda öldürülmesini dilediğim bir kul devam eder' diye vahyetti" . Bu son derece münker bir hadistir.
حديث آخر في أنها تحفظ من قرأها أول النهار وأول الليل: قال أبو عيسى الترمذي: حدثنا يحيى بن المغيرة أبو سلمة المخزومي المديني أخبرنا ابن أبي فديك عن عبد الرحمن المليكي عن
Günün ve gecenin evvelinde onu okuyan kimseyi koruduğuna dair başka bir hadis: Ebû Îsâ et-Tirmizî şöyle dedi: Bize Yahyâ b. el-Mugîre Ebû Seleme el-Mahzûmî el-Medînî anlattı, bize İbn Ebî Füdeyk haber verdi, [o da] Abdurrahman el-Müleykî'den...
زرارة بن مصعب عن أبي سلمة عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "من قرأ: {حم} المؤمن إلى: {إِلَيْهِ الْمَصِيرُ} [غافر: ١ - ٣] وآية الكرسي حين يصبح حفظ بهما حتى يمسي ومن قرأهما حين يمسي حفظ بهما حتى يصبح" ثم قال: هذا حديث غريب وقد تكلم بعض أهل العلم في عبد الرحمن بن أبي بكر بن أبي مُلَيْكة المليكي من قبل حفظه .
Zürâre b. Mus'ab'dan, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim sabahladığında Mü'min [Sûresi'nin başındaki] {حم} “Hâ, Mîm”den {إِلَيْهِ الْمَصِيرُ} “Dönüş O'nadır”a kadar [olan kısmı] [Gâfir: 1-3] ve Âyetü'l-Kürsî'yi okursa, bu ikisi sayesinde akşama kadar korunur. Kim de akşamladığında bu ikisini okursa, bu ikisi sayesinde sabaha kadar korunur." Sonra [Tirmizî] şöyle dedi: Bu hadis garibdir; ilim ehlinden bazıları Abdurrahman b. Ebî Bekr b. Ebî Müleyke el-Müleykî hakkında hıfzı yönünden konuşmuşlardır .
وقد ورد في فضيلتها أحاديث أخر تركناها اختصارًا لعدم صحتها وضعف أسانيدها كحديث على قراءتها عند الحجامة: أنها تقوم مقام حجامتين وحديث أبي هريرة في كتابتها في اليد اليسرى بالزعفران سبع مرات وتلحس للحفظ وعدم النسيان أوردهما ابن مردويه وغير ذلك.
Onun fazileti hakkında, sahih olmamaları ve senetlerinin zayıflığı sebebiyle kısalık olsun diye bıraktığımız başka hadisler de rivayet edilmiştir; hacamat esnasında okunmasının iki hacamat yerine geçeceğine dair Ali hadisi ile hafıza ve unutmamak için safranla sol ele yedi defa yazılıp yalanmasına dair Ebû Hüreyre hadisi gibi. Bunları ve başkalarını İbn Merdûye zikretmiştir.
وهذه الآية مشتملة على عشر جمل مستقلة.
Bu ayet on müstakil cümleyi içermektedir.
فقوله: (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ) إخبار بأنه المتفرد بالإلهية لجميع الخلائق (الْحَيُّ الْقَيُّومُ) أي: الحي في نفسه الذي لا يموت أبدًا المقيم لغيره وكان عمر يقرأ: "القَيَّام" فجميع الموجودات مفتقرة إليه وهو غني عنها ولا قوام لها بدون أمره كقوله: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ بِأَمْرِهِ} [الروم: ٢٥] وقوله: (لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ) أي: لا يعتريه نقص ولا غفلة ولا ذهول عن خلقه بل هو قائم على كل نفس بما كسبت شهيد على كل شيء لا يغيب عنه شيء ولا يخفى عليه خافية ، ومن تمام القيومية أنه لا يعتريه سنة ولا نوم، فقوله: (لا تَأْخُذُهُ) أي: لا تغلبه سنة وهي الوسن والنعاس ولهذا قال: (وَلا نَوْمٌ) لأنه أقوى من السنة. وفي الصحيح عن أبي موسى قال: قام فينا رسول الله ﷺ بأربع كلمات فقال: "إن الله لا ينام ولا ينبغي له أن ينام يخفض القسط ويرفعه يرفع إليه عمل النهار قبل عمل الليل وعمل الليل قبل عمل النهار حجابه النور -أو النار-لو كشفه لأحرقت سُبُحات وجهه ما انتهى إليه بصره من خلقه" .
{اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ} “Allah, O'ndan başka ilah yoktur” buyruğu, bütün yaratılmışlar için ilahlıkta tek olduğunu haber vermektedir. {الْحَيُّ الْقَيُّومُ} “Hayy'dır, Kayyûm'dur”; yani bizzat Kendisi diri olan, asla ölmeyen ve başkasını varlıkta tutandır. Ömer "el-Kayyâm" şeklinde okurdu. Dolayısıyla bütün varlıklar O'na muhtaçtır, O ise onlardan müstağnidir; O'nun emri olmaksızın onların hiçbir tutanağı yoktur; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ بِأَمْرِهِ} “Göğün ve yerin O'nun buyruğuyla ayakta durması da O'nun delillerindendir” [Rûm: 25]. {لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ} “O'nu ne bir uyuklama tutabilir ne de uyku” buyruğu ise; O'na ne bir eksiklik, ne bir gaflet, ne de yarattıklarından habersiz kalma hali arız olmaz; aksine O, her bir nefsin kazandığı üzerinde kâimdir, her şeye şahittir, O'ndan hiçbir şey kaybolmaz ve hiçbir gizli O'na saklı kalmaz . Kayyûmiyetin kemalinden ötürüdür ki O'na uyuklama ve uyku arız olmaz. {لا تَأْخُذُهُ} buyruğu; yani O'na galebe çalamaz demektir. Sine (سِنَةٌ) ise hafif uyku ve uyuklamadır. Bu sebeple {وَلا نَوْمٌ} “ne de uyku” buyurmuştur; çünkü uyku, uyuklamadan daha güçlüdür. Sahîh'te Ebû Mûsâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda dört kelime ile ayağa kalkıp şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah uyumaz, uyumak O'na yakışmaz da. Adalet terazisini indirir ve kaldırır. Gece amelinden önce gündüz ameli, gündüz amelinden önce de gece ameli O'na yükseltilir. O'nun hicabı nurdur -veya ateştir-; eğer onu açsaydı, yüzünün celal ve ihtişamı, basarının ulaştığı bütün yaratılmışlarını mutlaka yakıp kül ederdi" .
وقال عبد الرزاق: أخبرنا معمر أخبرني الحكم بن أبان عن عكرمة مولى ابن عباس في قوله: (لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ) أن موسى ﵇ سأل الملائكة هل ينام الله ﷿؟ فأوحى الله إلى الملائكة وأمرهم أن يؤرقوه ثلاثا فلا يتركوه ينام ففعلوا ثم أعطوه قارورتين فأمسكهما ثم تركوه وحذروه أن يكسرهما. قال: فجعل ينعس وهما في يده في كل يد واحدة قال: فجعل ينعس وينبه وينعس وينبه حتى نعس نعسة فضرب إحداهما بالأخرى فكسرهما قال معمر: إنما هو مثل ضربه الله ﷿ يقول: فكذلك السموات والأرض في يديه.
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi, bana el-Hakem b. Ebân, İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den {لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ} “O'nu ne bir uyuklama tutabilir ne de uyku” ayeti hakkında şöyle haber verdi: Mûsâ aleyhisselâm meleklere: 'Azîz ve Celîl olan Allah uyur mu?' diye sordu. Bunun üzerine Allah meleklere vahyedip onu üç [gün] uykusuz bırakmalarını ve uyumasına izin vermemelerini emretti. Onlar da öyle yaptılar. Sonra ona iki şişe verip bunları tutmasını söylediler, ardından onu kendi haline bıraktılar ve onları kırmaması konusunda uyardılar. Dedi ki: Şişeler elindeyken -her elinde birer tane- uyuklamaya başladı. Dedi ki: Uyukluyor, irkiliyor; uyukluyor, irkiliyordu ; nihayet öyle bir uyukladı ki birini diğerine çarparak ikisini de kırdı. Ma'mer dedi ki: Bu ancak Azîz ve Celîl olan Allah'ın verdiği bir misaldir; yani 'Gökler ve yer de O'nun iki elinde böyledir' demektedir.
هكذا رواه ابن جرير عن الحسن بن يحيى عن عبد الرزاق فذكره وهو من أخبار بني إسرائيل وهو مما يعلم أن موسى ﵇ لا يخفى عليه مثل هذا من أمر الله ﷿ وأنه منزه عنه.
Bunu İbn Cerîr, el-Hasan b. Yahyâ'dan, o da Abdürrezzâk'tan bu şekilde rivayet edip zikretmiştir. Bu [rivayet], İsrâiloğulları'nın haberlerindendir (İsrâiliyyât). Hâlbuki Azîz ve Celîl olan Allah'ın şanından olan böyle bir hususun Mûsâ aleyhisselâm'a gizli kalmayacağı ve [Allah'ın] bundan münezzeh olduğu bilinen bir gerçektir.
وأغرب من هذا كله الحديث الذي رواه ابن جرير:
Bütün bunlardan daha garibi ise İbn Cerîr'in rivayet ettiği şu hadistir:
حدثنا إسحاق بن أبي إسرائيل حدثنا هشام بن يوسف عن أمية بن شبل عن الحكم بن أبان عن عكرمة عن أبي هريرة قال: سمعت رسول الله ﷺ يحكي عن موسى ﵇ على المنبر، قال: "وقع في نفس موسى: هل ينام الله؟ فأرسل الله إليه ملكًا فأرقه ثلاثًا ثم أعطاه قارورتين في كل يد قارورة وأمره أن يحتفظ بهما". قال: "فجعل ينام تكاد يداه تلتقيان فيستيقظ فيحبس إحداهما على الأخرى، حتى نام نومة فاصطفقت يداه فانكسرت القارورتان" قال: "ضرب الله له مثلا ﷿: أن الله لو كان ينام لم تستمسك السماء والأرض" .
Bize İshak b. Ebî İsrâîl anlattı, bize Hişâm b. Yûsuf, Ümeyye b. Şibl'den, o el-Hakem b. Ebân'dan, o İkrime'den, o Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i minberde Mûsâ aleyhisselâm'dan naklederken işittim; şöyle buyurdu: "Mûsâ'nın içinden 'Allah uyur mu?' [sorusu] geçti. Bunun üzerine Allah ona bir melek gönderdi ve o melek onu üç [gün] uykusuz bıraktı. Sonra ona -her elinde birer tane olmak üzere- iki şişe verip bunları muhafaza etmesini emretti." Buyurdu ki: "Uyumaya başladı, neredeyse elleri birbirine kavuşuyordu; uyanıyor ve birini diğerinden uzak tutuyordu. Nihayet öyle bir daldı ki elleri birbirine çarptı ve iki şişe kırıldı." Buyurdu ki: "Azîz ve Celîl olan Allah ona şu misali verdi: Şayet Allah uyusaydı, gök ve yer ayakta duramazdı" .
وهذا حديث غريب جدا والأظهر أنه إسرائيلي لا مرفوع، والله أعلم.
Bu hadis son derece garibdir; daha zahir olan ise onun merfû değil, İsrâîlî bir rivayet olduğudur. Doğrusunu Allah bilir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن القاسم بن عطية، حدثنا أحمد بن عبد الرحمن الدَّشْتكي حدثني أبي عن أبيه حدثنا أشعث بن إسحاق عن جعفر بن أبي المغيرة عن سعيد بن جبير عن ابن عباس: أن بني إسرائيل قالوا: يا موسى هل ينام ربك؟ قال: اتقوا الله. فناداه ربه ﷿: يا موسى سألوك: هل ينام ربك فخذ زجاجتين في يديك فقم الليلة ففعل موسى فلما ذهب من الليل ثلث نعس فوقع لركبتيه، ثم انتعش فضبطهما حتى إذا كان آخر الليل نعس فسقطت الزجاجتان فانكسرتا. فقال: يا موسى، لو كنت أنام لسقطت السموات والأرض فهلكن كما هلكت الزجاجتان في يديك. وأنزل الله على نبيه ﷺ آية الكرسي.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. el-Kâsım b. Atıyye anlattı, bize Ahmed b. Abdirrahmân ed-Deştekî anlattı, bana babam babasından anlattı, bize Eş'as b. İshak, Ca'fer b. Ebî'l-Mugîre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan anlattı: İsrâiloğulları: 'Ey Mûsâ! Rabbin uyur mu?' dediler. O: 'Allah'tan korkun!' dedi. Rabbi Azze ve Celle ona: 'Ey Mûsâ! Sana Rabbinin uyuyup uyumadığını sordular; ellerine iki cam şişe al ve bu gece ayakta dur!' diye seslendi. Mûsâ da öyle yaptı. Gecenin üçte biri geçince uyukladı ve dizlerinin üzerine düştü; sonra toparlanıp onları sıkıca tuttu. Gecenin sonu olunca tekrar uyukladı ve iki cam şişe düşüp kırıldı. Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurdu: 'Ey Mûsâ! Eğer Ben uyusaydım, gökler ve yer tıpkı senin ellerindeki iki cam şişenin helak olduğu gibi düşüp helak olurdu.' Ve Allah Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Âyetü'l-Kürsî'yi indirdi.
وقوله: (لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ) إخبار بأن الجميع عبيده وفي ملكه وتحت قهره وسلطانه كقوله:
{لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ} “Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur” buyruğu, hepsinin O'nun kulları, O'nun mülkünde, O'nun kahrı ve hâkimiyeti altında olduğunu haber vermektedir; nitekim şöyle buyurmuştur:
{إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا * لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا * وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} [مريم: ٩٣ - ٩٥].
{إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا * لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا * وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} “Göklerde ve yerde olan herkes Rahmân'a ancak birer kul olarak gelecektir. Andolsun ki O, onları kuşatmış ve onları teker teker saymıştır. Ve onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir” [Meryem: 93-95].
وقوله: (مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلا بِإِذْنِهِ) كقوله: {وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَرْضَى} [النجم: ٢٦] وكقوله: {وَلا يَشْفَعُونَ إِلا لِمَنِ ارْتَضَى} [الأنبياء: ٢٨] وهذا من عظمته وجلاله وكبريائه ﷿ أنه لا يتجاسر أحد على أن يشفع عنده إلا بإذن له في الشفاعة كما في حديث الشفاعة: "آتي تحت العرش فأخر ساجدًا فيدعني ما شاء الله أن يدعني ثم يقال: ارفع رأسك وقل تسمع واشفع تشفع" قال: "فيحد لي حدا فأدخلهم الجنة" .
{مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلا بِإِذْنِهِ} “O'nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir?” buyruğu, tıpkı şu ayetler gibidir: {وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَرْضَى} “Göklerde nice melekler vardır ki onların şefaatleri, Allah dilediği ve razı olduğu kimse için izin vermedikçe hiçbir fayda vermez” [Necm: 26] ve {وَلا يَشْفَعُونَ إِلا لِمَنِ ارْتَضَى} “Onlar, O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat edemezler” [Enbiyâ: 28]. Bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın büyüklüğünden, celalinden ve azametindendir ki şefaat konusunda kendisine izin verilmedikçe hiç kimse O'nun katında şefaat etmeye cesaret edemez. Nitekim şefaat hadisinde şöyle buyrulmuştur: "Arş'ın altına gelip secdeye kapanırım . Allah'ın beni bırakmayı dilediği kadar [secde halinde] bırakır; sonra: 'Başını kaldır; söyle, dinlenirsin; şefaat et, şefaatin kabul edilir' denilir." [Resûlullah] dedi ki: "Bana bir sınır çizilir, ben de onları cennete girdiririm" .
وقوله: (يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ) دليل على إحاطة علمه بجميع الكائنات: ماضيها وحاضرها ومستقبلها كقوله إخبارًا عن الملائكة: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} [مريم: ٦٤].
{يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ} “Önlerinde ve arkalarında olanı bilir” buyruğu, O'nun ilminin geçmişi, şimdisi ve geleceğiyle bütün varlıkları kuşattığına delildir; nitekim meleklerden haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bu ikisi arasında ne varsa hepsi O'nundur. Rabbin asla unutkan değildir” [Meryem: 64].
وقوله: (وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلا بِمَا شَاءَ) أي: لا يطلع أحد من علم الله على شيء إلا
{وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلا بِمَا شَاءَ} “O'nun ilminden, dilediği kadarı dışında hiçbir şeyi kavrayamazlar” buyruğu; yani hiç kimse Allah'ın ilminden hiçbir şeye muttali olamaz, ancak
بما أعلمه الله ﷿ وأطلعه عليه. ويحتمل أن يكون المراد لا يطلعون على شيء من علم ذاته وصفاته إلا بما أطلعهم الله عليه كقوله: {وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا} [طه: ١١٠].
Azîz ve Celîl olan Allah'ın kendisine bildirdiği ve muttali kıldığı kadarı müstesna hiçbir şeye muttali olamaz demektir. Muradın, Allah'ın onları muttali kıldığı kadarı müstesna O'nun zat ve sıfatlarının ilminden hiçbir şeye muttali olamayacakları manası olması da muhtemeldir; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا} “Onlar ise O'nu ilim bakımından kuşatamazlar” [Tâhâ: 110].
وقوله: (وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ) قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج حدثنا ابن إدريس عن مطرف بن طريف عن جعفر بن أبي المغيرة عن سعيد بن جبير عن ابن عباس في قوله: (وَسِعَ كُرْسِيُّهُ) قال: علمه، وكذا رواه ابن جرير من حديث عبد الله بن إدريس وهشيم كلاهما عن مطرف بن طريف به.
{وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ} “O'nun kürsîsi gökleri ve yeri kuşatmıştır” buyruğu hakkında İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize İbn İdrîs, Mutarrif b. Tarîf'ten, o Ca'fer b. Ebî'l-Mugîre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan {وَسِعَ كُرْسِيُّهُ} “O'nun kürsîsi kuşatmıştır” ayeti hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: "O'nun ilmi [kuşatmıştır]" dedi. Bunu İbn Cerîr de Abdullah b. İdrîs ve Hüşeym hadisinden rivayet etmiştir; her ikisi de Mutarrif b. Tarîf'ten bu isnadla rivayet etmişlerdir.
قال ابن أبي حاتم: وروي عن سعيد بن جبير مثله. ثم قال ابن جرير: وقال آخرون: الكرسي موضع القدمين ثم رواه عن أبي موسى والسدي والضحاك ومسلم البطين.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Saîd b. Cübeyr'den de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir. Sonra İbn Cerîr şöyle dedi: Başkaları ise "Kürsî, iki ayağın basacağı yerdir" demişlerdir; sonra bunu Ebû Mûsâ, es-Süddî, ed-Dahhâk ve Müslim el-Batîn'den rivayet etmiştir.
وقال شجاع بن مخلد في تفسيره: أخبرنا أبو عاصم عن سفيان عن عمار الدُّهْني عن مسلم البطين عن سعيد بن جبير عن ابن عباس قال: سئل النبي ﷺ عن قول الله: (وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ) قال: "كرسيه موضع قدميه والعرش لا يقدر قدره إلا الله ﷿".
Şücâ' b. Mahled tefsirinde şöyle dedi: Bize Ebû Âsım, Süfyân'dan, o Ammâr ed-Duhnî'den, o Müslim el-Batîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan haber verdi; o şöyle dedi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın: {وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ} “O'nun kürsîsi gökleri ve yeri kuşatmıştır” buyruğu soruldu. O şöyle buyurdu: "O'nun kürsîsi iki ayağının basacağı yerdir; Arş'ın büyüklüğünü ise ancak Azîz ve Celîl olan Allah takdir edebilir."
كذا أورد هذا الحديث الحافظ أبو بكر بن مردويه من طريق شجاع بن مخلد الفلاس، فذكره وهو غلط وقد رواه وَكِيع في تفسيره: حدثنا سفيان عن عمار الدُّهْنِي عن مسلم البطين عن سعيد بن جبير عن ابن عباس قال: الكرسي موضع القدمين والعرش لا يقدر أحد قدره. وقد رواه الحاكم في مستدركه عن أبي العباس محمد بن أحمد المحبوبي عن محمد بن معاذ عن أبي عاصم عن سفيان -وهو الثوري-بإسناده عن ابن عباس موقوفًا مثله وقال: صحيح على شرط الشيخين ولم يخرجاه وقد رواه ابن مردويه من طريق الحاكم بن ظُهَيْر الفزاري الكوفي -وهو متروك-عن السدي عن أبيه عن أبي هريرة مرفوعًا ولا يصح أيضًا.
Bu hadisi Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye de Şücâ' b. Mahled el-Fellâs tarikiyle bu şekilde zikretmiştir ; ancak bu bir hatadır. Vekî' bunu tefsirinde şöyle rivayet etmiştir: Bize Süfyân, Ammâr ed-Duhnî'den , o Müslim el-Batîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: "Kürsî iki ayağın basacağı yerdir; Arş'ın büyüklüğünü ise hiç kimse takdir edemez." Hâkim de Müstedrek'inde Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Ahmed el-Mahbûbî'den, o Muhammed b. Muâz'dan, o Ebû Âsım'dan, o Süfyân'dan -ki es-Sevrî'dir- isnadıyla İbn Abbâs'tan mevkûf olarak benzer şekilde rivayet etmiş ve: "Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir fakat tahric etmemişlerdir" demiştir. İbn Merdûye ise bunu metrûk biri olan el-Hâkim b. Zuheyr el-Fezârî el-Kûfî tarikiyle es-Süddî'den, o babasından, o Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet etmiştir; fakat bu da sahih değildir.
وقال السدي عن أبي مالك: الكرسي تحت العرش. وقال السدي: السموات والأرض في جوف الكرسي والكرسي بين يدي العرش. وقال الضحاك عن ابن عباس: لو أن السموات السبع والأرضين السبع بسطن ثم وصلن بعضهن إلى بعض ما كن في سعة الكرسي إلا بمنزلة الحلقة في المفازة.
es-Süddî, Ebû Mâlik'ten nakletti: "Kürsî, Arş'ın altındadır." es-Süddî dedi ki: "Gökler ve yer Kürsî'nin içindedir; Kürsî ise Arş'ın önündedir." ed-Dahhâk İbn Abbâs'tan nakletti: "Şayet yedi gök ve yedi yer serilip birbirine eklenseydi, Kürsî'nin genişliği yanında ancak çöle atılmış bir halka mesabesinde olurdu."
ورواه ابن جرير وابن أبي حاتم.
Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmişlerdir.
وقال ابن جرير: حدثني يونس أخبرني ابن وهب قال: قال ابن زيد: حدثني أبي قال: قال رسول الله ﷺ: "ما السموات السبع في الكرسي إلا كدراهم سبعة ألقيت في تُرْس". قال: وقال أبو ذر: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ما الكرسي في العرش إلا كحلقة من حديد ألقيت بين ظهري فلاة من الأرض" .
İbn Cerîr dedi ki: Bana Yûnus anlattı, bana İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Bana babam anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Yedi gök Kürsî'nin yanında, bir kalkanın içine atılmış yedi dirhem gibidir." [İbn Zeyd] dedi ki: Ebû Zer de şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Kürsî'nin Arş'ın yanındaki durumu, ancak yeryüzündeki uçsuz bucaksız bir çöle atılmış demir bir halka gibidir" .
وقال أبو بكر بن مردويه: أخبرنا سليمان بن أحمد أخبرنا عبد الله بن وهيب الغزي
Ebû Bekir b. Merdûye şöyle dedi: Bize Süleymân b. Ahmed haber verdi, bize Abdullah b. Vüheyb el-Gazzî haber verdi:
أخبرنا محمد بن أبي السَّرِيّ العسقلاني أخبرنا محمد بن عبد الله التميمي عن القاسم بن محمد الثقفي عن أبي إدريس الخولاني عن أبي ذر الغفاري، أنه سأل النبي ﷺ عن الكرسي فقال رسول الله ﷺ: "والذي نفسي بيده ما السموات السبع والأرضون السبع عند الكرسي إلا كحلقة ملقاة بأرض فلاة، وإن فضل العرش على الكرسي كفضل الفلاة على تلك الحلقة" .
bize Muhammed b. Ebî's-Serî el-Askalânî haber verdi, bize Muhammed b. Abdillâh et-Temîmî, el-Kâsım b. Muhammed es-Sekafî'den, o Ebû İdrîs el-Havlânî'den, o Ebû Zer el-Gıfârî'den haber verdi; o Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kürsî hakkında sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Nefsim elinde olana yemin olsun ki, Kürsî'nin yanında yedi gök ve yedi yer, ancak uçsuz bucaksız bir çöle atılmış bir halka gibidir. Arş'ın Kürsî'ye üstünlüğü ise, o çölün o halkaya olan üstünlüğü gibidir" .
وقال الحافظ أبو يعلى الموصلي في مسنده: حدثنا زهير حدثنا ابن أبي بُكَيْر حدثنا إسرائيل عن أبي إسحاق عن عبد الله بن خليفة عن عمر، ﵁ قال: أتت امرأة إلى رسول الله ﷺ فقالت: ادع الله أن يدخلني الجنة. قال: فعظم الرب ﵎ وقال: "إن كرسيه وسع السموات والأرض وإن له أطيطًا كأطيط الرَّحل الجديد من ثقله" .
Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî Müsned'inde şöyle dedi: Bize Züheyr anlattı, bize İbn Ebî Bükeyr anlattı, bize İsrâîl, Ebû İshak'tan, o Abdullah b. Halîfe'den, o Ömer radıyallâhu anh'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir kadın gelip: 'Beni cennete koyması için Allah'a dua et' dedi. [Ömer] dedi ki: Bunun üzerine [Resûlullah], Rabbi Tebâreke ve Teâlâ'yı yüceltti ve şöyle buyurdu: "Şüphesiz O'nun kürsîsi gökleri ve yeri kuşatmıştır; ve ağırlığından ötürü yeni bir semerin gıcırdaması gibi onun da bir gıcırtısı vardır" .
وقد رواه الحافظ البزار في مسنده المشهور وعبد بن حميد وابن جرير في تفسيريهما والطبراني وابن أبي عاصم في كتابي السنة لهما والحافظ الضياء في كتاب "المختار" من حديث أبي إسحاق السبيعي عن عبد الله بن خليفة وليس بذاك المشهور وفي سماعه من عمر نظر ثم منهم من يرويه عنه عن عمر موقوفًا ومنهم من يرويه عنه مرسلا ومنهم من يزيد في متنه زيادة غريبة ومنهم من يحذفها.
Bunu Hâfız el-Bezzâr meşhur Müsned'inde, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr tefsirlerinde, Taberânî ve İbn Ebî Âsım Kitâbü's-Sünne adlı eserlerinde, Hâfız ed-Dıyâ ise "el-Muhtâre" adlı kitabında Ebû İshak es-Sebîî'nin hadisinden, o Abdullah b. Halîfe'den rivayet etmişlerdir. O pek meşhur biri değildir ve Ömer'den hadis işitmesinde ihtilaf/şüphe vardır . Sonra onlardan kimi bunu ondan [Ebû İshak'tan], o Ömer'den mevkûf olarak rivayet etmekte, kimi ondan mürsel olarak aktarmakta, kimi metnine garip bir fazlalık eklemekte, kimi de onu hazfetmektedir.
وأغرب من هذا حديث جبير بن مطعم في صفة العرش كما رواه أبو داود في كتابه السنة من سننه ، والله أعلم.
Bundan daha garibi ise Cübeyr b. Mut'ım'in Arş'ın sıfatına dair Ebû Dâvûd'un Sünen'indeki Kitâbü's-Sünne bölümünde rivayet ettiği hadistir . Doğrusunu Allah bilir.
وقد روى ابن مردويه وغيره أحاديث عن بريدة وجابر وغيرهما في وضع الكرسي يوم القيامة لفصل القضاء، والظاهر أن ذلك غير المذكور في هذه الآية.
İbn Merdûye ve başkaları Büreyde, Câbir ve başkalarından kıyamet günü hüküm verilmesi için Kürsî'nin konulacağına dair hadisler rivayet etmişlerdir; zahir olan ise bunun bu ayette zikredilenden farklı olduğudur.
وقد زعم بعض المتكلمين على علم الهيئة من الإسلاميين: أن الكرسي عندهم هو الفلك الثامن وهو فلك الثوابت الذي فوقه الفلك التاسع وهو الفلك الأثير ويقال له: الأطلس. وقد رد ذلك عليهم آخرون.
Müslüman hey'et (astronomi) ilminden bahseden bazı kimseler; onlara göre Kürsî'nin sekizinci felek yani sabit yıldızlar feleği olduğunu, bunun üzerinde ise dokuzuncu felek yani esîr feleği -buna Atlas da denir- bulunduğunu iddia etmişlerdir. Başkaları ise onların bu görüşünü reddetmiştir.
وروى ابن جرير من طريق جُويبر عن الحسن البصري أنه كان يقول: الكرسي هو العرش. والصحيح أن الكرسي غير العرش والعرش أكبر منه، كما دلت على ذلك الآثار والأخبار، وقد اعتمد ابن جرير على حديث عبد الله بن خليفة، عن عمر في ذلك وعندي في صحته نظر والله أعلم.
İbn Cerîr, Cüveybir tarikiyle Hasan-ı Basrî'den onun: "Kürsî, Arş'ın kendisidir" dediğini rivayet etmiştir. Sahih olan ise haber ve rivayetlerin de delalet ettiği üzere Kürsî'nin Arş'tan başka olduğu ve Arş'ın ondan daha büyük olduğudur. İbn Cerîr bu hususta Abdullah b. Halîfe'nin Ömer'den naklettiği hadise dayanmıştır; bana göre ise onun sıhhatinde şüphe/eleştiri vardır. Doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَلا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا) أي: لا يثقله ولا يُكْرثُهُ حفظ السموات والأرض ومن فيهما ومن
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا } “Onları korumak O’na ağır gelmez” buyruğu; gökleri, yeri, bu ikisinde bulunanları ve [aralarında] olanları korumak O'na ağır gelmez ve zahmet vermez demektir.
بينهما، بل ذلك سهل عليه يسير لديه وهو القائم على كل نفس بما كسبت، الرقيب على جميع الأشياء، فلا يعزب عنه شيء ولا يغيب عنه شيء والأشياء كلها حقيرة بين يديه متواضعة ذليلة صغيرة بالنسبة إليه، محتاجة فقيرة وهو الغني الحميد الفعال لما يريد، الذي لا يسأل عما يفعل وهم يسألون. وهو القاهر لكل شيء الحسيب على كل شيء الرقيب العلي العظيم لا إله غيره ولا رب سواه فقوله: (وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ) كقوله: {وَهُوَ [الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} وكقوله] : {الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ} [الرعد: ٩].
korumak O'na ağır gelmez ve zahmet vermez. Bilakis bu, O'na kolaydır ve katında pek basittir. O, her bir nefsin kazandığı üzerinde kâimdir, bütün varlıkları gözetendir; O'ndan hiçbir şey gizli kalmaz ve hiçbir şey kaybolmaz. Bütün varlıklar O'nun huzurunda önemsiz, O'na nispetle boyun eğmiş, zelil ve küçüktür; muhtaç ve fakirdir. O ise Ganî'dir, Hamîd'dir, dilediğini hakkıyla yapandır; O, yaptığından sorumlu tutulmaz, onlar ise sorguya çekilirler. O, her şeye kâhir olan, her şeyin hesabını gören, Rakîb, Aliyy ve Azîm olandır. O'ndan başka hiçbir ilah ve O'ndan gayrı hiçbir rab yoktur. {وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ} “O, çok yücedir, çok büyüktür” buyruğu, tıpkı {وَهُوَ [الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “O, [yücedir, büyüktür]” ve] {الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ} “büyüktür, yücedir” [Ra'd: 9] buyrukları gibidir.
وهذه الآيات وما في معناها من الأحاديث الصحاح الأجود فيها طريقة السلف الصالح إمرارها كما جاءت من غير تكييف ولا تشبيه.
Bu ayetler ve bu manadaki sahih hadisler konusunda en güzel yol; Selef-i Sâlihîn'in yolu olup onları keyfiyet vermeksizin ve benzetme yapmaksızın geldikleri gibi kabul edip geçmektir.
{لا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٥٦)}
{لا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٥٦)} “Dinde zorlama yoktur. Doğruluk, sapıklıktan kesin olarak ayrılmıştır. Artık kim tâğûtu inkâr edip Allah'a inanırsa, şüphesiz kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa sarılmıştır. Allah Semî'dir, Alîm'dir. (256)”
يقول تعالى: (لا إِكْرَاهَ فِي الدِّين) أي: لا تكرهوا أحدًا على الدخول في دين الإسلام فإنه بين واضح جلي دلائله وبراهينه لا يحتاج إلى أن يكره أحد على الدخول فيه، بل من هداه الله للإسلام وشرح صدره ونور بصيرته دخل فيه على بينة، ومن أعمى الله قلبه وختم على سمعه وبصره فإنه لا يفيده الدخول في الدين مكرها مقسورًا. وقد ذكروا أن سبب نزول هذه الآية في قوم من الأنصار، وإن كان حكمها عامًّا.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {لا إِكْرَاهَ فِي الدِّين} “Dinde zorlama yoktur”; yani hiç kimseyi İslâm dinine girmeye zorlamayınız; çünkü o açık, seçik, delilleri ve bürhanları besbelli bir dindir. Ona girmesi için hiç kimsenin zorlanmasına gerek yoktur. Bilakis Allah'ın İslâm'a hidayet ettiği, göğsünü açtığı ve basiretini nurlandırdığı kimse ona apaçık bir delil üzere girer. Allah'ın kalbini kör ettiği, kulağını ve gözünü mühürlediği kimseye ise zorlanarak ve mecbur edilerek dine girmesi fayda vermez. Hükmü genel olmakla birlikte bu ayetin nüzul sebebinin Ensâr'dan bir topluluk hakkında olduğunu zikretmişlerdir.
وقال ابن جرير: حدثنا ابن بشار حدثنا ابن أبي عدي عن شعبة عن أبي بشر، عن سعيد بن جبير عن ابن عباس قال: كانت المرأة تكون مِقْلاتًا فتجعل على نفسها إن عاش لها ولد أن تهوده، فلما أجليت بنو النضير كان فيهم من أبناء الأنصار فقالوا: لا ندع أبناءنا فأنزل الله ﷿: (لا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيّ)
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize İbn Ebî Adiy, Şu'be'den, o Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: [Cahiliye döneminde] çocuğu yaşamayan bir kadın, şayet çocuğu yaşarsa onu Yahudi yapacağını adardı. Benî Nadîr sürgün edildiğinde onların arasında Ensâr'ın çocuklarından da vardı. Bunun üzerine [Ensâr]: 'Biz çocuklarımızı bırakmayız' dediler. Azîz ve Celîl olan Allah da: {لا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيّ} “Dinde zorlama yoktur. Doğruluk, sapıklıktan kesin olarak ayrılmıştır” [ayetini] indirdi.
وقد رواه أبو داود والنسائي جميعا عن بُنْدَار به ومن وجوه أخر عن شعبة به نحوه. وقد رواه ابن أبي حاتم وابن حبان في صحيحه من حديث شعبة به ، وهكذا ذكر مجاهد وسعيد بن جبير والشعبي والحسن البصري وغيرهم: أنها نزلت في ذلك.
Bunu Ebû Dâvûd ve Nesâî her ikisi de Bündâr'dan bu isnadla rivayet etmişlerdir ; başka yollardan da Şu'be'den bu şekilde benzerini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Sahîh'inde İbn Hibbân da Şu'be'nin hadisinden bu şekilde rivayet etmişlerdir . Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, eş-Şa'bî, Hasan-ı Basrî ve başkaları da ayetin bu hususta indiğini zikretmişlerdir.
وقال محمد بن إسحاق عن محمد بن أبي محمد الجرشي عن زيد بن ثابت عن عكرمة أو عن سعيد [بن جبير] عن ابن عباس قوله: (لا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ) قال: نزلت في رجل من الأنصار من بني سالم بن عوف يقال له: الحصيني كان له ابنان نصرانيان، وكان هو رجلا مسلمًا فقال للنبي ﷺ: ألا أستكرههما فإنهما قد أبيا إلا النصرانية؟ فأنزل الله فيه ذلك.
Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed el-Cüreşî'den, o Zeyd b. Sâbit'ten, o İkrime veya Saîd [b. Cübeyr]'den , o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {لا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ} “Dinde zorlama yoktur” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Bu ayet, Ensâr'dan Benî Sâlim b. Avf kabilesine mensup, el-Husaynî denilen bir adam hakkında inmiştir. Onun Hristiyan olan iki oğlu vardı, kendisi ise Müslüman bir adamdı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Onları zorlamayayım mı? Çünkü onlar Hristiyanlıktan başka bir şeyi kabul etmemekte direniyorlar' dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.