وقد روى ابن أبي حاتم، من طريق العَوْفي، عن ابن عباس قال: ضرب الله له مثلا حسنًا، وكل أمثاله حسن، قال: (أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ) يقول: ضيّعَه في شيبته (وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ) وولده وذريته ضعاف عند آخر عمره، فجاءه إعصار فيه نار فأحرق بستانه، فلم يكن عنده قوة أن يغرس مثله، ولم يكن عند نسله خير يعودون به عليه، وكذلك الكافر يوم القيامة، إذ ردّ إلى الله ﷿، ليس له خير فيُسْتَعْتَب، كما ليس لهذا قوة فيغرس مثل بستانه، ولا يجده قدم لنفسه خيرا يعود عليه، كما لم يُغْن عن هذا ولدُه، وحُرم أجره عند أفقر ما كان إليه، كما حرم هذا جنة الله عند أفقر ما كان إليها عند كبره وضعف ذريته.
İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah onun için güzel bir misal vermiştir; O'nun bütün misalleri güzeldir. Şöyle buyurmuştur: {أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ} “Herhangi biriniz ister mi ki, kendisinin hurmalık ve üzümlüklerden bir bahçesi olsun, altından ırmaklar aksın, içinde her türlü meyvesi bulunsun...” Şöyle der: İhtiyarlığında onu zayi etti; {وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ} “...ve kendisine ihtiyarlık çöktüğü...” ve ömrünün sonunda çocukları ve nesli zayıf/küçükken, içinde ateş bulunan bir kasırga gelip bahçesini yaktı . Artık onda benzerini dikecek bir güç kalmamıştı; neslinde de kendisine fayda sağlayacak bir hayır yoktu. İşte kâfir de kıyamet günü aziz ve celil olan Allah'a döndürüldüğünde böyledir; onun özür dileyip rıza talep edeceği bir hayrı yoktur, tıpkı bunun bahçesinin bir benzerini dikecek gücü olmadığı gibi. Kendisine fayda sağlayacak şekilde önceden takdim ettiği bir hayır da bulamaz, tıpkı çocuğunun buna hiçbir fayda sağlamadığı gibi. En çok muhtaç olduğu anda sevabından mahrum kalır; tıpkı bu kimsenin ihtiyarlığında ve neslinin zayıflığında en çok muhtaç olduğu anda Allah'ın bahçesinden mahrum kaldığı gibi.
وهكذا ، روى الحاكم في مستدركه: أن رسول الله ﷺ كان يقول في دعائه: "اللهم اجعل أوسع رزقك علي عند كبر سني وانقضاء عمري" ؛ ولهذا قال تعالى: (كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ) أي: تعتبرون وتفهمون الأمثال والمعاني، وتنزلونها على المراد منها، كما قال تعالى: {وَتِلْكَ الأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلا الْعَالِمُونَ} [العنكبوت: ٤٣].
Nitekim Hâkim Müstedrek'inde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in duasında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allahım! Rızkının en genişini yaşımın ilerlediği ve ömrümün tükendiği anda bana nasip eyle" . İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ} “İşte Allah, düşünesiniz diye ayetleri size böyle açıklar”; yani ibret alasınız, misalleri ve anlamları kavrayasınız ve onları kastedilen manaya hamledesiniz diye. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَتِلْكَ الأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلا الْعَالِمُونَ} [el-Ankebût: 43] “İşte biz bu misalleri insanlara veriyoruz; fakat onları ancak ilim sahipleri akleder.”
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٢٦٧) الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦٨) يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلا أُولُو الأَلْبَابِ (٢٦٩)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٢٦٧) الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦٨) يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلا أُولُو الأَلْبَابِ (٢٦٩)} “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın iyilerinden/temizlerinden ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan infak edin. Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz adi/kötü şeyleri vermeye kalkışmayın. Bilin ki Allah Ganî'dir (hiçbir şeye muhtaç değildir), Hamîd'dir (övgüye layık olandır). (267) Şeytan size fakirliği vaad eder (fakirlikle korkutur) ve size hayâsızlığı emreder. Allah ise size katından bir bağışlanma ve lütuf vaad eder. Allah Vâsi'dir (lütfu geniştir), Alîm'dir (her şeyi hakkıyla bilendir). (268) Hikmeti dilediğine verir. Kime hikmet verilmişse, muhakkak ona pek çok hayır verilmiştir. Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar. (269)”
يأمر تعالى عباده المؤمنين بالإنفاق -والمراد به الصدقة هاهنا؛ قاله ابن عباس -من طيبات ما رزقهم من الأموال التي اكتسبوها. قال مجاهد: يعني التجارة بتيسيره إياها لهم.
Allah Teâlâ mümin kullarına, kazandıkları mallardan kendilerine rızık olarak verdiği şeylerin temiz/helal olanlarından infak etmelerini —İbn Abbâs burada kastedilenin sadaka olduğunu söylemiştir— emretmektedir. Mücâhid şöyle demiştir: Yani [Allah'ın] onlar için kolaylaştırmasıyla ticaret [kazancından infakı kastetmektedir].
وقال علي والسدي: (مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُم) يعني: الذهب والفضة، ومن الثمار والزروع التي أنبتها لهم من الأرض.
Ali ve es-Süddî şöyle demiştir: {مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُم} “Kazandıklarınızın iyilerinden/temizlerinden...” ifadesi altın ve gümüşü; [yerden çıkardıklarımız ifadesi de] onlar için yerden bitirdiği meyve ve ekinleri kastetmektedir.
قال ابن عباس: أمرهم بالإنفاق من أطيب المال وأجوده وأنفسه، ونهاهم عن التصدق بِرُذَالَةِ المال ودَنيه -وهو خبيثه -فإن الله طَيْب لا يقبل إلا طيبًا، ولهذا قال: (وَلا تَيَمَّمُوا) أي: تقصدوا (الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ) أي: لو أعطيتموه ما أخذتموه، إلا أن تتغاضوا فيه، فالله أغنى عنه منكم، فلا تجعلوا لله ما تكرهون.
İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlara malın en temizinden, en kalitelisinden ve en değerlisinden infak etmelerini emretmiş; malın düşüğünden ve değersizinden —ki o pis/kötü olanıdır— sadaka vermeyi yasaklamıştır; zira Allah temizdir, ancak temiz olanı kabul eder. İşte bu sebeple: {وَلا تَيَمَّمُوا} “yeltenmeyin” yani kastetmeyin {الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ} “...adi/kötü şeyleri vermeye... Kendinizin ancak [göz yumarak] alabileceğiniz...” buyurmuştur. Yani size verilseydi, görmezden gelip göz yummadıkça onu almazdınız; oysa Allah ona sizden daha müstağnidir. Öyleyse kendinizin hoşlanmadığı şeyi Allah'a ayırmayın.
وقيل: معناه: (وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ) أي: لا تعدلوا عن المال الحلال، وتقصدوا إلى الحرام، فتجعلوا نفقتكم منه.
Şöyle de denilmiştir: {وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ} “...adi/kötü şeyleri vermeye yeltenmeyin...” ayetinin anlamı; helal maldan vazgeçip haramı kastetmeyin ki harcamanızı ondan yapmış olmayasınız, demektir.
ويذكر هاهنا الحديث الذي رواه الإمام أحمد: حدثنا محمد بن عبيد، حدثنا أبان بن إسحاق، عن الصباح بن محمد، عن مُرّة الهَمْداني، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله قسم بينكم أخلاقكم، كما قسم بينكم أرزاقكم، وإن الله يعطي الدنيا من يحب ومن لا يحب، ولا يعطي الدين إلا لمن أحبَّ، فمن أعطاه الله الدين فقد أحبه، والذي نفسي بيده، لا يسلم عَبْدٌّ حتى يُسلِمَ قلبُه ولسانه، ولا يؤمن حتى يأمن جارُه بوائقه". قالوا: وما بوائقه يا نبي الله؟. قال: "غَشَمُه وظلمه، ولا يكسب عبد مالا من حرام فينفقَ منه فيباركَ له فيه، ولا يتصدقُ به فيقبل منه، ولا يتركه خلف ظهره إلا كان زاده إلى النار، إن الله لا يمحو السيئ بالسيئ، ولكن يمحو السيئ بالحسن، إن الخبيث لا يمحو الخبيث" .
Burada İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadis zikredilir: Bize Muhammed b. Ubeyd anlattı, bize Ebân b. İshâk, es-Sabbâh b. Muhammed'den, o Mürre el-Hemdânî'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah, rızıklarınızı aranızda taksim ettiği gibi ahlakınızı da aranızda taksim etmiştir. Allah dünyayı sevdiğine de sevmediğine de verir; fakat dini ancak sevdiğine verir. Allah kime dini vermişse onu sevmiştir. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki bir kulun kalbi ve dili teslim olmadıkça (müslüman olmadıkça) o kul müslüman olmaz; komşusu kötülüklerinden/belalarından emin olmadıkça da iman etmiş olmaz." Dediler ki: "Onun belaları nedir ey Allah'ın Nebîsi?" Şöyle buyurdu: "Onun haksızlığı ve zulmüdür. Bir kul haramdan bir mal kazanıp da ondan infak ederse onda kendisine bereket verilmez; ondan sadaka verirse kendisinden kabul edilmez ; onu arkasında bırakırsa bu ancak onun cehenneme giden azığı olur. Şüphesiz Allah kötülüğü kötülükle silmez; lakin kötülüğü iyilikle siler. Şüphesiz pis olan, pis olanı silip yok etmez" .
والصحيح القول الأول؛ قال ابن جرير: حدثني الحسين بن عمرو العَنْقَزيِّ، حدثني أبي، عن أسباط، عن السدّي، عن عدي بن ثابت، عن البراء بن عازب في قول الله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الأرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ) الآية. قال: نزلت في الأنصار، كانت الأنصار إذا كان أيام جذَاذ النخل، أخرجت من حيطانها أقناء البُسْر، فعلقوه على حبل بين الأسطوانتين في مسجد رسول الله ﷺ، فيأكل فقراء المهاجرين منه، فيعْمد الرجل منهم إلى الحَشَف، فيدخله مع أقناء البسر، يظن أن ذلك جائز، فأنزل الله فيمن فعل ذلك: (وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ)
Doğru olan birinci görüştür. İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana el-Hüseyn b. Amr el-Ankazî anlattı, bana babam Esbât'tan, o es-Süddî'den, o Adiy b. Sâbit'ten, o da Berâ b. Âzib'den Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الأرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ} “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın ve sizin için yerden çıkardıklarımızın iyilerinden/temizlerinden infak edin. Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz adi/kötü şeyleri vermeye yeltenmeyin...” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bu ayet] Ensâr hakkında inmiştir. Ensâr hurma devşirme günleri geldiğinde bahçelerinden ham/olgunlaşmamış hurma salkımlarını çıkarır ve onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidindeki iki direk arasındaki bir ipe asarlardı; böylece Muhacirlerin fakirleri ondan yerdi. Onlardan bir adam bilerek çürük/kuru hurmaları alır, bunun caiz olduğunu zannederek ham hurma salkımlarının arasına katardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bunu yapan kimse hakkında: {وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ} “...adi/kötü şeyleri vermeye yeltenmeyin” ayetini indirdi.
ثم رواه ابن جرير، وابن ماجه، وابن مَرْدُوَيه، والحاكم في مستدركه، من طريق السدي، عن
Sonra bunu İbn Cerîr, İbn Mâce, İbn Merdûye ve el-Müstedrek'inde el-Hâkim; es-Süddî tarikinden, [o da]
عدي بن ثابت، عن البراء، بنحوه. وقال الحاكم: صحيح على شرط مسلم ولم يخرجاه .
Adiy b. Sâbit'ten, o da Berâ'dan benzer şekilde rivayet etmiştir. Hâkim: "Müslim'in şartına göre sahihtir fakat [Buhârî ve Müslim] tahric etmemiştir" demiştir .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا عبيد الله، عن إسرائيل، عن السدي، عن أبي مالك، عن البراء: (وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ) قال: نزلت فينا، كنا أصحاب نخل، وكان الرجل يأتي من نخله بقدر كثرته وقلته، فيأتي الرجل بالقِنْو فيعلقه في المسجد، وكان أهل الصفة ليس لهم طعام، فكان أحدهم إذا جاع جاء فضربه بعصاه، فيسقط منه البسر والتمر، فيأكل، وكان أناس ممن لا يرغبون في الخير يأتي بالقِنْو فيه الحَشَف والشِّيص، ويأتي بالقنو قد انكسر فيعلقه، فنزلت: (وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ) قال: لو أنّ أحدكم أهدي له مثل ما أعْطَى ما أخذه إلا على إغماض وحَياء، فكنا بعد ذلك يجيء الرجل منا بصالح ما عنده.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Saîd el-Eşec anlattı, bize Ubeydullah, İsrâil'den, o es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten, o Berâ'dan rivayet etti: {وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ} “Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz adi/kötü şeyleri vermeye yeltenmeyin” ayeti hakkında dedi ki: Bizim hakkımızda indi. Biz hurma bahçesi sahipleriydik. Kişi hurmasından çokluğuna veya azlığına göre getirirdi. Adam hurma salkımını getirir, mescide asardı. Suffe ehlinin ise yiyecekleri yoktu; onlardan biri acıktığında gelir, bastonuyla ona vurur, ondan ham ve kuru hurma düşer, o da yerdi. Hayra rağbeti az olan birtakım kimseler ise içinde çürük ve döllenmemiş bozuk hurma bulunan salkımı getirir, kırılmış olan salkımı getirip asardı. Bunun üzerine: {وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ} “Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz adi/kötü şeyleri vermeye yeltenmeyin” ayeti indi. [Berâ] dedi ki: Birinize verdiği şeyin benzeri hediye edilseydi, ancak göz yumarak ve utanarak alırdı. Bundan sonra bizden bir adam elindeki en iyi şeyle gelirdi.
وكذا رواه الترمذي، عن عبد الله بن عبد الرحمن الدارمي، عن عبيد الله -هو ابن موسى العبسي -عن إسرائيل، عن السدي -وهو إسماعيل بن عبد الرحمن -عن أبي مالك الغفاري -واسمه غَزْوان -عن البراء، فذكر نحوه .
Tirmizî de bunu Abdullah b. Abdirrahmân ed-Dârimî vasıtasıyla Ubeydullah'tan —ki o İbn Mûsâ el-Absî'dir—, o İsrâil'den, o es-Süddî'den —ki o İsmâil b. Abdirrahmân'dır—, o Ebû Mâlik el-Gıfârî'den —adı Gazvân'dır—, o da Berâ'dan benzer şekilde rivayet etmiştir .
ثم قال : وهذا حديث حسن غريب.
Sonra [Tirmizî] : "Bu, hasen garib bir hadistir" demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو الوليد، حدثنا سليمان بن كثير، عن الزهري، عن أبي أمامة بن سهل بن حنيف، عن أبيه: أن رسول الله ﷺ نهى عن لونين من التمر: الجُعْرُور ولون الحُبَيق . وكان الناس يَتيمّمون شرار ثمارهم ثم يخرجونها في الصدقة، فنزلت: (وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُون) .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Ebu'l-Velîd anlattı, bize Süleyman b. Kesîr, ez-Zührî'den, o Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf'ten, o da babasından anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hurmanın iki türünü [sadaka olarak vermeyi] yasakladı: Cu'rûr ve Levnu'l-Hubeyk . İnsanlar meyvelerinin en kötülerini seçiyor , sonra onları sadaka olarak çıkarıyorlardı. Bunun üzerine: {وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُون} “...adi/kötü şeyleri vermeye yeltenmeyin” ayeti indi.
ورواه أبو داود من حديث سفيان بن حسين، عن الزهري [به] . ثم قال: أسنده أبو الوليد، عن سليمان بن كثير، عن الزهري، ولفظه: نهى رسول الله ﷺ عن الجُعْرُور ولون الحُبيق أن يؤخذا في الصدقة .
Ebû Dâvûd bunu Süfyân b. Hüseyn'in ez-Zührî'den [aynı isnadla] rivayet ettiği hadisinden rivayet etmiştir. Sonra şöyle demiştir: Bunu Ebu'l-Velîd, Süleyman b. Kesîr'den, o da ez-Zührî'den müsned olarak rivayet etmiştir; lafzı şöyledir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cu'rûr ve levnu'l-hubeyk hurmalarının sadaka olarak alınmasını yasakladı .
وقد روى النسائي هذا الحديث من طريق عبد الجليل بن حُمَيد اليَحْصُبي، عن الزهري، عن أبي أمامة. ولم يقل: عن أبيه، فذكر نحوه . وكذا رواه ابن وهب، عن عبد الجليل.
Nesâî bu hadisi Abdülcelîl b. Humeyd el-Yahsubî yoluyla ez-Zührî'den, o da Ebû Ümâme'den rivayet etmiştir; "babasından" dememiş ve benzer şekilde zikretmiştir . İbn Vehb de Abdülcelîl'den bu şekilde rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا يحيى بن المغيرة، حدثنا جرير، عن عطاء بن السائب، عن عبد الله بن مَعْقل في هذه الآية: (وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُون) قال: كسب المسلم لا يكون خبيثًا، ولكن لا يصدّق بالحشف، والدرهم الزّيف، وما لا خير فيه.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Yahyâ b. el-Muğîre anlattı, bize Cerîr, Atâ b. es-Sâib'den, o da Abdullah b. Ma'kıl'den nakletti; o, { وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُون } “Kötüsünü vermeye yeltenmeyin” ayeti hakkında şöyle demiştir: Müslümanın kazancı habis (kötü/haram) olmaz; fakat [buradaki yasak] çürük/kötü hurma, sahte dirhem ve kendisinde hayır olmayan şeylerle sadaka verilmemesidir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو سعيد، حدثنا حماد بن سلمة، عن حماد -هو ابن أبي سليمان -عن إبراهيم، عن الأسود، عن عائشة قالت: أُتِي رسول الله ﷺ بضب فلم يأكله ولم ينه عنه. قلت: يا رسول الله، نطعمه المساكين؟ قال: "لا تطعموهم مما لا تأكلون" .
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebû Saîd anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Hammâd'dan —ki o İbn Ebî Süleymân'dır—, o İbrâhim'den, o el-Esved'den, o da Âişe'den anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e keler eti getirildi; onu yemedi ve [yenmesini] yasaklamadı da. Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü, onu yoksullara yedirelim mi?" Şöyle buyurdu: "Kendi yemediğiniz şeylerden onlara yedirmeyin" .
ثم رواه عن عفان عن حماد بن سلمة، به. فقلت: يا رسول الله، ألا أطعمه المساكين؟ قال: "لا تطعموهم ما لا تأكلون".
Sonra bunu Affân'dan , o da Hammâd b. Seleme'den aynı isnadla rivayet etti: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü, onu yoksullara yedireyim mi?" Şöyle buyurdu: "Yemediğiniz şeyleri onlara yedirmeyin."
وقال الثوري: عن السدي، عن أبي مالك، عن البراء (وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيه) يقول: لو كان لرجل على رجل، فأعطاه ذلك لم يأخذه؛ إلا أن يرى أنه قد نقصه من حقه رواه ابن جرير.
Sevrî, es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten, o Berâ'dan: {وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيه} “Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bir adamın bir adam üzerinde alacağı olsa ve ona bunu verse, hakkından eksilttiğini görmedikçe onu almazdı. İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيه) يقول: لو كان لكم على أحد حق، فجاءكم بحق دون حقكم لم تأخذوه بحساب الجيد حتى تنقصوه. قال: فذلك قوله: (إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ) فكيف ترضون لي ما لا ترضون لأنفسكم، وحقي عليكم من أطيب أموالكم وأنفسه!!
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: {وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيه} “Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Bir kimse üzerinde bir hakkınız olsa da size hakkınızın altında bir hak getirse, eksiltmedikçe onu kaliteli [mal] hesabıyla almazdınız. [İbn Abbâs] dedi ki: İşte Allah'ın: {إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ} “...ancak göz yumarak alabileceğiniz...” kavli budur. Kendiniz için razı olmadığınız şeyi bana nasıl layık görürsünüz; oysa sizin üzerinizdeki hakkım mallarınızın en temiz ve en değerlisindendir!!
رواه ابن أبي حاتم، وابن جرير، وزاد: وهو قوله: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} [آل عمران: ٩٢]. ثم روى من طريق العوفي وغيره، عن ابن عباس نحو ذلك، وكذا ذكر غير واحد.
Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr rivayet etmiş ve şu ilaveyi yapmıştır: Bu, Allah'ın: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} [Âl-i İmrân: 92] “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe (bire) eremezsiniz” ayetidir. Sonra el-Avfî ve başkaları yoluyla İbn Abbâs'tan buna benzer bir rivayet nakletmiştir; birden fazla kişi de böyle zikretmiştir.
قوله : (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ) أي: وإن أمركم بالصدقات وبالطيب منها فهو غني عنها، وما ذاك إلا ليساوي الغني الفقير، كقوله: {لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ} [الحج: ٣٧] وهو غني عن جميع خلقه، وجميع خلقه فقراء إليه، وهو واسع الفضل لا ينفد ما لديه، فمن تصدق بصدقة من كسب طيب، فليَعلمْ أن الله غني واسع العطاء، كريم جواد، سيجزيه بها ويضاعفها له أضعافًا كثيرة من يقرض غَيْرَ عديم ولا ظلوم، وهو الحميد، أي: المحمود في جميع أفعاله وأقواله وشرعه وقدره، لا إله إلا هو، ولا رب سواه.
Allah Teâlâ'nın : {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ} “Bilin ki Allah zengindir, övülmeye layıktır” kavli; yani O size sadakaları ve onların temiz olanlarını emretmişse de O bunlardan müstağnidir. Bu ancak zengin ile fakiri eşit kılmak içindir; nitekim şöyle buyurmuştur: {لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ} [el-Hac: 37] “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır; fakat O'na sizden takva ulaşır.” O bütün yaratılmışlarından müstağnidir; bütün yaratılmışlar ise O'na muhtaçtır. O'nun lütfu geniştir, katında olanlar tükenmez. Kim temiz bir kazançtan sadaka verirse bilsin ki Allah zengindir, ihsanı geniştir, kerimdir, cömerttir; yoksul ve zalim olmayan [Allah]'a borç veren kimseye O bunun karşılığını fazlasıyla verecek ve kat kat katlayacaktır. O Hamîd'dir; yani bütün fiillerinde, sözlerinde , şeriatında ve takdirinde övülendir. O'ndan başka ilah, O'ndan başka Rab yoktur.
وقوله: (الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ) قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا هَنَّاد بن السِّرِي، حدثنا أبو الأحوص، عن عطاء بن السائب، عن مرة الهَمْداني، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ "إن للشيطان لَلَمّة بابن آدم، وللمَلك لَمة، فأما لمة الشيطان فإيعاد بالشر وتكذيب بالحق، وأما لمة الملك فإيعاد بالخير وتصديق بالحق. فمن وجد ذلك فليعلَمْ أنه من الله، فَلْيحمَد الله، ومن وجد الأخرى فليتعوذ من الشيطان". ثم قرأ: (الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلا) الآية.
Allah Teâlâ'nın: {الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “Şeytan size fakirliği vaadeder (fakirlikle korkutur) ve size kötülüğü/hayasızlığı emreder. Allah ise size kendisinden bir bağışlama ve lütuf vaadeder. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir” kavli hakkında İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Hennâd b. es-Serî anlattı, bize Ebu'l-Ahvas, Atâ b. es-Sâib'den, o Mürre el-Hemdânî'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şeytanın Ademoğluna bir tesiri/vesvesesi (lemme) , meleğin de bir tesiri/ilhamı vardır. Şeytanın vesvesesi kötülüğü vaad etmek ve hakkı yalanlamaktır. Meleğin ilhamı ise hayrı vaad etmek ve hakkı tasdik etmektir. Kim bunu bulursa bilsin ki bu Allah'tandır ve Allah'a hamdetsin. Kim de diğerini bulursa şeytandan [Allah'a] sığınsın." Sonra şu ayeti okudu: {الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلا} “Şeytan size fakirliği vaadeder ve size kötülüğü emreder. Allah ise size kendisinden bir bağışlama ve lütuf vaadeder...”
وهكذا رواه الترمذي والنسائي في كتابي التفسير من سُنَنَيْهما جميعًا، عن هَنَّاد بن السِّرِي.
Aynı şekilde Tirmizî ve Nesâî de bunu Sünen'lerinin Tefsir bölümlerinde hep birlikte Hennâd b. es-Serî'den rivayet etmişlerdir.
وأخرجه ابن حبان في صحيحه، عن أبي يعلى الموصلي، عن هَنَّاد، به . وقال الترمذي: حسن غريب، وهو حديث أبي الأحوص -يعني سلام بن سليم -لا نعرفه مرفوعًا إلا من حديثه. كذا قال. وقد رواه أبو بكر بن مَرْدُويه في تفسيره، عن محمد بن أحمد، عن محمد بن عبد الله بن رُسْتَه، عن هارون الفَرْوِي، عن أبي ضَمْرة عن ابن شهاب، عن عبيد الله بن عبد الله، عن ابن مسعود، مرفوعًا نحوه.
İbn Hibbân da bunu Sahîh'inde Ebû Ya'lâ el-Mevsılî vasıtasıyla Hennâd'dan aynı isnadla tahric etmiştir . Tirmizî: "Hasen garibdir; bu Ebu'l-Ahvas'ın —yani Sellâm b. Süleym'in— hadisidir; onu merfû olarak sadece onun hadisinden bilmekteyiz" demiştir. O böyle demiştir. Ebû Bekir b. Merdûye de tefsirinde bunu Muhammed b. Ahmed'den, o Muhammed b. Abdillâh b. Ruste'den, o Hârûn el-Fervevî'den, o Ebû Damre'den , o İbn Şihâb'dan, o Ubeydullah b. Abdillâh'tan, o da İbn Mes'ûd'dan merfû olarak buna benzer şekilde rivayet etmiştir.
ولكن رواه مِسْعر، عن عطاء بن السائب، عن أبي الأحوص عوف بن مالك بن نضلة، عن ابن مسعود. فجعله من قوله، والله أعلم.
Fakat Mis'ar bunu Atâ b. es-Sâib'den, o Ebu'l-Ahvas Avf b. Mâlik b. Nadle'den, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet ederek onun sözü kılmıştır; en doğrusunu Allah bilir.
ومعنى قوله تعالى: (الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ) أي: يخوفكم الفقر، لتمسكوا ما بأيديكم فلا تنفقوه في مرضاة الله، (وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ) أي: مع نهيه إياكم عن الإنفاق خشية الإملاق، يأمركم بالمعاصي والمآثم والمحارم ومخالفة الخَلاق، قال [الله] تعالى: (وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ) أي: في مقابلة ما أمركم الشيطان بالفحشاء (وَفَضْلا) أي: في مقابلة ما خوفكم الشيطان من الفقر (وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ)
Allah Teâlâ'nın: {الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ} “Şeytan size fakirliği vaadeder” kavlinin anlamı; elinizdekini tutasınız da Allah'ın rızası uğrunda infak etmeyesiniz diye sizi fakirlikle korkutur, demektir. {وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ} “...ve size kötülüğü/hayasızlığı emreder” kavli; yani yoksulluk korkusuyla sizi infak etmekten nehyetmekle birlikte günahları, veballeri, haramları ve Yaratıcı'ya muhalefet etmeyi emreder. [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ} “Allah ise size kendisinden bir bağışlama... vaadeder” yani şeytanın size fuhşiyatı/kötülüğü emretmesine karşılık; {وَفَضْلا} “...ve lütuf [vaadeder]” yani şeytanın sizi fakirlikle korkutmasına karşılık [lütuf vaadeder]. {وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.”
وقوله: (يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاء) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: يعني المعرفة بالقرآن ناسخه ومنسوخه، ومحكمه ومتشابهه، ومقدمه ومؤخره، وحلاله وحرامه، وأمثاله.
Allah Teâlâ'nın: {يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاء} “O, hikmeti dilediğine verir” kavli hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Yani Kur'an'ı; onun nâsihini ve mensûhunu, muhkemini ve müteşâbihini, takdim ve tehîrini, helalini ve haramını ve misallerini bilmeyi kastetmektedir.
وروى جُوَيْبر، عن الضحاك، عن ابن عباس مرفوعًا: الحكمة: القرآن . يعني: تفسيره، قال ابن عباس: فإنه [قد] قرأه البر والفاجر. رواه ابن مَرْدُويه.
Cüveybir, Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan merfû olarak: "Hikmet Kur'an'dır" yani onun tefsiridir, dediğini rivayet etmiştir. İbn Abbâs: "Çünkü onu iyi insan da günahkâr da okumaktadır" demiştir . İbn Merdûye rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: يعني بالحكمة: الإصابة في القول.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den naklettiğine göre o, hikmet ile sözde isabet etmenin kastedildiğini söylemiştir.
وقال ليث بن أبي سليم، عن مجاهد: (يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاء) ليست بالنبوة، ولكنه العلم والفقه والقرآن.
Leys b. Ebî Süleym, Mücâhid'den: {يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاء} “O, hikmeti dilediğine verir” ayeti hakkında; "O peygamberlik değildir; lakin ilim, fıkıh (derin anlayış) ve Kur'an'dır" dediğini nakletmiştir.
وقال أبو العالية: الحكمة خشية الله، فإن خشية الله رأس كل حكمة.
Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Hikmet Allah korkusudur; zira Allah korkusu her hikmetin başıdır.
وقد روى ابن مَرْدُويه، من طريق بقية، عن عثمان بن زُفَر الجُهَني، عن أبي عمار الأسدي، عن ابن مسعود مرفوعًا: "رأس الحكمة مخافة الله" .
İbn Merdûye, Bakıyye yoluyla Osmân b. Züfer el-Cühenî'den, o Ebû Ammâr el-Esedî'den, o da İbn Mes'ûd'dan merfû olarak: "Hikmetin başı Allah korkusudur" rivayetini nakletmiştir.
وقال أبو العالية في رواية عنه: الحكمة: الكتاب والفهم. وقال إبراهيم النخَعي: الحكمة: الفهم. وقال أبو مالك: الحكمة: السنة. وقال ابن وهب، عن مالك، قال زيد بن أسلم: الحكمة: العقل. قال مالك: وإنه ليقع في قلبي أن الحكمة هو الفقه في دين الله، وأمْرٌ يدخله الله في القلوب من رحمته وفضله، ومما يبين ذلك، أنك تجد الرجل عاقلا في أمر الدنيا ذا نظر فيها، وتجد آخر ضعيفًا في أمر دنياه، عالمًا بأمر دينه، بصيرًا به، يؤتيه الله إياه ويحرمه هذا، فالحكمة: الفقه في دين الله.
Ebu'l-Âliye'den gelen bir rivayette o: "Hikmet, Kitap ve anlayıştır" demiştir. İbrâhim en-Nehaî: "Hikmet anlayıştır" demiştir. Ebû Mâlik: "Hikmet Sünnet'tir" demiştir. İbn Vehb, Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Zeyd b. Eslem: "Hikmet akıldır" demiştir. Mâlik şöyle demiştir: Kalbime öyle doğuyor ki hikmet, Allah'ın dininde fıkıh (derin kavrayış) sahibi olmak ve Allah'ın rahmeti ve lütfundan kalplere koyduğu bir şeydir. Bunu açıklayan hususlardan biri şudur: Bir adam görürsün ki dünya işlerinde akıllıdır, onda basiret sahibidir; bir diğerini görürsün ki dünya işlerinde zayıftır, fakat dininin işini bilir, onda basiret sahibidir; Allah bunu ona verir de diğerini bundan mahrum bırakır. İşte hikmet, Allah'ın dininde derin anlayış (fıkıh) sahibi olmaktır.
وقال السدي: الحكمة: النبوة.
es-Süddî şöyle demiştir: Hikmet, nübüvvettir (peygamberliktir).
والصحيح أن الحكمة -كما قاله الجمهور -لا تختص بالنبوة، بل هي أعم منها، وأعلاها النبوة، والرسالة أخص، ولكن لأتباع الأنبياء حظ من الخير على سبيل التبَع، كما جاء في بعض الأحاديث: "من حفظ القرآن فقد أدْرِجَت النبوة بين كتفيه غير أنه لا يوحى إليه" . رواه وَكِيع بن الجراح في تفسيره، عن إسماعيل بن رافع عن رجل لم يسمه، عن عبد الله بن عمر وقوله.
Doğru olan şudur ki hikmet —cumhurun söylediği gibi— peygamberliğe has değildir; bilakis ondan daha geneldir. Onun en üst derecesi peygamberliktir; risalet ise daha hususidir. Fakat peygamberlerin tabilerine de tabi olma yoluyla bu hayırdan bir pay vardır. Nitekim bazı hadislerde şöyle gelmiştir: "Kim Kur'an'ı ezberlerse peygamberlik iki omzu arasına dercedilmiş olur ; şu kadar var ki ona vahiy gelmez" . Bunu Vekî' b. el-Cerrâh tefsirinde İsmâil b. Râfi'den , o ismini vermediği bir adamdan, o da Abdullah b. Ömer'den onun sözü olarak rivayet etmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع ويزيد قالا حدثنا إسماعيل -يعني ابن أبي خالد -عن قيس -وهو ابن أبي حازم -عن ابن مسعود قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "لا حسد إلا في اثنتين: رجل آتاه الله مالا فسلَّطه على هَلَكته في الحق، ورجل آتاه الله حكمة فهو يقضي بها ويعلمها" .
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Vekî' ve Yezîd anlattılar, dediler ki: Bize İsmâil —yani İbn Ebî Hâlid— Kays'tan —ki o İbn Ebî Hâzim'dir—, o da İbn Mes'ûd'dan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Yalnızca iki kişiye gıpta edilir: Allah'ın kendisine mal verip onu hak yolunda harcamaya muvaffak kıldığı kimse ile Allah'ın kendisine hikmet verip onunla hükmeden ve onu öğreten kimse" .
وهكذا رواه البخاري، ومسلم، والنسائي، وابن ماجة -من طرق متعددة -عن إسماعيل بن أبي خالد، به .
Buhârî, Müslim, Nesâî ve İbn Mâce de bunu çeşitli yollardan İsmâil b. Ebî Hâlid'den aynı şekilde rivayet etmişlerdir .
وقوله: (وَمَا يَذَّكَّرُ إِلا أُولُو الألْبَابِ) أي: وما ينتفع بالموعظة والتذكار إلا من له لب وعقل يعي به الخطاب ومعنى الكلام.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا يَذَّكَّرُ إِلا أُولُو الألْبَابِ} “Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar” kavli; yani öğüt ve hatırlatmadan ancak hitabı ve sözün manasını kavrayacak bir akla ve idrake sahip olan kimse faydalanır, demektir.
{وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (٢٧٠) إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٧١)}
{وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (٢٧٠) إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٧١)} “Yaptığınız her harcamayı ve adadığınız her adağı muhakkak Allah bilir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. (270) Sadakaları açıktan verirseniz bu ne güzeldir! Eğer onları gizler ve fakirlere öyle verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır ve günahlarınızdan bir kısmını örter. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (271)”
يخبر تعالى بأنه عالم بجميع ما يفعله العاملون من الخيرات من النفقات والمنذورات وتَضَمن ذلك مجازاته على ذلك أوفر الجزاء للعاملين لذلك ابتغاء وجهه ورجاء موعوده. وتوعد من لا يعمل بطاعته، بل خالف أمره وكذب خبره وعبد معه غيره، فقال: (وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَار) أي: يوم القيامة ينقذونهم من عذاب الله ونقمته.
Allah Teâlâ amel edenlerin infaklardan ve adaklardan yaptıkları bütün hayırları bildiğini haber vermektedir. Bu [haber veriş], O'nun rızasını gözeterek ve vaadini umarak bunu yapanlara en bol mükafatı vereceğini de içermektedir. O'na itaat doğrultusunda amel etmeyip bilakis emrine karşı gelen, haberini yalanlayan ve O'nunla birlikte başkasına ibadet eden kimseyi ise tehdit etmiş ve şöyle buyurmuştur: {وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَار} “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur”; yani kıyamet gününde onları Allah'ın azabından ve intikamından kurtaracak [kimseler yoktur] .
وقوله: (إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ) أي: إن أظهرتموها فنعم شيء هي.
Allah Teâlâ'nın: {إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ} “Sadakaları açıktan verirseniz bu ne güzeldir!” kavli; yani onları aşikar ederseniz bu ne güzel bir şeydir, demektir.
وقوله: (وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُم) فيه دلالة على أن إسرار الصدقة أفضل من إظهارها؛ لأنه أبعد عن الرياء، إلا أن يترتب على الإظهار مصلحة راجحة، من اقتداء الناس به، فيكون أفضل من هذه الحيثية، وقال رسول الله ﷺ: "الجاهر بالقرآن كالجاهر بالصدقة والمُسِر بالقرآن كالمُسِر بالصدقة" .
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُم} “Eğer onları gizler ve fakirlere öyle verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” kavlinde sadakayı gizlemenin onu açığa vurmaktan daha faziletli olduğuna delil vardır; çünkü bu riyadan daha uzaktır. Ancak açığa vurulmasında insanların ona uyması gibi racih bir maslahat bulunursa, bu açıdan daha faziletli olur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kur'an'ı açıktan okuyan, sadakayı açıktan veren gibidir; Kur'an'ı gizli okuyan ise sadakayı gizli veren gibidir" .
والأصل أن الإسرار أفضل، لهذه الآية، ولما ثبت في الصحيحين، عن أبي هريرة قال: قال
Asıl olan, bu ayet ve Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] sabit olan rivayet sebebiyle [sadakayı] gizlemenin daha faziletli olmasıdır; o şöyle demiştir: [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu:
رسول الله ﷺ: "سبعة يظلهم الله في ظله يوم لا ظل إلا ظله: إمام عادل، وشاب نشأ في عبادة الله، ورجلان تحابا في الله اجتمعا عليه وتفرقا عليه، ورجل قلبه معلق بالمسجد إذا خرج منه حتى يرجع إليه، ورجل ذكر الله خاليًا ففاضت عيناه، ورجل دعته امرأة ذات منصب وجمال فقال: إني أخاف الله، ورجل تصدق بصدقة فأخفاها حتى لا تعلم شماله ما تنفق يمينه" .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kendi gölgesinden başka hiçbir gölgenin bulunmadığı günde yedi sınıf insanı Allah kendi gölgesinde gölgelendirir: Âdil yönetici, Allah'a ibadetle yetişen genç, Allah için birbirini seven, bu sevgi üzere bir araya gelip bu sevgi üzere ayrılan iki adam, mescitten çıktığı andan tekrar oraya dönünceye kadar kalbi mescide bağlı olan adam, tenhada Allah'ı anıp da gözleri yaşla dolan adam, mevki ve güzellik sahibi bir kadın kendisini [birlikteliğe] çağırdığında 'Ben Allah'tan korkarım' diyen adam ve sağ elinin verdiğini sol eli bilmeyecek kadar sadakayı gizli veren adam" .
وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن هارون، أخبرنا العوام بن حوشب، عن سليمان بن أبي سليمان، عن أنس بن مالك، عن النبي ﵌ قال: "لما خلق الله الأرض جعلت تميد، فخلق الجبال فألقاها عليها فاستقرت، فتعجبت الملائكة من خلق الجبال، فقالت: يا رب، فهل من خلقك شيء أشد من الجبال؟ قال: نعم، الحديد. قالت: يا رب، فهل من خلقك شيء أشد من الحديد؟ قال: نعم، النار. قالت: يا رب، فهل من خلقك شيء أشد من النار؟ قال: نعم، الماء. قالت: يا رب، فهل من خلقك شيء أشد من الماء؟ قال: نعم، الريح. قالت: يا رب، فهل من خلقك شيء أشد من الريح؟ قال: نعم، ابنُ آدم يتصدق بيمينه فيخفيها من شماله" .
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize el-Avvâm b. Havşeb, Süleyman b. Ebî Süleymân'dan, o Enes b. Mâlik'ten, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi; o şöyle buyurdu: "Allah yeri yarattığında yer sallanmaya başladı. Bunun üzerine dağları yarattı ve onları yerin üzerine koydu da yer duruldu. Melekler dağların yaratılışına hayret ettiler ve: 'Ey Rabbimiz! Yaratıkların içinde dağlardan daha çetin bir şey var mıdır?' dediler. 'Evet, demir' buyurdu. 'Ey Rabbimiz! Yaratıkların içinde demirden daha çetin bir şey var mıdır?' dediler. 'Evet, ateş' buyurdu. 'Ey Rabbimiz! Yaratıkların içinde ateşten daha çetin bir şey var mıdır?' dediler. 'Evet, su' buyurdu. 'Ey Rabbimiz! Yaratıkların içinde sudan daha çetin bir şey var mıdır?' dediler. 'Evet, rüzgar' buyurdu. 'Ey Rabbimiz! Yaratıkların içinde rüzgardan daha çetin bir şey var mıdır?' dediler. 'Evet, sağ eliyle sadaka verip onu sol elinden gizleyen Ademoğlu' buyurdu" .
وقد ذكرنا في فضل آية الكرسي، عن أبي ذر قال: قلت: يا رسول الله، أي الصدقة أفضل؟ قال: "سر إلى فقير، أو جهد من مقِل". رواه أحمد .
Âyetü'l-Kürsî'nin faziletinde Ebû Zerr'den rivayet ettiğimiz üzere o şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sadakanın hangisi daha faziletlidir?' dedim. Şöyle buyurdu: 'Fakire gizlice verilen yahut az malı olanın zorlanarak verdiği sadakadır.' Ahmed rivayet etmiştir .
ورواه ابن أبي حاتم من طريق علي بن يزيد، عن القاسم، عن أبي أمامة، عن أبي ذر فذكره. وزاد: ثم نزع بهذه الآية: (إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُم) الآية .
İbn Ebî Hâtim bunu Ali b. Yezîd tarikinden, o el-Kâsım'dan, o Ebû Ümâme'den, o da Ebû Zerr'den rivayet edip zikretti. Ve şunu ekledi: Sonra şu ayeti delil getirdi: (إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُم) ayetin sonuna kadar .
وفي الحديث المروي: "صدقة السر تطفئ غضب الرب، ﷿" .
Rivayet edilen hadiste [şöyle buyrulmuştur]: "Gizli sadaka, Rab azze ve celle'nin gazabını söndürür" .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا الحسين بن زياد المحاربي مؤدب محارب، أخبرنا موسى بن عمير، عن عامر الشعبي في قوله: (إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُم) قال: أنزلت في أبي بكر وعمر، ﵄، فأما عمر فجاء بنصف ماله حتى دفعه إلى النبي ﷺ: فقال له النبي ﷺ: "ما خلفت وراءك لأهلك يا عمر؟ ". قال: خلفت لهم نصف مالي، وأما أبو بكر فجاء بماله كلّه يكاد أن يخفيه من نفسه، حتى دفعه إلى النبي ﷺ. فقال له النبي ﷺ: "ما خلفت وراءك لأهلك يا أبا بكر؟ ". فقال: عدة الله وعدةُ رسوله. فبكى عمر، ﵁، وقال: بأبي أنت يا أبا بكر، والله ما اسْتَبَقْنا إلى باب خير قط إلا كنت سابقا.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Muhârib'in müeddibi el-Hüseyn b. Ziyâd el-Muhâribî anlattı, bize Mûsâ b. Umeyr, Âmir eş-Şa'bî'den bildirdi: { إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُم } “Sadakaları açıktan verirseniz bu ne güzeldir! Fakat onları gizler ve fakirlere verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” kavli hakkında şöyle demiştir: "[Bu ayet] Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ hakkında indirildi. Ömer'e gelince, malının yarısını getirdi ve nihayet onu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e teslim etti. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Ey Ömer, geride ailene ne bıraktın?» buyurdu. O: «Onlara malımın yarısını bıraktım» dedi. Ebû Bekir'e gelince, neredeyse kendisinden bile gizleyecek şekilde bütün malını getirdi ve nihayet onu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e teslim etti. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Ey Ebâ Bekir, geride ailene ne bıraktın?» buyurdu. O: «Allah'ın vaadini ve Resûlü'nün vaadini [bıraktım]» dedi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh ağladı ve: «Anam babam sana feda olsun ey Ebâ Bekir! Vallahi ne zaman bir hayır kapısına doğru yarışsak muhakkak sen [benden] önde oldun» dedi."
وهذا الحديث مروي من وجه آخر، عن عمر، ﵁ . وإنما أوردناه هاهنا لقول الشعبي: إن الآية نزلت في ذلك، ثم إن الآية عامة في أن إخفاء الصدقة أفضل، سواء كانت مفروضة أو مندوبة. لكن روى ابن جرير من طريق علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس، في تفسير هذه الآية، قال: جعل الله صدقة السر في التطوع تفضل علانيتها، فقال: بسبعين ضعفًا. وجعل صدقة الفريضة عَلانيتَها أفضلَ من سرها، فقال: بخمسة وعشرين ضعفًا.
Bu hadis başka bir vecihten Ömer radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir . Biz bunu buraya yalnızca Şa'bî'nin ayetin bu hususta indiğini söylemesi sebebiyle getirdik. Kaldı ki ayet, ister farz ister nafile olsun, sadakayı gizlemenin daha faziletli olduğu hususunda geneldir. Ancak İbn Cerîr, Ali b. Ebî Talha tarikinden İbn Abbâs'ın bu ayetin tefsirinde şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah, nafiledeki gizli sadakayı aşikâr olanından üstün kıldı ve 'Yetmiş kat' buyurdu. Farz sadakanın (zekâtın) ise aşikâr olanını gizlisinden daha faziletli kıldı ve 'Yirmi beş kat' buyurdu.
وقوله: (وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُم) أي: بدل الصدقات، ولا سيما إذا كانت سرا يحصل لكم الخير في رفع الدرجات ويكفر عنكم السيئات، وقد قرئ: "وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ" بالضم، وقرئ: "وَنُكَفِّرْ" بالجزم، عطفًا على جواب الشرط، وهو قوله: (فَنِعِمَّا هِي) كقوله: "فَأَصَّدَقَ وَأَكُونَ {وَأَكُنْ}.
(وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُم) kavli ise; yani sadakalar karşılığında, bilhassa gizli olduğunda, derecelerin yükseltilmesinde sizin için hayır hasıl olur ve günahlarınızı örter, demektir. [Ayet] damme ile "وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ" şeklinde okunduğu gibi, şartın cevabı olan (فَنِعِمَّا هِي) kavline atfen "فَأَصَّدَّقَ وَأَكُونَ {وَأَكُنْ} “ve olayım” kavlinde olduğu gibi cezm ile "وَنُكَفِّرْ" şeklinde de okunmuştur.
وقوله (وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ) أي: لا يخفى عليه من ذلك شيء، وسيجزيكم عليه [سبحانه وبحمده] .
(وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ) kavli ise; yani bundan hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve [sübhânehu ve bihamdihî] bunun karşılığını size eksiksiz verecektir .
{لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلأَنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ (٢٧٢) لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢٧٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٤)}
{لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلأَنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ (٢٧٢) لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢٧٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٤)} “Onları doğru yola iletmek senin görevin değildir; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir. Hayır olarak her ne harcarsanız kendiniz içindir. Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için harcarsınız. Hayır olarak harcadığınız her şey size eksiksiz ödenir ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız. (272) [Sadakalar] Allah yolunda kendilerini adayan, yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremeyen fakirler içindir. İffet ve hayalarından dolayı bilmeyen kimse onları zengin sanır. Sen onları simalarından tanırsın; insanlardan yüzsüzlük edip bir şey istemezler. Hayır olarak ne harcarsanız şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir. (273) Mallarını gece ve gündüz, gizli ve aşikâr infak edenlerin Rableri katında mükafatları vardır; onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (274)”
قال أبو عبد الرحمن النسائي: أخبرنا محمد بن عبد الله بن عبد الرحيم، أخبرنا الفِرْيَابي، حدثنا سفيان، عن الأعمش، عن جعفر بن إياس، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: كانوا يكرهون أن يرضخوا لأنسابهم من المشركين فسألوا، فرخص لهم، فنزلت هذه الآية: (لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلأنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ) .
Ebû Abdirrahmân en-Nesâî dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Abdirrahîm bildirdi, bize el-Firyâbî bildirdi , bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ca'fer b. İyâs'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi; o şöyle demiştir: Müşriklerden olan akrabalarına az da olsa bir şey vermekten hoşlanmıyorlardı, bunun üzerine sordular, kendilerine ruhsat verildi ve şu ayet indi: (لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلأنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ) .
وكذا رواه أبو حذيفة، وابن المبارك، وأبو أحمد الزبيري، وأبو داود الحَفَري، عن سفيان -وهو الثوري -به.
Aynı şekilde bunu Ebû Huzeyfe, İbnu'l-Mübârek, Ebû Ahmed ez-Zübeyrî ve Ebû Dâvûd el-Haferî; Süfyân'dan -ki o es-Sevrî'dir- bu rivayetle rivayet etmişlerdir.
وقال ابن أبي حاتم: أخبرنا أحمد بن القاسم بن عطية، حدثني أحمد بن عبد الرحمن -يعني الدَّشْتَكِيّ -حدثني أبي، عن أبيه، حدثنا أشعث بن إسحاق، عن جعفر بن أبي المغيرة، عن سعيد
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. el-Kâsım b. Atıyye bildirdi, bana Ahmed b. Abdirrahmân -yani ed-Deştekî- rivayet etti, [o şöyle dedi:] bana babam, babasından rivayet etti, bize Eş'as b. İshâk, Ca'fer b. Ebi'l-Mugîre'den, o da Saîd
بن جبير، عن ابن عباس، عن النبي ﷺ: أنه كان يأمر بألا يتصَدق إلا على أهل الإسلام، حتى نزلت هذه الآية: (لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ) إلى آخرها، فأمر بالصدقة بعدها على كل من سألك من كل دين . وسيأتي عند قوله تعالى: {لا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ} الآية [الممتحنة: ٨] حديث أسماء بنت الصديق في ذلك [إن شاء الله تعالى] .
b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den: Ayetin sonuna kadar (لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ) ayeti ininceye kadar sadece İslâm ehline sadaka verilmesini emrederdi; bundan sonra ise hangi dinden olursa olsun sana soran/isteyen herkese sadaka verilmesini emretti . Yüce Allah'ın: {لا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ} “Allah, din konusunda sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere...” ayetinde [el-Mümtehine: 8] Esmâ bint es-Sıddîk'ın bu konudaki hadisi gelecektir [inşâallâhu Teâlâ] .
وقوله: (وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلأنْفُسِكُم) كقوله {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ} [فصلت: ٤٦، الجاثية: ١٥] ونظائرها في القرآن كثيرة .
(وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلأنْفُسِكُم) kavli, {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ} “Kim salih amel işlerse kendi lehinedir” [Fussilet: 46, el-Câsiye: 15] kavli gibidir ve Kur'an'da bunun benzerleri pek çoktur .
وقوله: (وَمَا تُنْفِقُونَ إِلا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ) قال الحسن البصري: نفقة المؤمن لنفسه، ولا ينفق المؤمن -إذا أنفق -إلا ابتغاء وجه الله.
(وَمَا تُنْفِقُونَ إِلا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ) kavli hakkında el-Hasan el-Basrî şöyle demiştir: Müminin infakı kendisi içindir ve mümin -infak ettiği zaman- ancak Allah'ın rızasını gözeterek infak eder.
وقال عطاء الخراساني: يعني إذا أعطيت لوجه الله، فلا عليك ما كان عملُه وهذا معنى حسن، وحاصله أن المتصدق إذا تصدق ابتغاء وجه الله فقد وقع أجرُه على الله، ولا عليه في نفس الأمر لمن أصاب: ألِبَرّ أو فاجر أو مستحق أو غيره، هو مثاب على قصده، ومستَنَدُ هذا تمام الآية: (وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ) والحديث المخرج في الصحيحين، من طريق أبي الزناد، عن الأعرج، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "قال رجل: لأتصدقن الليلة بصدقة، فخرج بصدقته فوضعها في يد زانية، فأصبح الناس يتحدثون: تُصُدقَ على زانية! فقال: اللهم لك الحمد على زانية، لأتصدقن الليلة بصدقة، فخرج بصدقته فوضعها في يد غني، فأصبحوا يتحدثون: تُصُدق الليلة على غَني! فقال: اللهم لك الحمد على غني، لأتصدقن الليلة بصدقة، فخرج بصدقته فوضعها في يد سارق، فأصبحوا يتحدثون: تُصدق الليلة على سارق! فقال: اللهم لك الحمد على زانية، وعلى غني، وعلى سارق، فأتي فقيل له: أما صدقتك فقد قبلت؛ وأما الزانية فلعلها أن تستعف بها عن زناها، ولعل الغني يعتبر فينفق مما أعطاه الله، ولعل السارق أن يستعف بها عن سرقته" .
Atâ el-Horasânî şöyle demiştir: Yani Allah rızası için verdiğin zaman, o kimsenin amelinin ne olduğu sana ait değildir. Bu güzel bir anlamdır. Özeti şudur: Sadaka veren kimse Allah rızası için sadaka verdiğinde ecri Allah'a ait olur; işin gerçeğinde [sadakanın] kime isabet ettiği onun aleyhine değildir: İster iyi ister fâcir ister hak sahibi ister başkası olsun, o niyetinin karşılığını alır. Bunun dayanağı ayetin tamamı olan: (وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ) kavli ile Sahîhayn'da Ebü'z-Zinâd tarikinden, el-A'rec'den, onun da Ebû Hureyre'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bir adam: 'Bu gece mutlaka bir sadaka vereceğim' dedi ve sadakasıyla çıkıp onu bir fahişenin eline bıraktı. Sabah olunca insanlar: 'Bir fahişeye sadaka verilmiş!' diye konuşmaya başladılar. Adam: 'Allah'ım! Bir fahişeye [isabet ettiği] için Sana hamdolsun. Bu gece mutlaka bir sadaka vereceğim' dedi. Sadakasıyla çıkıp onu bir zenginin eline bıraktı. Sabah olunca: 'Bu gece bir zengine sadaka verilmiş!' diye konuşmaya başladılar. Adam: 'Allah'ım! Bir zengine [isabet ettiği] için Sana hamdolsun. Bu gece mutlaka bir sadaka vereceğim' dedi. Sadakasıyla çıkıp onu bir hırsızın eline bıraktı. Sabah olunca: 'Bu gece bir hırsıza sadaka verilmiş!' diye konuşmaya başladılar. Adam: 'Allah'ım! Fahişeye, zengine ve hırsıza [isabet ettiği] için Sana hamdolsun' dedi. Bunun üzerine ona [rüyasında] gelinip şöyle denildi: 'Sadakan kabul edilmiştir; fahişeye gelince, umulur ki o bununla zinasından iffet gösterir; zengine gelince, umulur ki ibret alır da Allah'ın kendisine verdiğinden infak eder; hırsıza gelince, umulur ki o bununla hırsızlığından vazgeçip iffetli olur'" .
وقوله: (لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ) يعني: المهاجرين الذين قد انقطعوا إلى الله وإلى رسوله، وسكنوا المدينة وليس لهم سبب يردون به على أنفسهم ما يغنيهم و (لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الأرْض) يعني: سفرًا للتسبب في طلب المعاش. والضرب في الأرض: هو السفر؛ قال الله تعالى: {وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ} [النساء: ١٠١]، وقال تعالى: {عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} الآية [المزمل: ٢٠].
(لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ) kavli; yani kendilerini Allah'a ve Resûlü'ne adamış, Medine'ye yerleşmiş ve kendilerini geçindirecek hiçbir geçim vasıtaları bulunmayan muhacirler demektir . (لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الأرْض) yani: Geçim temin etmek amacıyla yolculuk yapamazlar. "Darb fi'l-ard" (yeryüzünde dolaşmak) yolculuktur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ} “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” [en-Nisâ: 101] ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “[Allah] bildi ki içinizden hastalar olacak, diğer bir kısmı Allah'ın lütfundan [rızık] aramak üzere yeryüzünde dolaşacak, diğer bir kısmı da Allah yolunda savaşacaktır” [el-Müzzemmil: 20].
وقوله: (يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ) أي: الجاهلُ بأمْرهم وحالهم يحسبهم أغنياء، من تعففهم في لباسهم وحالهم ومقالهم. وفي هذا المعنى الحديث المتفق على صحته، عن أبي هريرة قال:
Allah Teâlâ'nın: { يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ } “İffetlerinden dolayı, [durumlarını] bilmeyen kimse onları zengin zanneder” kavli; yani onların durumunu ve hâlini bilmeyen kimse, kılık kıyafetlerindeki, hâllerindeki ve sözlerindeki iffetlerinden ötürü onları zengin sanır. Bu anlamda, sıhhati üzerinde ittifak edilmiş olan, Ebû Hureyre'den rivayet edilen şu hadis yer almaktadır. [Ebû Hureyre] şöyle demiştir:
قال رسول الله ﷺ: "ليس المسكين بهذا الطواف الذي ترده التمرة والتمرتان، واللقمة واللقمتان، والأكلة والأكلتان، ولكن المسكين الذي لا يجد غنى يغنيه، ولا يُفْطَنُ له فَيُتَصَدقَ عليه، ولا يسأل الناس شيئا" . وقد رواه أحمد، من حديث ابن مسعود أيضًا .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Yoksul, bir hurma iki hurma, bir lokma iki lokma veya bir öğün iki öğün yemekle geri çevrilen bu kapı kapı dolaşan kimse değildir. Asıl yoksul; kendisini geçindirecek bir zenginlik bulamayan, durumu fark edilip de kendisine sadaka verilmeyen ve kimseden bir şey istemeyen kişidir" . Bunu Ahmed de İbn Mes'ûd hadisinden rivayet etmiştir .
وقوله: (تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ) أي: بما يظهر لذوي الألباب من صفاتهم، كما قال [الله] تعالى: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ} [الفتح: ٢٩]، وقال: {وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ} [محمد: ٣٠]. وفي الحديث الذي في السنن: "اتقوا فراسة المؤمن، فإنه ينظر بنور الله"، ثم قرأ: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ} [الحجر: ٧٥]. .
(تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ) kavli; yani akıl sahiplerine onların sıfatlarından zahir olan şeylerle [onları tanırsın], nitekim [Allah] Teâlâ: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ} “Onların simaları yüzlerindedir” [el-Feth: 29] ve {وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ} “Sen onları sözlerinin üslubundan kesinlikle tanırsın” [Muhammed: 30] buyurmuştur. Sünen'deki hadiste ise: "Müminin firasetinden sakının, çünkü o Allah'ın nuruyla bakar" [buyrulmuş], sonra da: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ} “Şüphesiz bunda feraset sahipleri için ibretler vardır” [el-Hicr: 75] ayetini okumuştur .
وقوله: (لا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا) أي: لا يُلحْون في المسألة ويكلفون الناس ما لا يحتاجون إليه، فإن من سأل وله ما يغنيه عن السؤال، فقد ألحف في المسألة؛ قال البخاري:
(لا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا) kavli; yani istemede ısrar edip yüzsüzlük yapmazlar ve insanları muhtaç olmadıkları şeylerle mükellef kılmazlar. Çünkü kim kendisini istemekten müstağni kılacak bir şeyi varken isterse, istemede yüzsüzlük/ısrar etmiş olur. Buhârî şöyle demiştir:
حدثنا ابن أبي مريم، حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شريك بن أبي نمر: أن عطاء بن يَسَار وعبد الرحمن بن أبي عَمْرَة الأنصاري قالا سمعنا أبا هريرة يقول: قال رسول الله ﷺ: "ليس المسكينُ الذي ترده التمرة والتمرتان، ولا اللقمة واللقمتان، إنما المسكين الذي يتعفَّفُ؛ " اقرؤوا إن شئتم -يعني قوله-: (لا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا) .
Bize İbn Ebî Meryem anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şerîk b. Ebî Nemir anlattı: Atâ b. Yesâr ile Abdurrahmân b. Ebî Amra el-Ensârî, Ebû Hureyre'yi şöyle derken işittiklerini söylediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Yoksul, bir hurma iki hurma veya bir lokma iki lokma ile geri çevrilen değildir; asıl yoksul iffet gösterendir; dilerseniz -yani (لا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا) kavlini- okuyun" buyurdu .
وقد رواه مُسْلِم، من حديث إسماعيل بن جعفر المديني، عن شريك بن عبد الله بن أبي نَمر، عن عطاء بن يسار -وحده -عن أبي هريرة، به .
Bunu Müslim de İsmâîl b. Ca'fer el-Medînî hadisinden, o Şerîk b. Abdillâh b. Ebî Nemir'den, o yalnızca Atâ b. Yesâr'dan, o Ebû Hureyre'den olmak üzere bu rivayetle rivayet etmiştir .
وقال أبو عبد الرحمن النسائي : أخبرنا علي بن حجر، حدثنا إسماعيل، أخبرنا شريك -وهو ابن أبي نمر -عن عطاء بن يسار، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "ليس المسكين الذي ترده التمرة والتمرتان، واللقمة واللقمتان، إنما المسكين المتعفف؛ اقرؤوا إن شئتم: (لا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا) " .
Ebû Abdirrahmân en-Nesâî dedi ki: Bize Ali b. Hucr bildirdi, bize İsmâîl anlattı, bize Şerîk -ki o İbn Ebî Nemir'dir- Atâ b. Yesâr'dan, o Ebû Hureyre'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu bildirdi: "Yoksul, bir hurma iki hurma, bir lokma iki lokma ile geri çevrilen değildir; asıl yoksul iffet gösterendir; dilerseniz: (لا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا) okuyun" .
وروى البخاري من حديث شعبة، عن محمد بن زياد، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ، نحوه .
Buhârî de Şu'be hadisinden, Muhammed b. Ziyâd'dan, Ebû Hureyre'den, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun benzerini rivayet etmiştir .
وقال ابن أبي حاتم: أخبرنا يونس بن عبد الأعلى، أخبرنا ابن وهب، أخبرني ابن أبي ذئب، عن أبي الوليد، عن أبي هريرة: أن رسول الله ﷺ قال: "ليس المسكين بالطواف عليكم، فتطعمونه لقمة لقمة، إنما المسكين المتعفف الذي لا يسأل الناس إلحافا".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yûnus b. Abdil'a'lâ bildirdi, bize İbn Vehb bildirdi, bana İbn Ebî Zi'b, Ebü'l-Velîd'den, o da Ebû Hureyre'den bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Yoksul, sizin etrafınızda dolaşıp da kendisine lokma lokma yedirdiğiniz kimse değildir; asıl yoksul, insanlardan yüzsüzlük edip istemeyen iffetli kimsedir."
وقال ابن جرير: حدثني معتمر، عن الحسن بن ماتك عن صالح بن سويد، عن أبي هريرة
İbn Cerîr dedi ki: Bana Mu'temir, el-Hasen b. Mâtik'ten, o Sâlih b. Suveyd'den, o da Ebû Hureyre'den [şöyle dediğini] nakletti:
قال: ليس المسكين الطواف الذي ترده الأكلة والأكلتان، ولكن المسكين المتعفف في بيته، لا يسأل الناس شيئا تصيبه الحاجة؛ اقرؤوا إن شئتم: (لا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا)
o şöyle dedi: Yoksul, bir iki lokma yemekle geri çevrilen kapı kapı dolaşan kimse değildir; fakat yoksul, evinde iffetle oturan, kendisine ihtiyaç isabet ettiği halde insanlardan hiçbir şey istemeyen kimsedir; dilerseniz: (لا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا) [ayetini] okuyun.
وقال الإمام أحمد أيضًا: حدثنا أبو بكر الحنفي، حدثنا عبد الحميد بن جعفر، عن أبيه، عن رجل من مزينة، أنه قالت له أمه: ألا تنطلق فتسأل رسول الله صلى الله عليه سلم كما يسأله الناس؟ فانطلقت أسأله، فوجدته قائما يخطب، وهو يقول: "ومن استعف أعفه الله، ومن استغنى أغناه الله، ومن يسأل الناس وله عدل خمس أواق فقد سأل الناس إلحافا". فقلت بيني وبين نفسي: لناقة لي خير من خمس أواق، ولغلامه ناقة أخرى فهي خير من خمس أواق فرجعت ولم أسأل .
İmam Ahmed de şöyle demiştir: Bize Ebû Bekir el-Hanefî anlattı, bize Abdülhamîd b. Ca'fer babasından, o Müzeyne'den bir adamdan anlattı; annesi ona: "Gidip de insanların istediği gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir şey istemez misin?" dedi. [Adam der ki:] Ben de ondan istemek üzere gittim ve onu ayakta hutbe verirken buldum; şöyle diyordu: "Kim iffet gösterirse Allah onu iffetli kılar. Kim müstağni davranırsa Allah onu zengin kılar. Kimin yanında beş ukıyye dengi bir şey varken insanlardan isterse, yüzsüzlük/ısrar ederek istemiş olur." Kendi kendime: "Benim bir devem var ki beş ukıyyeden hayırlıdır, hizmetçisinin de bir başka devesi var ki o da beş ukıyyeden hayırlıdır" dedim ve bir şey istemeden geri döndüm .
وقال الإمام أحمد: حدثنا قتيبة، حدثنا عبد الرحمن بن أبي الرجال، عن عمارة بن غزية، عن عبد الرحمن بن أبي سعيد، عن أبيه قال: سرحتني أمي إلى رسول الله ﷺ، أسأله، فأتيته فقعدت، قال: فاستقبلني فقال: " من استغنى أغناه الله، ومن استعف أعفَّه الله، ومن استكف كفاه الله، ومن سأل وله قيمة أوقية فقد ألحف". قال: فقلت: ناقتي الياقوتة خير من أوقية. فرجعت ولم أسأله.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Kuteybe anlattı, bize Abdurrahmân b. Ebi'r-Ricâl, Umâre b. Gaziyye'den, o Abdurrahmân b. Ebî Saîd'den, o babasından anlattı; babası şöyle dedi: Annem beni Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den istemem için gönderdi. Yanına varıp oturdum. [Ebû Saîd] dedi ki: Bana yöneldi ve şöyle buyurdu: "Kim müstağni davranırsa Allah onu zengin kılar. Kim iffet gösterirse Allah onu iffetli kılar. Kim yetinirse Allah ona yeter. Kimin yanında bir ukıyye değeri varken isterse yüzsüzlük/ısrar etmiş olur." [Ebû Saîd] dedi ki: Kendi kendime "el-Yâkûte isimli devem bir ukıyyeden hayırlıdır" dedim ve bir şey istemeden geri döndüm.
وهكذا رواه أبو داود والنسائي، كلاهما عن قتيبة. زاد أبو داود: وهشام بن عمار كلاهما عن عبد الرحمن بن أبي الرجال بإسناده، نحوه .
Aynı şekilde bunu Ebû Dâvûd ve Nesâî, her ikisi Kuteybe'den rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd şunu ekledi: Hişâm b. Ammâr da, her ikisi Abdurrahmân b. Ebi'r-Ricâl'den isnadıyla bunun benzerini [rivayet etmişlerdir] .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو الجماهير، حدثنا عبد الرحمن بن أبي الرجال، عن عمارة بن غزية، عن عبد الرحمن بن أبي سعيد قال: قال أبو سعيد الخدري: قال رسول الله ﷺ: "من سأل وله قيمة وقية فهو ملحف" والوقية: أربعون درهما .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebü'l-Cemâhir anlattı, bize Abdurrahmân b. Ebi'r-Ricâl, Umâre b. Gaziyye'den, o Abdurrahmân b. Ebî Saîd'den anlattı; o dedi ki: Ebû Saîd el-Hudrî şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kimin yanında bir ukıyye değeri varken isterse o, yüzsüzlük/ısrar edendir." Ukıyye kırk dirhemdir .
وقال أحمد: حدثنا وكيع، حدثنا سفيان، عن زيد بن أسلم، عن عطاء بن يسار، عن رجل من بني أسد قال: قال رسول الله ﷺ: "من سأل وله أوقية -أو عدلها -فقد سأل إلحافا" .
Ahmed dedi ki: Bize Vekî' anlattı, bize Süfyân, Zeyd b. Eslem'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o Benî Esed'den bir adamdan anlattı; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kimin yanında bir ukıyye -veya onun dengi- varken isterse, yüzsüzlük/ısrar ederek istemiş olur" .
وقال الإمام أحمد أيضا: حدثنا وكيع، حدثنا سفيان، عن حكيم بن جبير، عن محمد بن عبد الرحمن بن يزيد، عن أبيه، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "من سأل وله ما يغنيه، جاءت مسألته يوم القيامة خدوشا -أو كدوحا -في وجهه". قالوا: يا رسول الله، وما غناه؟ قال: "خمسون درهما، أو حسابها من الذهب".
İmam Ahmed de şöyle demiştir: Bize Vekî' anlattı, bize Süfyân, Hakîm b. Cübeyr'den, o Muhammed b. Abdirrahmân b. Yezîd'den, o babasından, o da Abdullâh b. Mes'ûd'dan anlattı; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kimin kendisini zengin kılacak bir şeyi varken isterse, onun istemesi kıyamet gününde yüzünde tırmıklar -veya yaralar- olarak gelir." "Ey Allah'ın Resûlü! Onun zenginliği nedir?" dediler. "Elli dirhem veya onun altın karşılığıdır" buyurdu.
وقد رواه أهل السنن الأربعة، من حديث حكيم بن جبير الأسدي الكوفي . وقد تركه شعبة بن الحجاج، وضعفه غير واحد من الأئمة من جراء هذا الحديث.
Bunu dört Sünen ehli, Hakîm b. Cübeyr el-Esedî el-Kûfî'nin hadisinden rivayet etmiştir . Şu'be b. el-Haccâc onu terk etmiş ve imamlardan birden fazla kişi bu hadis yüzünden onu zayıf saymıştır.
وقال الحافظ أبو القاسم الطبراني: حدثنا محمد بن عبد الله الحضرمي، حدثنا أبو حصين عبد الله
Hâfız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh el-Hadramî anlattı, bize Ebû Husayn Abdullâh
بن أحمد بن يونس، حدثني أبي، حدثنا أبو بكر بن عياش، عن هشام بن حسان، عن محمد بن سيرين قال: بلغ الحارث-رجلا كان بالشام من قريش -أن أبا ذر كان به عوز، فبعث إليه ثلاثمائة دينار، فقال: ما وجد عبد الله رجلا هو أهون عليه مني، سمعت رسول الله ﷺ يقول: "من سأل وله أربعون فقد ألحف" ولآل أبي ذر أربعون درهما وأربعون شاة وماهنان. قال أبو بكر بن عياش: يعني خادمين .
b. Ahmed b. Yûnus anlattı, bana babam anlattı, bize Ebû Bekir b. Ayyâş, Hişâm b. Hassân'dan, o Muhammed b. Sîrîn'den anlattı; o şöyle dedi: Şam'da Kureyş'ten bir adam olan el-Hâris'e, Ebû Zerr'in muhtaç durumda olduğu haberi ulaştı. Bunun üzerine ona üç yüz dinar gönderdi. [Ebû Zerr] şöyle dedi: "Allah'ın kulu [el-Hâris], kendisine benden daha değersiz olan bir adam bulamadı mı? Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Kimin yanında kırk [dirhem] varken isterse yüzsüzlük/ısrar etmiş olur' buyurduğunu işittim." Ebû Zerr ailesinin ise kırk dirhemi, kırk koyunu ve iki mâhini vardı. Ebû Bekir b. Ayyâş: "Yani iki hizmetçisi [vardı]" dedi .
وقال ابن مَرْدُوَيه: حدثنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، أخبرنا إبراهيم بن محمد، أنبأنا عبد الجبار، أخبرنا سفيان، عن داود بن سابور، عن عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده، عن النبي ﷺ قال: "من سأل وله أربعون درهمًا فهو مُلْحِف، وهو مثل سف الملة" يعني: الرمل.
İbn Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm anlattı, bize İbrâhîm b. Muhammed bildirdi, bize Abdülcebbâr haber verdi, bize Süfyân, Dâvûd b. Sâbûr'dan, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o dedesinden, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi; o şöyle buyurdu: "Kimin yanında kırk dirhem varken isterse o, yüzsüzlük/ısrar edendir ve bu, kızgın kül yutmak gibidir" yani: kumu.
ورواه النسائي، عن أحمد بن سليمان، عن يحيى بن آدم، عن سفيان -وهو ابن عيينة -بإسناده نحوه .
Bunu Nesâî de Ahmed b. Süleymân'dan, o Yahyâ b. Âdem'den, o Süfyân'dan -ki o İbn Uyeyne'dir- isnadıyla bunun benzeri olarak rivayet etmiştir .
قوله : (وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ) أي: لا يخفى عليه شيء منه، وسيجزي عليه أوفر الجزاء وأتمه يوم القيامة، أحوج ما يكونون إليه.
(وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ) kavli; yani O'na bundan hiçbir şey gizli kalmaz ve kıyamet gününde, ona en muhtaç oldukları anda bunun karşılığını en bol ve en kâmil şekilde verecektir.
وقوله: (الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُون) هذا مدح منه تعالى للمنفقين في سبيله، وابتغاء مرضاته في جميع الأوقات من ليل أو نهار، والأحوال من سر وجهار، حتى إن النفقة على الأهل تدخل في ذلك أيضًا، كما ثبت في الصحيحين أن رسول الله ﷺ قال لسعد بن أبي وقاص -حين عاده مريضًا عام الفتح، وفي رواية عام حجة الوداع-: "وإنك لن تنفق نفقة تبتغي بها وجه الله إلا ازددت بها درجة ورفعة، حتى ما تجعل في في امرأتك" .
(الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُون) kavli; bu, Allah Teâlâ tarafından kendi yolunda ve O'nun rızasını kazanmak amacıyla gece veya gündüz her vakitte, gizli ve aşikâr her durumda infak eden kimselere bir övgüdür . Hatta aileye yapılan infak da buna dahildir; nitekim Sahîhayn'da sâbit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, fetih yılında -bir rivayette Vedâ Haccı yılında- hastalandığında Sa'd b. Ebî Vakkâs'ı ziyaret ettiği sırada ona şöyle buyurmuştur: "Allah rızasını umarak yaptığın her harcama sebebiyle mutlaka derecen ve merteben artar; hatta eşinin ağzına koyduğun lokma bile böyledir" .
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر وبَهْز قالا حدثنا شعبة، عن عدي بن ثابت قال: سمعت عبد الله بن يزيد الأنصاري، يحدث عن أبي مسعود، ﵁، عن النبي ﷺ، أنه قال: "إن المسلم إذا أنفق على أهله نفقة يحتسبها كانت له صدقة" أخرجاه من حديث شعبة، به .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer ve Behz anlattılar, dediler ki: Bize Şu'be, Adiy b. Sâbit'ten anlattı; o şöyle dedi: Abdullâh b. Yezîd el-Ensârî'yi, Ebû Mes'ûd radıyallâhu anh'tan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen şöyle buyururken işittim: "Müslüman bir kimse, sevabını Allah'tan umarak ailesine bir harcama yaptığı zaman bu onun için bir sadaka olur." Her ikisi bunu Şu'be hadisinden bu rivayetle tahric etmiştir .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا سليمان بن عبد الرحمن، حدثنا محمد بن شعيب، قال: سمعت سعيد بن يسار، عن يزيد بن عبد الله بن عريب المليكي، عن أبيه، عن جده، عن النبي ﷺ قال: "نزلت هذه الآية: (الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ [وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُون]) في أصحاب الخيل".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zür‘a anlattı, bize Süleymân b. Abdirrahmân anlattı, bize Muhammed b. Şuayb anlattı, dedi ki: Saîd b. Yesâr'ı, Yezîd b. Abdillâh b. Urayb el-Müleykî'den, o babasından, o dedesinden, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen şöyle derken işittim: «Şu ayet: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ [وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُون] } “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve aşikâr infak edenler var ya; işte onların mükâfatları Rableri katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır.” [cihad için] at besleyenler hakkında indi.»
وقال حنش الصنعاني: عن ابن عباس في هذه الآية، قال: هم الذين يعلفون الخيل في سبيل الله. رواه ابن أبي حاتم، ثم قال: وكذا روي عن أبي أمامة، وسعيد بن المسيب، ومكحول.
Haneş es-San'ânî bu ayet hakkında İbn Abbâs'tan naklen şöyle dedi: Onlar, Allah yolunda atları yemleyen kimselerdir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etti ve sonra dedi ki: Aynı şekilde Ebû Ümâme, Saîd b. el-Müseyyeb ve Mekhûl'den de rivayet edilmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج، أخبرنا يحيى بن يمان، عن عبد الوهاب بن مجاهد بن جبر، عن أبيه قال: كان لعلي أربعة دراهم، فأنفق درهمًا ليلا ودرهمًا نهارًا، ودرهمًا سرًا، ودرهما علانية، فنزلت: (الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Yahyâ b. Yemân, Abdülvehhâb b. Mücâhid b. Cebr'den, o babasından bildirdi; babası şöyle dedi: Ali'nin dört dirhemi vardı; bir dirhemi gece, bir dirhemi gündüz, bir dirhemi gizli, bir dirhemi de aşikâr olarak infak etti. Bunun üzerine: (الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً) ayeti indi.
وكذا رواه ابن جرير من طريق عبد الوهاب بن مجاهد، وهو ضعيف. ولكن رواه ابن مردويه من وجه آخر، عن ابن عباس أنها نزلت في علي بن أبي طالب.
Bunu İbn Cerîr de Abdülvehhâb b. Mücâhid tarikinden rivayet etmiştir ki o zayıftır. Fakat İbn Merdûye bunu başka bir vecihten İbn Abbâs'tan nakletmiştir ki ayet Ali b. Ebî Tâlib hakkında inmiştir.
وقوله: (فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِم) أي: يوم القيامة على ما فعلوا من الإنفاق في الطاعات (وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) تقدم تفسيره.
(فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِم) kavli; yani taat yolunda yaptıkları infaktan ötürü kıyamet gününde [mükafatları Rableri katındadır], (وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) kavlinin tefsiri ise daha önce geçmişti.
{الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لا يَقُومُونَ إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٧٥)}
{الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لا يَقُومُونَ إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٧٥)} “Faiz yiyenler, ancak şeytan çarpmış kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların 'Alışveriş de faiz gibidir' demelerindendir. Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır. Kime Rabbinden bir öğüt gelir de [faizden] vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir ve onun işi Allah'a kalmıştır. Kim de tekrar dönerse, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır. (275)”
لما ذكر تعالى الأبرار المؤدين النفقات، المخرجين الزكوات، المتفضلين بالبر والصلات لذوي الحاجات والقرابات في جميع الأحوال والآنات -شرع في ذكر أكلة الربا وأموال الناس بالباطل وأنواع الشبهات، فأخبر عنهم يوم خروجهم من قبورهم وقيامهم منها إلى بعثهم ونشورهم، فقال: (الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لا يَقُومُونَ إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ) أي: لا يقومون من قبورهم يوم القيامة إلا كما يقوم المصروع حال صرعه وتخبط الشيطان له؛ وذلك أنه يقوم قياما منكرًا. وقال ابن عباس: آكل الربا يبعث يوم القيامة مجنونا يُخْنَق. رواه ابن أبي حاتم، قال: وروي عن عوف بن مالك، وسعيد بن جبير، والسدي، والربيع بن أنس، ومقاتل بن حيان، نحو ذلك.
Allah Teâlâ infak eden, zekâtlarını veren, her türlü hal ve vakitte ihtiyaç ve akrabalık sahiplerine iyilik ve ihsanda bulunan iyi kimseleri (ebrârı) zikredince; faiz yiyenleri, insanların mallarını bâtıl yollarla ve şüphe çeşitleriyle tüketenleri zikretmeye başlayarak onların kabirlerinden çıkışları, diriliş ve toplanış için kabirlerinden kalkışları günündeki hallerini haber verip şöyle buyurdu: (الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لا يَقُومُونَ إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ) Yani kıyamet gününde kabirlerinden ancak cin çarpmış kimsenin çarpılma ve şeytanın onu sarstığı andaki kalkışı gibi kalkarlar; zira o çirkin/münker bir kalkışla kalkar. İbn Abbâs şöyle demiştir: Faiz yiyen kimse kıyamet gününde boğulan/cin çarpmış bir deli olarak diriltilir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etti ve dedi ki: Avf b. Mâlik, Saîd b. Cübeyr, es-Süddî, er-Rebî' b. Enes ve Mukâtil b. Hayyân'dan da bunun benzeri rivayet edilmiştir.
وحكي عن عبد الله بن عباس، وعكرمة، وسعيد بن جبير، والحسن، وقتادة، ومقاتل بن حيان أنهم قالوا في قوله: (الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لا يَقُومُونَ إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ) يعني: لا يقومون يوم القيامة. وكذا قال ابن أبي نَجيح، عن مجاهد، والضحاك، وابن زيد.
Abdullâh b. Abbâs, İkrime, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, Katâde ve Mukâtil b. Hayyân'dan; onların (الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لا يَقُومُونَ إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ) kavli hakkında: "Yani kıyamet günü [kabirlerinden] kalkamazlar" dedikleri nakledilmiştir. İbn Ebî Necîh de Mücâhid, ed-Dahhâk ve İbn Zeyd'den aynı şekilde nakletmiştir.
وروى ابن أبي حاتم، من حديث أبي بكر بن أبي مريم، عن ضمرة بن حبيب، عن ابن عبد الله بن مسعود، عن أبيه أنه كان يقرأ: "الذين يأكلون الربا لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس يوم القيامة "
İbn Ebî Hâtim, Ebû Bekir b. Ebî Meryem hadisinden, Damra b. Habîb'den, İbn Abdillâh b. Mes'ûd'dan, babasından rivayet ettiğine göre o şöyle okurdu: "Faiz yiyenler kıyamet günü ancak kendisini şeytan çarpmış kimsenin kalktığı gibi kalkarlar."
وقال ابن جرير: حدثني المثنى، حدثنا مسلم بن إبراهيم، حدثنا ربيعة بن كلثوم، حدثنا أبي، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: يقال يوم القيامة لآكل الربا: خذ سلاحك للحرب. وقرأ: (لا يَقُومُونَ إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ) قال: وذلك حين يقوم من قبره.
İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Müsennâ anlattı, bize Müslim b. İbrâhîm anlattı, bize Rebîa b. Gülsûm anlattı, bize babam Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: "Kıyamet günü faiz yiyene: 'Savaş için silahını al!' denilir." Ardından { لا يَقُومُونَ إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ } “[Onlar] ancak kendisini şeytan çarpmış kimsenin kalktığı gibi kalkarlar” [ayetini] okudu ve: "İşte bu, onun kabrinden kalktığı andır" dedi.
وفي حديث أبي سعيد في الإسراء، كما هو مذكور في سورة سبحان: أنه، ﵇ مر ليلتئذ بقوم لهم أجواف مثل البيوت، فسأل عنهم، فقيل: هؤلاء أكلة الربا. رواه البيهقي مطولا.
Ebû Saîd'in İsrâ hadisinde -Sübhân (İsrâ) Suresi'nde zikredildiği gibi- rivayet edildiğine göre o gece aleyhisselâm karınları evler gibi olan bir topluluğa uğradı. Onların kim olduğunu sordu, kendisine: "Bunlar faiz yiyenlerdir" denildi. Bunu Beyhakî uzunca rivayet etmiştir.