Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 41. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

رواه ابن جرير وروى السدي نحو ذلك وزاد: وكانا قد تنصرا على يدي تجار قدموا من الشام يحملون زيتًا فلما عزما على الذهاب معهم أراد أبوهما أن يستكرههما، وطلب من رسول الله ﷺ أن يبعث في آثارهما، فنزلت هذه الآية.

Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir. es-Süddî de buna benzer bir rivayette bulunmuş ve şunu eklemiştir: İkisi, Şam'dan zeytinyağı getirip satan tüccarların vasıtasıyla Hristiyan olmuşlardı. Onlarla birlikte gitmeye azmettiklerinde babaları onları [İslâm'a] zorlamak istedi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den arkalarından birilerini göndermesini talep etti. Bunun üzerine bu ayet indi.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي حدثنا عمرو بن عوف أخبرنا شريك عن أبي هلال عن أُسَق قال: كنت في دينهم مملوكًا نصرانيًا لعمر بن الخطاب فكان يعرض علي الإسلام فآبى فيقول: (لا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ) ويقول: يا أُسَق لو أسلمت لاستعنا بك على بعض أمور المسلمين.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Amr b. Avf anlattı, bize Şerîk, Ebû Hilâl'den, o Usek'ten haber verdi; o şöyle dedi: Ben Ömer b. el-Hattâb'ın Hristiyan bir kölesi idim. Bana İslâm'ı teklif ederdi, ben ise kabul etmezdim. Bunun üzerine o: {لا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ} “Dinde zorlama yoktur” der ve: 'Ey Usek! Eğer Müslüman olsaydın, Müslümanların bazı işlerinde senden yardım alırdık' derdi.

وقد ذهب طائفة كثيرة من العلماء أن هذه محمولة على أهل الكتاب ومن دخل في دينهم قبل النسخ والتبديل إذا بذلوا الجزية. وقال آخرون: بل هي منسوخة بآية القتال وأنه يجب أن يدعى جميع الأمم إلى الدخول في الدين الحنيف دين الإسلام فإن أبى أحد منهم الدخول فيه ولم ينقد له أو يبذل الجزية، قوتل حتى يقتل. وهذا معنى الإكراه قال الله تعالى: {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ} [الفتح: ١٦] وقال تعالى: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ} [التحريم: ٩] وقال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} [التوبة: ١٢٣] وفي الصحيح: "عجب ربك من قوم يقادون إلى الجنة في السلاسل" يعني: الأسارى الذين يقدم بهم بلاد الإسلام في الوثائق والأغلال والقيود والأكبال ثم بعد ذلك يسلمون وتصلح أعمالهم وسرائرهم فيكونون من أهل الجنة.

Âlimlerden büyük bir topluluk, bu ayetin cizye verdikleri takdirde Ehl-i Kitap ve nesh ile tahriften önce onların dinine girmiş olanlar hakkında geçerli olduğu görüşüne varmıştır. Diğerleri ise: 'Bilakis bu ayet, savaş ayeti ile mensuhtur. Bütün ümmetlerin dosdoğru dine, İslâm dinine girmeye davet edilmesi vaciptir. Onlardan biri dine girmekten kaçınır, ona boyun eğmez veya cizye vermezse öldürülünceye kadar onunla savaşılır' demişlerdir. İşte zorlamanın anlamı budur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ} [الفتح: ١٦] “Siz yakında çok güçlü ve zorlu bir kavme karşı çağrılacaksınız; onlarla savaşırsınız yahut onlar teslim olup Müslüman olurlar.” [Fetih: 16] Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ} [التحريم: ٩] “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihad et ve onlara sert davran.” [Tahrîm: 9] Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} [التوبة: ١٢٣] “Ey iman edenler! Kâfirlerden yakınınızda bulunanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar. Biliniz ki Allah takvâ sahipleriyle beraberdir.” [Tevbe: 123] Sahîh'te şöyle buyrulmuştur: “Rabbin, cennete zincirlerle sürüklenerek götürülen bir topluluğa hayret etti (hoşnut oldu).” Yani İslâm diyarına bağlar, bukağılar, bukağı ve kelepçeler içinde getirilen, daha sonra Müslüman olup amelleri ve gizli halleri düzelen ve böylece cennet ehlinden olan esirleri kastetmektedir.

فأما الحديث الذي رواه الإمام أحمد: حدثنا يحيى عن حميد عن أنس: أن رسول الله ﷺ قال لرجل: "أسلم" قال: إني أجدني كارها. قال: "وإن كنت كارها" فإنه ثلاثي صحيح، ولكن ليس من هذا القبيل فإنه لم يكرهه النبي ﷺ على الإسلام بل دعاه إليه فأخبر أن نفسه ليست قابلة له بل هي كارهة فقال له: "أسلم وإن كنت كارهًا فإن الله سيرزقك حسن النية والإخلاص".

İmâm Ahmed'in rivayet ettiği: Bize Yahyâ, Humeyd'den, o Enes'ten anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir adama: “Müslüman ol” buyurdu. Adam: 'Kendimi bunu istemez (gönülsüz) buluyorum' dedi. [Allah Resûlü de]: “Gönülsüz olsan bile [Müslüman ol]” buyurduğu hadise gelince; bu senedi üç rāvili (sülâsî) sahih bir hadistir. Ancak bu kabil bir zorlamadan değildir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu İslâm'a zorlamamış, bilakis onu davet etmiştir. Adam ise nefsinin bunu kabul etmediğini, aksine hoşlanmadığını bildirmiştir. Bunun üzerine Peygamber ona: 'İstemesen de Müslüman ol; zira Allah sana güzel bir niyet ve ihlâs nasip edecektir' buyurmuştur.

وقوله: (فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) أي: من خلع الأنداد والأوثان وما يدعو إليه الشيطان من عبادة كل ما يعبد من دون الله، ووحد الله فعبده وحده وشهد أن لا إله إلا هو (فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى) أي: فقد ثبت في أمره واستقام على الطريقة المثلى والصراط المستقيم.

Ayetin: {فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Artık kim tâğûtu inkâr edip Allah'a inanırsa, şüphesiz kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa sarılmıştır. Allah Semî'dir, Alîm'dir.” kısmı şu anlama gelir: Kim putları, şirk koşulan nesneleri ve şeytanın Allah'tan başka tapılan her şeye ibadet etmeye yönelik çağrılarını terk edip çıkarıp atarsa, Allah'ı birleyerek yalnızca O'na ibadet ederse ve O'ndan başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik ederse; {فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى} “şüphesiz en sağlam kulpa sarılmıştır”; yani işinde sebat etmiş, en ideal yolda ve dosdoğru sırât üzerinde istikamet bulmuştur.

قال أبو القاسم البغوي: حدثنا أبو روح البلدي حدثنا أبو الأحوص سلام بن سليم، عن أبي إسحاق عن حسان -هو ابن فائد العبسي-قال: قال عمر ﵁: إن الجِبت: السحر والطاغوت: الشيطان، وإن الشجاعة والجبن غرائز تكون في الرجال يقاتل الشجاع عمن لا يعرف ويفر الجبان من أمه، وإن كرم الرجل دينه، وحسبه خلقه، وإن كان فارسيًّا أو نبطيا. وهكذا رواه ابن جرير وابن أبي حاتم من حديث الثوري عن أبي إسحاق عن حسان بن فائد العبسي عن عمر فذكره.

Ebu'l-Kāsım el-Begavî dedi ki: Bize Ebû Ravh el-Beledî anlattı, bize Ebu'l-Ahvas Sellâm b. Süleym, Ebû İshâk'tan, o Hassân'dan -ki o İbn Fâid el-Absî'dir- anlattı; o şöyle dedi: Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Cibt sihirdir, tâğût ise şeytandır. Cesaret ve korkaklık erkeklerde bulunan fıtrî özelliklerdir; cesur kimse tanımadığı kimse uğruna bile savaşır, korkak ise annesinden dahi kaçar. Kişinin şerefi dini, asaleti ise ahlakıdır; isterse Farslı veya Nabatî olsun.' Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de Sevrî'nin hadisinden, Ebû İshâk'tan, o Hassân b. Fâid el-Absî'den, o da Ömer'den şeklinde rivayet etmiş ve zikretmiştir.

ومعنى قوله في الطاغوت: إنه الشيطان قوي جدًّا فإنه يشمل كل شر كان عليه أهل الجاهلية، من عبادة الأوثان والتحاكم إليها والاستنصار بها.

Onun tâğût hakkındaki: 'O, şeytandır' sözünün anlamı son derece kuvvetlidir; zira bu ifade Câhiliye ehlinin putlara tapınmak, onların hükmüne başvurmak ve onlardan yardım dilemek gibi üzerinde bulunduğu her türlü şerri kapsamaktadır.

وقوله: (فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انْفِصَامَ لَهَا) أي: فقد استمسك من الدين بأقوى سبب،

[Allah Teâlâ'nın]: {فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انْفِصَامَ لَهَا} “kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa sarılmıştır” buyruğunun anlamı şudur: O, dinden en sağlam sebebe (bağa) tutunmuştur,

وشبه ذلك بالعروة الوثقى التي لا تنفصم فهي في نفسها محكمة مبرمة قوية وربطها قوي شديد ولهذا قال: (فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ).

Bunu, kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa benzetmiştir; zira o bizzat kendisinde muhkem, sağlam ve güçlüdür, bağlanışı da pek kuvvetli ve çetindir. İşte bu sebeple: {فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa sarılmıştır. Allah Semî'dir, Alîm'dir.” buyurmuştur.

قال مجاهد: (فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى) يعني: الإيمان. وقال السدي: هو الإسلام وقال سعيد بن جبير والضحاك: يعني لا إله إلا الله. وعن أنس بن مالك: (بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى): القرآن. وعن سالم بن أبي الجعد قال: هو الحب في الله والبغض في الله.

Mücâhid şöyle demiştir: {فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى} “en sağlam kulpa sarılmıştır”, yani imana [sarılmıştır]. es-Süddî: 'O İslâm'dır' demiştir. Saîd b. Cübeyr ve Dahhâk: 'Lâ ilâhe illallâh demektir' demişlerdir. Enes b. Mâlik'ten: '{بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى} “en sağlam kulp”, Kur'an'dır' dediği nakledilmiştir. Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan ise: 'O, Allah için sevmek ve Allah için buğzetmektir' dediği rivayet edilmiştir.

وكل هذه الأقوال صحيحة ولا تنافي بينها.

Bu görüşlerin hepsi de doğrudur ve aralarında bir çelişki yoktur.

وقال معاذ بن جبل في قوله: (لا انْفِصَامَ لَهَا) أي: لا انقطاع لها دون دخول الجنة.

Muâz b. Cebel Allah Teâlâ'nın: {لا انْفِصَامَ لَهَا} “kopması mümkün olmayan” buyruğu hakkında: 'Cennete girmedikçe onun için bir kopma ve kesilme yoktur' demiştir.

وقال مجاهد وسعيد بن جبير: (فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انْفِصَامَ لَهَا) ثم قرأ: {إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ} [الرعد: ١١].

Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr: {فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انْفِصَامَ لَهَا} “Şüphesiz kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa sarılmıştır” buyruğunu zikredip ardından: {إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ} [الرعد: ١١] “Şüphesiz bir topluluk kendi durumlarını değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez.” [Ra'd: 11] ayetini okudular.

وقال الإمام أحمد: حدثنا إسحاق بن يوسف حدثنا ابن عون عن محمد عن قيس بن عباد قال: كنت في المسجد فجاء رجل في وجهه أثر من خشوع، فدخل فصلى ركعتين أوجز فيهما فقال القوم: هذا رجل من أهل الجنة. فلما خرج اتبعته حتى دخل منزله فدخلت معه فحدثته فلما استأنس قلت له: إن القوم لما دخلت قبل المسجد قالوا كذا وكذا. قال: سبحان الله ما ينبغي لأحد أن يقول ما لا يعلم وسأحدثك لم: إني رأيت رؤيا على عهد رسول الله ﷺ فقصصتها عليه: رأيت كأني في روضة خضراء -قال ابن عون: فذكر من خضرتها وسعتها-وسطها عمود حديد أسفله في الأرض وأعلاه في السماء في أعلاه عروة، فقيل لي: اصعد عليه فقلت: لا أستطيع. فجاءني مِنْصَف -قال ابن عون: هو الوصيف -فرفع ثيابي من خلفي، فقال: اصعد. فصعدت حتى أخذت بالعروة فقال: استمسك بالعروة. فاستيقظت وإنها لفي يدي فأتيت رسول الله ﷺ فقصصتها عليه. فقال: "أما الروضة فروضة الإسلام وأما العمود فعمود الإسلام وأما العروة فهي العروة الوثقى، أنت على الإسلام حتى تموت" .

İmâm Ahmed dedi ki: Bize İshâk b. Yûsuf anlattı, bize İbn Avn, Muhammed'den, o Kays b. Abbâd'dan anlattı; o şöyle dedi: Mescitte idim, derken yüzünde huşû eseri bulunan bir adam geldi. İçeri girip kısa tuttuğu iki rekât namaz kıldı. Cemaat: 'Bu cennet ehlinden bir adamdır' dediler. Mescitten çıkınca evine girinceye kadar peşinden gittim ve onunla birlikte içeri girdim. Kendisiyle sohbet ettim, yakınlık gösterip rahatlayınca ona: 'Sen mescide girdiğinde cemaat şöyle şöyle söyledi' dedim. O: 'Sübhânallah! Kimsenin bilmediği bir şeyi söylemesi uygun olmaz. Sana bunun sebebini anlatayım: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir rüya gördüm ve bunu ona anlattım: Sanki yeşil bir bahçedeydim -İbn Avn dedi ki: O bahçenin yeşilliğinden ve genişliğinden bahsetti- ortasında altı yerde, üstü gökte olan demirden bir direk vardı ve tepesinde bir kulp bulunuyordu. Bana: 'Ona tırman' denildi. Ben: 'Gücüm yetmez' dedim. Yanıma bir mensef -İbn Avn dedi ki: O hizmetçidir - geldi ve elbisemi arkamdan kaldırdı. 'Tırman' dedi. Ben de kulpu tutuncaya kadar tırmandım. 'Kulpa sımsıkı sarıl' dedi. Uyandığımda o kulp hâlâ elimde gibiydi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bunu ona anlattım. Şöyle buyurdu: “Bahçeye gelince o İslâm bahçesidir, direğe gelince o İslâm'ın direğidir, kulpa gelince o en sağlam kulptur (Urvetü'l-Vüskā). Sen ölünceye kadar İslâm üzeresin.”

قال: وهو عبد الله بن سلام أخرجاه في الصحيحين من حديث عبد الله بن عون وأخرجه البخاري من وجه آخر، عن محمد بن سيرين به .

[Râvi] dedi ki: O kişi Abdullah b. Selâm'dır. Her ikisi de bu hadisi Sahîhayn'da Abdullah b. Avn'ın hadisinden rivayet etmişlerdir . Buhârî de başka bir tarikten Muhammed b. Sîrîn yoluyla bu şekilde tahriç etmiştir .

طريق أخرى وسياق آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا حسن بن موسى وعفان قالا حدثنا حماد بن سلمة، عن عاصم بن بهدلة عن المسيب بن رافع عن خرشة بن الحُرِّ قال: قدمت المدينة فجلست إلى مشيخة في مسجد النبي ﷺ. فجاء شيخ يتوكأ على عصًا له فقال القوم: من سره أن ينظر إلى رجل من أهل الجنة فلينظر إلى هذا. فقام خلف سارية فصلى ركعتين فقمت إليه، فقلت له: قال بعض القوم: كذا وكذا. فقال: الجنة لله يُدخلها من يشاء وإني رأيت على عهد رسول الله ﷺ رؤيا، رأيت كأن رجلا أتاني فقال: انطلق. فذهبت معه فسلك بي منهجًا عظيمًا فعرضت لي طريق عن يساري، فأردت أن أسلكها. فقال: إنك لست من أهلها. ثم عرضت لي طريق عن

Başka bir tarik ve başka bir rivayet: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Hasan b. Mûsâ ve Affân anlattı; ikisi de dediler ki: Bize Hammâd b. Seleme, Âsım b. Behdle'den, o el-Müseyyeb b. Râfi'den, o Haraşe b. el-Hurr'dan anlattı; o şöyle dedi: Medine'ye geldim ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde yaşlı zatların yanına oturdum. Derken asasına dayanan yaşlı bir adam geldi. Cemaat: "Cennet ehlinden bir adama bakmak kimi sevindirirse şu adama baksın" dediler. Bunun üzerine bir direğin arkasında durup iki rekât namaz kıldı. Ben de kalkıp onun yanına gittim ve ona: "Cemaatten bazıları şöyle şöyle dediler" dedim. O da şöyle dedi: "Cennet Allah'ındır, oraya dilediğini sokar. Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir rüya gördüm; gördüm ki sanki bir adam bana gelip: 'Yürü' dedi. Ben de onunla gittim; beni geniş bir yola götürdü. Derken sol tarafımdan bir yol karşıma çıktı, o yola girmek istedim. O: 'Sen oranın ehlinden değilsin' dedi. Sonra karşıma sağ taraftan bir

يميني فسلكتها حتى انتهت إلى جبل زلق فأخذ بيدي فزجل فإذا أنا على ذروته، فلم أتقار ولم أتماسك فإذا عمود حديد في ذروته حلقة من ذهب فأخذ بيدي فزجل حتى أخذت بالعروة فقال: استمسك. فقلت: نعم. فضرب العمود برجله فاستمسكت بالعروة، فقصصتها على رسول الله ﷺ فقال: "رأيت خيرًا أما المنهج العظيم فالمحشر ، وأما الطريق التي عرضت عن يسارك فطريق أهل النار، ولست من أهلها، وأما الطريق التي عرضت عن يمينك فطريق أهل الجنة، وأما الجبل الزلق فمنزل الشهداء، وأما العروة التي استمسكت بها فعروة الإسلام فاستمسك بها حتى تموت". قال: فإنما أرجو أن أكون من أهل الجنة. قال: وإذا هو عبد الله بن سلام .

sağ tarafımdan bir yol karşıma çıktı, o yola girdim ve nihayet kaygan bir dağa ulaştım. Elimden tutup beni yukarı doğru fırlattı , bir de baktım ki onun zirvesindeyim. Yerimde duramadım ve tutunamadım; derken tepesinde altından bir halka bulunan demirden bir direk gördüm. Elimden tutup beni yukarı doğru fırlattı ve nihayet kulpu tuttum. 'Sımsıkı sarıl' dedi. 'Evet' dedim. Direğe ayağıyla vurdu, ben de kulpa sımsıkı tutundum. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattım; şöyle buyurdu: “Hayırlı bir şey görmüşsün. O büyük yol mahşerdir . Solunda beliren yol cehennemliklerin yoludur, sen onların ehlinden değilsin. Sağında beliren yol cennetliklerin yoludur. O kaygan dağ şehitlerin konağıdır. Sımsıkı sarıldığın kulp ise İslâm kulpudur; ölünceye kadar ona sımsıkı sarıl.” [Râvi] dedi ki: Ben yalnızca cennet ehlinden olmayı umuyorum. Bir de baktım ki o Abdullah b. Selâm imiş .

وهكذا رواه النسائي عن أحمد بن سليمان عن عفان، وابن ماجه عن أبي بكر بن أبي شيبة، عن الحسن بن موسى الأشيب كلاهما عن حماد بن سلمة به نحوه . وأخرجه مسلم في صحيحه من حديث الأعمش عن سليمان بن مُسْهِر عن خرشة بن الحُرّ الفزاري به .

Bunu aynı şekilde Nesâî, Ahmed b. Süleyman'dan, o Affân'dan; İbn Mâce de Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o Hasan b. Mûsâ el-Eşyeb'den rivayet etmiştir; her ikisi de Hammâd b. Seleme'den bu şekilde benzerini rivayet etmişlerdir . Müslim de Sahîh'inde el-A'meş'in hadisinden, Süleyman b. Müshir'den, o Haraşe b. el-Hurr el-Fezârî'den bu şekilde tahriç etmiştir .

{اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٥٧)}

{اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٥٧)} “Allah, iman edenlerin velîsidir; onları karanlıklardan nura çıkarır. İnkâr edenlerin velîleri ise tâğûttur, onları nurdan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalıcıdırlar. (257)”

يخبر تعالى أنه يهدي من اتبع رضوانه سُبُل السلام فيخرج عباده المؤمنين من ظلمات الكفر والشك والريب إلى نور الحق الواضح الجلي المبين السهل المنير، وأن الكافرين إنما وليهم الشياطين تزين لهم ما هم فيه من الجهالات والضلالات، ويخرجونهم ويحيدون بهم عن طريق الحق إلى الكفر والإفك (أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ)

Allah Teâlâ, rızasına uyanları kurtuluş yollarına ilettiğini, mümin kullarını küfür, şüphe ve tereddüt karanlıklarından apaçık, berrak, sarih, kolay ve aydınlatıcı hakkın nuruna çıkardığını; kâfirlerin velîlerinin ise ancak onların içinde bulundukları cehaletleri ve sapıklıkları kendilerine süsleyen, onları hak yoldan çıkarıp küfre ve iftiraya saptıran şeytanlar olduğunu haber vermektedir: {أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İşte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalıcıdırlar.”

ولهذا وحد تعالى لفظ النور وجمع الظلمات؛ لأن الحق واحد والكفر أجناس كثيرة وكلها باطلة كما قال: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} [الأنعام: ١٥٣] وقال تعالى: {وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ} [الأنعام: ١] وقال تعالى: {عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ} [النحل: ٤٨] إلى غير ذلك من الآيات التي في لفظها إشعار بتفرد الحق، وانتشار الباطل وتفرده وتشعبه.

İşte bu sebeple Allah Teâlâ nur lafzını tekil, karanlıklar (zulumât) lafzını ise çoğul kılmıştır. Çünkü hak tektir, küfür ise pek çok neviden ibarettir ve hepsi batıldır. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} [الأنعام: ١٥٣] “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur; ona uyun, başka yollara uymayın; zira onlar sizi O'nun yolundan ayırıp parçalar. Sakınasınız diye Allah size bunları emretti.” [En'âm: 153] Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ} [الأنعام: ١] “Karanlıkları ve nuru var etti.” [En'âm: 1] Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ} [النحل: ٤٨] “Sağdan ve sollardan...” [Nahl: 48] ve lafzında hakkın tekliğine, batılın ise yaygınlığına, çeşitliliğine ve kollara ayrıldığına işaret eden diğer ayetlerde olduğu gibi.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي حدثنا علي بن ميسرة حدثنا عبد العزيز بن أبي عثمان عن موسى بن عبيدة عن أيوب بن خالد قال: يبعث أهل الأهواء -أو قال: يبعث أهل الفتن-فمن كان هواه الإيمان كانت فتنته بيضاء مضيئة، ومن كان هواه الكفر كانت فتنته سوداء مظلمة، ثم قرأ هذه الآية: (اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ)

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam, ona Ali b. Meysere, ona Abdülazîz b. Ebî Osmân, ona Mûsâ b. Ubeyde, ona da Eyyûb b. Hâlid rivayet etti; o şöyle demiştir: Hevâ ehli -yahut şöyle dedi: Fitne ehli- [kıyamet günü] diriltileceklerdir. Kimin hevâsı (arzusu/yönelişi) iman ise onun fitnesi ak ve aydınlık olur; kimin hevâsı küfür ise onun fitnesi kara ve karanlık olur. Sonra şu ayeti okudu: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “Allah, iman edenlerin velisidir; onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır. İnkâr edenlerin velileri ise tâğûttur; onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar cehennemliklerdir. Onlar orada ebedî kalacaklardır.”

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٢٥٨)}

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٢٥٨)} “Allah kendisine mülk verdi diye Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışanı görmedin mi? Hani İbrâhim: 'Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür' dediğinde o: 'Ben de diriltir ve öldürürüm' demişti. İbrâhim: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, haydi sen de onu batıdan getir' deyince, o inkâr eden adam apışıp kaldı. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (258)”

هذا الذي حاج إبراهيم في ربه وهو ملك بابل: نمروذ بن كنعان بن كُوش بن سام بن نوح. ويقال: نمرود بن فالخ بن عابر بن شالخ بن أرفخشذ بن سام بن نوح والأول قول مجاهد وغيره.

Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışan bu kimse Bâbil kralı Nemrûd b. Ken'ân b. Kûş b. Sâm b. Nûh'tur. Şöyle de denilmiştir: Nemrûd b. Fâlih b. Âbir b. Şâlih b. Erfehşez b. Sâm b. Nûh'tur. Birinci görüş Mücâhid ve başkalarının görüşüdür.

قال مجاهد: وملك الدنيا مشارقها ومغاربها أربعة: مؤمنان وكافران فالمؤمنان: سليمان بن داود وذو القرنين. والكافران: نمرود [بن كنعان] وبختنصر. فالله أعلم.

Mücâhid şöyle demiştir: Dünyanın doğularına ve batılarına dört kişi hükümdar olmuştur: İkisi mümin, ikisi kâfirdir. Mümin olanlar: Dâvûd oğlu Süleyman ve Zülkarneyn'dir. Kâfir olanlar ise: Nemrûd [b. Ken'ân] ve Buhtunnasr'dır. En doğrusunu Allah bilir.

ومعنى قوله: (أَلَمْ تَرَ) أي: بقلبك يا محمد (إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ) أي: [في] وجود ربه. وذلك أنه أنكر أن يكون ثم إله غيره كما قال بعده فرعون لملئه: {مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي} [القصص: ٣٨] وما حمله على هذا الطغيان والكفر الغليظ والمعاندة الشديدة إلا تجبره، وطول مدته في الملك؛ وذلك أنه يقال: إنه مكث أربعمائة سنة في ملكه؛ ولهذا قال: (أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ) وكأنه طلب من إبراهيم دليلا على وجود الرب الذي يدعو إليه فقال إبراهيم: (رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ) أي: الدليل على وجوده حدوث هذه الأشياء المشاهدة بعد عدمها، وعدمها بعد وجودها. وهذا دليل على وجود الفاعل المختار ضرورة؛ لأنها لم تحدث بنفسها فلا بد لها من موجد أوجدها وهو الرب الذي أدعو إلى عبادته وحده لا شريك له. فعند ذلك قال المحاج -وهو النمروذ-: (أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ)

Allah Teâlâ'nın: {أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi?” buyruğunun anlamı; ey Muhammed, kalbinle [görüp bilmedin mi?] {إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ} “Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışanı”; yani Rabbinin varlığı [hakkında]. Çünkü o, kendisinden başka bir ilahın varlığını inkâr etmişti. Nitekim ondan sonra Firavun da ileri gelenlerine: {مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي} [القصص: ٣٨] “Sizin için benden başka bir ilah bilmiyorum” [Kasas: 38] demiştir. Onu bu azgınlığa, koyu inkâra ve şiddetli inada sevk eden şey, yalnızca zorbalığı ve krallıktaki süresinin uzunluğu idi. Çünkü onun hükümdarlığında dört yüz yıl kaldığı söylenir. İşte bu sebeple: {أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ} “Allah kendisine mülk verdi diye” buyurmuştur. Sanki o, İbrâhim'den kendisini davet ettiği Rabbinin varlığına dair bir delil istemiş, bunun üzerine İbrâhim de: {رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ} “Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür” demiştir. Yani O'nun varlığının delili, müşahede edilen bu varlıkların yok iken meydana gelmesi ve var olduktan sonra yok olmasıdır. Bu durum zorunlu olarak irade sahibi bir fâilin varlığına delildir; zira bunlar kendiliğinden var olmamıştır, mutlaka bunları var eden bir var edici lazımdır; O da tek olup ortağı bulunmayan ve kendisine ibadete davet ettiğim Rabbimdir. İşte o zaman tartışan kimse -ki o Nemrûd'dur-: {أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ} “Ben de diriltir ve öldürürüm” demiştir.

قال قتادة ومحمد بن إسحاق والسدي وغير واحد: وذلك أني أوتى بالرجلين قد استحقا القتل فآمر بقتل أحدهما فيقتل، وبالعفو عن الآخر فلا يقتل. فذلك معنى الإحياء والإماتة.

Katâde, Muhammed b. İshâk, es-Süddî ve pek çok kimse şöyle demiştir: [Nemrûd şunu kastetmiştir]: 'Bana öldürülmeyi hak etmiş iki adam getirilir; birinin öldürülmesini emrederim ve o öldürülür, diğerini ise affederim ve o öldürülmez. İşte diriltme ve öldürmenin anlamı budur.'

والظاهر -والله أعلم-أنه ما أراد هذا؛ لأنه ليس جوابًا لما قال إبراهيم ولا في معناه؛ لأنه غير مانع لوجود الصانع. وإنما أراد أن يَدّعي لنفسه هذا المقام عنادًا ومكابرة ويوهم أنه الفاعل لذلك وأنه هو الذي يحيي ويميت، كما اقتدى به فرعون في قوله: {مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي} ولهذا قال له إبراهيم لما ادعى هذه المكابرة: (فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ) أي: إذا كنت كما تدعي من أنك [أنت الذي] تحيي وتميت فالذي يحيي ويميت هو الذي يتصرف في الوجود في خلق ذواته وتسخير كواكبه وحركاته فهذه الشمس تبدو كل يوم من المشرق، فإن كنت إلهًا كما ادعيت تحيي وتميت فأت بها من المغرب. فلما علم عجزه وانقطاعه، وأنه لا يقدر على المكابرة في هذا المقام بهت أي: أخرس فلا يتكلم، وقامت عليه الحجة. قال الله تعالى (وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ) أي: لا يلهمهم حجة ولا برهانًا بل حجتهم داحضة عند ربهم، وعليهم غضب ولهم عذاب شديد.

Zahir olan -doğrusunu Allah bilir- onun bunu kastetmediğidir; çünkü bu, İbrâhim'in söylediğine bir cevap olmadığı gibi onun manasında da değildir ve Yaratıcı'nın varlığına engel teşkil etmez. Bilakis o, inat ve küstahlık ederek bu makamı kendisine nispet etmek ve sanki bunu yapanın kendisi olduğunu, diriltenin ve öldürenin kendisi olduğu vehmini uyandırmak istemiştir; tıpkı Firavun'un: {مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي} “Sizin için benden başka bir ilah bilmiyorum” sözünde ona uyduğu gibi. İşte bu sebeple o bu küstahça iddiada bulununca İbrâhim ona şöyle demiştir: {فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ} “Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, haydi sen de onu batıdan getir.” Yani iddia ettiğin gibi dirilten ve öldüren [sen] isen; dirilten ve öldüren zat, varlık aleminde onun zatlarını yaratmak, yıldızlarını ve hareketlerini emre amade kılmak suretiyle tasarrufta bulunan zattır. İşte şu güneş her gün doğudan doğmaktadır; eğer iddia ettiğin gibi dirilten ve öldüren bir ilah isen, haydi onu batıdan getir. Nemrûd acziyetini, lafının kesildiğini ve bu makamda küstahlık yapmaya güç yetiremeyeceğini anlayınca apışıp kaldı; yani dili tutuldu, konuşamadı ve aleyhine delil ikame edilmiş oldu. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” Yani onlara ne bir delil ne de bir bürhan ilham eder; aksine onların delilleri Rableri katında boştur, üzerlerine bir gazap vardır ve onlar için çetin bir azap vardır.

وهذا التنزيل على هذا المعنى أحسن مما ذكره كثير من المنطقيين: أن عدول إبراهيم عن المقام الأول إلى المقام الثاني انتقال من دليل إلى أوضح منه، ومنهم من قد يطلق عبارة ردية. وليس كما قالوه بل المقام الأول يكون كالمقدمة للثاني ويُبَيّن بطلان ما ادعاه نمروذ في الأول والثاني، ولله الحمد والمنة.

[Ayetin] bu mana üzere yorumlanması, mantıkçıların birçoğunun 'İbrâhim'in birinci makamdan ikinci makama geçişi, bir delilden diğer daha açık bir delile intikal etmesidir' şeklindeki izahından daha güzeldir; üstelik onlardan bazıları yakışıksız bir ifade de kullanabilmektedir. [Oysa durum] onların söyledikleri gibi değildir; bilakis birinci makam ikinci için bir mukaddime (öncül) gibidir ve hem birincide hem ikincide Nemrûd'un iddia ettiği şeyin bâtıllığını açıklamaktadır. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur.

وقد ذكر السدي أن هذه المناظرة كانت بين إبراهيم ونمروذ بعد خروج إبراهيم من النار ولم يكن اجتمع بالملك إلا في ذلك اليوم فجرت بينهما هذه المناظرة.

es-Süddî, bu münazaranın İbrâhim'in ateşten çıkmasından sonra İbrâhim ile Nemrûd arasında gerçekleştiğini ve kralla sadece o gün bir araya geldiğini, aralarında bu münazaranın cereyan ettiğini zikretmiştir.

وروى عبد الرزاق عن معمر عن زيد بن أسلم: أن النمروذ كان عنده طعام وكان الناس يغدون إليه للميرة فوفد إبراهيم في جملة من وفد للميرة فكان بينهما هذه المناظرة ولم يعط إبراهيم من الطعام كما أعطى الناس بل خرج وليس معه شيء من الطعام، فلما قرب من أهله عمد إلى كثيب من التراب فملأ منه عدليه وقال: أشغل أهلي عني إذا قدمت عليهم فلما قدم وضع رحاله وجاء فاتكأ فنام. فقامت امرأته سارة إلى العدلين فوجدتهما ملآنين طعامًا طيبًا فعملت منه طعاما. فلما استيقظ إبراهيم وجد الذي قد أصلحوه فقال: أنى لكم هذا؟ قالت: من الذي جئت به. فعرف أنه رزق رزقهموه الله ﷿. قال زيد بن أسلم: وبعث الله إلى ذلك الملك الجبار ملكا يأمره بالإيمان بالله فأبى عليه ثم دعاه الثانية فأبى ثم الثالثة فأبى وقال: اجمع جموعك وأجمع جموعي. فجمع النمروذ جيشه وجنوده وقت طلوع الشمس، وأرسل الله عليهم بابا من البعوض بحيث لم يروا عين الشمس وسلطها الله عليهم فأكلت لحومهم ودماءهم وتركتهم عظاما بادية، ودخلت واحدة منها في منخري الملك فمكثت في منخريه أربعمائة سنة، عذبه الله بها فكان يضرب رأسه بالمرازب في هذه المدة كلها حتى أهلكه الله بها.

Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Zeyd b. Eslem'den rivayet etti ki: Nemrûd'un yanında erzak vardı ve insanlar erzak almak için sabahleyin ona giderlerdi . İbrâhim de erzak için giden heyetler arasında gitti ve aralarında bu münazara gerçekleşti. Nemrûd, insanlara verdiği gibi İbrâhim'e erzak vermedi, bilakis o yanında hiçbir erzak olmadan çıktı. Ailesinin yanına yaklaştığında bir kum tepesine yönelip iki çuvalını kumla doldurdu ve: 'Yanlarına vardığımda ailemi oyalarım' dedi. Vardığında yüklerini indirdi, gelip yaslandı ve uyudu. Hanımı Sâre iki çuvala doğru gitti ve onları tertemiz güzel bir yiyecekle dolu buldu, ondan yemek yaptı. İbrâhim uyandığında hazırladıkları yemeği gördü ve: 'Bu size nereden geldi?' dedi. Hanımı: 'Senin getirdiğin şeyden' dedi. İbrâhim bunun Azîz ve Celîl olan Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği bir rızık olduğunu anladı. Zeyd b. Eslem dedi ki: Allah o zorba krala, Allah'a iman etmesini emreden bir melek gönderdi; kral bunu kabul etmedi. Sonra onu ikinci kez davet etti, yine reddetti. Sonra üçüncü kez davet etti, yine reddetti ve: 'Sen ordularını topla, ben de ordularımı toplayayım' dedi. Nemrûd güneşin doğuş vaktinde ordusunu ve askerlerini topladı; Allah da üzerlerine güneşin gözünü dahi göremeyecekleri derecede bir sivrisinek sürüsü gönderdi. Allah o sivrisinekleri onların üzerine musallat etti; etlerini ve kanlarını yediler, onları sadece kuru kemikler halinde bıraktılar. Onlardan bir tanesi kralın burnundan içeri girdi ve burnunda dört yüz yıl kaldı. Allah onunla krala azap etti; bu süre boyunca kral kafasına tokmaklarla vurdururdu, nihayet Allah onu bu sebeple helâk etti.

{أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٥٩)}

{أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٥٩)} “Yahut altı üstüne gelmiş, ıssız bir kasabaya uğrayan kimse gibisini [görmedin mi]? O: 'Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek acaba?' demişti. Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti. 'Ne kadar kaldın?' dedi. O: 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım' dedi. Allah: 'Hayır, yüz yıl kaldın; yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış; merkebine de bak! Seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]. Kemiklere de bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyoruz, sonra da onlara et giydiriyoruz!' dedi. Bu durum kendisine apaçık belli olunca: 'Artık biliyorum ki Allah her şeye kādirdir' dedi. (259)”

تقدم قوله تعالى: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ [أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ]) وهو في قوة قوله: هل رأيت مثل الذي حاج إبراهيم في ربه؟ ولهذا عطف عليه بقوله: (أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا) اختلفوا في هذا المار من هو؟ فروى ابن أبي حاتم عن عصام بن رَوَّاد عن آدم بن أبي إياس عن إسرائيل عن أبي إسحاق عن ناجية بن كعب عن علي بن أبي طالب أنه قال: هو عزير.

Daha önce geçen Allah Teâlâ'nın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ} “Allah kendisine mülk verdi diye Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışanı görmedin mi?” ayeti; 'Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışan gibisini gördün mü?' anlamındadır. Bu sebeple ona: {أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا} “Yahut altı üstüne gelmiş, ıssız bir kasabaya uğrayan kimse gibisini [görmedin mi]?” buyruğu ile atfedilmiştir. Bu uğrayan kişinin kim olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Ebî Hâtim, Isâm b. Ravvâd'dan, o Âdem b. Ebî İyâs'tan, o İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o Nâciye b. Ka'b'dan, o da Ali b. Ebî Tâlib'den onun: 'O Üzeyr'dir' dediğini rivayet etmiştir.

ورواه ابن جرير عن ناجية نفسه. وحكاه ابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن عباس والحسن وقتادة والسدي وسليمان بن بُرَيْدَة وهذا القول هو المشهور.

Bunu İbn Cerîr bizzat Nâciye'den rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim bunu İbn Abbâs, Hasan, Katâde, es-Süddî ve Süleyman b. Büreyde'den de nakletmişlerdir; meşhur olan görüş de budur.

وقال وهب بن منبه وعبد الله بن عبيد بن عمير: هو أرميا بن حلقيا. قال محمد بن إسحاق؛ عمن لا يتهم عن وهب بن منبه أنه قال: وهو اسم الخضر ﵇.

Vehb b. Münebbih ve Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr: 'O İrmiyâ b. Hilkıyâ'dır' demişlerdir. Muhammed b. İshâk, itham edilmeyecek bir zattan, Vehb b. Münebbih'in şöyle dediğini nakletmiştir: 'O, Hızır aleyhisselâm'ın ismidir.'

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي قال: سمعت سليمان بن محمد اليساري الجاري -من أهل الجار، ابن عم مطرف-قال: سمعت رجلا من أهل الشام يقول: إن الذي أماته الله مائة عام ثم بعثه اسمه: حزقيل بن بورا.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Câr ehlinden olup Mutarrif'in amcasının oğlu olan Süleyman b. Muhammed el-Yesârî el-Cârî'den işittim; o şöyle dedi: Şam ehlinden bir adamın şöyle dediğini işittim: Allah'ın yüz yıl ölü bırakıp sonra dirilttiği o kişinin adı Hizkīl b. Bûrâ'dır.

وقال مجاهد بن جبر: هو رجل من بني إسرائيل.

Mücâhid b. Cebr ise şöyle demiştir: O, İsrâiloğulları'ndan bir adamdır.

[وذكر غير واحد أنه مات وهو ابن أربعين سنه؛ فبعثه الله وهو كذلك، وكان له ابن فبلغ من السن مائة وعشرين سنة، وبلغ ابن ابنه تسعين وكان الجد شابا وابنه وابن ابنه شيخان كبيران قد بلغا الهرم، وأنشدني به بعض الشعراء:

[Pek çok kimse onun kırk yaşında iken öldüğünü, Allah'ın onu yine bu yaşta dirilttiğini zikretmiştir. Onun bir oğlu vardı ve yüz yirmi yaşına ulaşmıştı; torunu ise doksan yaşına ulaşmıştı. Dede genç, oğlu ve torunu ise iyice çökmüş iki ihtiyar idiler. Bazı şairler bunun hakkında bana şu şiiri okudular:

واسوَدّ رأس شاب من قبل ابنه … ومن قبله ابن ابنه فهو أكبر

Bir gencin başı oğlundan önce karardı... Ve oğlundan önceki torunundan; oysa torunu ondan daha büyüktür.

يرى أنه شيخا يدب على عصا … ولحيته سوداء والرأس أشعر

Görünüşe göre o bastona dayanarak yürüyen bir ihtiyardır... Oysa [dedenin] sakalı simsiyahtır ve başı gür saçlıdır.

وما لابنه حبل ولا فضل قوة … يقوم كما يمشي الصغير فيعثر

Oğlunun ise ne bir dermanı ne de fazla bir gücü vardır... Küçük bir çocuğun yürüdüğü gibi kalkar da sendeler.

وعمر ابنه أربعون أمرها … ولابن ابنه في الناس تسعين غبر]

Oğlunun ömrü kırk [yıl geride kalmıştır]... Torunu ise insanlar arasında doksan yılı geride bırakmıştır.]

وأما القرية: فالمشهور أنها بيت المقدس مر عليها بعد تخريب بختنصر لها وقتل أهلها. (وَهِيَ خَاوِيَة) أي: ليس فيها أحد من قولهم: خوت الدار تخوي خواءً وخُويا.

Kasabaya gelince: Meşhur olan, onun Beytülmakdis olduğudur; Buhtunnasr orayı tahrip edip ahalisini öldürdükten sonra oraya uğramıştı. {وَهِيَ خَاوِيَة} “ıssız bir halde”; yani içinde hiç kimse yoktu. Bu ifade Arapların 'خوت الدار تخوي خواءً وخُويا' (Ev boşaldı, ıssızlaştı) sözünden gelmektedir.

وقوله: (عَلَى عُرُوشِهَا) أي: ساقطة سقوفها وجدرانها على عرصاتها، فوقف متفكرا فيما آل أمرها إليه بعد العمارة العظيمة وقال: (أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا) وذلك لما رأى من دثورها وشدة خرابها وبعدها عن العود إلى ما كانت عليه قال الله تعالى: (فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَه) قال : وعمرت البلدة بعد مضي سبعين سنة من موته وتكامل ساكنوها وتراجعت بنو إسرائيل إليها. فلما بعثه الله ﷿ بعد موته كان أول شيء أحيا الله فيه عينيه لينظر بهما إلى صنع الله فيه كيف يحيي بدنه؟ فلما استقل سويا قال الله له -أي بواسطة الملك-: (كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْم) قالوا: وذلك أنه مات أول النهار ثم بعثه الله في آخر نهار، فلما رأى الشمس باقية ظن أنها شمس ذلك اليوم فقال: (أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ) وذلك: أنه كان معه فيما ذكر عنب وتين وعصير فوجده كما فقده لم يتغير منه شيء، لا العصير استحال ولا التين حمض ولا أنتن ولا العنب تعفن (وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِك) أي: كيف يحييه الله ﷿ وأنت تنظر (وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ) أي: دليلا على المعاد (وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا) أي: نرفعها فتركب بعضها على بعض.

Ayetin: {عَلَى عُرُوشِهَا} “altı üstüne gelmiş” kısmı; tavanları ve duvarları avlularının üzerine çökmüş demektir. Büyük bir mamurluktan sonra oranın halinin neye vardığı konusunda düşünerek durdu ve: {أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا} “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek acaba?” dedi. Bu sözü oranın harap olduğunu, aşırı yıkıldığını ve eski haline dönmesinin uzak bir ihtimal olduğunu gördüğü için söyledi. Allah Teâlâ: {فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَه} “Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti” buyurdu. [Râvi] dedi ki: Şehir, onun ölümünden yetmiş yıl geçtikten sonra mamur hale geldi, sakinleri tamamlandı ve İsrâiloğulları oraya geri döndü. Azîz ve Celîl olan Allah onu ölümünden sonra dirilttiğinde, bedenini nasıl dirilttiğine dair Allah'ın sanatına baksın diye onda ilk dirilttiği şey iki gözü oldu. Tam manasıyla doğrulup düzelince, Allah ona -yani melek vasıtasıyla-: {كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْم} “'Ne kadar kaldın?' dedi. O: 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım' dedi.” [Âlimler] dediler ki: Bu durum, onun gündüzün başında ölüp Allah'ın onu gündüzün sonunda diriltmesinden dolayı idi. Güneşin hâlâ durduğunu görünce onun o günün güneşi olduğunu sandı ve: {أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ} “'Yahut günün bir kısmı kadar' dedi. [Allah]: 'Hayır, yüz yıl kaldın; yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış' [dedi].” Zikredildiğine göre yanında üzüm, incir ve meyve suyu vardı. Onları kaybettiği andaki gibi buldu, onlardan hiçbir şey değişmemişti; ne meyve suyu başkalaşmış ne incir ekşimiş veya kokmuş ne de üzüm çürümüştü. {وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِك} “Merkebine de bak”; yani sen bakıp dururken Azîz ve Celîl olan Allah'ın onu nasıl dirilteceğine [bak]. {وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ} “Seni insanlara bir ibret kılalım diye”; yani yeniden dirilişe bir delil [kılalım diye]. {وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا} “Kemiklere de bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyoruz”; yani onları yükseltip bir kısmını diğerinin üzerine yerleştiriyoruz.

وقد روى الحاكم في مستدركه من حديث نافع بن أبي نُعَيْم عن إسماعيل بن أبي حكيم عن خارجة بن زيد بن ثابت عن أبيه: أن رسول الله ﷺ قرأ: (كَيْفَ نُنشِزُهَا) بالزاي ثم قال: صحيح الإسناد ولم يخرجاه .

Hâkim el-Müstedrek'inde Nâfi' b. Ebî Nuaym'ın hadisinden, İsmâil b. Ebî Hakîm'den, Hârice b. Zeyd b. Sâbit'ten, o da babasından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: {كَيْفَ نُنشِزُهَا} ifadesini 'ze' (ز) harfi ile okuduğunu rivayet etmiş, sonra da 'İsnadı sahihtir, ancak [Buhârî ve Müslim] tahriç etmemişlerdir' demiştir .

وقرئ: (ننشرها) أي: نحييها قاله مجاهد (ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا).

{ننشرها} 'Onları diriltiyoruz' şeklinde de okunmuştur; bunu Mücâhid söylemiştir. {ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا} “Sonra da onlara et giydiriyoruz.”

وقال السدي وغيره: تفرقت عظام حماره حوله يمينًا ويسارًا فنظر إليها وهي تلوح من بياضها فبعث الله ريحًا فجمعتها من كل موضع من تلك المحلة، ثم ركب كل عظم في موضعه حتى صار حمارًا قائمًا من عظام لا لحم عليها ثم كساها الله لحمًا وعصبًا وعروقًا وجلدًا، وبعث الله ملكًا فنفخ في منخري الحمار فنهق كله بإذن الله ﷿ وذلك كله بمرأى من العزير فعند ذلك لما تبين له هذا كله (قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) أي: أنا عالم بهذا وقد رأيته عيانًا فأنا أعلم أهل زماني بذلك وقرأ آخرون: "قَالْ اعْلَمْ" على أنه أمر له بالعلم.

es-Süddî ve başkaları şöyle demiştir: Merkebinin kemikleri etrafına sağına ve soluna dağılmıştı . Onlara baktı, beyazlığından parıldıyorlardı. Allah bir rüzgâr gönderdi, o rüzgâr kemikleri o yerin her tarafından topladı. Sonra her bir kemik kendi yerine monte edildi ; nihayet üzerinde et bulunmayan kemikten ibaret ayakta duran bir merkep oldu. Sonra Allah onlara et, sinir, damar ve deri giydirdi. Allah bir melek gönderdi; melek merkebin burun deliklerine üfledi ve merkep bütünüyle Azîz ve Celîl olan Allah'ın izniyle anırdı. Bütün bunlar Üzeyr'in gözü önünde cereyan etti. İşte bütün bu durumlar kendisine apaçık belli olunca: {قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “'Artık biliyorum ki Allah her şeye kādirdir' dedi.” Yani: Ben bunu biliyorum ve onu bizzat gözlerimle gördüm; dolayısıyla zamanımın insanları içinde bunu en iyi bilen benim. Başkaları ise bunu ona bilmeyi emreden bir emir kipi olarak 'قَالْ اعْلَمْ' (Bil ki!) şeklinde okumuşlardır.

{وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٦٠)}

{وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٦٠)} “Hani İbrâhim: 'Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster' demişti. [Allah]: 'İnanmadın mı?' buyurdu. [İbrâhim]: 'İnandım, fakat kalbimin mutmain olması (iyice yatışması) için [istiyorum]' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse kuşlardan dört tane tut, onları kendine alıştır, sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy; sonra da onları çağır, koşarak sana geleceklerdir. Bil ki şüphesiz Allah, Azîz'dir (mutlak güç sahibidir), Hakîm'dir (hüküm ve hikmet sahibidir).' (260)”

ذكروا لسؤال إبراهيم ﵇، أسبابا، منها: أنه لما قال لنمروذ: (رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ) أحب أن يترقى من علم اليقين في ذلك إلى عين اليقين، وأن يرى ذلك مشاهدة فقال: (رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي)

İbrâhim aleyhisselâm'ın bu sorusu için birtakım sebepler zikretmişlerdir; bunlardan biri şudur: Nemrûd'a: {رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ} “Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür” dediğinde, bu husustaki ilme'l-yakīn derecesinden ayne'l-yakīn derecesine yükselmeyi ve bunu bizzat görerek müşahede etmeyi arzu etmiş ve: {رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي} “'Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster' demişti. [Allah]: 'İnanmadın mı?' buyurdu. O: 'Elbette inandım; fakat kalbim mutmain olsun diye [istiyorum]' dedi.”

فأما الحديث الذي رواه البخاري عند هذه الآية: حدثنا أحمد بن صالح، حدثنا ابن وهب، أخبرني يونس، عن ابن شهاب، عن أبي سلمة وسعيد، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "نحن أحق بالشك من إبراهيم، إذ قال: رب أرني كيف تحيى الموتى؟ قال: أو لم تؤمن. قال: بلى، ولكن ليطمئن قلبي" وكذا رواه مسلم، عن حرملة بن يحيى، عن ابن وهب به -فليس المراد هاهنا بالشك ما قد يفهمه من لا علم عنده، بلا خلاف. وقد أجيب عن هذا الحديث بأجوبة، أحدها. . . .

Buhârî'nin bu ayetin tefsirinde rivayet ettiği hadise gelince: Bize Ahmed b. Sâlih anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Yûnus, İbn Şihâb'dan, o Ebû Seleme ve Saîd'den, onlar da Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İbrâhim: 'Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster' dediğinde, [Allah]: 'İnanmadın mı?' buyurdu; o da: 'Elbette inandım; fakat kalbim mutmain olsun diye [istiyorum]' dediğinde, biz şüphe etmeye İbrâhim'den daha lâyığız." Müslim de bu hadisi Harmele b. Yahyâ vasıtasıyla İbn Vehb'den aynı şekilde rivayet etmiştir. Burada şüpheden kastedilen şey, ilmi olmayan kimsenin anlayabileceği mana olmadığı hususunda ittifak vardır. Bu hadise çeşitli cevaplar verilmiştir; bunlardan biri...

وقوله: (قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ) اختلف المفسرون في هذه الأربعة: ما هي؟ وإن كان لا طائل تحت تعيينها، إذ لو كان في ذلك مُتَّهم لنص عليه القرآن، فروي عن ابن عباس أنه قال: هي الغرنوق، والطاوس، والديك، والحمامة. وعنه أيضًا: أنه أخذ وزًّا، ورألا -وهو فرخ النعام -وديكا، وطاووسًا. وقال مجاهد وعكرمة: كانت حمامة، وديكا، وطاووسًا، وغرابًا.

{قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ} “[Allah] buyurdu ki: 'Dört kuş tut, onları kendine alıştır (veya parçala)...'” ayeti hakkında müfessirler bu dört kuşun hangileri olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Gerçi bunları tayin etmenin bir faydası yoktur; zira bunda bilinmesi gereken önemli bir husus olsaydı, Kur'an bunu açıkça belirtirdi. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o: 'Onlar turna, tavus kuşu, horoz ve güvercindir' demiştir. Yine ondan: 'Kaz, re'l —ki devekuşu yavrusudur— horoz ve tavus kuşu aldı' dediği rivayet edilmiştir. Mücâhid ve İkrime ise: 'Onlar güvercin, horoz, tavus kuşu ve kargaydı' demişlerdir.

وقوله: (فَصُرْهُنَّ إِلَيْك) أي: قطعهن. قاله ابن عباس، وعكرمة، وسعيد بن جبير، وأبو

{فَصُرْهُنَّ إِلَيْك} “Onları kendine doğru eğ/parçala” buyruğu; yani onları parçala [demektir]. Bunu İbn Abbâs, İkrime, Saîd b. Cübeyr ve Ebû

مالك، وأبو الأسود الدؤلي، ووهب بن منبه، والحسن، والسدي، وغيرهم.

Mâlik, Ebü'l-Esved ed-Düelî, Vehb b. Münebbih, el-Hasan, es-Süddî ve başkaları söylemiştir.

وقال العوفي، عن ابن عباس: (فَصُرْهُنَّ إِلَيْك) أوثقهن، فلما أوثقهن ذبحهن، ثم جعل على كل جبل منهن جزءًا، فذكروا أنه عمد إلى أربعة من الطير فذبحهن، ثم قطعهن ونتف ريشهن، ومزقهن وخلط بعضهن في ببعض، ثم جزأهن أجزاءً، وجعل على كل جبل منهن جزءًا، قيل: أربعة أجبل . وقيل: سبعة. قال ابن عباس: وأخذ رؤوسهن بيده، ثم أمره الله ﷿، أن يدعوهن، فدعاهن كما أمره الله ﷿، فجعل ينظر إلى الريش يطير إلى الريش، والدم إلى الدم، واللحم إلى اللحم، والأجزاء من كل طائر يتصل بعضها إلى بعض، حتى قام كل طائر على حدته، وأتينه يمشين سعيا ليكون أبلغ له في الرؤية التي سألها، وجعل كل طائر يجيء ليأخذ رأسه الذي في يد إبراهيم، ﵇، فإذا قدم له غير رأسه يأباه، فإذا قدم إليه رأسه تركب مع بقية جثته بحول الله وقوته؛ ولهذا قال: (وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ) أي: عزيز لا يغلبه شيء، ولا يمتنع منه شيء، وما شاء كان بلا ممانع لأنه العظيم القاهر لكل شيء، حكيم في أقواله وأفعاله وشرعه وقدره.

el-Avfî, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: {فَصُرْهُنَّ إِلَيْك} 'Onları kendine bağla; bağlayınca da onları boğazla, sonra da her bir dağın üzerine onlardan birer parça koy' demektir. Zikrettiklerine göre İbrâhim dört kuşa yönelip onları boğazladı, sonra parçaladı, tüylerini yoldu, etlerini didik didik etti ve birbirine karıştırdı. Sonra onları parçalara ayırıp her bir dağın üzerine onlardan bir parça koydu. [Bu dağların] dört dağ olduğu söylendiği gibi , yedi dağ olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs der ki: Kuşların başlarını elinde tuttu. Sonra Azîz ve Celîl olan Allah ona kuşları çağırmasını emretti; o da Azîz ve Celîl olan Allah'ın kendisine emrettiği gibi onları çağırdı. Bunun üzerine tüyün tüye, kanın kana, etin ete doğru uçtuğunu ve her bir kuşun parçalarının birbiriyle birleştiğini görmeye başladı; nihayet her bir kuş müstakil olarak ayağa kalktı. İstemiş olduğu görme hadisesinin daha etkili ve açık olması için kuşlar ona yürüyerek/koşarak geldiler. Her bir kuş gelip İbrâhim aleyhisselâm'ın elindeki kendi başını almaya yöneliyordu; ona kendi başından başkası uzatılınca bunu kabul etmiyor, kendi başı uzatılınca ise Allah'ın havl ve kuvvetiyle gövdesinin geri kalanıyla birleşiyordu. İşte bu sebeple: {وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Bil ki Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyurmuştur. Yani O, hiçbir şeyin Kendisine galip gelemediği, hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamadığı Azîz'dir. Dilediği şey hiçbir engel olmaksızın gerçekleşir; çünkü O, her şeye boyun eğdiren yüce zattır. Sözlerinde, fiillerinde, şeriatında ve kaderinde Hakîm'dir.

قال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن أيوب في قوله: (وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي) قال: قال ابن عباس: ما في القرآن آية أرجى عندي منها .

Abdurrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Eyyûb'dan, {وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي} “...fakat kalbim mutmain olsun diye...” ayeti hakkında şöyle nakletti: İbn Abbâs demiştir ki: 'Kur'an'da bana göre bundan daha ümit verici bir ayet yoktur' .

وقال ابن جرير: حدثني محمد بن المثنى، حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، سمعت زيد بن علي يحدث، عن رجل، عن سعيد بن المسيب قال: اتعد عبد الله بن عباس وعبد الله بن عمرو بن العاص أن يجتمعا. قال: ونحن شببة، فقال أحدهما لصاحبه: أي آية في كتاب الله أرجى لهذه الأمة؟ فقال عبد الله بن عمرو: قول الله تعالى: {يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا} الآية [الزمر: ٥٣]. فقال ابن عباس: أما إن كنت تقول: إنها، وإن أرجى منها لهذه الأمة قول إبراهيم: (رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي) .

İbn Cerîr dedi ki: Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be anlattı; Zeyd b. Ali'yi bir adamdan, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den naklederken işittim; o şöyle dedi: Abdullah b. Abbâs ile Abdullah b. Amr b. el-Âs bir araya gelmek üzere sözleştiler. [Râvi] dedi ki: Bizler de gençtik. Onlardan biri arkadaşına: 'Allah'ın kitabında bu ümmet için en çok ümit veren ayet hangisidir?' dedi. Abdullah b. Amr: Yüce Allah'ın: {يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا} “De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Muhakkak ki Allah bütün günahları bağışlar” [Zümer: 53] ayetidir, dedi. İbn Abbâs: 'Sen onun olduğunu söylesen de, bu ümmet için ondan daha ümit verici olanı, İbrâhim'in: {رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي} “Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster' demişti. [Allah]: 'İnanmadın mı?' buyurdu. O: 'Elbette inandım; fakat kalbim mutmain olsun diye [istiyorum]' dedi” sözüdür' dedi .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد الله بن صالح كاتب الليث، حدثني ابن أبي سلمة عن محمد بن المنْكَدِر، أنه قال: التقى عبد الله بن عباس، وعبد الله بن عمرو بن العاص، فقال ابن عباس لابن عمرو بن العاص: أي آية في القرآن أرجى عندك؟ فقال عبد الله بن عمرو: قول الله ﷿: {يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا [مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ] } الآية -فقال ابن عباس: لكن أنا أقول : قول الله: (وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى) رضي من إبراهيم قوله: (بَلَى) ال: فهذا لما يعترض في النفوس ويوسوس به الشيطان.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Leys'in kâtibi Abdullah b. Sâlih anlattı, bana İbn Ebî Seleme, Muhammed b. el-Münkedir'den nakletti ki o şöyle demiştir: Abdullah b. Abbâs ile Abdullah b. Amr b. el-Âs karşılaştılar. İbn Abbâs, İbn Amr b. el-Âs'a: 'Sence Kur'an'da en çok ümit veren ayet hangisidir?' dedi. Abdullah b. Amr: Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا [مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ] } “Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! [Allah'ın rahmetinden] ümit kesmeyin...” ayetidir, dedi. İbn Abbâs ise şöyle dedi: 'Fakat ben, Allah'ın: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى} “Hani İbrâhim: Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster demişti. [Allah]: İnanmadın mı? buyurdu. O: Elbette inandım dedi” ayetidir diyorum . Allah, İbrâhim'in: {بَلَى} “Elbette” sözünden razı oldu. İşte bu, nefislerde doğan şüpheler ve şeytanın fısıldadığı vesveseler içindir' dedi.

وهكذا رواه الحاكم في المستدرك، عن أبي عبد الله محمد بن يعقوب بن الأخرم، عن إبراهيم بن عبد الله السعدي، عن بشر بن عمر الزهراني، عن عبد العزيز بن أبي سلمة، بإسناده، مثله. ثم قال: صحيح الإسناد، ولم يخرجاه.

Nitekim bunu Hâkim de el-Müstedrek'te Ebû Abdillâh Muhammed b. Ya'kûb b. el-Ahrem vasıtasıyla İbrâhîm b. Abdillâh es-Sa'dî'den, o Bişr b. Ömer ez-Zehrânî'den, o Abdülazîz b. Ebî Seleme'den kendi isnadıyla benzer şekilde rivayet etmiş ve ardından şöyle demiştir: 'İsnadı sahihtir, ancak [Buhârî ve Müslim] bunu tahric etmemişlerdir.'

{مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١)}

{مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١)} “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren ve her başağında yüz dane bulunan bir tohumun durumu gibidir. Allah dilediğine kat kat fazlasını verir. Allah Vâsi'dir, Alîm'dir. (261)”

هذا مثل ضربه الله تعالى لتضعيف الثواب لمن أنفق في سبيله وابتغاء مرضاته، وأن الحسنة تضاعف بعشر أمثالها إلى سبعمائة ضعف، فقال: (مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) قال سعيد بن جبير: في طاعة الله. وقال مكحول: يعني به: الإنفاق في الجهاد، من رباط الخيل وإعداد السلاح وغير ذلك، وقال شبيب بن بشر، عن عكرمة، عن ابن عباس: الجهاد والحج، يضعف الدرهم فيهما إلى سبعمائة ضعف؛ ولهذا قال الله تعالى: (كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ)

Bu, Yüce Allah'ın kendi yolunda ve rızasını kazanmak amacıyla infak eden kimseye sevabın kat kat verileceğini ve bir iyiliğin on mislinden yedi yüz misline kadar katlanacağını belirtmek üzere verdiği bir misaldir. Nitekim: {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu...” buyurmuştur. Saîd b. Cübeyr: 'Allah'a itaat yolunda' demiştir. Mekhûl ise: 'Bununla cihatta infak etmek, yani at beslemek, silah hazırlamak ve benzeri şeyler kastedilmektedir' demiştir. Şebîb b. Bişr'in İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: 'Cihat ve hacda harcanan bir dirhem, yedi yüz katına kadar katlanır.' İşte bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ} “...yedi başak bitiren ve her başağında yüz dane bulunan bir tohumun durumu gibidir.”

وهذا المثل أبلغ في النفوس، من ذكر عدد السبعمائة، فإن هذا فيه إشارة إلى أن الأعمال الصالحة ينميها الله ﷿، لأصحابها، كما ينمي الزرع لمن بذره في الأرض الطيبة، وقد وردت السنة بتضعيف الحسنة إلى سبعمائة ضعف، قال الإمام أحمد:

Bu misal, yedi yüz sayısını zikretmekten nefisler üzerinde daha etkilidir. Zira bunda, verimli bir toprağa tohum eken kimsenin ekinini Allah nasıl büyütüp geliştirirse, sâlih amelleri de sahipleri için Azîz ve Celîl olan Allah'ın öylece artırıp bereketlendireceğine bir işaret vardır. Sünnette de iyiliğin yedi yüz katına kadar katlanacağına dair rivayetler gelmiştir. İmam Ahmed der ki:

حدثنا زياد بن الربيع أبو خِدَاش، حدثنا واصل مولى ابن عيينة، عن بشار بن أبي سيف الجرمي، عن عياض بن غطيف قال: دخلنا على أبي عبيدة [بن الجراح] نعوده من شكوى أصابه -وامرأته تُحَيْفَة قاعدة عند رأسه -قلنا: كيف بات أبو عبيدة؟ قالت: والله لقد بات بأجر، قال أبو عبيدة: ما بت بأجر، وكان مقبلا بوجهه على الحائط، فأقبل على القوم بوجهه، وقال: ألا تسألوني عما قلت؟ قالوا: ما أعجبنا ما قلت فنسألك عنه، قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "من أنفق نفقة فاضلة في سبيل الله فبسبعمائة، ومن أنفق على نفسه وأهله، أو عاد مريضا أو مازَ أذى، فالحسنة بعشر أمثالها، والصوم جنة ما لم يخرقها، ومن ابتلاه الله ﷿، ببلاء في جسده فهو له حطة".

Bize Ziyâd b. er-Rebî' Ebû Hıdâş anlattı, bize İbn Uyeyne'nin âzatlısı Vâsıl, Beşşâr b. Ebî Seyf el-Cermî'den, o da İyâz b. Gutaif'ten nakletti; o şöyle dedi: Ebû Ubeyde [b. el-Cerrâh]'ın yanına, yakalandığı bir hastalıktan ötürü geçmiş olsun ziyaretinde bulunmak için girdik. Eşi Tuheyfe de başucunda oturuyordu. 'Ebû Ubeyde geceyi nasıl geçirdi?' dedik. Eşi: 'Vallahi ecirle geçirdi' dedi. Yüzü duvara dönük olan Ebû Ubeyde: 'Ecirle geçirmedim' dedi. Sonra yüzünü topluluğa dönerek: 'Söylediğim sözün sebebini bana sormayacak mısınız?' dedi. Onlar da: 'Söylediğin söz hoşumuza gitmedi ki sana bunu soralım' dediler. Bunun üzerine şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kim Allah yolunda fazladan bir harcamada bulunursa, ona yedi yüz katı verilir. Kim de kendi nefsine ve ailesine harcarsa yahut bir hastayı ziyaret ederse veya [yoldan] bir eziyeti kaldırırsa, yapılan iyilik on misliyledir. Oruç, onu delmedikçe bir kalkandır. Azîz ve Celîl olan Allah kime bedeninde bir musibet verirse, bu onun günahları için bir kefarettir."

وقد روى النسائي في الصوم بعضه من حديث واصل به، ومن وجه آخر موقوفا .

Nesâî, oruç bölümünde bu hadisin bir kısmını Vâsıl vasıtasıyla aynı senetle, bir başka yoldan ise mevkuf olarak rivayet etmiştir .

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن سليمان، سمعت أبا عمرو الشيباني، عن ابن مسعود: أن رجلا تصدق بناقة مخطومة في سبيل الله، فقال رسول الله ﷺ: "لتأتين يوم القيامة بسبعمائة ناقة مخطومة".

Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Süleyman'dan anlattı; Ebû Amr eş-Şeybânî'yi İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet ederken işittim: Bir adam Allah yolunda yularlı bir deve tasadduk etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kıyamet gününde mutlaka yularlı yedi yüz deve ile geleceksin" buyurdu.

ورواه مسلم والنسائي، من حديث سليمان بن مِهْران، عن الأعمش، به . ولفظ مسلم: جاء رجل بناقة مخطومة، فقال: يا رسول الله، هذه في سبيل الله. فقال: "لك بها يوم القيامة سبعمائة ناقة".

Müslim ve Nesâî bu hadisi Süleyman b. Mihrân vasıtasıyla el-A'meş'ten aynı senetle rivayet etmişlerdir . Müslim'in lafzı şöyledir: Bir adam yularlı bir deve getirip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu, Allah yolundadır' dedi. Resûlullah da: "Kıyamet gününde bunun karşılığında sana yedi yüz deve vardır" buyurdu.

حديث آخر: قال أحمد: حدثنا عمرو بن مَجْمَع أبو المنذر الكندي، أخبرنا إبراهيم الهجري، عن أبي الأحوص، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله ﷿، جعل حسنة ابن آدم بعشر أمثالها، إلى سبعمائة ضعف، إلا الصوم، والصوم لي وأنا أجزي به، وللصائم فرحتان: فرحة عند إفطاره وفرحة يوم القيامة، ولخلوف فم الصائم أطيب عند الله من ريح المسك".

Başka bir hadis: Ahmed dedi ki: Bize Amr b. Mecma' Ebü'l-Münzir el-Kindî anlattı, bize İbrâhim el-Hecerî, Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «إن الله ﷿، جعل حسنة ابن آدم بعشر أمثالها، إلى سبعمائة ضعف، إلا الصوم، والصوم لي وأنا أجزي به، وللصائم فرحتان: فرحة عند إفطاره وفرحة يوم القيامة، ولخلوف فم الصائم أطيب عند الله من ريح المسك» «Şüphesiz ki Azîz ve Celîl olan Allah, Âdemoğlunun bir iyiliğini on mislinden yedi yüz katına kadar [artırmıştır]; oruç hariç. Zira oruç Bana aittir ve onun mükâfatını Ben veririm. Oruçlu için iki sevinç vardır: Biri iftar ettiği andaki sevinci, diğeri ise kıyamet günündeki sevinci. Ve elbette oruçlunun ağız kokusu, Allah katında misk kokusundan daha hoştur.»

حديث آخر: قال [الإمام] أحمد: حدثنا وَكِيع، حدثنا الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "كل عمل ابن آدم يضاعف، الحسنة بعشر أمثالها إلى سبعمائة ضعف، إلى ما شاء الله، يقول الله: إلا الصوم، فإنه لي وأنا أجزي به، يدع طعامه وشهوته من أجلي، وللصائم فرحتان: فرحة عند فطره، وفرحة عند لقاء ربه، ولخُلُوف فِيه أطيب عند الله من ريح المسك. الصوم جنة، الصوم جنة". وكذا رواه مسلم، عن أبي بكر بن أبي شيبة، وأبي سعيد الأشج، كلاهما عن وكيع، به .

Başka bir hadis: [İmam] Ahmed dedi ki: Bize Vekî' anlattı, bize el-A'meş, Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hureyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Âdemoğlunun her ameli katlanır; bir iyilik on mislinden yedi yüz katına, hatta Allah'ın dilediği miktara kadar [artırılır]. Allah şöyle buyurur: 'Oruç müstesnadır; zira o Bana aittir ve onun mükâfatını Ben veririm. Yemesini ve şehvetini Benim için terk eder.' Oruçlu için iki sevinç vardır: Bir sevinç iftar ettiği andadır, bir sevinç de Rabbine kavuştuğu andadır. Oruçlunun ağız kokusu Allah katında misk kokusundan daha hoştur. Oruç bir kalkandır, oruç bir kalkandır." Müslim de bu hadisi Ebû Bekir b. Ebî Şeybe ve Ebû Saîd el-Eşecc vasıtasıyla her ikisinin de Vekî'den rivayetiyle aynı şekilde tahrîc etmiştir .

حديث آخر: قال أحمد: حدثنا حسين بن علي، عن زائدة، عن الركين، عن يُسَيْر بن عميلة عن خريم بن فاتك قال: قال رسول الله ﷺ: "من أنفق نفقة في سبيل الله تضاعف بسبعمائة ضعف" .

Başka bir hadis: Ahmed dedi ki: Bize Hüseyn b. Ali, Zâide'den, o er-Rukeyn'den, o Yuseyr b. Umeyle'den , o da Hureym b. Fâtik'ten anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kim Allah yolunda bir harcamada bulunursa, bu yedi yüz kat olarak katlanır."

حديث آخر: قال أبو داود: حدثنا أحمد بن عمرو بن السرح، حدثنا ابن وهب، عن يحيى بن أيوب وسعيد بن أبي أيوب، عن زبان بن فائد، عن سهل بن معاذ، عن أبيه قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الصلاة والصيام والذكر يضاعف على النفقة في سبيل الله سبعمائة ضعف" .

Başka bir hadis: Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Ahmed b. Amr b. es-Serh anlattı, bize İbn Vehb, Yahyâ b. Eyyûb ve Saîd b. Ebî Eyyûb'dan, onlar Zebbân b. Fâid'den, o Sehl b. Muâz'dan, o da babasından nakletti; babası şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Namaz, oruç ve zikir, Allah yolundaki infaka yedi yüz kat katlanır."

حديث آخر: قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا هارون بن عبد الله بن مروان، حدثنا ابن أبي فديك، عن الخليل بن عبد الله، عن الحسن، عن عمران بن حصين، عن رسول الله ﷺ قال: "من أرسل بنفقة في سبيل الله، وأقام في بيته فله بكل درهم سبعمائة درهم يوم القيامة ومن غزا في سبيل الله، وأنفق في جهة ذلك فله بكل درهم سبعمائة ألف درهم". ثم تلا هذه الآية: (وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ) وهذا حديث غريب .

Başka bir hadis: İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Hârûn b. Abdillâh b. Mervân anlattı, bize İbn Ebî Füdeyk, el-Halîl b. Abdillâh'tan, o el-Hasan'dan, o İmrân b. Husayn'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; [Resûlullah] şöyle buyurmuştur: "Kim Allah yolunda bir harcama gönderir de kendisi evinde kalırsa , kıyamet gününde her bir dirhemine karşılık ona yedi yüz dirhem vardır. Kim de bizzat Allah yolunda savaşır ve bu uğurda harcama yaparsa , her bir dirhemine karşılık ona yedi yüz bin dirhem vardır." Sonra şu ayeti okudu: {وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ} “Allah dilediğine kat kat fazlasını verir.” Bu, garîb bir hadistir .

وقد تقدم حديث أبي عثمان النهدي، عن أبي هريرة في تضعيف الحسنة إلى ألفي ألف حسنة، عند قوله: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً} [البقرة: ٢٤٥].

{مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً} “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç verir de Allah da ona bunu kat kat fazlasıyla öder?” [el-Bakara: 245] ayetinin tefsirinde, Ebû Osmân en-Nehdî'nin Ebû Hureyre'den bir iyiliğin iki milyon sevaba katlanacağı yönündeki hadisi daha önce geçmişti.

حديث آخر: قال ابن مردويه: حدثنا عبد الله بن عبيد الله بن العسكري البزاز، أخبرنا الحسن بن علي بن شبيب، أخبرنا محمود بن خالد الدمشقي، أخبرنا أبي، عن عيسى بن المسيب، عن نافع، عن ابن عمر قال: لما نزلت هذه الآية: (مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّه) قال النبي ﷺ: "رب زد أمتي" قال: فأنزل الله: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} قال: "رب زد أمتي" قال: فأنزل الله: {إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} [الزمر: ١٠].

Başka bir hadis: İbn Merdûye dedi ki: Bize Abdullah b. Ubeydillâh b. el-Askerî el-Bezzâz anlattı, bize el-Hasan b. Ali b. Şebîb haber verdi, bize Mahmûd b. Hâlid ed-Dımaşkī haber verdi, bize babam, Îsâ b. el-Müseyyeb'den, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den haber verdi; o şöyle dedi: {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّه} “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu...” ayeti indiğinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: "Rabbim! Ümmetime daha da artır!" dedi. Bunun üzerine Allah: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç verir...” ayetini indirdi. [Resûlullah yine]: "Rabbim! Ümmetime daha da artır!" dedi. Bunun üzerine Allah: {إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Yalnızca sabredenlere mükâfatları hesapsız ödenecektir” [ez-Zümer: 10] ayetini indirdi.

وقد رواه أبو حاتم ابن حبان في صحيحه، عن حاجب بن أركين، عن أبي عمر حفص بن عمر بن عبد العزيز المقرئ، عن أبي إسماعيل المؤدب، عن عيسى بن المسيب، عن نافع، عن ابن عمر، فذكره.

Bunu Ebû Hâtim İbn Hibbân da Sahîh'inde Hâcib b. Erkîn'den, o Ebû Ömer Hafs b. Ömer b. Abdilazîz el-Mukrî'den, o Ebû İsmâîl el-Müeddib'den, o Îsâ b. el-Müseyyeb'den, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet ederek bu [hadisi] zikretmiştir.

وقوله هاهنا: (وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ) أي: بحسب إخلاصه في عمله (وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ) أي: فضله واسع كثير أكثر من خلقه، عليم بمن يستحق ومن لا يستحق.

Buradaki {وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ} “Allah dilediğine kat kat fazlasını verir” ifadesi, kişinin amelindeki ihlâsına göredir. {وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “Allah Vâsi'dir, Alîm'dir” yani: O'nun lütfu geniştir, yarattıklarından çok daha fazladır; kimin hak edip kimin hak etmediğini çok iyi bilendir.

{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٦٢) قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ (٢٦٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٢٦٤)}

{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٦٢) قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ (٢٦٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٢٦٤)} “Mallarını Allah yolunda harcayıp da sonra verdiklerinin arkasından başa kakmayan ve gönül kırmayanların, Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (262) Güzel bir söz ve bağışlama, arkasından eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır. Allah Ganî'dir, Halîm'dir. (263) Ey iman edenler! Allah'a ve ahiret gününe inanmadığı halde insanlara gösteriş olsun diye malını harcayan kimse gibi, sadakalarınızı başa kakmak ve gönül kırmak suretiyle boşa çıkarmayın. Böylesinin durumu, üzerinde biraz toprak bulunan kayanın haline benzer ki, ona şiddetli bir yağmur isabet ettiğinde onu cascavlak (çıplak bir kaya olarak) bırakıverir. Onlar kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler. Allah, inkârcı topluluğu hidayete erdirmez. (264)”

يمدح تعالى الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله، ثم لا يتبعون ما أنفقوا من الخيرات والصدقات منا على من أعطوه، فلا يمنون على أحد، ولا يمنون به لا بقول ولا فعل.

Yüce Allah, mallarını Kendi yolunda harcayan, sonra da harcadıkları hayır ve sadakaların ardından verdikleri kimselere başa kakma yapmayan kimseleri övmektedir. Onlar hiç kimsenin başına kakmazlar; ne sözle ne de fiille bunu minnet vesilesi yapmazlar.

وقوله: (وَلا أَذًى) أي: لا يفعلون مع من أحسنوا إليه مكروها يحبطون به ما سلف من الإحسان. ثم وعدهم تعالى الجزاء الجزيل على ذلك، فقال: (لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِم) أي: ثوابهم على الله، لا على أحد سواه (وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِم) أي: فيما يستقبلونه من أهوال يوم القيامة (وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) أي: [على] ما خلفوه من الأولاد وما فاتهم من الحياة الدنيا وزهرتها لا يأسفون عليها؛ لأنهم قد صاروا إلى ما هو خير لهم من ذلك.

{وَلا أَذًى} “...ve gönül kırmayanların...” yani: İyilik ettikleri kimseye, geçmişte yaptıkları iyiliği boşa çıkaracak hoş olmayan bir muamelede bulunmazlar. Sonra Yüce Allah buna karşılık onlara büyük bir mükâfat vaat ederek şöyle buyurmuştur: {لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِم} “...Rableri katında mükâfatları vardır.” Yani sevapları başkasına değil, Allah'a aittir. {وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِم} “Onlara korku yoktur...” yani kıyamet gününün karşılaşacakları dehşetlerinden ötürü [korkmazlar]. {وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} “...ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” Yani geride bıraktıkları çocukları ve dünya hayatı ile onun süsünden kaçırdıkları şeyler [için] üzülmezler , bunlara esef etmezler; zira onlar bundan kendileri için daha hayırlı olana kavuşmuşlardır.

ثم قال تعالى: (قَوْلٌ مَعْرُوفٌ) أي: من كلمة طيبة ودعاء لمسلم (وَمَغْفِرَة) أي: غفر عن ظلم قولي أو فعلي (خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى)

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {قَوْلٌ مَعْرُوفٌ} “Güzel bir söz...” yani tatlı bir söz ve bir Müslümana dua etmek, {وَمَغْفِرَة} “...ve bağışlama...” yani sözlü veya fiilî bir haksızlığı affetmek , {خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى} “...arkasından eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır.”

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا ابن نفيل قال: قرأت على معقل بن عبيد الله، عن عمرو بن دينار قال: بلغنا أن رسول الله ﷺ قال: "ما من صدقة أحب إلى الله من قول معروف، ألم تسمع قوله: (قول معروف ومغفرة خير من صدقة يتبعها أذى) " (وَاللَّهُ غَنِيٌّ) [أي] : عن خلقه.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize İbn Nüfeyl anlattı, Ma'kıl b. Ubeydillâh'a okudum; o Amr b. Dînâr'dan şöyle nakletti: Bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'a güzel bir sözden daha sevimli hiçbir sadaka yoktur; O'nun: 'Güzel bir söz ve bağışlama, arkasından eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır' buyurduğunu işitmedin mi?" {وَاللَّهُ غَنِيٌّ} “Allah Ganî'dir...” [yani] : Kullarına muhtaç değildir.

حَلِيمٌ) أي: يحلم ويغفر ويصفح ويتجاوز عنهم.

{حَلِيمٌ} “...Halîm'dir.” yani: Hilim gösterir, bağışlar, hoş görür ve onları affeder.

وقد وردت الأحاديث بالنهي عن المن في الصدقة، ففي صحيح مسلم، من حديث شعبة، عن الأعمش عن سليمان بن مُسْهِر، عن خرشة بن الحر، عن أبي ذر قال: قال رسول الله ﷺ: "ثلاثة لا يكلمهم الله يوم القيامة، ولا ينظر إليهم، ولا يزكيهم، ولهم عذاب أليم: المنان بما أعطى، والمسبل إزاره، والمنفق سلعته بالحلف الكاذب" .

Sadakada başa kakmayı yasaklayan hadisler gelmiştir. Sahîh-i Müslim'de Şu'be'nin el-A'meş'ten, onun Süleyman b. Müshir'den, onun Haraşe b. el-Hurr'dan, onun da Ebû Zerr'den rivayet ettiği bir hadiste şöyle denmektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Üç kişi vardır ki Allah kıyamet gününde onlarla konuşmaz, onlara bakmaz ve onları temize çıkarmaz; onlar için elem verici bir azap vardır: Verdiğini başa kakan, eteğini [kibirle] yerlerde sürüyen ve yalan yeminle malını satan kimsedir."

وقال ابن مردويه: حدثنا أحمد بن عثمان بن يحيى، أخبرنا عثمان بن محمد الدوري، أخبرنا هشيم بن خارجة، أخبرنا سليمان بن عقبة، عن يونس بن ميسرة، عن أبي إدريس، عن أبي الدرداء، عن النبي ﷺ قال: "لا يدخل الجنة عاق، ولا منان، ولا مدمن خمر، ولا مكذب بقدر"

İbn Merdûye dedi ki: Bize Ahmed b. Osmân b. Yahyâ anlattı, bize Osmân b. Muhammed ed-Dûrî haber verdi, bize Hüşeym b. Hârice haber verdi, bize Süleymân b. Ukbe, Yûnus b. Meysere'den, o Ebû İdrîs'ten, o Ebû'd-Derdâ'dan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurdu: «لا يدخل الجنة عاق، ولا منان، ولا مدمن خمر، ولا مكذب بقدر» «Anne babasına âsi olan, [yaptığını] başa kakan, içki müptelası olan ve kaderi yalanlayan kimse cennete giremez.»

وروى أحمد وابن ماجه، من حديث يونس بن ميسرة نحوه .

Ahmed ve İbn Mâce, Yûnus b. Meysere vasıtasıyla bunun benzerini rivayet etmişlerdir .

ثم روى ابن مردويه، وابن حبان، والحاكم في مستدركه، والنسائي من حديث عبد الله بن يسار الأعرج، عن سالم بن عبد الله بن عمر، عن أبيه قال: قال رسول الله ﷺ: "ثلاثة لا ينظر الله إليهم يوم القيامة: العاق لوالديه، ومدمن الخمر، والمنان بما أعطى" .

Sonra İbn Merdûye, İbn Hibbân, Hâkim Müstedrek'inde ve Nesâî, Abdullah b. Yesâr el-A'rec vasıtasıyla, Sâlim b. Abdillâh b. Ömer'den, o da babasından şöyle rivayet etmiştir : Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Üç kişi vardır ki kıyamet gününde Allah onlara bakmaz: Anne babasına âsi olan, içkiye düşkün olan ve verdiğini başa kakan kimsedir."

وقد روى النسائي، عن مالك بن سعد، عن عمه روح بن عبادة، عن عتاب بن بشير، عن خصيف الجزري، عن مجاهد، عن ابن عباس، عن النبي ﷺ قال: "لا يدخل الجنة مدمن خمر، ولا عاق لوالديه، ولا منان" .

Nesâî, Mâlik b. Sa'd'dan, o amcası Ravh b. Ubâde'den, o Attâb b. Beşîr'den, o Hasîf el-Cezerî'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: "İçkiye düşkün olan, anne babasına âsi olan ve verdiğini başa kakan kimse cennete giremez."

وقد رواه ابن أبي حاتم، عن الحسن بن المنهال عن محمد بن عبد الله بن عمار الموصلي، عن عتاب، عن خُصَيف، عن مجاهد، عن ابن عباس .

İbn Ebî Hâtim bunu el-Hasan b. el-Minhâl'den , o Muhammed b. Abdillâh b. Ammâr el-Mavsılî'den, o Attâb'dan, o Hasîf'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir .

ورواه النسائي من حديث، عبد الكريم بن مالك الجزري، عن مجاهد، قوله. وقد روي عن مجاهد، عن أبي سعيد وعن مجاهد، عن أبي هريرة، نحوه . ولهذا قال تعالى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالأذَى) فأخبر أن الصدقة تبطل بما يتبعها من المن والأذى، فما يفي ثواب الصدقة بخطيئة المن والأذى.

Nesâî bunu Abdülkerîm b. Mâlik el-Cezerî vasıtasıyla Mücâhid'in kendi sözü olarak rivayet etmiştir. Mücâhid vasıtasıyla Ebû Saîd'den ve yine Mücâhid vasıtasıyla Ebû Hureyre'den benzeri rivayet edilmiştir . İşte bu sebeple Yüce Allah: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالأذَى} “Ey iman edenler! Sadakalarınızı başa kakmak ve gönül kırmak suretiyle boşa çıkarmayın” buyurmuştur. Böylece peşinden gelen başa kakma ve eziyetin sadakayı boşa çıkardığını haber vermiştir; dolayısıyla sadakanın sevabı, başa kakma ve eziyet günahını karşılamaz.

ثم قال تعالى: (كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ) أي: لا تبطلوا صدقاتكم بالمن والأذى، كما تبطل صدقة من راءى بها الناس، فأظهر لهم أنه يريد وجه الله وإنما قصده مدح الناس له أو شهرته بالصفات الجميلة، ليشكر بين الناس، أو يقال: إنه كريم ونحو ذلك من المقاصد الدنيوية، مع قطع نظره عن معاملة الله تعالى وابتغاء مرضاته وجزيل ثوابه؛ ولهذا قال: (وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِر)

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ} “...insanlara gösteriş olsun diye malını harcayan kimse gibi...” Yani: İnsanlara gösteriş yaparak sadakasını boşa çıkaran kimse gibi, siz de sadakalarınızı başa kakma ve eziyetle boşa çıkarmayın. O gösterişçi, insanlara ameliyle Allah rızasını murad ediyormuş gibi görünür; oysa onun asıl maksadı insanların kendisini övmesi veya güzel vasıflarla şöhret bulmasıdır; böylece insanlar arasında takdir toplamak veya 'cömert biridir' denilmek gibi birtakım dünyevî hedefler gütmektedir. Bu esnada Allah Teâlâ ile olan muameleden, O'nun rızasını ve bol mükâfatını talep etmekten tamamen yüz çevirmiştir. İşte bu sebeple: {وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِر} “...Allah'a ve ahiret gününe inanmadığı halde...” buyurmuştur.

ثم ضرب تعالى مثل ذلك المرائي بإنفاقه -قال الضحاك: والذي يتبع نفقته منا أو أذى -فقال: (فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ) وهو جمع صَفْوانة، ومنهم من يقول: الصفوان يستعمل مفردا أيضا، وهو الصفا، وهو الصخر الأملس (عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ) وهو المطر الشديد (فَتَرَكَهُ صَلْدًا) أي: فترك الوابل ذلك الصفوان صلدًا، أي : أملس يابسًا، أي: لا شيء عليه من ذلك التراب، بل قد ذهب كله، أي: وكذلك أعمال المرائين تذهب وتضمحل عند الله وإن ظهر لهم أعمال فيما يرى الناس كالتراب؛ ولهذا قال: (لا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ).

Sonra Yüce Allah, infakında riyaya kaçan bu kimseye misal verdi —Dahhâk ise: İnfakının ardından başa kakan veya eziyet eden kimsedir demiştir— ve şöyle buyurdu: {فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ} “Böylesinin durumu, bir kayanın haline benzer ki...” Safvân (صَفْوان), safvâne (صَفْوانة) kelimesinin çoğuludur; bazılarının dediğine göre safvân tekil olarak da kullanılır. Safâ (صَفا) ise kaygan/düz kaya demektir. {عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ} “...üzerinde biraz toprak bulunan kayanın haline benzer ki, ona şiddetli bir yağmur isabet ettiğinde...” Vâbil (وابِل), şiddetli yağmurdur. {فَتَرَكَهُ صَلْدًا} “...onu cascavlak bırakıverir.” Yani o şiddetli yağmur o kayayı cascavlak; yani düz ve kuru, üzerinde o topraktan hiçbir şey kalmamış, aksine hepsi gitmiş bir halde bırakır. İşte riyakârların amelleri de tıpkı böyledir; her ne kadar insanların gördüğü kadarıyla amelleri toprak gibi belirgin görünse de, Allah katında yok olup gider . İşte bu sebeple: {لا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} “Onlar kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler. Allah, inkârcı topluluğu hidayete erdirmez” buyurmuştur.

{وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٦٥)}

{وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٦٥)} “Allah’ın rızasını kazanmak ve içlerindeki [imanı] kökleştirmek için mallarını harcayanların durumu ise, yüksekçe bir tepede bulunan güzel bir bahçeye benzer ki, bol yağmur aldığında meyvesini iki kat verir. Bol yağmur almasa bile bir çisenti [ona yeter]. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”

وهذا مثل المؤمنين المنفقين (أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّه) عنهم في ذلك (وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ) أي: وهم متحققون مُثَبتون أن الله سيجزيهم على ذلك أوفر الجزاء، ونظير هذا في المعنى، قوله ﵇ في الحديث المتفق على صحته: "من صام رمضان إيمانًا واحتسابًا. . . " أي: يؤمن أن الله شرعه، ويحتسب عند الله ثوابه.

Bu da {أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّه} “mallarını Allah'ın rızasını kazanmak...” ve bu infaklarından ötürü O'nun hoşnutluğunu elde etmek için harcayan müminlerin misalidir. {وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ} “...ve kendilerinde olanı kökleştirmek için...” yani onlar, Allah'ın buna karşılık kendilerine mükâfatların en bol olanını vereceğine kesin bir şekilde inanmış ve bunu kalplerine iyice yerleştirmişlerdir. Manaca bunun bir benzeri, sıhhati üzerinde ittifak edilen hadiste [Peygamber] aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: "Kim inanarak ve sevabını Allah'tan umarak Ramazan orucunu tutarsa..." Yani, Allah'ın bunu meşru kıldığına inanır ve mükâfatını Allah katında hesap eder.

قال الشعبي: (وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ) أي: تصديقا ويقينا . وكذا قال قتادة، وأبو صالح، وابن زيد. واختاره ابن جرير. وقال مجاهد والحسن: أي: يتثبتون أين يضعون صدقاتهم.

eş-Şa'bî: {وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ} “...ve kendilerinde olanı kökleştirmek için...” yani tasdik ve yakîn olarak demiştir . Katâde, Ebû Sâlih ve İbn Zeyd de böyle söylemiştir. İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir. Mücâhid ve el-Hasan ise: 'Yani sadakalarını nereye koyacaklarını iyice araştırıp tespit ederler' demişlerdir .

وقوله: (كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ) أي: كمثل بستان بربوة. وهو عند الجمهور: المكان المرتفع المستوي من الأرض. وزاد ابن عباس والضحاك: وتجري فيه الأنهار.

{كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ} “...yüksekçe bir tepedeki bahçeye benzer...” yani yüksekçe bir tepede bulunan bir bahçe gibidir. Cumhura göre 'rabve', yeryüzünün yüksek ve düz olan yeridir. İbn Abbâs ve Dahhâk buna: 'Ve içinden nehirler akan' kaydını eklemişlerdir.

قال ابن جرير: وفي الربوة ثلاث لغات هن ثلاث قراءات: بضم الراء، وبها قرأ عامة أهل المدينة والحجاز والعراق. وفتحها، وهي قراءة بعض أهل الشام والكوفة، ويقال: إنها لغة تميم. وكسر الراء، ويذكر أنها قراءة ابن عباس.

İbn Cerîr der ki: Rabve kelimesinde üç kıraate tekabül eden üç lehçe vardır: Râ harfinin ötresiyle [rubve]; Medine, Hicaz ve Irak ehlinin geneli böyle okumuştur. Râ'nın fethasıyla [rabve]; bu da Şam ve Kûfe ehlinin bazılarının kıraatidir ve Temîm lehçesi olduğu söylenir. Râ'nın kesresiyle [rıbve]; bunun da İbn Abbâs'ın kıraati olduğu zikredilir.

وقوله: (أَصَابَهَا وَابِلٌ) وهو المطر الشديد، كما تقدم، (فَآتَتْ أُكُلَهَا) أي: ثمرتها (ضِعْفَيْن) أي: بالنسبة إلى غيرها من الجنان. (فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ) قال الضحاك: هو الرَّذَاذ، وهو اللين من المطر. أي: هذه الجنة بهذه الربوة لا تمحل أبدًا؛ لأنها إن لم يصبها وابل فطل، وأيا ما كان فهو كفايتها، وكذلك عمل المؤمن لا يبور أبدًا، بل يتقبله الله ويكثره وينميه، كل عامل بحسبه؛ ولهذا قال: (وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) أي: لا يخفى عليه من أعمال عباده شيء.

{أَصَابَهَا وَابِلٌ} “...ona şiddetli bir yağmur isabet etmiş...” Vâbil, daha önce geçtiği üzere şiddetli yağmurdur. {فَآتَتْ أُكُلَهَا} “...de meyvesini...” yani ürününü {ضِعْفَيْن} “...iki kat [vermiştir]” yani diğer bahçelere kıyasla iki kat vermiştir. {فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ} “Ona şiddetli yağmur isabet etmese bile bir çisenti yeter.” Dahhâk: 'Bu rezâzdır, yani hafif ve ince yağmurdur' demiştir. Yani: Bu yüksek yerdeki bahçe asla çoraklaşmaz/kurumaz; çünkü ona şiddetli yağmur isabet etmezse ince bir çisenti isabet eder; hangisi olursa olsun ona yeterlidir. İşte müminin ameli de böyledir; asla boşa gitmez, aksine Allah her bir amel edenin durumuna göre onu kabul eder, çoğaltır ve bereketlendirir. İşte bu sebeple: {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyurmuştur; yani O'na kullarının amellerinden hiçbir şey gizli kalmaz.

{أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦)}

{أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦)} “Herhangi biriniz ister mi ki, kendisinin hurmalık ve üzümlüklerden bir bahçesi olsun, altından ırmaklar aksın, içinde her türlü meyvesi bulunsun da, tam kendisine ihtiyarlık çöktüğü ve zayıf/bakıma muhtaç çocukları bulunduğu bir sırada, bahçeye ateşli bir kasırga isabet etsin de yanıversin? İşte Allah, düşünesiniz diye ayetleri size böyle açıklar. (266)”

قال البخاري عند تفسير هذه الآية: حدثنا إبراهيم بن موسى، حدثنا هشام -هو ابن يوسف -عن ابن جريج: سمعت عبد الله بن أبي مُلَيكة، يحدث عن ابن عباس، وسمعت أخاه أبا بكر بن أبي مليكة يحدث عن عبيد بن عُمَير قال: قال عمر بن الخطاب يوما لأصحاب النبي ﷺ: فيمن ترون هذه الآية نزلت: (أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ)؟ قالوا: الله أعلم. فغضب عمر فقال: قولوا: نعلم أو لا نعلم. فقال ابن عباس: في نفسي منها شيء يا أمير المؤمنين. فقال عمر: يا ابن أخي، قل ولا تحقر نفسك. فقال ابن عباس: ضربت مثلا لعمل. قال عمر: أيُّ عملٍ؟ قال ابن عباس: لعمل. قال عمر: لرجل غني يعمل بطاعة الله. ثم بعث الله له الشيطان فعمِل بالمعاصي

Buhârî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize İbrâhîm b. Mûsâ rivayet etti, bize Hişâm —ki o İbn Yûsuf'tur— İbn Cüreyc'den nakletti: Abdullah b. Ebî Müleyke'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğini işittim; kardeşi Ebû Bekir b. Ebî Müleyke'nin de Ubeyd b. Umeyr'den şöyle rivayet ettiğini işittim: Ömer b. el-Hattâb bir gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına: "{أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ} “Herhangi biriniz ister mi ki, kendisinin hurmalık ve üzümlüklerden bir bahçesi olsun...” [ayetinin] kimin hakkında indiğini düşünüyorsunuz?" diye sordu. Onlar: "Allah en iyisini bilir" dediler. Bunun üzerine Ömer öfkelendi ve: "[Ya] biliyoruz ya da bilmiyoruz deyin!" dedi. İbn Abbâs: "Bu hususta benim içimde bir şey (bir kanaat) var ey Müminlerin Emîri!" dedi. Ömer: "Ey kardeşimin oğlu! Söyle, kendini küçük görme!" dedi. İbn Abbâs: "[Bu ayet] bir amel için mesel olarak getirilmiştir" dedi. Ömer: "Hangi amel?" diye sordu. İbn Abbâs: "[Herhangi] bir amel için" dedi. Ömer [şöyle açıkladı]: "[Bu misal,] Allah'a itaat üzere amel eden zengin bir adam [hakkındadır]. Sonra Allah ona şeytanı musallat etmiş, o da günahlar işlemeye başlamış..."

حتى أغرق أعماله .

nihayet bütün amellerini batırıp yok eder' .

ثم رواه البخاري، عن الحسن بن محمد الزعفراني، عن حجاج بن محمد الأعور، عن ابن جريج، فذكره . وهو من أفراد البخاري، ﵀.

Sonra Buhârî bunu el-Hasan b. Muhammed ez-Za'ferânî vasıtasıyla Haccâc b. Muhammed el-A'ver'den, o da İbn Cüreyc'den rivayet ederek zikretmiştir . Bu hadis Buhârî'nin —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— tek başına rivayet ettiği hadislerdendir.

وفي هذا الحديث كفاية في تفسير هذه الآية، وتبيين ما فيها من المثل بعمل من أحسن العمل أولا ثم بعد ذلك انعكس سيره، فبدل الحسنات بالسيئات، عياذًا بالله من ذلك، فأبطل بعمله الثاني ما أسلفه فيما تقدم من الصالح واحتاج إلى شيء من الأول في أضيق الأحوال، فلم يحصل له منه شيء، وخانه أحوجَ ما كان إليه، ولهذا قال تعالى: (وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ) وهو الريح الشديد (فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ) أي: أحرق ثمارَها وأباد أشجارها، فأيّ حال يكون حاله.

Bu hadiste, bu ayetin tefsiri ve onda yer alan misalin; önce güzel ameller işleyip daha sonra gidişatı tersine dönen, iyilikleri kötülüklerle değiştiren —bundan Allah'a sığınırız—, ikinci ameliyle daha önce takdim ettiği salih amelleri boşa çıkaran ve en sıkışık anında önceki [amellerinden] bir şeye muhtaç olup da ondan eline hiçbir şey geçmeyen, en muhtaç olduğu anda ameli kendisini yarı yolda bırakan kimsenin ameli olduğuna dair yeterli açıklama vardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ} “...ve zayıf/bakıma muhtaç çocukları bulunduğu bir sırada, bahçeye bir kasırga isabet etsin...” ki [i'sâr] şiddetli rüzgardır {فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ} “...içinde ateş bulunan [bir kasırga] da yanıversin” yani meyvelerini yakıp ağaçlarını yok etsin . Artık onun hali nasıl bir hal olur?!