وقال ابن ماجة: حدثنا أبو بكر بن أبي شيبة، حدثنا الحسن بن موسى، عن حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن أبي الصلت، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "أتيت ليلة أسري بي على قوم بطونهم كالبيوت، فيها الحيات ترى من خارج بطونهم. فقلت: من هؤلاء يا جبريل؟ قال: هؤلاء أكلة الربا".
İbn Mâce dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ebî Şeybe anlattı, bize el-Hasen b. Mûsâ, Hammâd b. Seleme'den, o Ali b. Zeyd'den, o Ebü's-Salt'tan, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "İsrâ'ya götürüldüğüm gece, karınları evler gibi olan ve karınlarının dışından içlerindeki yılanlar görünen bir topluluğa uğradım. 'Ey Cibrîl, bunlar kim?' dedim. 'Bunlar faiz yiyenlerdir' dedi."
ورواه الإمام أحمد، عن حسن وعفان، كلاهما عن حماد بن سلمة، به . وفي إسناده ضعف.
Bunu İmam Ahmed, Hasen ve Affân'dan; her ikisi de Hammâd b. Seleme'den aynı şekilde rivayet etmiştir . İsnadında zayıflık vardır.
وقد روى البخاري، عن سَمُرَة بن جندب في حديث المنام الطويل: "فأتينا على نهر-حسبت أنه كان يقول: أحمر مثل الدم -وإذا في النهر رجل سابح يسبح، وإذا على شط النهر رجل قد جمع عنده حجارة كثيرة، وإذا ذلك السابح يسبح، [ما يسبح] ثم يأتي ذلك الذي قد جمع الحجارة عنده فيفغر له فاه فيلقمه حجرًا" وذكر في تفسيره: أنه آكل الربا .
Buhârî, Semüre b. Cündeb'den uzun rüya hadisinde şöyle rivayet etmiştir: "Bir nehre vardık -sanırım onun 'kan gibi kırmızı' dediğini zannetmiştim-. Bir de baktık ki nehirde yüzen bir adam var, nehrin kıyısında da yanında çokça taş toplamış bir adam duruyor. O yüzen adam yüzüyor, [yüzebildiği kadar yüzüyor] , sonra yanında taş toplayan o adamın yanına geliyor; o da ağzını açıyor ve o adam onun ağzına bir taş tıkıyor." Tefsirinde bunun faiz yiyen kimse olduğunu zikretmiştir .
وقوله: (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا) أي: إنما جُوزُوا بذلك لاعتراضهم على أحكام الله في شرعه، وليس هذا قياسًا منهم للربا على البيع؛ لأن المشركين لا يعترفون بمشروعية أصل البيع الذي شرعه الله في القرآن، ولو كان هذا من باب القياس لقالوا: إنما الربا مثل البيع، وإنما قالوا: (إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا) أي: هو نظيره، فلم حرم هذا وأبيح هذا؟ وهذا اعتراض منهم على الشرع، أي: هذا مثل هذا، وقد أحل هذا وحرم هذا!
{ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا} “Bu, onların 'Alışveriş de ancak faiz gibidir' demelerindendir. Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır.” kavli ise; yani onlara bu cezanın verilmesi, şeriatındaki Allah'ın hükümlerine itiraz etmelerindendir. Bu, onların faizi alışverişe kıyas etmesi değildir; çünkü müşrikler Allah'ın Kur'an'da meşru kıldığı alışverişin asıl meşruiyetini kabul etmiyorlardı . Şayet bu kıyas kabilinden olsaydı, 'Faiz de ancak alışveriş gibidir' derlerdi. Halbuki onlar: {إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا} “Alışveriş de ancak faiz gibidir” demişlerdir; yani o onun dengidir, o halde bu neden haram kılındı da şu helal kılındı? Bu, onların şeriata bir itirazıdır; yani 'Bu da bunun gibidir; oysa şu helal kılınmış, bu ise haram kılınmıştır!'
وقوله تعالى: (وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا) يحتمل أن يكون من تمام الكلام ردًا عليهم، أي: قالوا: ما قالوه من الاعتراض، مع علمهم بتفريق الله بين هذا وهذا حكما، وهو الحكيم العليم الذي لا معقب لحكمه، ولا يسأل عما يفعل وهم يسألون، وهو العالم بحقائق الأمور ومصالحها، وما ينفع عباده فيبيحه لهم، وما يضرهم فينهاهم عنه، وهو أرحم بهم من الوالدة بولدها الطفل؛ ولهذا قال: (فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ) أي: من بلغه نهي الله عن الربا فانتهى حال وصول الشرع إليه. فله ما سلف من المعاملة، لقوله: {عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ} [المائدة: ٩٥] وكما قال النبي ﷺ يوم فتح مكة: "وكل ربًا في الجاهلية موضوع تحت قدمي هاتين، وأول ربا أضع ربا العباس" ولم يأمرهم برد الزيادات المأخوذة في حال الجاهلية، بل عفا عما سلف، كما قال
Allah Teâlâ'nın: {وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا} “Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır” kavlinin, onlara bir reddiye olarak sözün tamamından olması muhtemeldir. Yani onlar, Allah'ın bu ikisini hüküm bakımından birbirinden ayırdığını bildikleri hâlde bu itirazı ileri sürdüler. Oysa O; hükmünü bozacak hiçbir otorite bulunmayan, yaptığından sorguya çekilmeyen fakat kendileri sorgulanacak olan Hakîm ve Alîm'dir. O, işlerin hakikatlerini ve maslahatlarını en iyi bilendir; kullarına faydalı olanı helal kılar, onlara zarar vereni ise yasaklar. O, kullarına karşı bir annenin yavrucağına olan şefkatinden daha merhametlidir. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ} “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de [faizden] vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir ve onun işi Allah'a kalmıştır.” Yani kime Allah'ın faiz yasağı ulaşır da şeriatın hükmü kendisine ulaştığı anda bundan vazgeçerse, {عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ} “Allah geçmiştekileri affetmiştir” [Mâide, 5/95] kavlinden dolayı geçmiş muamelesi kendisinindir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethi günü şöyle buyurmuştur: «وكل ربًا في الجاهلية موضوع تحت قدمي هاتين، وأول ربا أضع ربا العباس» «Cahiliye dönemine ait her türlü faiz, şu iki ayağımın altındadır [kaldırılmıştır]. İptal ettiğim ilk faiz de Abbâs'ın faizidir.» [Hz. Peygamber] onlara Cahiliye döneminde alınan fazlalıkları geri vermelerini emretmemiş, aksine Yüce Allah'ın buyurduğu gibi geçmiştekileri affetmiştir:
تعالى: (فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ)
{فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ} “Geçmişteki kendisinindir ve onun işi Allah'a kalmıştır.”
قال سعيد بن جبير والسدي: (فَلَهُ مَا سَلَفَ) فإنه ما كان أكل من الربا قبل التحريم.
Saîd b. Cübeyr ve es-Süddî: {فَلَهُ مَا سَلَفَ} “Geçmişteki kendisinindir” ayeti hakkında; "Zira o, haram kılınmadan önce yemiş olduğu faizdir" dediler.
وقال ابن أبي حاتم: قرئ على محمد بن عبد الله بن عبد الحكم، أخبرنا ابن وهب، أخبرني جرير بن حازم، عن أبي إسحاق الهمداني، عن أم يونس -يعني امرأته العالية بنت أيفع -أن عائشة زوج النبي ﷺ قالت لها أم محبة أم ولد لزيد بن أرقم-: يا أم المؤمنين، أتعرفين زيد بن أرقم؟ قالت: نعم. قالت: فإني بعته عبدًا إلى العطاء بثمانمائة، فاحتاج إلى ثمنه، فاشتريته قبل محل الأجل بستمائة. فقالت: بئس ما شريت! وبئس ما اشتريت! أبلغي زيدًا أنه قد أبطل جهاده مع رسول الله ﷺ إن لم يتب قالت: فقلت: أرأيت إن تركت المائتين وأخذت الستمائة؟ قالت: نعم، (فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ) .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem'e okundu, bize İbn Vehb bildirdi, bana Cerîr b. Hâzim, Ebû İshâk el-Hemdânî'den, o da Ümmü Yûnus'tan -yani hanımı el-Âliye bint Eyfa'dan- bildirdiğine göre Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımı Âişe'ye Ümmü Muhabbe -Zeyd b. Erkam'ın ümmü veledi- şöyle demiştir: "Ey Müminlerin Annesi, Zeyd b. Erkam'ı tanır mısın?" Âişe: "Evet" dedi. Kadın: "Ben ona maaş vaktine kadar veresiye olarak sekiz yüz [dirhem]e bir köle sattım. Paraya ihtiyacı oldu, ben de vadesi gelmeden önce o köleyi altı yüz [dirhem]e geri satın aldım" dedi. Bunun üzerine Âişe: "Ne kötü sattın ve ne kötü satın aldın! Zeyd'e bildir ki, şayet tevbe etmezse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yaptığı cihadını boşa çıkarmıştır!" dedi. Kadın: "Görüşün nedir, eğer iki yüz [dirhem]i bırakıp altı yüzü alırsam?" dedim. Âişe: "Evet, {فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ} 'Kime Rabbinden bir öğüt gelir de vazgeçerse, geçmişteki kendisinindir'" dedi .
وهذا الأثر مشهور، وهو دليل لمن حرم مسألة العينة، مع ما جاء فيها من الأحاديث المقررة في كتاب الأحكام، ولله الحمد والمنة.
Bu eser meşhurdur ve Ahkâm kitabında yer alan hadislerle birlikte îne satışını haram kılanların delilidir; hamd ve minnet Allah'a mahsustur.
ثم قال تعالى: (وَمَنْ عَادَ) أي: إلى الربا ففعله بعد بلوغ نهي الله له عنه، فقد استوجب العقوبة، وقامت عليه الحجة؛ ولهذا قال: (فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ)
Sonra Allah Teâlâ: {وَمَنْ عَادَ} “Kim de tekrar dönerse” yani faize döner ve Allah'ın yasağı kendisine ulaştıktan sonra onu yaparsa cezayı hak etmiş ve aleyhine hüccet ikame edilmiş olur. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.”
وقد قال أبو داود: حدثنا يحيى بن معين، أخبرنا عبد الله بن رجاء المكي، عن عبد الله بن عثمان بن خُثَيْم، عن أبي الزبير، عن جابر قال: لما نزلت: (الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لا يَقُومُونَ إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ) قال رسول الله ﷺ: "من لم يذر المخابرة، فليأذن بحرب من الله ورسوله" .
Ebû Dâvûd demiştir ki: Bize Yahyâ b. Maîn anlattı, bize Abdullâh b. Recâ el-Mekkî, Abdullâh b. Osmân b. Huseym'den, o Ebü'z-Zübeyr'den, o da Câbir'den bildirdi; o şöyle dedi: {الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لا يَقُومُونَ إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ} “Faiz yiyenler ancak kendisini şeytan çarpmış kimsenin kalktığı gibi kalkarlar” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kim muhâbereyi (ürün paylaşımlı ziraat ortaklığını) bırakmazsa, Allah'a ve Resulüne karşı savaşa hazır olsun" buyurdu .
ورواه الحاكم في مستدركه، من حديث ابن خثيم، وقال: صحيح على شرط مسلم، ولم يخرجه .
Bunu Hâkim Müstedrek'inde İbn Huseym hadisinden rivayet edip şöyle dedi: Müslim'in şartına göre sahihtir, fakat tahric etmemiştir .
وإنما حرمت المخابرة وهي: المزارعة ببعض ما يخرج من الأرض، والمزابنة وهي: اشتراء الرطب في رؤوس النخل بالتمر على وجه الأرض، والمحاقلة وهي: اشتراء الحب في سنبله في الحقل بالحب على وجه الأرض -إنما حرمت هذه الأشياء وما شاكلها، حسمًا لمادة الربا؛ لأنه لا يعلم التساوي بين الشيئين قبل الجفاف. ولهذا قال الفقهاء: الجهل بالمماثلة كحقيقة المفاضلة. ومن هذا حرموا أشياء بما فهموا من تضييق المسالك المفضية إلى الربا، والوسائل الموصلة إليه، وتفاوت نظرهم بحسب ما وهب الله لكل منهم من العلم، وقد قال تعالى: {وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ} [يوسف: ٧٦].
Muhâbere -ki o topraktan çıkan ürünün bir kısmı karşılığında ziraatçilik yapmaktır-, Müzâbene -ki o ağaç başındaki yaş hurmayı yerdeki kuru hurma karşılığında satın almaktır- ve Muhâkale -ki o tarladaki başağında bulunan daneyi yerdeki dane karşılığında satın almaktır- ancak faiz yolunu kesmek için haram kılınmıştır; çünkü kuruma gerçekleşmeden önce iki şey arasındaki eşitlik bilinemez. Bu sebeple fakihler şöyle demiştir: Benzerlikteki cehalet (bilinmezlik), fazlalığın kesinliği gibidir. Bundan dolayı faize götüren yolların ve ona ulaştıran vesilelerin daraltılmasından anladıkları doğrultusunda bazı şeyleri haram kılmışlardır. Onların görüşleri, Allah'ın her birine bahşettiği ilim nispetinde farklılık göstermiştir . Nitekim Allah Teâlâ: {وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ} “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır” [Yûsuf: 76] buyurmuştur.
وباب الربا من أشكل الأبواب على كثير من أهل العلم، وقد قال أمير المؤمنين عمر بن الخطاب، ﵁: ثلاث وددت أن رسول الله ﷺ عهد إلينا فيهن عهدًا ننتهي إليه: الجد، والكلالة، وأبواب من أبواب الربا، يعني بذلك بعض المسائل التي فيها شائبة الربا والشريعة شاهدة بأن كل
Faiz konusu, ilim ehlinden pek çoğu için en müşkil (anlaşılması zor) konulardan biridir. Nitekim Mü'minlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Üç mesele vardır ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu hususlarda bize kendisiyle yetineceğimiz [açık] bir açıklamada bulunmasını çok arzu ederdim: Dedenin [mirastaki payı], kelâle ve faiz bablarından bazı bablar.» [Ömer b. el-Hattâb] bununla faiz şüphesi bulunan bazı meseleleri kastetmiştir. Şeriat da şahittir ki her
حرام فالوسيلة إليه مثله؛ لأن ما أفضى إلى الحرام حرام، كما أن ما لا يتم الواجب إلا به فهو واجب. وقد ثبت في الصحيحين، عن النعمان بن بشير، قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن الحلال بين وإن الحرام بين، وبين ذلك أمور مشتبهات، فمن اتقى الشبهات استبرأ لدينه وعرضه، ومن وقع في الشبهات وقع في الحرام، كالراعي يرعى حول الحمى يوشك أن يرتع فيه " .
haramın vesilesi de onun gibidir; çünkü harama götüren şey de haramdır, nitekim vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı şey de vaciptir. Sahîhayn'da Nu'mân b. Beşîr'den sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Helal bellidir, haram da bellidir; bu ikisi arasında ise şüpheli şeyler vardır. Kim şüpheli şeylerden sakınırsa dinini ve ırzını korumuş olur. Kim de şüpheli şeylere düşerse harama düşmüş olur; tıpkı koruluğun etrafında otlatan ve neredeyse içine dalacak olan çoban gibi " .
وفي السنن عن الحسن بن علي، ﵄، قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "دع ما يريبك إلى ما لا يريبك" . وفي الحديث الآخر: "الإثم ما حاك في القلب وترددت فيه النفس، وكرهت أن يطلع عليه الناس". وفي رواية: "استفت قلبك، وإن أفتاك الناس وأفتوك" .
Sünen'de Hasen b. Ali'den radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Sana şüphe vereni bırak, şüphe vermeyene yönel" . Diğer bir hadiste ise: "Günah, kalpte tırmalayan, nefsin tereddüt ettiği ve insanların görmesini istemediğin şeydir." Diğer bir rivayette: "İnsanlar sana fetva verseler de, verseler de sen kalbine danış" buyrulmuştur.
وقال الثوري: عن عاصم، عن الشعبي، عن ابن عباس قال: آخر ما نزل على رسول الله ﷺ آية الربا. رواه [البخاري] عن قبيصة، عنه .
Sevrî, Âsım'dan, o eş-Şa'bî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem en son inen ayet faiz ayetidir. Bunu [Buhârî] Kabîsa'dan, o da ondan rivayet etmiştir .
وقال أحمد، عن يحيى، عن سعيد بن أبي عَرُوبة، عن قتادة، عن سعيد بن المسيب أن عمر قال: من آخر ما نزل آية الربا وإن رسول الله ﷺ قبض قبل أن يفسرها لنا، فدعوا الربا والريبة.
Ahmed, Yahyâ'dan , o Saîd b. Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti ki Ömer şöyle demiştir: "En son inenlerden biri faiz ayetidir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu bize tam açıklamadan vefat etti; şu halde faizi ve şüpheyi bırakınız."
رواه ابن ماجه وابن مردويه.
Bunu İbn Mâce ve İbn Merdûye rivayet etmiştir.
وروى ابن مَرْدويه من طريق هياج بن بسطام، عن داود بن أبي هند، عن أبي نضرة عن أبي سعيد الخدري قال: خطبنا عمر بن الخطاب، ﵁، فقال: إني لعلي أنهاكم عن أشياء تصلح لكم وآمركم بأشياء لا تصلح لكم، وإن من آخر القرآن نزولا آية الربا، وإنه قد مات رسولُ الله ﷺ ولم يبينه لنا، فدعوا ما يريبكم إلى ما لا يريبكم.
İbn Merdûye, Heyyâc b. Bistâm tarikiyle, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Ebû Nadre'den , o da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh bize bir hutbe verip şöyle dedi: "Ben belki size yararlı olan şeyleri yasaklıyor ve size yaramayan şeyleri emrediyorumdur. Kur'an'dan en son inenlerden biri faiz ayetidir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu bize açıklamadan vefat etti. Şu halde size şüphe vereni bırakıp şüphe vermeyene yöneliniz."
وقد قال ابن ماجة: حدثنا عمرو بن علي الصيرفي، حدثنا ابن أبي عدي، عن شعبة، عن زبيد، عن إبراهيم، عن مسروق، عن عبد الله -هو ابن مسعود -عن النبي ﷺ قال: "الربا ثلاثة وسبعون بابا" .
İbn Mâce demiştir ki: Bize Amr b. Alî es-Sayrafî anlattı, bize İbn Ebî Adî, Şu'be'den, o Zübeyd'den, o İbrâhîm'den, o Mesrûk'tan, o Abdullâh'tan -o İbn Mes'ûd'dur-, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem anlattı; O: "Faiz yetmiş üç kapıdır" buyurmuştur .
ورواه الحاكم في مستدركه، من حديث عمرو بن علي الفلاس، بإسناد مثله، وزاد: "أيسرها أن ينكح الرجل أمه، وإن أربى الربا عرض الرجل المسلم". وقال: صحيح على شرط الشيخين، ولم يخرجاه.
Hâkim bunu el-Müstedrek'inde, Amr b. Alî el-Fellâs'ın hadisinden benzer bir isnadla rivayet etmiş ve şu fazlalığı eklemiştir: «أيسرها أن ينكح الرجل أمه، وإن أربى الربا عرض الرجل المسلم» «Onun en hafifi, kişinin annesiyle nikahlanması [zina etmesi] gibidir. Faizin en ağırı ise Müslüman bir kimsenin haysiyetine dil uzatmaktır.» [Hâkim] ayrıca: "İsnadı Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) şartına göre sahihtir, ancak tahric etmemişlerdir" demiştir.
وقال ابن ماجة: حدثنا عبد الله بن سعيد، حدثنا عبد الله بن إدريس، عن أبي معشر، عن سعيد المقبري، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "الربا سبعون حوبا، أيسرها أن ينكح الرجل أمه" .
İbn Mâce dedi ki: Bize Abdullâh b. Saîd anlattı, bize Abdullâh b. İdrîs, Ebû Ma'şer'den, o Saîd el-Makburî'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Faiz yetmiş günahtır, en hafifi kişinin annesiyle nikahlanması (zina etmesi) gibidir" buyurdu .
وقال الإمام أحمد: حدثنا هُشَيْم، عن عباد بن راشد، عن سعيد بن أبي خَيرة حدثنا الحسن -منذ نحو من أربعين أو خمسين سنة -عن أبي هريرة، أن رسول الله ﷺ قال: "يأتي على الناس زمان يأكلون فيه الربا" قال: قيل له: الناس كلهم؟ قال: "من لم يأكله منهم ناله من غباره" وكذا رواه أبو داود، والنسائي، وابن ماجة من غير وجه، عن سعيد بن أبي خيرة عن الحسن، به .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüşeym, Abbâd b. Râşid'den, o Saîd b. Ebî Hayre'den anlattı; [o dedi ki]: Bize el-Hasen -yaklaşık kırk veya elli yıl önce- Ebû Hüreyre'den anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İnsanlar üzerine öyle bir zaman gelecek ki onda faiz yiyecekler" buyurdu. Kendisine: "İnsanların hepsi mi?" denildi. "Onlardan onu yemeyene de tozu isabet eder" buyurdu. Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce de bunu farklı yollardan Saîd b. Ebî Hayre'den , o da el-Hasen'den aynı şekilde rivayet etmişlerdir .
ومن هذا القبيل، وهو تحريم الوسائل المفضية إلى المحرمات الحديث الذي رواه الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن مسلم بن صبيح، عن مسروق، عن عائشة قالت: لما نزلت الآيات من آخر البقرة في الربا خرج رسول الله ﷺ إلى المسجد، فقرأهُن، فحرم التجارة في الخمر.
Bu kabilden -ki o da haramlara götüren vesilelerin haram kılınmasıdır- İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, Müslim b. Subayh'tan, o Mesrûk'tan, o da Âişe'den anlattı; Âişe şöyle demiştir: Bakara'nın sonundaki faiz ayetleri indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescide çıktı, onları okudu ve ardından içki ticaretini haram kıldı.
وقد أخرجه الجماعة سوى الترمذي، من طرق، عن الأعمش به وهكذا لفظ رواية البخاري، عند تفسير الآية: فحرم التجارة، وفي لفظ له، عن عائشة قالت: لما نزلت الآيات من آخر سورة البقرة في الربا قرأها رسول الله ﷺ على الناس، ثم حرم التجارة في الخمر. قال بعض من تكلم على هذا الحديث من الأئمة: لما حرم الربا ووسائله حرم الخمر وما يفضي إليه من تجارة ونحو ذلك، كما قال، ﵇ في الحديث المتفق عليه: "لعن الله اليهود، حرمت عليهم الشحوم فجملوها فباعوها وأكلوا أثمانها" .
Bunu Tirmizî dışındaki cemaat, el-A'meş'ten çeşitli yollarla rivayet etmiştir . Buhârî'nin ayetin tefsirindeki rivayet lafzı da böyledir: "İçki ticaretini haram kıldı." Buhârî'nin bir lafzında Âişe'den şöyle rivayet edilmiştir: Bakara Suresi'nin sonundan faiz ayetleri indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları insanlara okudu, sonra da içki ticaretini haram kıldı. Bu hadis üzerine konuşan imamlardan bazıları şöyle demiştir: Faiz ve vesileleri haram kılınınca, içki ve ona götüren ticaret ve benzeri şeyler de haram kılındı. Nitekim aleyhisselâm ittifak edilen (müttefekun aleyh) hadiste şöyle buyurmuştur: "Allah Yahudilere lanet etsin; kendilerine iç yağları haram kılınmıştı, onlar ise bunları eritip sattılar ve paralarını yediler" .
وقد تقدم في حديث علي وابن مسعود وغيرهما، عند لعن المحلل في تفسير قوله: {حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ} [البقرة: ٢٣٠] قوله ﷺ: "لعن الله آكل الربا وموكله، وشاهديه وكاتبه". قالوا: وما يشهد عليه ويكتب إلا إذا أظهر في صورة عقد شرعي ويكون داخله فاسدا، فالاعتبار بمعناه لا بصورته؛ لأن الأعمال بالنيات، وفي الصحيح: "إن الله لا ينظر إلى صوركم ولا إلى أموالكم، وإنما ينظر إلى قلوبكم وأعمالكم" .
{حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ} “Başka bir eşle evlenmedikçe” [Bakara: 230] kavlinin tefsirinde hülle yapanın lanetlenmesi bahsinde Ali, İbn Mes'ûd ve diğerlerinden gelen Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah faiz yiyene, yedirene, iki şahidine ve kâtibine lanet etmiştir" hadisi daha önce geçmişti. Dediler ki: Faiz ancak şer'î bir akit suretinde gösterildiğinde ve içi fasit olduğunda şahit tutulur ve yazılır; dolayısıyla itibar surete değil, manayadır; çünkü ameller niyetlere göredir. Sahîh'te şöyle buyrulmuştur: "Allah sizin suretlerinize ve mallarınıza bakmaz; ancak kalplerinize ve amellerinize bakar" .
وقد صنف الإمام، العلامة أبو العباس ابن تيمية كتابا في "إبطال التحليل" تضمن النهي عن تعاطي الوسائل المفضية إلى كل باطل، وقد كفى في ذلك وشفى، فرحمه الله ورضي عنه.
İmam, allâme Ebü'l-Abbâs İbn Teymiyye, her türlü bâtıla götüren vesilelerin işlenmesini yasaklamayı içeren "İbtâlü't-Tahlîl" adlı bir eser telif etmiş; bu hususta doyurucu ve şifa verici bilgiler sunmuştur. Allah ona rahmet etsin ve ondan razı olsun.
{يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ (٢٧٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٧)}
{يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ (٢٧٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٧)} “Allah faizi mahveder, sadakaları ise bereketlendirip artırır. Allah, hiçbir günahkâr nankörü sevmez. (276) İman edip salih ameller işleyenlerin, namazı dosdoğru kılanların ve zekâtı verenlerin Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır. (277)”
يخبر الله تعالى أنه يمحق الربا، أي: يذهبه، إما بأن يذهبه بالكلية من يد صاحبه، أو يَحْرمَه بركة ماله فلا ينتفع به، بل يعذبه به في الدنيا ويعاقبه عليه يوم القيامة. كما قال تعالى: {قُلْ لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ} [المائدة: ١٠٠]، وقال تعالى: {وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ} [الأنفال: ٣٧]، وقال: {وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ} [الآية] [الروم: ٣٩].
Allah Teâlâ faizi mahvettiğini, yani onu yok ettiğini haber vermektedir; bu da ya sahibinin elinden tamamen alıp götürmesiyle ya da onu malının bereketinden mahrum bırakıp ondan faydalandırmamasıyla, bilakis dünyada onunla azap edip kıyamet gününde de ondan dolayı cezalandırmasıyla olur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ} “De ki: Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile, pis ile temiz bir olmaz” [Mâide: 100]; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ} “Ve kötüyü üst üste koyup hepsini yığarak cehenneme atsın” [Enfâl: 37]; ve şöyle buyurmuştur: {وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ} “İnsanların malları içinde artsın diye faizle verdiğiniz şeyler Allah katında artmaz” [Ayet] [Rûm: 39].
وقال ابن جرير: في قوله: (يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا) وهذا نظير الخبر الذي روي عن عبد الله بن مسعود، عن النبي ﷺ، أنه قال: "الربا وإن كثر فإلى قُلّ".
İbn Cerîr: {يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا} “Allah faizi mahveder” kavli hakkında dedi ki: Bu, Abdullâh b. Mes'ûd'dan, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen: "Faiz çok da olsa, akıbeti azalmaya varır" haberi gibidir.
وهذا الحديث قد رواه الإمام أحمد في مسنده، فقال: حدثنا حجاج [قال] حدثنا شريك عن الركين بن الربيع [بن عميلة الفزاري] عن أبيه، عن ابن مسعود، عن النبي ﷺ قال: "إن الربا وإن كثر فإن عاقبته تصير إلى قل" وقد رواه ابن ماجة، عن العباس بن جعفر، عن عمرو بن عون، عن يحيى بن أبي زائدة، عن إسرائيل، عن الركين بن الربيع بن عميلة الفزاري، عن أبيه، عن ابن مسعود، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "ما أحد أكثر من الربا إلا كان عاقبة أمره إلى قلة" .
Bu hadisi İmam Ahmed Müsned'inde rivayet ederek dedi ki: Bize Haccâc anlattı [dedi ki] bize Şerîk, er-Rukeyn b. er-Rebî' [b. Amîle el-Fezârî'den] , o babasından, o İbn Mes'ûd'dan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem anlattı; O şöyle buyurdu: "Faiz çok da olsa, şüphesiz onun akıbeti azalmaya varır" . Bunu İbn Mâce de el-Abbâs b. Ca'fer'den, o Amr b. Avn'dan, o Yahyâ b. Ebî Zâide'den, o İsrâîl'den, o er-Rukeyn b. er-Rebî' b. Amîle el-Fezârî'den, o babasından, o İbn Mes'ûd'dan, o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiştir; O şöyle buyurmuştur: "Faizi artıran hiçbir kimse yoktur ki, işinin akıbeti azalmaya varmış olmasın" .
وهذا من باب المعاملة بنقيض المقصود، كما قال الإمام أحمد: حدثنا أبو سعيد مولى بني هاشم، حدثنا الهيثم بن رافع الطاطري، حدثني أبو يحيى -رجل من أهل مكة -عن فروخ مولى عثمان: أن عمر -وهو يومئذ أمير المؤمنين -خرج إلى المسجد، فرأى طعاما منثورًا. فقال: ما هذا الطعام؟ فقالوا: طعام جلب إلينا. قال: بارك الله فيه وفيمن جلبه. قيل: يا أمير المؤمنين، إنه قد احتكر. قال: ومن احتكره؟ قالوا: فروخ مولى عثمان، وفلان مولى عمر. فأرسل إليهما فدعاهما فقال: ما حملكما على احتكار طعام المسلمين؟ قالا يا أمير المؤمنين، نشتري بأموالنا ونبيع!! فقال عمر: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "من احتكر على المسلمين طعامهم ضربه الله بالإفلاس أو بجذام ". فقال فروخ عند ذلك: أعاهد الله وأعاهدك ألا أعود في طعام أبدًا. وأما مولى عمر فقال: إنما نشتري بأموالنا ونبيع. قال أبو يحيى: فلقد رأيت مولى عمر مجذومًا.
Bu, maksadın zıddıyla muamele görme kabilindendir; nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Benî Hâşim'in azatlısı Ebû Saîd anlattı, bize el-Heysem b. Râfi' et-Tâtırî anlattı, bana Mekkelilerden bir adam olan Ebû Yahyâ, Osmân'ın azatlısı Ferrûh'tan anlattı: Ömer -o gün müminlerin emîri idi- mescide çıktı ve saçılmış yiyecek gördü. "Bu yiyecek nedir?" dedi. "Bize getirilen yiyecektir" dediler. "Allah onda da onu getirende de bereket kılsın" dedi. "Ey Müminlerin Emîri, o stoklandı/karaborsaya düşürüldü" denildi. "Onu kim stokladı?" dedi. "Osmân'ın azatlısı Ferrûh ile Ömer'in azatlısı filanca" dediler. Bunun üzerine ikisine adam gönderip çağırttı ve: "Sizi Müslümanların yiyeceğini stoklamaya sevk eden nedir?" dedi. "Ey Müminlerin Emîri, mallarımızla satın alıyor ve satıyoruz!!" dediler. Ömer dedi ki: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Kim Müslümanların yiyeceğini stoklarsa, Allah onu iflasa veya cüzzama uğratır." Bunun üzerine Ferrûh: "Allah'a ve sana söz veriyorum ki bir daha asla yiyecek [stokçuluğuna] dönmeyeceğim" dedi. Ömer'in azatlısı ise: "Biz ancak mallarımızla satın alıyor ve satıyoruz" dedi. Ebû Yahyâ dedi ki: Ömer'in azatlısını cüzzamlı olarak gördüm.
ورواه ابن ماجة من حديث الهيثم بن رافع، به . ولفظه: "من احتكر على المسلمين طعامهم ضربه الله بالجذام والإفلاس".
Bunu İbn Mâce, Heysem b. Râfi' hadisinden aynı şekilde rivayet etmiştir . Onun lafzı şöyledir: "Kim Müslümanlara yiyeceklerini stoklarsa, Allah onu cüzzam ve iflasla vurur."
وقوله: (وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ) قُرئ بضم الياء والتخفيف، من "ربا الشيء يربو" و "أرباه يربيه"
Allah Teâlâ'nın: { وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ } “ve sadakaları artırır” kavli; "bir şey arttı, artar" (ربا الشيء يربو) ve "onu artırdı, artırır" (أرباه يربيه) [kullanımlarından hareketle], yâ harfinin zammesi ve tahfîf ile [şeddesiz olarak, yurbî şeklinde] okunmuştur.
أي: كثّره ونماه ينميه. وقرئ: "ويُرَبِّي" بالضم والتشديد، من التربية، كما قال البخاري: حدثنا عبد الله بن منير، سمع أبا النضر، حدثنا عبد الرحمن بن عبد الله بن دينار، عن أبيه، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "من تصدق بعدل تمرة من كسب طيب، ولا يقبل الله إلا الطيب، وإن الله ليقبلها بيمينه، ثم يربيها لصاحبه كما يربي أحدكم فَلُوَّه، حتى يكون مثل الجبل".
Yani onu çoğalttı ve nemalandırdı, nemalandırır demektir. Terbiye etmek kökünden, zamme ve şedde ile "ve yurabbî" şeklinde de okunmuştur; nitekim Buhârî şöyle demiştir: Bize Abdullâh b. Münîr anlattı, Ebü'n-Nadr'dan işitti, bize Abdurrahmân b. Abdillâh b. Dînâr, babasından, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kim helal kazançtan bir hurma dengi sadaka verirse -ki Allah ancak helal olanı kabul eder- şüphesiz Allah onu sağ eliyle kabul eder, sonra birinizin tayını büyüttüğü gibi onu sahibi için büyütür, ta ki dağ gibi oluncaya kadar."
كذا رواه في كتاب الزكاة. وقال في كتاب التوحيد: وقال خالد بن مخلد، عن سليمان بن بلال، عن عبد الله بن دينار، فذكر بإسناده، نحوه .
Bunu Zekât kitabında böyle rivayet etti. Tevhîd kitabında ise şöyle dedi: Hâlid b. Mahled, Süleymân b. Bilâl'den, o Abdullâh b. Dînâr'dan dedi ve isnadıyla bunun benzerini zikretti .
وقد رواه مسلم في الزكاة عن أحمد بن عثمان بن حكيم، عن خالد بن مخلد، فذكره . قال البخاري: ورواه مسلم بن أبي مريم، وزيد بن أسلم، وسهيل، عن أبي صالح، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ.
Bunu Müslim Zekât bölümünde Ahmed b. Osmân b. Hakîm'den, o Hâlid b. Mahled'den rivayet ederek zikretmiştir . Buhârî dedi ki: Bunu Müslim b. Ebî Meryem, Zeyd b. Eslem ve Süheyl; Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmişlerdir.
قلت: أما رواية مسلم بن أبي مريم: فقد تفرد البخاري بذكرها، وأما طريق زيد بن أسلم: فرواها مسلم في صحيحه، عن أبي الطاهر بن السرح، عن ابن وهب، عن هشام بن سعد، عن زيد بن أسلم، به . وأما حديث سهيل فرواه مسلم، عن قتيبة، عن يعقوب بن عبد الرحمن، عن سهيل، به . والله أعلم.
Derim ki: Müslim b. Ebî Meryem rivayetine gelince, onu zikretmede Buhârî tek kalmıştır. Zeyd b. Eslem tarikine gelince, onu Müslim Sahîh'inde Ebü't-Tâhir b. es-Serh'ten, o İbn Vehb'den, o Hişâm b. Sa'd'dan, o da Zeyd b. Eslem'den aynı şekilde rivayet etmiştir . Süheyl hadisine gelince, onu Müslim Kuteybe'den, o Ya'kūb b. Abdirrahmân'dan, o da Süheyl'den aynı şekilde rivayet etmiştir . Doğrusunu Allah bilir.
قال البخاري: وقال ورقاء عن ابن دينار، عن سعيد بن يسار عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ .
Buhârî dedi ki: Verkā İbn Dînâr'dan, o Saîd b. Yesâr'dan , o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti .
وقد أسند هذا الحديث من هذا الوجه الحافظ أبو بكر البيهقي، عن الحاكم وغيره، عن الأصم، عن العباس المروزي عن أبي النضر هاشم بن القاسم، عن ورقاء -وهو ابن عمر اليشكري -عن عبد الله بن دينار، عن سعيد بن يسار عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: "من تصدق بعدل تمرة من كسب طيب، ولا يصعد إلى الله إلا الطيب، فإن الله يقبلها بيمينه، فيربيها لصاحبها، كما يربي أحدكم فلوه، حتى تكون مثل أحد" .
Bu hadisi bu vecihten Hâfız Ebû Bekr el-Beyhakî, Hâkim ve diğerlerinden, onlar el-Asamm'dan, o el-Abbâs el-Mervezî'den , o Ebü'n-Nadr Hâşim b. el-Kāsım'dan, o Verkā'dan -ki o İbn Ömer el-Yeşkurî'dir-, o Abdullâh b. Dînâr'dan, o Saîd b. Yesâr'dan , o da Ebû Hüreyre'den müsned olarak rivayet etmiştir; Ebû Hüreyre şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kim helal kazançtan bir hurma dengi sadaka verirse -ki Allah'a ancak temiz olan yükselir- şüphesiz Allah onu sağ eliyle kabul eder ve birinizin tayını büyüttüğü gibi sahibi için onu büyütür, ta ki Uhud gibi oluncaya kadar" .
وهكذا روى هذا الحديث مسلم، والترمذي، والنسائي جميعًا، عن قتيبة، عن الليث بن سعد، عن سعيد المقبري. وأخرجه النسائي -من رواية مالك، عن يحيى بن سعيد الأنصاري -ومن طريق يحيى القطان، عن محمد بن عجلان، ثلاثتهم عن سعيد بن يسار أبي الحباب المدني، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ، فذكره .
Bu hadisi Müslim, Tirmizî ve Nesâî hep birlikte Kuteybe'den, o Leys b. Sa'd'dan, o da Saîd el-Makburî'den bu şekilde rivayet etmişlerdir. Nesâî de -Mâlik'in Yahyâ b. Saîd el-Ensârî'den rivayetinden- ve Yahyâ el-Kattân tarikiyle Muhammed b. Aclân'dan rivayet etmiştir; her üçü de Saîd b. Yesâr Ebü'l-Hubâb el-Medenî'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ederek bunu zikretmişlerdir .
وقد روي عن أبي هريرة من وجه آخر، فقال ابن أبي حاتم: حدثنا عمرو بن عبد الله الأودي،
Bu [hadis] Ebû Hüreyre'den başka bir vecihten de rivayet edilmiştir; nitekim İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Amr b. Abdillâh el-Evdî anlattı:
حدثنا وَكِيع، عن عباد بن منصور، حدثنا القاسم بن محمد قال: سمعت أبا هريرة يقول: قال رسول الله ﷺ: "إن الله ﷿ يقبل الصدقة ويأخذها بيمينه، فيربيها لأحدكم كما يربي أحدكم مهره -أو فلوه -حتى إن اللقمة لتصير مثل أحد". وتصديق ذلك في كتاب الله: (يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ).
bize Vekî', Abbâd b. Mansûr'dan anlattı, bize el-Kāsım b. Muhammed anlattı; o dedi ki: Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah Azze ve Celle sadakayı kabul eder ve onu sağ eliyle alır, sonra birinizin tayını -veya sıpasını- büyüttüğü gibi onu biriniz için büyütür, ta ki bir lokma Uhud gibi olur." Bunun doğrulaması Allah'ın Kitabı'ndadır: {يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ} “Allah faizi mahveder, sadakaları ise artırır.”
وكذا رواه أحمد، عن وكيع، وهو في تفسير وكيع. ورواه الترمذي، عن أبي كُرَيْب، عن وكيع، به وقال: حسن صحيح، وكذا رواه الثوري عن عباد بن منصور، به. ورواه أحمد أيضا، عن خلف بن الوليد، عن ابن المبارك، عن عبد الواحد بن ضمرة وعباد بن منصور كلاهما عن أبي نضرة، عن القاسم، به .
Bunu Ahmed de Vekî'den böylece rivayet etmiştir ve bu Vekî'in tefsirinde yer almaktadır. Tirmizî de Ebû Küreyb'den, o Vekî'den aynı şekilde rivayet etmiş ve "hasen sahihtir" demiştir. Sevrî de bunu Abbâd b. Mansûr'dan aynı şekilde rivayet etmiştir. Ahmed de Halef b. el-Velîd'den, o İbnü'l-Mubârek'ten, o Abdülvâhid b. Damra ve Abbâd b. Mansûr'dan -her ikisi de Ebû Nadre'den-, o el-Kāsım'dan aynı şekilde rivayet etmiştir .
وقد رواه ابن جرير، عن محمد بن عبد الملك بن إسحاق عن عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن أيوب، عن القاسم بن محمد، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "إن العبد إذا تصدق من طيب، يقبلها الله منه، فيأخذها بيمينه، ويُرَبِّيها كما يربي أحدكم مُهْره أو فصيله وإن الرجل ليتصدق باللقمة فتربو في يد الله -أو قال: في كف الله -حتى تكون مثل أحد، فتصدقوا" .
Bunu İbn Cerîr, Muhammed b. Abdilmelik b. İshâk'tan , o Abdürrezzâk'tan, o Ma'mer'den, o Eyyûb'dan, o el-Kāsım b. Muhammed'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kul helal olandan sadaka verdiğinde, Allah onu kendisinden kabul eder, sağ eliyle alır ve birinizin tayını veya sütten kesilmiş devesini büyüttüğü gibi onu büyütür. Kişi bir lokmayı sadaka verir de o Allah'ın elinde -veya avucunda- büyür, ta ki Uhud gibi olur; şu halde sadaka veriniz" .
وهكذا رواه أحمد، عن عبد الرزاق . وهذا طريق غريب صحيح الإسناد، ولكن لفظه عجيب، والمحفوظ ما تقدم. وروي عن عائشة أم المؤمنين، فقال الإمام أحمد:
Bunu Ahmed de Abdürrezzâk'tan böylece rivayet etmiştir . Bu garip fakat isnadı sahih bir tariktir; ancak lafzı acayiptir ve mahfuz olanı daha önce geçendir. Müminlerin Annesi Âişe'den de rivayet edilmiştir; nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا عبد الصمد، حدثنا حماد، عن ثابت، عن القاسم بن محمد، عن عائشة أن رسول الله ﷺ قال: "إن الله ليربي لأحدكم التمرة واللقمة، كما يربي أحدكم فَلُوَّه أو فصيله، حتى يكون مثل أحد". تفرد به أحمد من هذا الوجه .
Bize Abdüssamed anlattı, bize Hammâd, Sâbit'ten, o el-Kāsım b. Muhammed'den, o Âişe'den anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah, birinizin hurmasını ve lokmasını, birinizin tayını veya sütten kesilmiş devesini büyüttüğü gibi büyütür, ta ki Uhud gibi oluncaya kadar." Bu vecihten rivayette Ahmed tek kalmıştır .
وقال البزار: حدثنا يحيى بن المعلى بن منصور، حدثنا إسماعيل، حدثني أبي، عن يحيى بن سعيد، عن عمرة، عن عائشة، عن النبي ﷺ، وعن الضحاك بن عثمان، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "إن الرجل ليتصدق بالصدقة من الكسب الطيب، ولا يقبل الله إلا الطيب، فيتلقاها الرحمن بيده فيربيها، كما يربي أحدكم فلوه -أو وَصيفه -أو قال: فصيله" ثم قال: لا نعلم أحدًا رواه عن يحيى بن سعيد بن عمرة إلا أبو أويس .
Bezzâr dedi ki: Bize Yahyâ b. el-Muallâ b. Mansûr anlattı, bize İsmâîl anlattı, bana babam, Yahyâ b. Saîd'den, o Amre'den, o Âişe'den, o Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem; ve ed-Dahhâk b. Osmân'dan, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem anlattı; O şöyle buyurdu: "Kişi helal kazançtan bir sadaka verir -ki Allah ancak helal olanı kabul eder- Rahmân onu eliyle karşılar ve birinizin tayını -veya uşağını- yahut 'sütten kesilmiş devesini' dediği gibi büyütür." Sonra [Bezzâr] şöyle dedi: Bunu Yahyâ b. Saîd'den, o da Amre'den Ebû Üveys'ten başka rivayet eden birini bilmiyoruz .
وقوله: (وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ) أي: لا يحب كفور القلب أثيم القول والفعل، ولا بد من مناسبة في ختم هذه الآية بهذه الصفة، وهي أن المرابي لا يرضى بما قسم الله له من الحلال، ولا يكتفي بما شرع له من التكسب المباح، فهو يسعى في أكل أموال الناس بالباطل، بأنواع المكاسب
Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ } “Allah hiçbir günahkâr nankörü sevmez.” buyruğu; kalbi nankör, sözü ve fiili günahkâr olan kimseyi sevmez, demektir. Bu ayetin bu sıfatla sona ermesinde mutlaka bir münasebet (uygunluk) vardır; o da şudur: Faizci, Allah'ın kendisine helalden taksim ettiğine razı olmaz ve O'nun kendisi için meşru kıldığı mubah kazançla yetinmez. Bu yüzden insanların mallarını haksız yere, türlü türlü kötü kazanç [yollarıyla]
الخبيثة، فهو جحود لما عليه من النعمة، ظلوم آثم بأكل أموال الناس بالباطل.
yemeye çalışır. O, üzerindeki nimeti inkâr eden [bir nankör], insanların mallarını haksız yere yemekle çok zalim ve çok günahkâr [bir kimsedir].
ثم قال تعالى مادحا للمؤمنين بربهم، المطيعين أمره، المؤدين شكره، المحسنين إلى خلقه في إقامة الصلاة وإيتاء الزكاة، مخبرًا عما أعد لهم من الكرامة، وأنهم يوم القيامة من التبعات آمنون، فقال: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ)
Sonra Yüce Allah; Rablerine iman eden, O'nun emrine itaat eden, şükrünü eda eden, namazı ikame edip zekâtı vererek O'nun yaratıklarına iyilikte bulunan müminleri överek ve onlar için hazırladığı ikramı, kıyamet gününde her türlü sorumluluktan güvende olacaklarını haber vererek şöyle buyurdu: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ)
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٧٨) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ (٢٧٩) وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٨٠) وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٢٨١)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٧٨) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ (٢٧٩) وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٨٠) وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٢٨١)} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve eğer mümin iseniz faizden arta kalanı bırakın. Şayet böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resulüne karşı bir savaşa girmiş olduğunuzu bilin. Eğer tövbe ederseniz, ana paralarınız sizindir; ne haksızlık etmiş ne de haksızlığa uğramış olursunuz. Eğer [borçlu] darlık içinde ise, ona kolaylığa çıkıncaya kadar mühlet verilmelidir. Sadaka olarak bağışlamanız ise, eğer bilirseniz, sizin için daha hayırlıdır. Allah'a döndürüleceğiniz ve sonra herkese kazandığının eksiksiz verileceği, kimsenin haksızlığa uğratılmayacağı bir günden sakının.”
يقول تعالى آمرًا عباده المؤمنين بتقواه، ناهيًا لهم عما يقربهم إلى سخطه ويبعدهم عن رضاه، فقال: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ) أي: خافوه وراقبوه فيما تفعلون (وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا) أي: اتركوا ما لكم على الناس من الزيادة على رؤوس الأموال، بعد هذا الإنذار (إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) أي: بما شرع الله لكم من تحليل البيع، وتحريم الربا وغير ذلك.
Yüce Allah mümin kullarına kendisinden sakınmalarını emrederek, onları gazabına yaklaştıracak ve rızasından uzaklaştıracak şeylerden nehyederek şöyle buyurmaktadır: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ) yani: Yaptığınız şeylerde O'ndan korkun ve O'nu gözetin. (وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا) yani: Bu uyarıdan sonra, insanların üzerinde anaparanın fazlası olarak bulunan alacaklarınızı bırakın. (إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) yani: Allah'ın alışverişi helal, faizi haram kılmasına ve diğer hükümlerine [iman ediyorsanız].
وقد ذكر زيد بن أسلم، وابن جُرَيج، ومقاتل بن حيان، والسدي: أن هذا السياق نزل في بني عمرو بن عمير من ثقيف، وبني المغيرة من بني مخزوم، كان بينهم ربا في الجاهلية، فلما جاء الإسلام ودخلوا فيه، طلبت ثقيف أن تأخذه منهم، فتشاوروا وقالت بنو المغيرة: لا نؤدي الربا في الإسلام فكتب في ذلك عتاب بن أسيد نائب مكة إلى رسول الله ﷺ، فنزلت هذه الآية فكتب بها رسول الله ﷺ إليه: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ * فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ) فقالوا: نتوب إلى الله، ونذر ما بقي من الربا، فتركوه كلهم.
Zeyd b. Eslem, İbn Cüreyc, Mukātil b. Hayyân ve es-Süddî şöyle zikretmişlerdir: Bu bağlam Sakîf kabilesinden Benî Amr b. Umeyr ile Mahzûm kabilesinden Benî Mugīre hakkında inmiştir. Cahiliye devrinde aralarında faiz ilişkisi vardı. İslam gelip de onlar Müslüman olunca, Sakîf bu faiz alacağını onlardan tahsil etmek istedi, karşılıklı istişare ettiler ve Benî Mugīre: "Biz İslam devrinde faiz ödemeyiz" dedi. Bunun üzerine Mekke valisi Attâb b. Esîd durumu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem yazdı. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona şu ayetleri yazıp gönderdi: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ * فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ). Bunun üzerine onlar: "Allah'a tövbe ediyor ve faizden kalan kısmı bırakıyoruz" dediler ve hepsi faizi terk ettiler.
وهذا تهديد شديد ووعيد أكيد، لمن استمر على تعاطي الربا بعد الإنذار، قال ابن جريج: قال ابن عباس: (فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ) أي: استيقنوا بحرب من الله ورسوله. وتقدم من رواية ربيعة بن كلثوم، عن أبيه، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: يقال يوم القيامة لآكل الربا: خذ سلاحك للحرب. ثم قرأ: (فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ)
Bu, uyarının ardından faiz alıp vermeye devam eden kimseler için şiddetli bir tehdit ve kesin bir azap bildirimidir. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: (فَأْذَنُوا بِحَرْbٍ) yani: "Allah ve Resulü tarafından bir savaşa kesin olarak hazır olun" demiştir. Rebîa b. Külsûm'un babasından, onun Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu söz daha önce geçmişti: "Kıyamet gününde faiz yiyene: 'Savaş için silahını al!' denilir." Sonra şu ayeti okudu: (فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ)
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ) فمن كان مقيمًا على الربا لا ينزع عنه فحق على إمام المسلمين أن يستتيبه، فإن نزع وإلا ضرب عنقه.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: (فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ) [ayetine dair şöyle dedi:] "Kim faiz işlemekte ısrar eder ve ondan vazgeçmezse, Müslümanların idarecisinin onu tövbeye davet etmesi vacip olur ; vazgeçerse ne âlâ, aksi takdirde boynunu vurur."
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا محمد بن بشار، حدثنا عبد الأعلى، حدثنا هشام بن حسان، عن الحسن وابن سيرين، أنهما قالا والله إن هؤلاء الصيارفة لأكلة الربا، وإنهم قد أذنوا بحرب من الله ورسوله، ولو كان على الناس إمام عادل لاستتابهم، فإن تابوا وإلا وضع فيهم السلاح. وقال قتادة: أوعدهم الله بالقتل كما تسمعون، وجعلهم بهرجا أينما أتوا، فإياكم وما خالط هذه البيوع
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Abdüla'lâ anlattı, bize Hişâm b. Hassân, Hasan [el-Basrî] ve İbn Sîrîn'den nakletti; onlar şöyle demişlerdir: "Vallahi şu sarraflar kesinlikle faiz yiyenlerdir ve onlar Allah ve Resulü tarafından bir savaşa muhatap kılınmışlardır. Şayet insanların başında adil bir idareci olsaydı onları tövbeye davet ederdi; tövbe ederlerse [bırakır], aksi takdirde onlara kılıç çekerdi." Katâde ise şöyle demiştir: "İşittiğiniz üzere Allah onları öldürülmekle tehdit etmiş ve nerede bulunurlarsa bulunsunlar [kanlarını] heder kılmıştır. Bu alışverişlere karışan [her şeyden]...
من الربا؛ فإن الله قد أوسع الحلال وأطابه، فلا تلجئنكم إلى معصيته فاقة. رواه ابن أبي حاتم.
faizden uzak durun! Çünkü Allah helali genişletmiş ve temiz kılmıştır; sakın yoksulluk sizi O'na isyana sürüklemesin." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال الربيع بن أنس: أوعد الله آكل الربا بالقتل. رواه ابن جرير.
Er-Rebî' b. Enes şöyle demiştir: "Allah faiz yiyeni öldürülmekle tehdit etmiştir." Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال السهيلي: ولهذا قالت عائشة لأم محبة، مولاة زيد بن أرقم، في مسألة العينة: أخبريه أن جهاده مع رسول الله ﷺ قد بطل، إلا أن يتوب، فخصت الجهاد؛ لأنه ضد قوله: (فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ) قال: وهذا المعنى ذكره كثير . قال: ولكن هذا إسناده إلى عائشة ضعيف.
Es-Süheylî dedi ki: İşte bu sebeple Âişe, Zeyd b. Erkam'ın azatlısı Ümmü Mahabbe'ye îne satışı meselesinde: "Ona haber ver ki tövbe etmedikçe Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile yaptığı cihadı boşa gitmiştir" demiştir. Cihadı özellikle belirtmiştir; çünkü cihad, O'nun: (فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ) sözünün zıddıdır. Dedi ki: Bu anlamı pek çok âlim zikretmiştir . Dedi ki: Ancak bunun Âişe'ye ulaşan isnadı zayıftır.
ثم قال تعالى: (وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ) أي: بأخذ الزيادة (وَلا تُظْلَمُونَ) أي: بوضع رؤوس الأموال أيضا، بل لكم ما بذلتم من غير زيادة عليه ولا نقص منه.
Sonra Yüce Allah: (وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ) yani: Fazlalığı alarak haksızlık etmezsiniz (وَلا تُظْلَمُونَ) yani: Anaparalarınızın eksiltilmesiyle de haksızlığa uğramazsınız; aksine ne fazlası ne de eksiği olmaksızın verdiğiniz miktar sizindir, buyurmuştur.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن الحسين بن إشكاب، حدثنا عبيد الله بن موسى، عن شيبان، عن شبيب بن غرقدة البارقي، عن سليمان بن الأحوص عن أبيه قال: خطب رسول الله ﷺ في حجة الوداع فقال: "ألا إن كل ربا كان في الجاهلية موضوع عنكم كله، لكم رؤوس أموالكم لا تظلمون ولا تظلمون، وأول ربا موضوع ربا العباس بن عبد المطلب، موضوع كله" كذا وجدته: سليمان بن الأحوص.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Muhammed b. el-Hüseyin b. İşkâb anlattı, bize Ubeydullah b. Mûsâ, Şeybân'dan, o Şebîb b. Garkada el-Bârikī'den, o Süleymân b. el-Ahvas'tan, o da babasından anlattı; babası şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda hutbe irat edip şöyle buyurdu: "Haberiniz olsun ki cahiliye devrindeki her faiz tamamen kaldırılmıştır. Anaparalarınız sizindir; ne haksızlık edersiniz ne de haksızlığa uğrarsınız. Kaldırılan ilk faiz de el-Abbâs b. Abdilmuttalib'in faizidir; onun tamamı kaldırılmıştır." [Ravi zincirini] bu şekilde: "Süleymân b. el-Ahvas" olarak buldum.
وقد قال ابن مردويه: حدثنا الشافعي، حدثنا معاذ بن المثنى، أخبرنا مسدد، أخبرنا أبو الأحوص، حدثنا شبيب بن غرقدة، عن سليمان بن عمرو، عن أبيه قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ألا إن كل ربا من ربا الجاهلية موضوع، فلكم رؤوس أموالكم لا تظلمون ولا تظلمون" .
İbn Merdûye de şöyle demiştir: Bize eş-Şâfiî anlattı, bize Muâz b. el-Müsennâ anlattı, bize Müsedded haber verdi, bize Ebü'l-Ahvas haber verdi, bize Şebîb b. Garkada, Süleymân b. Amr'dan, o da babasından anlattı; babası şöyle dedi: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Haberiniz olsun ki cahiliye faizlerinden her faiz kaldırılmıştır. Anaparalarınız sizindir; ne haksızlık edersiniz ne de haksızlığa uğrarsınız" .
وكذا رواه من حديث حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن أبي حُرَّة الرقاشي، عن عمرو -هو ابن خارجة -فذكره.
Bunu aynı şekilde Hammâd b. Seleme'nin hadisinden, o Ali b. Zeyd'den, o Ebû Hurre er-Rukāşî'den, o Amr'dan -ki o İbn Hârice'dir- rivayet etmiş ve zikretmiştir.
وقوله: (وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ): يأمر تعالى بالصبر على المعسر الذي لا يجد وفاء، فقال: (وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَة) [أي]: لا كما كان أهل الجاهلية يقول أحدهم لمدينه إذا حل عليه الدين: إما أن تقضي وإما أن تربي.
Ve O'nun: (وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) buyruğu: Yüce Allah, ödeme gücü bulamayan borçluya karşı sabretmeyi emrederek: (وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَة) buyurmuştur. [Yani]: Cahiliye ehlinin yaptığı gibi değil; onlardan biri borcun vadesi geldiğinde borçlusuna: "Ya ödersin ya da faiz işletirsin" derdi.
ثم يندب إلى الوضع عنه، ويعد على ذلك الخير والثواب الجزيل، فقال: (وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) أي: وأن تتركوا رأس المال بالكلية وتضعوه عن المدين. وقد وردت الأحاديث من طرق متعددة عن النبي ﷺ، بذلك:
Sonra borcun silinmesini teşvik etmekte ve bunun karşılığında hayır ve bol sevap vaat ederek şöyle buyurmaktadır: (وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) yani: Anaparayı tamamen terk edip borçludan düşürmeniz [sizin için daha hayırlıdır]. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta pek çok yoldan hadisler rivayet edilmiştir:
فالحديث الأول: عن أبي أمامة أسعد بن زرارة [النقيب]، قال الطبراني: حدثنا عبد الله بن محمد بن شعيب الرجاني حدثنا يحيى بن حكيم المقوم، حدثنا محمد بن بكر البرساني، حدثنا عبد الله بن أبي زياد، حدثني عاصم بن عبيد الله، عن أبي أمامة أسعد بن زرارة قال: قال رسول الله ﷺ: "من سره أن يظله الله يوم لا ظل إلا ظله، فَلْيُيَسِّر على معسر أو ليضع عنه" .
Birinci hadis: [Nakîb olan] Ebû Ümâme Es'ad b. Zürâre'den rivayet edilmiştir. Taberânî dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed b. Şuayb er-Rücânî anlattı, bize Yahyâ b. Hakîm el-Mukavvim anlattı, bize Muhammed b. Bekr el-Bursânî anlattı, bize Abdullah b. Ebî Ziyâd anlattı, bana Âsım b. Ubeydullah, Ebû Ümâme Es'ad b. Zürâre'den anlattı; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kendi gölgesinden başka hiçbir gölgenin bulunmadığı günde Allah'ın kendisini gölgelendirmesi kimi sevindirirse, darda kalmış borçluya kolaylık göstersin veya borcunu silsin" .
حديث آخر: عن بريدة، قال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا عبد الوارث، حدثنا محمد
Diğer bir hadis: Büreyde'den [rivayet edilmiştir]. İmam Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Abdülvâris anlattı, bize Muhammed
بن جحادة، عن سليمان بن بريدة، عن أبيه قال: سمعت النبي ﷺ يقول: "من أنظر معسرًا فله بكل يوم مثله صدقة ". قال: ثم سمعته يقول: "من أنظر معسرًا فله بكل يوم مثلاه صدقة". قلت: سمعتك -يا رسول الله -تقول: "من أنظر معسرًا فله بكل يوم مثله صدقة". ثم سمعتك تقول: "من أنظر معسرا فله بكل يوم مثلاه صدقة"؟! قال: "له بكل يوم مثله صدقة قبل أن يحل الدين، فإذا حل الدين فأنظره، فله بكل يوم مثلاه صدقة" .
b. Cuhâde, Süleymân b. Büreyde'den, o babasından anlattı; babası dedi ki: Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Kim darda kalan bir borçluya mühlet verirse, ona her gün için [alacağı] kadar sadaka sevabı vardır." Dedi ki: Sonra onu şöyle buyururken işittim: "Kim darda kalan bir borçluya mühlet verirse, ona her gün için iki misli sadaka sevabı vardır." Dedim ki: "Ey Allah'ın Resulü! Senin: 'Kim darda kalan bir borçluya mühlet verirse, ona her gün için [alacağı] kadar sadaka sevabı vardır' buyurduğunu işittim. Sonra da: 'Kim darda kalan bir borçluya mühlet verirse, ona her gün için iki misli sadaka sevabı vardır' buyurduğunu işittim?!" Şöyle buyurdu: "Borcun vadesi gelmeden önce [mühlet verirse] her gün için bir misli sadaka vardır. Borcun vadesi gelip de ona mühlet verirse, her gün için iki misli sadaka vardır" .
حديث آخر : عن أبي قتادة الحارث بن ربعي الأنصاري، قال [الإمام] أحمد: حدثنا عفان حدثنا حماد بن سلمة، أخبرنا أبو جعفر الخطمي، عن محمد بن كعب القرظي: أن أبا قتادة كان له دين على رجل، وكان يأتيه يتقاضاه، فيختبئ منه، فجاء ذات يوم فخرج صبي فسأله عنه، فقال: نعم، هو في البيت يأكل خزيرة فناداه: يا فلان، اخرج، فقد أخبرت أنك هاهنا فخرج إليه، فقال: ما يغيبك عني؟ فقال: إني معسر، وليس عندي. قال: آلله إنك معسر؟ قال: نعم. فبكى أبو قتادة، ثم قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "من نفس عن غريمه -أو محا عنه -كان في ظل العرش يوم القيامة". ورواه مسلم في صحيحه .
Başka bir hadis : Ebû Katâde el-Hâris b. Rib'î el-Ensârî'den rivayet edilmiştir. [İmam] Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize Ebû Ca'fer el-Hatmî, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den haber verdi: Ebû Katâde'nin bir adamda alacağı vardı. Alacağını istemek için ona gelirdi, adam ise ondan saklanırdı . Bir gün geldi, derken bir çocuk çıktı. Ona adamı sordu; çocuk: "Evet, evdedir, hazîre çorbası yiyor" dedi. Bunun üzerine ona: "Ey falan! Dışarı çık, senin burada olduğunu haber aldım" diye seslendi. Adam yanına çıktı. Ona: "Benden saklanmana sebep nedir?" dedi. Adam: "Ben darlık içindeyim, yanımda bir şey yok" dedi. [Ebû Katâde]: "Allah hakkı için darlıkta mısın?" dedi. Adam: "Evet" dedi. Bunun üzerine Ebû Katâde ağladı, sonra şöyle dedi: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Kim borçlusunun sıkıntısını giderir veya borcunu silerse, kıyamet gününde Arş'ın gölgesinde olur." Bunu Müslim de Sahîh'inde rivayet etmiştir .
حديث آخر : عن حذيفة بن اليمان، قال الحافظ أبو يعلى الموصلي: حدثنا الأخنس أحمد بن عمران حدثنا محمد بن فضيل، حدثنا أبو مالك الأشجعي، عن رِبْعي بن حراش، عن حذيفة قال: قال رسول الله ﷺ: "أتى الله بعبد من عبيده يوم القيامة، قال: ماذا عملت لي في الدنيا؟ فقال: ما عملت لك يا رب مثقال ذرة في الدنيا أرجوك بها، قالها ثلاث مرات، قال العبد عند آخرها: يا رب، إنك أعطيتني فضل مال، وكنت رجلا أبايع الناس وكان من خلقي الجواز، فكنت أيسر على الموسر، وأنظر المعسر. قال: فيقول الله، ﷿: أنا أحق من ييسر، ادخل الجنة".
Başka bir hadis : Huzeyfe b. el-Yemân'dan rivayet edilmiştir. Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî dedi ki: Bize el-Ahnes Ahmed b. İmrân anlattı, bize Muhammed b. Fudayl anlattı, bize Ebû Mâlik el-Eşcaî, Rib'î b. Hırâş'tan, o Huzeyfe'den anlattı; Huzeyfe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde Allah'ın kullarından bir kul [huzura] getirilir. [Allah]: 'Benim için dünyada ne amel işledin?' buyurur. Kul: 'Ey Rabbim! Dünyada senin için, kendisiyle [rahmetini] umacağım zerre ağırlığınca bir şey işlemedim' der; bunu üç defa söyler. Sonuncusunda kul: 'Ey Rabbim! Sen bana fazla mal vermiştin, ben de insanlarla ticaret yapan bir adamdım; müsamahakâr olmak benim ahlakımdandı; durumu iyi olana kolaylık gösterir, darda kalana da mühlet verirdim' der. [Resûlullah] dedi ki: Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah: 'Kolaylık göstermeye ben daha layığım, cennete gir!' buyurur."
وقد أخرجه البخاري، ومسلم، وابن ماجه -من طرق -عن ربعي بن حراش، عن حذيفة. زاد مسلم: وعقبة بن عامر وأبي مسعود البدري عن النبي ﷺ بنحوه. ولفظ البخاري.
Bunu Buhârî, Müslim ve İbn Mâce -farklı yollardan- Rib'î b. Hırâş'tan, o da Huzeyfe'den rivayet etmişlerdir. Müslim fazlalık olarak: Ukbe b. Âmir ve Ebû Mes'ûd el-Bedrî'den de Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem benzerini nakletmiştir. Buhârî'nin lafzı ise şöyledir:
حدثنا هشام بن عمار، حدثنا يحيى بن حمزة، حدثنا الزهري، عن عبد الله بن عبد الله أنه سمع أبا هريرة ﵁، عن النبي ﷺ قال: "كان تاجر يداين الناس، فإذا رأى معسرا قال لفتيانه: تجاوزوا عنه، لعل الله يتجاوز عنا، فتجاوز الله عنه".
Bize Hişâm b. Ammâr anlattı, bize Yahyâ b. Hamza anlattı, bize ez-Zührî, Abdullah b. Abdullah'tan anlattı; o Ebû Hüreyre'yi radıyallâhu anh Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işitmiştir: "İnsanlara borç veren bir tüccar vardı; darda kalmış birini gördüğünde uşaklarına: 'Onu bağışlayın, umulur ki Allah da bizi bağışlar' derdi. Allah da onu bağışladı."
حديث آخر: عن سهل بن حنيف، قال الحاكم في مستدركه: حدثنا أبو عبد الله محمد بن يعقوب، حدثنا يحيى بن محمد بن يحيى، حدثنا أبو الوليد هشام بن عبد الملك، حدثنا عمرو بن ثابت، حدثنا عبد الله بن محمد بن عقيل، عن عبد الله بن سهل بن حنيف، أن سهلا حدثه، أن رسول الله ﷺ قال: "من أعان مجاهدًا في سبيل الله أو غازيا، أو غارما في عسرته، أو مكاتبًا في
Başka bir hadis: Sehl b. Huneyf'ten [rivayet edilmiştir]. Hâkim el-Müstedrek'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Ya'kûb anlattı, bize Yahyâ b. Muhammed b. Yahyâ anlattı, bize Ebu'l-Velîd Hişâm b. Abdilmelik anlattı, bize Amr b. Sâbit anlattı, bize Abdullah b. Muhammed b. Akîl, Abdullah b. Sehl b. Huneyf'ten anlattı; Sehl ona Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kim Allah yolunda cihad eden bir mücahide veya bir gaziye ya da darlık içindeki bir borçluya yahut azad edilme bedeli hususunda mükâtep bir köleye...»
رقبته، أظله الله يوم لا ظل إلا ظله" ثم قال: صحيح الإسناد، ولم يخرجاه .
özgürlüğünü satın almaya çalışan mükâtep bir köleye yardım ederse, Allah kendi gölgesinden başka hiçbir gölgenin bulunmadığı günde onu gölgelendirir ." Sonra [Hâkim]: "İsnadı sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] bunu tahriç etmemişlerdir " dedi.
حديث آخر : عن عبد الله بن عمر، قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن عبيد، عن يوسف بن صهيب، عن زيد العمي، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "من أراد أن تستجاب دعوته، وأن تكشف كربته، فليفرج عن معسر"، انفرد به أحمد .
Başka bir hadis : Abdullah b. Ömer'den rivayet edilmiştir. İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd, Yûsuf b. Suheyb'den, o Yezîd el-Ummî'den, o İbn Ömer'den anlattı; İbn Ömer dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Duasının kabul edilmesini ve sıkıntısının giderilmesini isteyen kimse, darda kalmış borçlunun sıkıntısını gidersin." Bu rivayette Ahmed tek kalmıştır .
حديث آخر : عن أبي مسعود عقبة بن عمرو، قال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن هارون، أخبرنا أبو مالك، عن ربعي بن حراش، عن حذيفة، أن رجلا أتى به الله ﷿، فقال: ماذا عملت في الدنيا؟ فقال له الرجل: ما عملت مثقال ذرة من خير أرجوك بها، فقالها له ثلاثا، وقال في الثالثة: أي رب كنت أعطيتني فضلا من المال في الدنيا، فكنت أبايع الناس، فكنت أتيسر على الموسر، وأنظر المعسر. فقال ﵎ نحن أولى بذلك منك، تجاوزوا عن عبدي. فغفر له. قال أبو مسعود: هكذا سمعت من النبي ﷺ، وهكذا رواه مسلم من حديث أبي مالك سعد بن طارق به .
Başka bir hadis : Ebû Mes'ûd Ukbe b. Amr'dan rivayet edilmiştir. İmam Ahmed dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Ebû Mâlik haber verdi, Rib'î b. Hırâş'tan, o Huzeyfe'den [rivayet etti] ki: Bir adam Aziz ve Celil olan Allah'ın huzuruna getirildi. Allah: "Dünyada ne amel işledin?" buyurdu. Adam O'na: "Senin için, kendisiyle [rahmetini] umacağım zerre ağırlığınca hayır işlemedim" dedi; bunu ona üç defa söyledi. Üçüncüsünde ise: "Ey Rabbim! Dünyada bana fazla mal vermiştin, ben de insanlarla ticaret yapardım; durumu iyi olana kolaylık gösterir, darda kalana da mühlet verirdim" dedi. Bunun üzerine [Allah] tebâreke ve teâlâ şöyle buyurdu : "Biz buna senden daha layığız, kulumu bağışlayın." Böylece o bağışlandı. Ebû Mes'ûd: "Ben Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem böyle işittim" dedi. Bunu Müslim de aynı şekilde Ebû Mâlik Sa'd b. Târık'ın hadisinden bu isnadla rivayet etmiştir .
حديث آخر : عن عمران بن حصين، قال الإمام أحمد: حدثنا أسود بن عامر، أخبرنا أبو بكر، عن الأعمش، عن أبي داود، عن عمران بن حصين قال: قال رسول الله ﷺ: "من كان له على رجل حق فأخره كان له بكل يوم صدقة" .
Başka bir hadis : İmrân b. Husayn'dan rivayet edilmiştir. İmam Ahmed dedi ki: Bize Esved b. Âmir anlattı, bize Ebû Bekir haber verdi, el-A'meş'ten, o Ebû Dâvûd'dan, o İmrân b. Husayn'dan anlattı; İmrân dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kimin bir adam üzerinde alacağı olur da ona mühlet verirse , her gün için ona bir sadaka [sevabı] olur" .
غريب من هذا الوجه وقد تقدم عن بريدة نحوه.
Bu vecihten gariptir; benzeri daha önce Büreyde'den geçmişti.
حديث آخر : عن أبي اليسر كعب بن عمرو، قال الإمام أحمد: حدثنا معاوية بن عمرو، حدثنا زائدة، عن عبد الملك بن عمير، عن ربعي، قال: حدثني أبو اليسر، أن رسول الله ﷺ قال: "من أنظر معسرًا أو وضع عنه أظله الله، ﷿، في ظله يوم لا ظل إلا ظله" .
Başka bir hadis : Ebü'l-Yeser Ka'b b. Amr'dan rivayet edilmiştir. İmam Ahmed dedi ki: Bize Muâviye b. Amr anlattı, bize Zâide, Abdülmelik b. Umeyr'den, o Rib'î'den anlattı; Rib'î dedi ki: Bana Ebü'l-Yeser anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim darda kalan bir borçluya mühlet verir veya borcunu silerse, Aziz ve Celil olan Allah, kendi gölgesinden başka hiçbir gölgenin bulunmadığı günde onu gölgesinde gölgelendirir" .
وقد أخرجه مسلم في صحيحه من وجه آخر، من حديث عبادة بن الوليد بن عبادة بن الصامت، قال: خرجت أنا وأبي نطلب العلم في هذا الحي من الأنصار قبل أن يهلكوا، فكان أول من لقينا أبا اليسر صاحب رسول الله ﷺ، ومعه غلام له معه ضمامة من صحف، وعلى أبي اليسر بردة ومعافري، وعلى غلامه بردة ومعافري فقال له أبي: يا عم، إني أرى في وجهك سفعة من غضب؟ قال أجل، كان لي على فلان بن فلان الحرامي مال، فأتيت أهله فسلمت، فقلت: أثم هو؟ قالوا: لا فخرج علي ابن له جفر فقلت: أين أبوك؟ فقال: سمع صوتك فدخل أريكة أمي. فقلت: اخرج إلي فقد علمت أين أنت؟ فخرج، فقلت: ما حملك على أن اختبأت مني؟ قال: أنا والله أحدثك ثم لا أكذبك؛ خشيت -والله -أن أحدثك فأكذبك، وأن أعدك فأخلفك، وكنت
Müslim de bunu Sahîh'inde başka bir vecihten, Ubâde b. el-Velîd b. Ubâde b. es-Sâmit hadisinden [şöylece] rivayet etmiştir: O dedi ki: "Ben ve babam, onlar vefat etmeden önce Ensâr'ın bu mahallesinde ilim tahsil etmek üzere çıktık. Karşılaştığımız ilk kişi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahabisi Ebü'l-Yeser oldu. Yanında, beraberinde bir tomar sahife (yazılı belge) bulunan kölesi vardı. Ebü'l-Yeser'in üzerinde bir bürde (çizgili hırka) ve Meâfir kumaşından bir elbise, kölesinin üzerinde de bir bürde ve Meâfir kumaşından bir elbise vardı. Babam ona: 'Ey amca! Yüzünde bir öfke eseri (kızarıklık) görüyorum?' dedi. O da şöyle dedi: 'Evet, filan oğlu filan el-Harâmî'de bir miktar alacağım vardı. Ailesinin yanına gelip selam verdim ve 'O orada mı?' dedim. 'Hayır' dediler. Bunun üzerine ergenlik çağına yaklaşmış bir oğlu karşıma çıktı. 'Baban nerede?' dedim. Dedi ki: 'Sesini işitti ve annemin sedirine (yatağına) girdi.' Ben de: 'Bana doğru çık, nerede olduğunu öğrendim!' dedim. Bunun üzerine çıktı. Ben de: 'Benden saklanmana sebep neydi?' dedim. Dedi ki: 'Vallahi ben sana doğruyu söyleyeyim, asla yalan söylemeyeyim; vallahi sana bir şey söyleyip yalan konuşmaktan ve sana söz verip sözümden caymaktan korktum; sen de
صاحب رسول الله ﷺ، وكنت -الله -معسرًا قال: قلت: آلله؟ قال: قلتُ: آلله، قال: اللهِ. قلتُ: آلله؟ قال: الله. قال: فأتى بصحيفته فمحاها بيده، ثم قال: فإن وجدت قضاء فاقضني، وإلا فأنت في حل، فأشهد بصر عيني -ووضع أصبعيه على عينيه -وسمع أذني هاتين، ووعاه قلبي -وأشار إلى مناط قلبه -رسول الله ﷺ وهو يقول: "من أنظر معسرًا، أو وضع عنه أظله الله في ظله". وذكر تمام الحديث .
sahabe idi ve ben -vallahi- darlık içindeydim. [Ebü'l-Yeser] dedi ki: 'Allah hakkı için mi?' dedim. [Adam]: 'Allah hakkı için' dedim, dedi. [Ebü'l-Yeser]: 'Allah adına mı?' dedi. 'Allah hakkı için mi?' dedim. 'Allah adına' dedi. [Ebü'l-Yeser] dedi ki: Bunun üzerine borç senedini getirip eliyle sildi. Sonra: 'Eğer ödeme gücü bulursan bana öde, yoksa sana helal olsun. Gözlerimin gördüğüne -iki parmağını gözlerinin üzerine koydu-, şu iki kulağımın duyduğuna ve kalbimin bellediğine -kalbinin yerine işaret etti- şahitlik ederim ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyuruyordu: "Kim darda kalana mühlet verir veya ondan [alacağını] silerse, Allah onu kendi gölgesinde gölgelendirir."' Ve hadisin tamamını zikretti .
حديث آخر : عن أمير المؤمنين عثمان بن عفان، قال عبد الله بن الإمام أحمد [في مسند أبيه] حدثني أبو يحيى البزاز محمد بن عبد الرحيم، حدثنا الحسن بن بشر بن سلم الكوفي، حدثنا العباس بن الفضل الأنصاري، عن هشام بن زياد القرشي، عن أبيه، عن محجن مولى عثمان، عن عثمان، قال: سمعت رسول الله، ﷺ، يقول: "أظل الله عبدا في ظله، يوم لا ظل إلا ظله من أنظر معسرًا، أو ترك لغارم" .
Başka bir hadis : Müminlerin Emiri Osman b. Affân'dan rivayet edilmiştir. İmam Ahmed'in oğlu Abdullah [babasının Müsned'inde] dedi ki: Bana Ebû Yahyâ el-Bezzâz Muhammed b. Abdirrahîm anlattı, bize el-Hasan b. Bişr b. Silm el-Kûfî anlattı, bize el-Abbâs b. el-Fadl el-Ensârî, Hişâm b. Ziyâd el-Kuraşî'den, o babasından, o Osman'ın azatlısı Mihcen'den, o Osman'dan anlattı; Osman dedi ki: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Kim darda kalan bir borçluya mühlet verir veya borçlunun borcunu bağışlarsa, Allah kendi gölgesinden başka hiçbir gölgenin bulunmadığı günde o kulu kendi gölgesinde gölgelendirir" .
حديث آخر : عن ابن عباس، قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الله بن يزيد، حدثنا نوح بن جعونة السلمي الخراساني، عن مقاتل بن حيان، عن عطاء، عن ابن عباس، قال: خرج رسول الله ﷺ إلى المسجد، وهو يقول بيده هكذا -وأومأ عبد الرحمن بيده إلى الأرض-: "من أنظر معسرًا أو وضع له، وقاه الله من فيح جهنم، ألا إن عمل الجنة حزن بربوة -ثلاثًا -ألا إن عمل النار سهل بسهوة، والسعيد من وقي الفتن، وما من جرعة أحب إلى الله من جرعة غيظ يكظمها عبد، ما كظمها عبد لله إلا ملأ الله جوفه إيمانًا" تفرد به أحمد .
Başka bir hadis : İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdullah b. Yezîd anlattı, bize Nûh b. Ca'vene es-Sülemî el-Horasânî, Mukātil b. Hayyân'dan, o Atâ'dan, o İbn Abbâs'tan anlattı; İbn Abbâs dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle şöyle yaparak -Abdurrahman eliyle yere doğru işaret etti- mescide çıktı ve şöyle buyurdu: "Kim darda kalan borçluya mühlet verir veya borcunu hafifletirse, Allah onu cehennemin hararetinden korur. Dikkat edin! Cennetin ameli tepede sarp ve çetin bir yoldur -üç defa söyledi-. Dikkat edin! Cehennemin ameli ise düzlükte kolay bir yoldur. Bahtiyar kimse fitnelerden korunan kimsedir. Bir kulun yuttuğu öfke yudumundan Allah'a daha sevimli hiçbir yudum yoktur; bir kul onu Allah için yutmaya görsün, mutlaka Allah onun içini imanla doldurur." Bu rivayette Ahmed tek kalmıştır .
طريق أخرى: قال الطبراني: حدثنا أحمد بن محمد البُورَاني قاضي الحَدِيَثة من ديار ربيعة، حدثنا الحُسَين بن علي الصُّدَائي، حدثنا الحكم بن الجارود، حدثنا ابن أبي المتئد -خال ابن عيينة -عن أبيه، عن عطاء، عن ابن عباس، قال: قال رسول الله ﷺ: "من أنظر معسرًا إلى ميسرته أنظره الله بذنبه إلى توبته" .
Başka bir yol: Taberânî dedi ki: Bize Rebîa diyarındaki Hadîse kadısı Ahmed b. Muhammed el-Bûrânî anlattı, bize el-Hüseyin b. Ali es-Sudâî anlattı, bize el-Hakem b. el-Cârûd anlattı, bize İbn Uyeyne'nin dayısı İbn Ebî'l-Müteid babasından, o Atâ'dan, o İbn Abbâs'tan anlattı; İbn Abbâs dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim darda kalmış borçluya feraha çıkıncaya kadar mühlet verirse, Allah da onun günahına tövbe edinceye kadar mühlet tanır" .
ثم قال تعالى يعظ عباده ويذكرهم زوال الدنيا وفناء ما فيها من الأموال وغيرها، وإتيان الآخرة والرجوع إليه تعالى ومحاسبته تعالى خلقه على ما عملوا، ومجازاته إياهم بما كسبوا من خير وشر، ويحذرهم عقوبته، فقال: (وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ)
Sonra Yüce Allah kullarına öğüt vererek ve onlara dünyanın zevalini, içindeki malların ve diğer şeylerin yok oluşunu, ahiretin gelişini , Yüce Allah'a dönüşü, O'nun kullarını yaptıkları amellerden hesaba çekeceğini ve kazandıkları hayır ve şer ile cezalandıracağını hatırlatmakta, onları azabından sakındırarak şöyle buyurmaktadır: (وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ)
وقد روي أن هذه الآية آخرُ آية نزلت من القرآن العظيم، فقال ابن لَهِيعة: حدثني عطاء بن دينار، عن سعيد بن جبير، قال: آخر ما نزل من القرآن كله (وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ) وعاش النبي ﷺ بعد نزول هذه الآية تسع ليال، ثم مات يوم الاثنين، لليلتين خلتا من ربيع الأول. رواه ابن أبي حاتم.
Bu ayetin, Kur'ân-ı Azîm'den en son inen ayet olduğu da rivayet edilmiştir. İbn Lehîa dedi ki: Bana Atâ b. Dînâr, Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o şöyle demiştir: Bütün Kur'an'dan en son inen [ayet] { وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } “Allah'a döndürüleceğiniz, sonra haksızlığa uğramaksızın herkese kazandığının tastamam verileceği bir günden sakının.” [ayetidir]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayetin nüzulünden sonra dokuz gece yaşadı, ardından Rebîülevvel ayından iki gece geçmişken pazartesi günü vefat etti. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقد رواه ابن مَرْدُويه من حديث المسعودي، عن حبيب بن أبي ثابت، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال: آخر آية نزلت: (وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ)
Bunu İbn Merdûye de el-Mes'ûdî'nin hadisinden, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; İbn Abbâs dedi ki: En son nazil olan ayet: (وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ) [ayetidir].
وقد رواه النسائي، من حديث يزيد النحوي، عن عكرمة، عن عبد الله بن عباس، قال: آخر شيء نزل من القرآن: (وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ) .
Bunu Nesâî de Yezîd en-Nahvî'nin hadisinden, o İkrime'den, o Abdullah b. Abbâs'tan rivayet etmiştir; İbn Abbâs dedi ki: Kur'an'dan en son nazil olan şey : (وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ) [ayetidir] .
وكذا رواه الضحاك، والعَوْفي، عن ابن عباس، وروى الثوري، عن الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس، قال: آخر آية أنزلت : (وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ) فكان بين نزولها [وبين] موت النبي ﷺ واحد وثلاثون يومًا.
Bunu ed-Dahhâk ve el-Avfî de İbn Abbâs'tan böylece rivayet etmiştir. Sevrî de el-Kelbî'den, o Ebû Sâlih'ten, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; İbn Abbâs dedi ki: En son indirilen ayet : (وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ) [ayetidir]. Onun inişi ile Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem vefatı arasında [ise] otuz bir gün vardı.
وقال ابن جريج: قال ابن عباس: آخر آية نزلت: (وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ) الآية.
İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: "En son nazil olan ayet: (وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ) ayetidir" demiştir.
قال ابن جريج: يقولون: إن النبي ﷺ عاش بعدها تسع ليال، وبدئ يوم السبت ومات يوم الاثنين، رواه ابن جرير.
İbn Cüreyc dedi ki: Şöyle derler: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayetten sonra dokuz gece yaşadı; [hastalığı] cumartesi günü başladı ve pazartesi günü vefat etti. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
ورواه عطية عن أبي سعيد، قال: آخر آية أنزلت: (وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ).
Bunu Atıyye de Ebû Saîd'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: En son indirilen ayet: (وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ) [ayetidir].
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى وَلا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلا تَرْتَابُوا إِلا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٨٢)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى وَلا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلا تَرْتَابُوا إِلا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٨٢)} “Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın. Aranızda bir kâtip adaletle yazsın. Kâtip, Allah'ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin de yazsın. Üzerinde hak olan (borçlu) da yazdırsın, Rabbi olan Allah'tan korksun ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Şayet üzerinde hak olan kimse aklı ermez yahut güçsüz veya kendisi yazdıramayacak durumda ise, velisi adaletle yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahit tutun. Eğer iki erkek bulunmazsa, şahitlerden razı olacağınız bir erkek ve biri unuttuğunda diğerinin ona hatırlatması için iki kadın olsun. Şahitler çağrıldıkları zaman çekinmesinler. Küçük olsun büyük olsun onu vadesine kadar yazmaktan usanmayın. Bu, Allah katında daha adil, şahitlik için daha sağlam ve şüpheye düşmemeniz için daha uygundur. Ancak aranızda peşin olarak devrettiğiniz bir ticaret olursa, onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alışveriş yaptığınız zaman şahit tutun. Kâtibe de şahide de zarar verilmesin. Eğer [böyle] yaparsanız, şüphesiz bu sizin için bir yoldan çıkıştır. Allah'tan sakının; Allah size öğretiyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
هذه الآية الكريمة أطول آية في القرآن العظيم، وقد قال الإمام أبو جعفر بن جرير:
Bu kerim ayet, Kur'ân-ı Azîm'deki en uzun ayettir. Nitekim İmam Ebû Ca'fer b. Cerîr şöyle demiştir:
حدثنا يونس، أخبرنا ابن وهب، أخبرني يونس، عن ابن شهاب قال، حدثني سعيد بن المسيب: أنه بلغه أن أحدث القرآن بالعرش آية الدَّيْن.
Bize Yûnus anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana Yûnus, İbn Şihâb'dan anlattı; [İbn Şihâb] dedi ki: Bana Saîd b. el-Müseyyeb anlattı; ona ulaştığına göre Kur'an'ın Arş'a [inme bakımından] en taze/yeni olanı borç ayetidir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن يوسف بن مِهْران، عن ابن عباس أنه قال: لما نزلت آية الدين قال رسول الله ﷺ: "إن أول من جحد آدم، ﵇، أن الله لما خلق آدم، مسح ظهره فأخرِج منه ما هو ذارئ إلى يوم القيامة، فجعل يعرض ذريته عليه، فرأى فيهم رجلا يَزْهر، فقال: أي رب، من هذا؟ قال: هو ابنك داود. قال: أي رب، كم عمره؟ قال: ستون عامًا، قال: رب زد في عمره. قال: لا إلا أن أزيده من عمرك. وكان عمر آدم ألف سنة، فزاده أربعين عامًا، فكتب عليه بذلك كتابا وأشهد عليه الملائكة، فلما احتُضر آدم وأتته الملائكة قال: إنه قد بقي من عمري أربعون عامًا، فقيل له: إنك قد وهبتها لابنك داود. قال: ما فعلت. فأبرز الله عليه الكتاب، وأشهد عليه الملائكة".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd'den, o Yûsuf b. Mihrân'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; İbn Abbâs şöyle dedi: Borç ayeti nazil olduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İlk inkâr eden Âdem'dir aleyhisselâm. Allah Âdem'i yarattığında sırtını sıvazladı ve kıyamet gününe kadar yaratacağı zürriyetini ondan çıkardı. Zürriyetini ona arz etmeye başladı; onların içinde parıl parıl parlayan bir adam gördü ve: 'Ey Rabbim! Bu kimdir?' dedi. [Allah]: 'O senin oğlun Davud'dur' buyurdu. Âdem: 'Ey Rabbim! Ömrü ne kadardır?' dedi. [Allah]: 'Altmış yıldır' buyurdu. Âdem: 'Rabbim! Onun ömrünü artır' dedi. [Allah]: 'Hayır, ancak senin ömründen artırmam müstesna' buyurdu. Âdem'in ömrü bin yıldı; ona kırk yıl ekledi ve bunun üzerine ona bir senet yazıp melekleri şahit kıldı. Âdem'in vefat vakti gelip melekler ona geldiğinde: 'Ömrümden kırk yıl kaldı' dedi. Ona: 'Sen onu oğlun Davud'a bağışlamıştın' denildi. O: 'Yapmadım' dedi. Bunun üzerine Allah senedi onun önüne çıkardı ve melekleri aleyhine şahit tuttu."
وحدثنا أسود بن عامر، عن حماد بن سلمة، فذكره، وزاد فيه: "فأتمها الله لداود مائة، وأتمها لآدم ألف سنة" .
Bize Esved b. Âmir, Hammâd b. Seleme'den anlattı ve bunu zikredip şu fazlalığı ekledi: "Böylece Allah Davud için ömrü yüze, Âdem için de bin yıla tamamladı" .
وكذا رواه ابن أبي حاتم، عن يوسف بن حبيب، عن أبي داود الطيالسي، عن حماد بن سلمة [به] .
İbn Ebî Hâtim de Yûsuf b. Habîb'den, o Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'den, o Hammâd b. Seleme'den [bu rivayet zinciriyle] böylece rivayet etmiştir .