وروي عن مجاهد والحسن والربيع بن أنس نحو ذلك.
Mücâhid, el-Hasan ve er-Rebî‘ b. Enes'ten de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir.
وقال أبو العالية: (فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ) يعني: هذا المثل: (وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلا) كما قال في سورة المدثر: {وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلا مَلائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلا هُوَ} [المدثر: ٣١]،
Ebû'l-Âliye şöyle demiştir: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ} “İman edenlere gelince, onlar bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu bilirler” yani bu misalin [hak olduğunu bilirler]. {وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلا} “İnkâr edenler ise: 'Allah bu misalle neyi murad etti?' derler.” Nitekim Müddessir Suresi'nde de şöyle buyurmuştur: {وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلا مَلائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلا هُوَ} “Biz o ateşin bekçilerini sadece meleklerden kıldık. Onların sayısını da inkâr edenler için bir imtihan [vesilesi] kıldık ki, kendilerine kitap verilenler kesin bir bilgiye ersin, iman edenlerin imanı artsın, kendilerine kitap verilenler ile müminler şüpheye düşmesin; kalplerinde hastalık bulunanlar ve kâfirler de: 'Allah bu misalle neyi murad etti?' desinler. İşte Allah, dilediğini böyle saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Rabbinin ordularını ancak O bilir.” [Müddessir: 31]
وكذلك قال هاهنا: (يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلا الْفَاسِقِينَ)
Burada da aynı şekilde: (يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلا الْفَاسِقِينَ) buyurmuştur.
قال السدي في تفسيره، عن أبي مالك وعن أبي صالح، عن ابن عباس -وعن مرة، عن ابن مسعود، وعن ناس من الصحابة: (يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا) يعني: المنافقين، (وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا) يعني المؤمنين، فيزيد هؤلاء ضلالة إلى ضلالهم لتكذيبهم بما قد علموه حقًا يقينًا، من المثل الذي ضربه الله بما ضربه لهم وأنه لما ضربه له موافق، فذلك إضلال الله إياهم به (وَيَهْدِي بِهِ) يعني بالمثل كثيرًا من أهل الإيمان والتصديق، فيزيدهم هدى إلى هداهم وإيمانًا إلى إيمانهم، لتصديقهم بما قد علموه حقًا يقينًا أنه موافق ما ضربه الله له مثلا وإقرارهم به، وذلك هداية من الله لهم به (وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلا الْفَاسِقِينَ) قال: هم المنافقون .
es-Süddî tefsirinde Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan; Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve sahâbîlerden bazılarından naklettiğine göre: (يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا) yani münafıkları [saptırır], (وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا) yani müminleri [hidayete erdirir]. Böylece Allah'ın onlar için verdiği ve durumlarına uygun düştüğünü kesin bir hakikat olarak bildikleri misali yalanlamaları sebebiyle bunların sapıklıklarına sapıklık katar ; işte Allah'ın bu misalle onları saptırması budur . (وَيَهْدِي بِهِ) yani bu misalle iman ve tasdik ehlinden pek çoğunu hidayete erdirir; Allah'ın getirdiği misalin hakikate uygun olduğunu kesin olarak bilip tasdik etmeleri ve bunu ikrar etmeleri sebebiyle onların hidayetlerine hidayet, imanlarına iman katar; işte bu da Allah'ın onlara bununla hidayet vermesidir. (وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلا الْفَاسِقِينَ) hakkında ise: 'Onlar münafıklardır' demiştir.
وقال أبو العالية: (وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلا الْفَاسِقِينَ) قال: هم أهل النفاق. وكذا قال الربيع بن أنس.
Ebu'l-Âliye: (وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلا الْفَاسِقِينَ) hakkında: 'Onlar nifak ehlidir' demiştir. er-Rebî‘ b. Enes de böyle demiştir.
وقال ابن جريج عن مجاهد، عن ابن عباس: (وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلا الْفَاسِقِينَ) يقول: يعرفه الكافرون فيكفرون به.
İbn Cüreyc'in Mücâhid'den, onun da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre (وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلا الْفَاسِقِينَ) hakkında şöyle demiştir: 'Kâfirler onu tanırlar, sonra da onu inkâr ederler.'
وقال قتادة: (وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلا الْفَاسِقِينَ) فسقوا، فأضلهم الله على فسقهم.
Katâde şöyle demiştir: '(وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلا الْفَاسِقِينَ) Onlar yoldan çıktılar (fâsık oldular), Allah da bu fasıklıkları sebebiyle onları saptırdı.'
وقال ابن أبي حاتم: حُدّثتُ عن إسحاق بن سليمان، عن أبي سِنان، عن عمرو بن مرة، عن مصعب بن سعد، عن سعد (يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا) يعني الخوارج.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bana İshâk b. Süleyman'dan, Ebû Sinân'dan, Amr b. Mürre'den, Mus'ab b. Sa'd'dan, Sa'd'dan rivayet edildiğine göre (يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا) kavliyle Hâricîler kastedilmektedir.
وقال شعبة، عن عمرو بن مرة، عن مصعب بن سعد، قال: سألت أبي فقلت: قوله تعالى: (الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ) إلى آخر الآية، فقال: هم الحرورية. وهذا الإسناد إن صح عن سعد بن أبي وقاص، ﵁، فهو تفسير على المعنى، لا أن الآية أريد منها التنصيص على الخوارج، الذين خرجوا على عليٍّ بالنهروان، فإن أولئك لم يكونوا حال نزول الآية، وإنما هم داخلون بوصفهم فيها مع من دخل؛ لأنهم سموا خوارج لخروجهم على طاعة الإمام والقيام بشرائع الإسلام.
Şu‘be, Amr b. Mürre'den, o da Mus‘ab b. Sa‘d'dan şöyle nakletmiştir: Babama, Allah Teâlâ'nın: (الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ) ayetinin sonuna kadar olan kısmını sordum. O: 'Onlar Harûriyye'dir' dedi. Bu isnad Sa‘d b. Ebî Vakkâs'tan radıyallâhu anh sahih ise, bu manaya göre bir tefsirdir; yoksa ayetle bizzat Nehrevân'da Ali'ye karşı çıkan Hâricîlerin kastedildiği anlamına gelmez. Zira onlar ayetin indiği sırada henüz yoktular; ancak vasıfları sebebiyle bu vasfı taşıyan diğer kimselerle birlikte bu kapsama girmişlerdir. Çünkü onlar imama itaatten ve İslam'ın şeairini ikame etmekten çıktıkları (hurûc ettikleri) için Hâricîler diye isimlendirilmişlerdir.
والفاسق في اللغة: هو الخارج عن الطاعة أيضًا. وتقول العرب: فسقت الرطبة: إذا خرجت من قشرتها؛ ولهذا يقال للفأرة: فويسقة، لخروجها عن جُحْرها للفساد. وثبت في الصحيحين، عن عائشة أن رسول الله ﷺ قال: "خمس فواسق يُقتلن في الحل والحرم: الغراب، والحدأة، والعقرب، والفأرة، والكلب العقور".
Lügatte fâsık: Aynı şekilde itaatin dışına çıkan kimsedir. Araplar, yaş hurma kabuğundan çıktığında fesakati'r-ratbetu (فسقت الرطبة) derler. Zarar vermek/fesat çıkarmak amacıyla yuvasından çıkması sebebiyle fareye de füveysika (فويسقة) denilmesi bundandır. Sahîhayn'da Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «خمس فواسق يُقتلن في الحل والحرم: الغراب، والحدأة، والعقرب، والفأرة، والكلب العقور» «Beş fâsık (zararlı) hayvan vardır ki, hem helal bölgede hem de Harem'de öldürülürler: Karga, çaylak, akrep, fare ve saldırgan köpek.»
فالفاسق يشمل الكافر والعاصي، ولكن فسْق الكافر أشد وأفحش، والمراد من الآية الفاسق الكافر، والله أعلم، بدليل أنه وصفهم بقوله: (الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ)
Fâsık kelimesi kâfiri de âsiyi de kapsar ; ancak kâfirin fıskı daha şiddetli ve daha çirkindir. Ayette kastedilen ise -Allah en iyisini bilir ya- kâfir olan fâsıktır; delili ise onları şu sözüyle nitelemesidir: (الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ)
وهذه الصفات صفات الكفار المباينة لصفات المؤمنين، كما قال تعالى في سورة الرعد: {أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الأَلْبَابِ * الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ * وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ} الآيات، إلى أن قال: {وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الأَرْضِ أُولَئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} [الرعد: ١٩ - ٢٥].
Bu sıfatlar, kâfirlerin müminlerin sıfatlarından tamamen farklı olan nitelikleridir; nitekim Allah Teâlâ Ra'd Suresi'nde şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الأَلْبَابِ * الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ * وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ} “Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör olan kimse gibi midir? Bunu ancak akıl sahipleri ibretle düşünür. Onlar, Allah'ın ahdine vefa gösteren ve antlaşmayı bozmayanlardır. Onlar, Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi bitiştiren, Rablerinden korkan ve kötü hesaptan endişe edenlerdir.” ayetleri zikredip nihayet şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الأَرْضِ أُولَئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} [er-Ra‘d: 19-25] “Allah'a verdikleri sözü kesinleştirdikten sonra bozanlar, Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi kesenler ve yeryüzünde bozgunculuk yapanlar var ya; işte lanet onlaradır ve yurdun kötüsü (cehennem) de onlaradır.”
وقد اختلف أهل التفسير في معنى العهد الذي وصف هؤلاء الفاسقين بنقضه، فقال بعضهم: هو وصية الله إلى خلقه وأمره إياهم بما أمرهم به من طاعته، ونهيه إياهم عما نهاهم عنه من معصيته في كتبه، وعلى لسان رسله، ونقضهم ذلك هو تركهم العمل به.
Tefsir ehli bu fâsıkların bozmakla nitelendirildikleri ahdin anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları, bunun Allah'ın kitaplarında ve elçilerinin diliyle yarattıklarına vasiyeti, onlara emrettiği itaati ve yasakladığı masiyeti olduğunu; bu ahdi bozmalarının ise onunla amel etmeyi terk etmeleri anlamına geldiğini söylemişlerdir.
وقال آخرون: بل هي في كفار أهل الكتاب والمنافقين منهم، وعهد الله الذي نقضوه هو ما أخذه الله عليهم في التوراة من العمل بما فيها واتباع محمد ﷺ إذا بعث والتصديق به، وبما جاء به من عند ربهم، ونقضهم ذلك هو جحودهم به بعد معرفتهم بحقيقته وإنكارهم ذلك، وكتمانهم علم ذلك [عن] الناس بعد إعطائهم الله من أنفسهم الميثاق ليبيننه للناس ولا يكتمونه، فأخبر تعالى أنهم نبذوه وراء ظهورهم، واشتروا به ثمنًا قليلا. وهذا اختيار ابن جرير ﵀ وقول مقاتل بن حيان.
Diğerleri ise: Bilakis bu , Ehl-i Kitap'ın kâfirleri ve onlardan olan münafıklar hakkındadır; onların bozdukları Allah'ın ahdi ise Tevrat'ta bulunan hükümlerle amel etmeleri, gönderildiğinde Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem tâbi olmaları, onu ve Rabbinden getirdiklerini tasdik etmeleri hususunda Allah'ın onlardan aldığı sözdür; bunu bozmaları da gerçeğini bildikten sonra onu inkâr etmeleri, bunu insanlara açıklayacaklarına ve gizlemeyeceklerine dair Allah'a kesin söz verdikten sonra bu bilgiyi insanlardan gizlemeleridir; Allah Teâlâ da onların bunu arkalarına attıklarını ve karşılığında az bir paha satın aldıklarını haber vermiştir. Bu, İbn Cerîr'in rahimehullâh tercihi ve Mukâtil b. Hayyân'ın görüşüdür.
وقال آخرون: بل عنى بهذه الآية جميع أهل الكفر والشرك والنفاق. وعهده إلى جميعهم في توحيده: ما وضع لهم من الأدلة الدالة على ربوبيته، وعهده إليهم في أمره ونهيه ما احتج به لرسله من المعجزات التي لا يقدر أحد من الناس غيرهم أن يأتي بمثلها الشاهدة لهم على صدقهم، قالوا: ونقضهم ذلك: تركهم الإقرار بما ثبتت لهم صحته بالأدلة وتكذيبهم الرسل والكتب مع علمهم أن ما أتوا به حق، وروي أيضًا عن مقاتل بن حيان نحو هذا، وهو حسن، [وإليه مال الزمخشري، فإنه قال: فإن قلت: فما المراد بعهد الله؟ قلت: ما ركز في عقولهم من الحجة على التوحيد، كأنه أمر وصاهم به ووثقه عليهم وهو معنى قوله: {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} [الأعراف: ١٧٢] إذ أخذ الميثاق عليهم في الكتب المنزلة عليهم لقوله: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} [البقرة: ٤٠] .
Diğerleri ise: Bilakis bu ayetle bütün küfür, şirk ve nifak ehli kastedilmiştir; tevhid konusunda hepsine yönelik ahdi, Rabliğini gösteren apaçık deliller koymasıdır; emir ve nehiy konusundaki ahdi ise elçilerinin doğruluğuna şahitlik eden ve insanlardan başka kimsenin benzerini getirmeye güç yetiremeyeceği mucizelerle hüccet getirmesidir; bunu bozmaları ise delillerle sıhhati sabit olan şeyleri ikrar etmeyi terk etmeleri ve getirdiklerinin hak olduğunu bildikleri hâlde elçileri ve kitapları yalanlamalarıdır, demişlerdir. Mukâtil b. Hayyân'dan da buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir ki bu güzeldir. [ez-Zemahşerî de buna meyletmiş ve şöyle demiştir: Eğer 'Allah'ın ahdi ile ne kastedilmiştir?' dersen, derim ki: Tevhide dair akıllarına yerleştirilen hüccettir; sanki bu onlara vasiyet ettiği ve üzerlerine pekiştirdiği bir emirdir; Nitekim şu sözünün de manası budur: {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} [el-A‘râf: 172] “...onları kendi nefislerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' [demişti], onlar da: 'Evet' dediler...” Zira onlara indirilen kitaplarda da şu kavlinden dolayı onlardan kesin söz almıştır: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} [el-Bakara: 40] “Bana verdiğiniz ahde vefa gösterin ki Ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim.” ]
وقال آخرون: العهد الذي ذكره [الله] تعالى هو العهد الذي أخذه عليهم حين أخرجهم من
Diğerleri ise şöyle demiştir: Yüce [Allah'ın] zikrettiği ahit, onları çıkardığı vakit kendilerinden aldığı ahittir:
صلب آدم الذي وصف في قوله: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى [شَهِدْنَا]} الآيتين [الأعراف: ١٧٢، ١٧٣] ونقضهم ذلك تركهم الوفاء به. وهكذا روي عن مقاتل بن حيان أيضًا، حكى هذه الأقوال ابن جرير في تفسيره.
Âdem'in sulbünden [çıkardığı vakit], nitekim bu durum şu ayetlerde vasfedilmiştir: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى [شَهِدْنَا]} [el-A‘râf: 172, 173] “Hani Rabbin Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış ve onları kendi nefislerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, [şahit olduk]' dediler...” Bunu bozmaları ise ona vefa göstermeyi terk etmeleridir. Bu görüş aynı şekilde Mukâtil b. Hayyân'dan da nakledilmiştir. Bu görüşleri İbn Cerîr tefsirinde aktarmıştır.
وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، في قوله: (الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ) إلى قوله: (الْخَاسِرُونَ) قال: هي ست خصال من المنافقين إذا كانت فيهم الظَّهْرَة على الناس أظهروا هذه الخصال: إذا حدثوا كذبوا، وإذا وعدوا أخلفوا، وإذا اؤتمنوا خانوا، ونقضوا عهد الله من بعد ميثاقه، وقطعوا ما أمر الله به أن يوصل، وأفسدوا في الأرض، وإذا كانت الظَّهْرَةُ عليهم أظهروا الخصال الثلاث: إذا حدثوا كذبوا، وإذا وعدوا أخلفوا، وإذا اؤتمنوا خانوا.
Ebû Ca‘fer er-Râzî, er-Rebî‘ b. Enes'ten, o da Ebu'l-Âliye'den: (الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ) ayetinden (الْخَاسِرُونَ) kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Bunlar münafıklara ait altı özelliktir ; insanlara karşı üstünlük sağladıklarında bu özellikleri açığa vururlar: Konuştuklarında yalan söylerler, söz verdiklerinde sözlerinden dönerler, kendilerine güvenildiğinde hıyanet ederler, kesin söz verdikten sonra Allah'ın ahdini bozarlar, Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi keserler ve yeryüzünde fesat çıkarırlar. Aleyhlerine bir üstünlük olduğunda ise [şu] üç özelliği açığa vururlar: Konuştuklarında yalan söylerler, söz verdiklerinde sözlerinden dönerler, kendilerine güvenildiğinde hıyanet ederler.'
وكذا قال الربيع بن أنس أيضًا. وقال السدي في تفسيره بإسناده، قوله تعالى: (الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ) قال: هو ما عهد إليهم في القرآن فأقروا به ثم كفروا فنقضوه.
er-Rebî‘ b. Enes de böyle demiştir. es-Süddî ise tefsirinde kendi isnadıyla Allah Teâlâ'nın: (الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ) kavli hakkında: 'Bu, Kur'an'da kendilerine emredilip ikrar ettikleri, sonra da inkâr ederek bozdukları ahittir' demiştir.
وقوله: (وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ) قيل: المراد به صلة الأرحام والقرابات، كما فسره قتادة كقوله تعالى: {فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ} [محمد: ٢٢] ورجحه ابن جرير. وقيل: المراد أعم من ذلك فكل ما أمر الله بوصله وفعله قطعوه وتركوه.
(وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ) kavli hakkında: Bununla akrabalık bağlarının (sıla-i rahim) gözetilmesinin kastedildiği söylenmiştir; nitekim Katâde bunu Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi tefsir etmiştir: {فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ} [Muhammed: 22] “Demek iş başına gelecek olursanız yeryüzünde fesat çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacaksınız öyle mi?” İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir. Bunun daha genel olduğu da söylenmiştir; öyle ki Allah'ın bitiştirilmesini ve yapılmasını emrettiği her şeyi kesip koparmış ve terk etmişlerdir.
وقال مقاتل بن حيان في قوله: (أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ) قال في الآخرة، وهذا كما قال تعالى: {أُولَئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} [الرعد: ٢٥].
Mukâtil b. Hayyân (أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ) kavli hakkında: 'Ahirette [hüsrana uğrayanlardır]' demiştir . Bu, tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {أُولَئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} [er-Ra‘d: 25] “...işte lanet onlaradır ve yurdun kötüsü de onlaradır.”
وقال الضحاك عن ابن عباس: كل شيء نسبه الله إلى غير أهل الإسلام من اسم مثل خاسر، فإنما يعني به الكفر، وما نسبه إلى أهل الإسلام فإنما يعني به الذنب.
ed-Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: 'Allah'ın İslam ehli dışındakilere nispet ettiği "hâsir" (hüsrana uğrayan) gibi her isimle yalnızca küfür kastedilir; İslam ehline nispet ettiği şeylerle ise yalnızca günah kastedilir.'
وقال ابن جرير في قوله: (أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ) الخاسرون: جمع خاسر، وهم الناقصون أنفسهم [و] حظوظهم بمعصيتهم الله من رحمته، كما يخسر الرجل في تجارته بأن يوضع من رأس ماله في بيعه، وكذلك الكافر والمنافق خسر بحرمان الله إياه رحمته التي خلقها لعباده في القيامة أحوج ما كانوا إلى رحمته، يقال منه: خسر الرجل يخسر خَسْرًا وخُسْرانًا وخَسارًا، كما قال جرير بن عطية
İbn Cerîr (أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ) kavli hakkında şöyle demiştir: 'el-Hâsirûn, "hâsir" kelimesinin çoğuludur; onlar Allah'a isyan ederek O'nun rahmetinden kendi paylarını eksilten kimselerdir. Tıpkı bir adamın ticaretinde satış yaparken sermayesinden zarar etmesi gibi, kâfir ve münafık da Allah'ın kıyamet gününde kullarının O'nun rahmetine en çok muhtaç oldukları anda yarattığı rahmetinden onları mahrum bırakmasıyla hüsrana uğramıştır. Bu kökten olmak üzere "خسر الرجل يخسر خَسْرًا وخُسْرانًا وخَسارًا" denir. Nitekim Cerîr b. Atıyye şöyle demiştir :'
إن سَلِيطًا في الخَسَارِ إنَّه … ... … أولادُ قَومٍ خُلقُوا أقِنَّه
Şüphesiz Selît hüsrandadır; çünkü onlar, köle olarak yaratılmış bir kavmin çocuklarıdır.
{كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨)}
{كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨)} “Siz cansız (yok) iken size hayat veren, sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek ve sonunda O'na döndürülecek olduğunuz hâlde Allah'ı nasıl inkâr ediyorsunuz?”
يقول تعالى محتجًا على وجوده وقدرته، وأنه الخالق المتصرف في عباده: (كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ) أي: كيف تجحدون وجوده أو تعبدون معه غيره! (وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ) أي: قد كنتم عدمًا فأخرجكم إلى الوجود، كما قال تعالى: {أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ * أَمْ خَلَقُوا السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ بَل لا يُوقِنُونَ} [الطور: ٣٥، ٣٦]، وقال {هَلْ أَتَى عَلَى الإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا} [الإنسان: ١] والآيات في هذا كثيرة.
Allah Teâlâ varlığına, kudretine ve kulları üzerinde dilediği gibi tasarruf eden Yaratıcı olduğuna delil getirerek şöyle buyurmaktadır: (كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ) Yani O'nun varlığını nasıl inkâr edersiniz veya O'nunla birlikte başkasına nasıl kulluk edersiniz! (وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ) Yani siz yok idiniz, O sizi varlık alemine çıkardı. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ * أَمْ خَلَقُوا السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ بَل لا يُوقِنُونَ} [et-Tûr: 35, 36] “Yoksa onlar hiçbir şey olmadan mı yaratıldılar, yoksa bizzat kendileri mi yaratıcıdırlar? Yoksa gökleri ve yeri onlar mı yarattılar? Hayır, onlar kesin olarak inanmazlar.” Ve şöyle buyurmuştur: {هَلْ أَتَى عَلَى الإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا} [el-İnsân: 1] “İnsanın üzerinden, henüz anılır bir şey değilken uzun bir zaman geçmedi mi?” Bu husustaki ayetler pek çoktur.
وقال سفيان الثوري، عن أبي إسحاق، عن أبي الأحوص، عن عبد الله بن مسعود، ﵁: {قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} [غافر: ١١] قال: هي التي في البقرة: (وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ)
Süfyân es-Sevrî, Ebû İshâk'tan, Ebü'l-Ahvas'tan, Abdullah b. Mes'ûd'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre: {قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} [Gâfir: 11] “Onlar dediler ki: 'Rabbimiz, bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin...'” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu, Bakara Suresi'ndeki: (وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ) ayetidir.
وقال ابن جُريج ، عن عطاء، عن ابن عباس: (كُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ) أمواتا في أصلاب آبائكم، لم تكونوا شيئًا حتى خلقكم، ثم يميتكم موتة الحق، ثم يحييكم حين يبعثكم. قال: وهي مثل قوله: {[رَبَّنَا] أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ}.
İbn Cüreyc , Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: (كُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ) 'Babalarınızın sulbünde ölü idiniz, O sizi yaratıncaya kadar hiçbir şey değildiniz; sonra sizi hak olan ölümle öldürecek, sonra da sizi dirilttiği zaman hayat verecektir' dedi. Ve bu, Allah'ın: {[رَبَّنَا] أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} kavli gibidir demiştir.
وقال الضحاك، عن ابن عباس في قوله: {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} قال: كنتم ترابًا قبل أن يخلقكم ، فهذه ميتة، ثم أحياكم فخلقكم فهذه حياة، ثم يميتكم فترجعون إلى القبور فهذه ميتة أخرى، ثم يبعثكم يوم القيامة فهذه حياة أخرى. فهذه ميتتان وحياتان، فهو كقوله: (كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ)
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Sizi yaratmadan önce toprak idiniz, bu bir ölümdür. Sonra sizi diriltip yarattı, bu bir hayattır. Sonra sizi öldürür ve kabirlere dönersiniz, bu diğer bir ölümdür. Sonra kıyamet günü sizi diriltir, bu da diğer bir hayattır. İşte bunlar iki ölüm ve iki hayattır. Bu durum, Allah'ın: (كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ) kavli gibidir.'
وهكذا روي عن السدي بسنده، عن أبي مالك وعن أبي صالح، عن ابن عباس -وعن مرة، عن ابن مسعود وعن ناس من الصحابة-وعن أبي العالية والحسن البصري ومجاهد وقتادة وأبي صالح والضحاك وعطاء الخراساني نَحْوُ ذلك.
es-Süddî'den isnadıyla Ebû Mâlik ve Ebû Sâlih'ten, onlar İbn Abbâs'tan; Mürre'den, o İbn Mes'ûd'dan ve sahâbîlerden bazılarından; ayrıca Ebu'l-Âliye, Hasan-ı Basrî, Mücâhid, Katâde, Ebû Sâlih, ed-Dahhâk ve Atâ el-Horasânî'den de buna benzer rivayetler nakledilmiştir.
وقال الثوري، عن السدي عن أبي صالح: (كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) قال: يحييكم في القبر ، ثم يميتكم.
es-Sevrî, es-Süddî'den, o da Ebû Sâlih'ten naklettiğine göre (كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) ayeti hakkında: 'Sizi kabirde diriltir , sonra öldürür' demiştir.
وقال ابن جرير عن يونس، عن ابن وهب، عن عبد الرحمن بن زيد بن أسلم؛ خلقهم في ظهر آدم ثم أخذ عليهم الميثاق، ثم أماتهم ثم خلقهم في الأرحام، ثم أماتهم، ثم أحياهم يوم القيامة. وذلك كقول الله تعالى: {قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ}
İbn Cerîr; Yûnus'tan, o İbn Vehb'den, o da Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: “[Allah] onları Âdem'in sırtında yarattı, sonra onlardan söz aldı, sonra onları öldürdü, sonra rahimlerde yarattı, sonra onları [tekrar] öldürdü, sonra da kıyamet gününde onları diriltti.” Bu durum, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} “Dediler ki: 'Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün ve iki defa dirilttin.'”
وهذا غريب والذي قبله. والصحيح ما تقدم عن ابن مسعود وابن عباس، وأولئك الجماعة من التابعين، وهو كقوله تعالى: {قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ} [الجاثية: ٢٦].
Bu ve bundan önceki rivayet gariptir. Sahih olan ise daha önce İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve o tâbiîn topluluğundan nakledilendir ki bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ} [el-Câsiye: 26] “De ki: 'Allah size hayat veriyor, sonra sizi öldürecek, sonra da hakkında hiçbir şüphe olmayan kıyamet gününde sizi bir araya getirecektir; fakat insanların çoğu bilmezler.'”
[وعبر عن الحال قبل الوجود بالموت بجامع ما يشتركان فيه من عدم الإحساس، كما قال في الأصنام: {أَمْوَاتٌ غَيْرُ أَحْيَاءٍ} [النحل: ٢١]، وقال {وَآيَةٌ لَهُمُ الأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ} [يس: ٣٣] .
[Varlıktan önceki durum, hissizlik bakımından ortak oldukları gerekçesiyle ölümle ifade edilmiştir; nitekim putlar hakkında: {أَمْوَاتٌ غَيْرُ أَحْيَاءٍ} [en-Nahl: 21] “Onlar ölüdürler, diri değildirler...” buyurmuş ve şöyle buyurmuştur: {وَآيَةٌ لَهُمُ الأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ} [Yâsîn: 33] “Ölü toprak onlar için bir delildir; Biz onu dirilttik ve ondan taneler çıkardık da ondan yerler.” ]
{هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩)}
{هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩)} “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenleyendir. O, her şeyi hakkıyla bilendir.”
لما ذكر تعالى دلالةً مِنْ خَلْقهم وما يشاهدونه من أنفسهم، ذكر دليلا آخر مما يشاهدونه مِنْ خَلْق السماوات والأرض، فقال: (هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ) أي: قصد إلى السماء، والاستواء هاهنا تَضَمَّن معنى القصد والإقبال؛ لأنه عدي بإلى (فَسَوَّاهُنَّ) أي: فخلق السماء سبعًا، والسماء هاهنا اسم جنس، فلهذا قال: (فَسَوَّاهُنَّ). (وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) أي: وعلمه محيط بجميع ما خلق . كما قال: {أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ} [الملك: ١٤] وتفصيل هذه الآية في سورة حم السجدة وهو قوله: {قُلْ أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدَادًا ذَلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ * وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ * ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلأرْضِ اِئْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ * فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} [فصلت: ٩ - ١٢].
Allah Teâlâ kendi yaratılışlarından ve nefislerinde müşahede ettikleri hususlardan delil getirdikten sonra, göklerin ve yerin yaratılışında müşahede ettikleri başka bir delili zikrederek şöyle buyurmuştur: (هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ) Yani göğe yöneldi. Buradaki istivâ yönelme ve kastetme anlamını içermektedir ; çünkü 'ilâ' (إلى) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. (فَسَوَّاهُنَّ) Yani göğü yedi [kat] olarak yarattı. Burada 'semâ' cins isimdir, bu yüzden (فَسَوَّاهُنَّ) [çoğul zamiriyle] buyurmuştur. (وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) Yani O'nun ilmi yarattığı her şeyi kuşatmıştır . Nitekim şöyle buyurmuştur: {أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ} [el-Mülk: 14] “Yaratan bilmez mi?...” Bu ayetin tafsilatı Hâ Mîm es-Secde Suresi'ndeki şu buyrukta yer almaktadır: {قُلْ أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدَادًا ذَلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ * وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ * ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلأرْضِ اِئْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ * فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} [Fussilet: 9-12] “De ki: 'Siz gerçekten yeri iki günde yaratanı inkâr edip O'na ortaklar mı koşuyorsunuz? İşte O, âlemlerin Rabbidir. O, yerin üstünde sarsılmaz dağlar yerleştirdi, orayı bereketli kıldı ve arayıp soranlar için eşit olarak oradaki rızıkları dört günde takdir etti. Sonra duman hâlinde olan göğe yöneldi; ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler. Böylece onları iki günde yedi gök olarak tamamladı ve her bir göğe kendi görevini vahyetti. Biz dünya semasını kandillerle süsledik ve onu koruduk. İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir.'”
ففي هذا دلالة على أنه تعالى ابتدأ بخلق الأرض أولا ثم خلق السماوات سبعًا، وهذا شأن البناء أن يبدأ بعمارة أسافله ثم أعاليه بعد ذلك، وقد صرح المفسرون بذلك، كما سنذكره بعد هذا إن شاء الله. فأما قوله تعالى: {أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا * رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا * وَأَغْطَشَ لَيْلَهَا وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا * وَالأرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا * أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا * وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا} [النازعات: ٢٧ - ٣٢] فقد قيل: إن (ثُمَّ) هاهنا إنما هي لعطف الخبر على الخبر، لا لعطف الفعل على الفعل، كما قال الشاعر:
Bunda, Allah Teâlâ'nın önce yerin yaratılışıyla başladığına, sonra gökleri yedi [kat] olarak yarattığına delil vardır; nitekim inşaatın durumu da önce alt kısımların imarı ile başlayıp sonra üst kısımlara geçilmesidir. Müfessirler de bunu açıkça belirtmişlerdir, inşaallah bundan sonra zikredeceğimiz gibi. Allah Teâlâ'nın: {أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا * رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا * وَأَغْطَشَ لَيْلَهَا وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا * وَالأرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا * أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا * وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا} [en-Nâzi‘ât: 27-32] “Sizi yaratmak mı daha zor, yoksa göğü yaratmak mı? Onu bina etti. Tavanını yükseltti ve onu düzenledi. Gecesini kararttı, gündüzünü çıkardı. Ondan sonra da yeri yayıp döşedi. Ondan suyunu ve otlağını çıkardı. Dağları da sağlamca yerleştirdi.” kavline gelince; buradaki "sümme" (ثُمَّ) edatının fiili fiile atfetmek için değil, bir haberi diğer bir habere atfetmek için olduğu söylenmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:
قل لمن ساد ثم ساد أبوه … ... … ثم قد ساد قبل ذلك جده
Efendi olana, sonra babası efendi olana… …sonra bundan önce dedesi efendi olmuş kimseye söyle.
وقيل: إن الدَّحْىَ كان بعد خلق السماوات، رواه ابن أبي طلحة، عن ابن عباس.
Bir görüşe göre de yerin yayılıp döşenmesi (dahy), göklerin yaratılmasından sonra gerçekleşmiştir; bunu İbn Ebî Talha, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet etmiştir.
وقد قال السدي في تفسيره، عن أبي مالك -وعن أبي صالح عن ابن عباس-وعن مُرّة، عن ابن مسعود، وعن ناس من الصحابة (هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ [وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ] ) قال: إن الله ﵎ كان عرشه على الماء، ولم يخلق شيئًا غير ما خلق قبل الماء. فلما أراد أن يخلق الخلق، أخرج من الماء دخانًا، فارتفع فوق الماء فسما عليه، فسماه سماء. ثم أيبس الماء فجعله أرضًا واحدة، ثم فتقها فجعلها سبع أرضين في يومين في الأحد والاثنين، فخلق الأرض على حوت، والحوتُ هو النون الذي ذكره الله في القرآن: {ن وَالْقَلَمِ } والحوت في الماء، والماء على ظهر صفاة، والصفاة على ظهر مَلَك، والملك على صخرة، والصخرة في الريح، وهي الصخرة التي ذكر لقمان -ليست في السماء ولا في الأرض، فتحرك الحوت فاضطرب، فتزلزلت الأرض، فأرسى عليها الجبال فَقَرّت، فالجبال تفخر على الأرض، فذلك قوله تعالى: {وَأَلْقَى فِي الأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } [النحل: ١٥]. وخلق الجبال فيها، وأقواتَ أهلها وشجرها وما ينبغي لها في يومين، في الثلاثاء والأربعاء، وذلك حين يقول: {قُلْ أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدَادًا ذَلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ * وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا} [فصلت: ٩، ١٠]. يقول: أنبت شجرها {وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا} يقول: أقواتها لأهلها {فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ} [فصلت: ١٠] يقول: من سأل فهكذا الأمر. {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ} [فصلت: ١١] وذلك الدخان من تنفس الماء حين تنفس، فجعلها سماء واحدة، ثم فتقها فجعلها سبع سموات في يومين، في الخميس والجمعة، وإنما سمي يوم الجمعة لأنه جمع فيه خلق السماوات والأرض، {وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا} [فصلت: ١٢] قال: خلق الله في كل سماء خلقها من الملائكة والخلق الذي فيها، من البحار وجبال البَرَد وما لا نعلم، ثم زين السماء الدنيا بالكواكب، فجعلها زينة وحفظًا تُحْفَظُ من الشياطين. فلما فرغ من خلق ما أحب استوى على العرش، فذلك حين يقول: {خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ} [الأعراف: ٥٤] ويقول {كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} [الأنبياء: ٣٠].
es-Süddî tefsirinde Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan; Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve sahâbîlerden bazılarından: (هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ [وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ] ) kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Allah'ın -azze ve celle- arşı suyun üzerindeydi ve sudan önce yarattıklarından başka hiçbir şey yaratmamıştı. Varlıkları yaratmayı dilediğinde sudan bir duman çıkardı; bu duman suyun üzerine yükselip üstüne çıktı, bu yüzden ona sema (gök) adını verdi. Sonra suyu kurutup tek bir yer kıldı, sonra onu yarıp Pazar ve Pazartesi olmak üzere iki günde yedi yer yaptı. Yeri bir balık üzerine yarattı; balık ise Allah'ın Kur'an'da: {ن وَالْقَلَمِ } “Nûn. Kaleme... andolsun” diye zikrettiği Nûn'dur. Balık suyun içindedir, su düz bir kayanın üzerindedir, kaya bir meleğin sırtındadır, melek büyük bir kayanın üzerindedir, kaya da rüzgârdadır; o kaya Lokman'ın zikrettiği -ne gökte ne de yerde olan- kayadır. Balık hareket edip sarsılınca yer de sallandı; bunun üzerine Allah yeryüzüne dağları oturttu ve yer duruldu; dağlar yeryüzüne karşı övünür. İşte Allah Teâlâ'nın: {وَأَلْقَى فِي الأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } [en-Nahl: 15] “Sizi sarsmasın diye yeryüzüne sabit dağlar bıraktı...” kavli budur. Salı ve Çarşamba olmak üzere iki günde onda dağları, ehlinin rızıklarını, ağaçlarını ve ona gerekenleri yarattı; bu durum: {قُلْ أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدَادًا ذَلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ * وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا} [Fussilet: 9, 10] “De ki: 'Siz gerçekten yeri iki günde yaratanı inkâr edip O'na ortaklar mı koşuyorsunuz? İşte O, âlemlerin Rabbidir. O, yerin üstünde sarsılmaz dağlar yerleştirdi ve orayı bereketli kıldı...'” buyurduğu andır. Yani ağaçlarını bitirdi; {وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا} yani ehlinin rızıklarını [takdir etti]; {فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ} [Fussilet: 10] “...arayıp soranlar için eşit olarak dört günde [takdir etti].” Yani kim sorarsa durum böyledir. {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ} [Fussilet: 11] “Sonra duman hâlinde olan göğe yöneldi...” Bu duman, nefes aldığı sırada suyun nefesinden [çıkan duman] idi. Onu tek bir gök yaptı, sonra onu ayırıp Perşembe ve Cuma olmak üzere iki günde yedi gök kıldı. Cuma gününe bu ismin verilmesi, göklerin ve yerin yaratılışının onda toplanıp tamamlanması sebebiyledir. {وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا} [Fussilet: 12] “...ve her bir göğe kendi görevini vahyetti...” Dedi ki: Allah her gökte meleklerden olan varlıklarını ve denizler, dolu dağları ve bilmediğimiz diğer şeylerden onda bulunan yaratıkları yarattı. Sonra dünya semasını yıldızlarla süsledi; onları bir süs ve şeytanlardan koruyucu kıldı. Dilediği şeyleri yaratmayı bitirince Arş'a istivâ etti; işte bu durum: {خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ} [el-A‘râf: 54] “Gökleri ve yeri altı günde yarattı, sonra Arş'a istivâ etti...” ve: {كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} [el-Enbiyâ: 30] “...ikisi bitişik iken Biz onları ayırdık...” buyurduğu andır.'
وقال ابن جرير: حدثني المثنى، حدثنا عبد الله بن صالح، حدثني أبو معشر عن سعيد بن أبي سعيد، عن عبد الله بن سلام أنه قال: إن الله بدأ الخلق يوم الأحد، فخلق الأرضين في الأحد والاثنين، وخلق الأقوات والرواسي في الثلاثاء والأربعاء، وخلق السماوات في الخميس والجمعة، وفرغ في آخر ساعة من يوم الجمعة، فخلق فيها آدم على عَجَل، فتلك الساعة التي تقوم فيها الساعة.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana el-Müsennâ anlattı, bize Abdullah b. Sâlih anlattı, bana Ebû Ma‘şer, Saîd b. Ebî Saîd'den, o da Abdullah b. Selâm'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Allah yaratmaya Pazar günü başladı; yeryüzünü Pazar ve Pazartesi günleri yarattı, rızıkları ve dağları Salı ve Çarşamba günleri yarattı, gökleri Perşembe ve Cuma günleri yarattı ve Cuma gününün son vaktinde tamamladı. Onda Âdem'i aceleyle yarattı; işte kıyametin kopacağı vakit de o vakittir.'
وقال مجاهد في قوله: (هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا) قال: خلق الله الأرض قبل السماء، فلما خلق الأرض ثار منها دخان، فذلك حين يقول: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ}
Mücâhid, { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا } “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan...” kavli hakkında şöyle demiştir: “Allah yeryüzünü gökten önce yarattı. Yeryüzünü yarattığı zaman ondan bir duman yükseldi. İşte bu, { ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ } “Sonra duman hâlinde olan göğe yöneldi” buyurduğu andır.”
(فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ) قال: بعضهن فوق بعض، وسبع أرضين، يعني بعضهن تحت بعض.
(فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ) kavli hakkında: 'Bir kısmı diğerinin üstünde [olmak üzere düzenledi]; yedi yer de bir kısmı diğerinin altında demektir' demiştir.
وهذه الآية دالة على أن الأرض خلقت قبل السماء، كما قال في آية السجدة: {قُلْ أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدَادًا ذَلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ * وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ * ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلأَرْضِ اِئْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ * فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} [فصلت: ٩ - ١٢] فهذه وهذه دالتان على أن الأرض خلقت قبل السماء، وهذا ما لا أعلم فيه نزاعًا بين العلماء إلا ما نقله ابن جرير عن قتادة: أنه زعم أن السماء خلقت قبل الأرض، وقد توقف في ذلك القرطبي في تفسيره لقوله تعالى: {أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا * رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا * وَأَغْطَشَ لَيْلَهَا وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا * وَالأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا * أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا} [النازعات: ٢٧ - ٣١] قالوا: فذكر خلق السماء قبل الأرض. وفي صحيح البخاري : أن ابن عباس سئل عن هذا بعينه، فأجاب بأن الأرض خلقت قبل السماء وأن الأرض إنما دحيت بعد خلق السماء، وكذلك أجاب غير واحد من علماء التفسير قديمًا وحديثًا، وقد قررنا ذلك في تفسير سورة النازعات، وحاصل ذلك أن الدحي مفسر بقوله: {وَالأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا * أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا * وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا} [النازعات: ٣٠ - ٣٢] ففسر الدحي بإخراج ما كان مودعًا فيها بالقوة إلى الفعل لما اكتملت صورة المخلوقات الأرضية ثم السماوية دحى بعد ذلك الأرض، فأخرجت ما كان مودعًا فيها من المياه، فنبتت النباتات على اختلاف أصنافها وصفاتها وألوانها وأشكالها، وكذلك جرت هذه الأفلاك فدارت بما فيها من الكواكب الثوابت والسيارة، والله ﷾ أعلم.
Bu ayet, yeryüzünün gökten önce yaratıldığına delalet etmektedir; nitekim Secde [Fussilet] ayetinde de şöyle buyurmuştur: {قُلْ أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدَادًا ذَلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ * وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ * ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلأَرْضِ اِئْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ * فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} [Fussilet: 9-12] “De ki: 'Siz gerçekten yeri iki günde yaratanı inkâr edip O'na ortaklar mı koşuyorsunuz? İşte O, âlemlerin Rabbidir. O, yerin üstünde sarsılmaz dağlar yerleştirdi, orayı bereketli kıldı ve arayıp soranlar için eşit olarak oradaki rızıkları dört günde takdir etti. Sonra duman hâlinde olan göğe yöneldi; ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler. Böylece onları iki günde yedi gök olarak tamamladı ve her bir göğe kendi görevini vahyetti. Biz dünya semasını kandillerle süsledik ve onu koruduk. İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir.'” Bu iki ayet yerin gökten önce yaratıldığına delildir ve İbn Cerîr'in Katâde'den aktardığı -göğün yerden önce yaratıldığını iddia ettiği- görüş müstesna, bu hususta âlimler arasında bir ihtilaf olduğunu bilmiyorum. el-Kurtubî de tefsirinde Allah Teâlâ'nın: {أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا * رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا * وَأَغْطَشَ لَيْلَهَا وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا * وَالأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا * أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا} [en-Nâzi‘ât: 27-31] “Sizi yaratmak mı daha zor, yoksa göğü yaratmak mı? Onu bina etti. Tavanını yükseltti ve onu düzenledi. Gecesini kararttı, gündüzünü çıkardı. Ondan sonra da yeri yayıp döşedi. Ondan suyunu ve otlağını çıkardı.” kavlinden dolayı bu konuda tereddüt etmiştir; çünkü göğün yaratılışını yerden önce zikretmişlerdir, demişlerdir. Sahîh-i Buhârî'de ise İbn Abbâs'a bizzat bu husus sorulmuş; o da yerin gökten önce yaratıldığını, yerin yayılıp döşenmesinin (dehy) ise göğün yaratılmasından sonra gerçekleştiğini cevap olarak vermiştir. Kadim ve muasır tefsir âlimlerinden pek çoğu da bu şekilde cevap vermiştir; nitekim bunu Nâzi‘ât Suresi'nin tefsirinde ortaya koymuştuk. İşin özeti şudur: Yayılıp döşenme (dehy), Allah'ın: {وَالأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا * أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا * وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا} [en-Nâzi‘ât: 30-32] “Ondan sonra da yeri yayıp döşedi. Ondan suyunu ve otlağını çıkardı. Dağları da sağlamca yerleştirdi.” kavliyle tefsir edilmiştir. Yani dehy (yayma), yerde bilkuvve (potansiyel olarak) bulunan şeylerin bilfiil (fiilen) açığa çıkarılması olarak tefsir edilmiştir. Yerdeki, ardından gökteki varlıkların sureti tamamlanınca bundan sonra yeri döşeyip yaydı ve onda depo edilmiş olan suları çıkardı; böylece çeşit çeşit sınıfları, vasıfları, renkleri ve şekilleriyle bitkiler bitti. Aynı şekilde bu felekler de akıp içlerindeki sabit ve seyyar yıldızlarla dönmeye başladı. Allah -azze ve celle- en iyisini bilir.
وقد ذكر ابن أبي حاتم وابن مردويه في تفسير هذه الآية الحديث الذي رواه مسلم والنسائي في التفسير -أيضًا-من رواية ابن جُرَيج قال: أخبرني إسماعيل بن أمية، عن أيوب بن خالد، عن عبد الله بن رافع مولى أم سلمة، عن أبي هريرة، قال: أخذ رسول الله ﷺ بيدي فقال: "خلق الله التربة يوم السبت، وخلق الجبال فيها يوم الأحد، وخلق الشجر فيها يوم الاثنين، وخلق المكروه يوم الثلاثاء، وخلق النور يوم الأربعاء، وبث فيها الدواب يوم الخميس، وخلق آدم بعد العصر يوم الجمعة من آخر ساعة من ساعات الجمعة، فيما بين العصر إلى الليل" .
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye bu ayetin tefsirinde, Müslim'in ve tefsir bölümünde Nesâî'nin de İbn Cüreyc rivayetiyle rivayet ettiği şu hadisi zikretmişlerdir: [İbn Cüreyc] dedi ki: Bana İsmâil b. Ümeyye, Eyyûb b. Hâlid'den, o Ümmü Seleme'nin azatlısı Abdullah b. Râfi'den, o da Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini haber verdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elimden tuttu ve buyurdu ki: "Allah toprağı Cumartesi günü yarattı, onda dağları Pazar günü yarattı, ağaçları onda Pazartesi günü yarattı, sevilmeyen şeyleri (mekruh olanı) Salı günü yarattı, nuru Çarşamba günü yarattı, onda hayvanları Perşembe günü yaydı ve Âdem'i Cuma günü ikindiden sonra, Cuma vakitlerinin son anında, ikindi ile gece arasında yarattı."
وهذا الحديث من غرائب صحيح مسلم، وقد تكلم عليه علي بن المديني والبخاري وغير واحد من الحفاظ، وجعلوه من كلام كعب، وأن أبا هريرة إنما سمعه من كلام كعب الأحبار، وإنما اشتبه على بعض الرواة فجعلوه مرفوعا، وقد حرر ذلك البيهقي.
Bu hadis, Sahîh-i Müslim’in garîb rivayetlerindendir. Ali b. el-Medînî, el-Buhârî ve birden fazla hadis hafızı bu hadis hakkında tenkitte bulunmuş ve onu Kâ‘b’ın sözü saymışlardır. Onlara göre Ebû Hüreyre bunu sadece Kâ‘b el-Ahbâr’ın sözünden işitmiş, fakat bazı râvilerin kafası karışarak onu merfû bir hadis haline getirmişlerdir. el-Beyhakî de bu hususu tahkik etmiştir.
{وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ (٣٠)}
{وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ (٣٠)} “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti. Onlar: 'Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın? Oysa biz Seni hamdinle tesbih ediyor ve Seni takdis ediyoruz' dediler. [Allah]: 'Şüphesiz Ben sizin bilmediğinizi bilirim' buyurdu.”
يخبر تعالى بامتنانه على بني آدم، بتنويهه بذكرهم في الملأ الأعلى قبل إيجادهم، فقال تعالى: (وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ) أي: واذكر يا محمد إذ قال ربك للملائكة، واقصص على قومك ذلك. وحكى ابن جرير عن بعض أهل العربية [وهو أبو عبيدة] أنه زعم أن "إذ" هاهنا زائدة، وأن تقدير الكلام: وقال ربك. ورده ابن جرير.
Allah Teâlâ var edilmelerinden önce Mele-i A‘lâ'da onları anmak suretiyle Âdemoğullarına olan lütfunu haber vererek şöyle buyurmuştur: (وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ) Yani: Ey Muhammed! Rabbinin meleklere dediği vakti hatırla ve bunu kavmine anlat. İbn Cerîr, Arap dili ehlinden bazılarının [ki o Ebû Ubeyde'dir] buradaki "iz" (إذ) lafzının zâid olduğunu ve kelamın takdirinin "ve kāle Rabbüke" (Rabbin dedi ki) şeklinde olduğunu iddia ettiğini aktarmış, fakat İbn Cerîr bu görüşü reddetmiştir.
قال القرطبي: وكذا رده جميع المفسرين حتى قال الزجاج: هذا اجتراء من أبي عبيدة.
el-Kurtubî şöyle demiştir: Bütün müfessirler de bunu aynı şekilde reddetmiş, hatta ez-Zeccâc: 'Bu, Ebû Ubeyde'nin bir cüretidir ' demiştir.
(إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) أي: قوما يخلف بعضهم بعضا قرنا بعد قرن وجيلا بعد جيل، كما قال تعالى: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الأَرْضِ} [الأنعام: ١٦٥] وقال {وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأَرْضِ} [النمل: ٦٢]. وقال {وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الأرْضِ يَخْلُفُونَ} [الزخرف: ٦٠]. وقال {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ} [مريم: ٥٩]. [وقرئ في الشاذ: "إني جاعل في الأرض خليقة" حكاه الزمخشري وغيره ونقلها القرطبي عن زيد بن علي] . وليس المراد هاهنا بالخليفة آدم، ﵇، فقط، كما يقوله طائفة من المفسرين، وعزاه القرطبي إلى ابن مسعود وابن عباس وجميع أهل التأويل، وفي ذلك نظر، بل الخلاف في ذلك كثير، حكاه فخر الدين الرازي في تفسيره وغيره، والظاهر أنه لم يرد آدم عينًا إذ لو كان كذلك لما حسن قول الملائكة: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ) فإنهم إنما أرادوا أن من هذا الجنس من يفعل ذلك، وكأنهم علموا ذلك بعلم خاص، أو بما فهموه من الطبيعة البشرية فإنه أخبرهم أنه يخلق هذا الصنف من صَلْصَال من حمإ مسنون [أو فهموا من الخليفة أنه الذي يفصل بين الناس ويقع بينهم من المظالم ويرد عنهم المحارم والمآثم، قاله القرطبي] أو أنهم قاسوهم على من سبق، كما سنذكر أقوال المفسرين في ذلك.
(إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) Yani: Asır asır, nesil nesil birbirinin ardınca gelip yerini alan bir topluluktur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الأَرْضِ} [el-En‘âm: 165] “O, sizi yeryüzünün halifeleri kıldı...” Ve şöyle buyurmuştur: {وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأَرْضِ} [en-Neml: 62] “...ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan...” Ve şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الأرْضِ يَخْلُفُونَ} [ez-Zuhruf: 60] “Eğer dileseydik, sizden yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik.” Ve şöyle buyurmuştur: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ} [Meryem: 59] “Onların ardından öyle bir nesil geldi ki...” [Şaz bir kıraatte: "إني جاعل في الأرض خليقة" (Ben yeryüzünde bir mahluk kılacağım) şeklinde okunmuştur; bunu ez-Zemahşerî ve başkaları aktarmış, el-Kurtubî de Zeyd b. Ali'den nakletmiştir] . Müfessirlerden bir grubun dediği ve el-Kurtubî'nin İbn Mes'ûd'a, İbn Abbâs'a ve bütün tevil ehline nispet ettiği gibi burada halife ile kastedilen yalnızca Âdem aleyhisselâm değildir; bu nispet tartışmalıdır, bilakis bu konuda çokça ihtilaf vardır; bunu Fahreddin er-Râzî tefsirinde ve başkaları aktarmıştır. Zahir olan, bizzat Âdem'in kastedilmediğidir; zira öyle olsaydı meleklerin: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ) demeleri uygun düşmezdi. Çünkü melekler ancak bu türden kimselerin bunu yapacağını kastetmişlerdir; sanki bunu özel bir bilgiyle veya beşer tabiatından anladıklarıyla bilmişlerdir; zira Allah onlara bu cinsi şekillenmiş kara balçıktan kuru bir çamurdan yaratacağını haber vermiştir. [Yahut halifeden, insanlar arasındaki davaları çözecek, aralarında vuku bulan haksızlıkları giderecek, haramları ve günahları engelleyecek kimseyi anlamışlardır; bunu el-Kurtubî söylemiştir] veya onları daha öncekilere kıyas etmişlerdir; nitekim müfessirlerin bu konudaki sözlerini zikredeceğiz.
وقول الملائكة هذا ليس على وجه الاعتراض على الله، ولا على وجه الحسد لبني آدم، كما قد يتوهمه بعض المفسرين [وقد وصفهم الله تعالى بأنهم لا يسبقونه بالقول، أي: لا يسألونه شيئا لم يأذن لهم فيه وهاهنا لما أعلمهم بأنه سيخلق في الأرض خلقًا. قال قتادة: وقد تقدم إليهم أنهم يفسدون فيها فقالوا: (أَتَجْعَلُ فِيهَا) الآية] وإنما هو سؤال استعلام واستكشاف عن الحكمة في ذلك، يقولون: يا ربنا، ما الحكمة في خلق هؤلاء مع أن منهم من يفسد في الأرض ويسفك الدماء، فإن كان المراد عبادتك، فنحن نسبح بحمدك ونقدس لك، أي: نصلي لك كما سيأتي، أي: ولا يصدر منا شيء من ذلك، وهلا وقع الاقتصار علينا؟ قال الله تعالى مجيبا لهم عن هذا السؤال: (إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) أي: إني أعلم من المصلحة الراجحة في خلق هذا الصنف على المفاسد التي ذكرتموها ما لا تعلمون أنتم؛ فإني سأجعل فيهم الأنبياء، وأرسل فيهم الرسل، ويوجد فيهم
Meleklerin bu sözü, bazı müfessirlerin vehmedebileceği gibi Allah'a bir itiraz veya Âdemoğullarına karşı bir haset sebebiyle değildir. [Nitekim Allah Teâlâ onları, O'nun sözünün önüne geçmemekle, yani O'nun kendilerine izin vermediği hiçbir şeyi O'na sormamakla nitelemiştir. Burada ise yeryüzünde bir varlık yaratacağını onlara bildirdiğinde -Katâde şöyle demiştir: Onların orada bozgunculuk çıkaracağı meleklerin bilgisine önceden sunulmuştu- (onlar): {أَتَجْعَلُ فِيهَا} “Orada ... mı yaratacaksın?” ayetini söylediler.] Bu [söz], yalnızca bundaki hikmeti öğrenme ve anlama amaçlı bir sorudur. Şöyle demektedirler: “Ey Rabbimiz! İçlerinden bazılarının yeryüzünde bozgunculuk çıkaracağı ve kan dökeceği halde bunları yaratmaktaki hikmet nedir? Şayet murat sana ibadet edilmesi ise, biz seni hamdinle tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz -yani ileride geleceği üzere sana namaz kılıyoruz- ve bizden böylesi bir şey asla sadır olmaz; sadece bizimle yetinilse olmaz mıydı?” Allah Teâlâ onların bu sorusuna cevap vererek: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim.” buyurdu. Yani: Ben, bu türün yaratılmasındaki üstün maslahattan -sizin zikrettiğiniz mefsedetlerin aksine- sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim. Zira ben onların arasından nebîler var edecek, onlara resuller göndereceğim; onların içinde
الصديقون والشهداء، والصالحون والعباد، والزهاد والأولياء، والأبرار والمقربون، والعلماء العاملون والخاشعون، والمحبون له ﵎ المتبعون رسله، صلوات الله وسلامه عليهم.
sıddıklar, şehitler, salihler, âbidler, zâhidler, veliler, ebrâr (iyi kimseler), mukarrebler (Allah'a yaklaştırılmışlar), ilmiyle amel eden ve [Allah'tan] saygıyla korkan âlimler, O'nu celle celâluhû sevenler ve O'nun elçilerine -Allah'ın salât ve selâmı onların üzerine olsun- tâbi olanlar bulunacaktır."
وقد ثبت في الصحيح : أن الملائكة إذا صعدت إلى الرب تعالى بأعمال عباده سألهم وهو أعلم: كيف تركتم عبادي؟ فيقولون: أتيناهم وهم يصلون وتركناهم وهم يصلون. وذلك لأنهم يتعاقبون فينا ويجتمعون في صلاة الصبح وصلاة العصر، فيمكث هؤلاء ويصعد أولئك بالأعمال كما قال ﵇: "يرفع إليه عمل الليل قبل النهار، وعمل النهار قبل الليل" فقولهم: أتيناهم وهم يصلون وتركناهم وهم يصلون من تفسير قوله: (إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) وقيل: معنى قوله جوابًا لهم: (إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) أن لي حكمة مفصلة في خلق هؤلاء والحالة ما ذكرتم لا تعلمونها، وقيل: إنه جواب لقولهم: (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ) فقال: (إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) أي: من وجود إبليس بينكم وليس هو كما وصفتم أنفسكم به. وقيل: بل تضمن قولهم: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) طلبًا منهم أن يسكنوا الأرض بدل بني آدم، فقال الله تعالى لهم: (إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) من أن بقاءكم في السماء أصلح لكم وأليق بكم. ذكرها فخر الدين مع غيرها من الأجوبة، والله أعلم.
Sahih'te sabit olmuştur ki : Melekler kulların amelleriyle Rab Teâlâ'ya yükseldiklerinde, O en iyi bilen olduğu halde onlara: "Kullarımı ne halde bıraktınız?" diye sorar. Onlar da: "Onlara namaz kılarlarken vardık ve onları namaz kılarlarken bıraktık" derler. Bunun sebebi, onların aramızda nöbetleşe bulunmaları ve sabah ile ikindi namazlarında bir araya gelmeleridir; böylece bir kısmı kalır, diğerleri ise amellerle yukarı çıkar; nitekim [Resûlullah] aleyhisselâm: "Gündüzün amelinden önce gecenin ameli, gecenin amelinden önce de gündüzün ameli O'na yükseltilir" buyurmuştur. Dolayısıyla onların: "Onlara namaz kılarlarken vardık ve onları namaz kılarlarken bıraktık" sözü, Allah'ın: (إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) buyruğunun tefsirindendir. Bir görüşe göre, onlara cevap olarak buyurduğu: (إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) ifadesinin anlamı şudur: "Durum sizin zikrettiğiniz gibi olsa da bunları yaratmamda sizin bilmediğiniz tafsilatlı bir hikmetim vardır." Bir diğer görüşe göre bu, onların: (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ) sözlerine bir cevaptır; Allah da: (إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) buyurmuştur; yani "İçinizde İblis'in bulunduğunu ve onun sizin kendinizi nitelediğiniz gibi olmadığını [bilirim]." Yine denilmiştir ki onların: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) sözü, Âdemoğullarının yerine yeryüzünde kendilerinin yerleşmesini talep etmeyi içermektedir; Allah Teâlâ da onlara: (إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) buyurmuştur; yani "Gökte kalmanızın sizin için daha hayırlı ve size daha layık olduğunu [ben bilirim]." Fahreddin [er-Râzî] bunu diğer cevaplarla birlikte zikretmiştir, en doğrusunu Allah bilir.
ذكر أقوال المفسرين ببسط ما ذكرناه:
Zikrettiğimiz hususları tafsilatlandıran müfessir görüşlerinin zikri:
قال ابن جرير: حدثني القاسم بن الحسن قال: حدثنا الحسين قال: حدثني الحجاج، عن جرير بن حازم، ومبارك، عن الحسن وأبي بكر، عن الحسن وقتادة، قالوا: قال الله للملائكة: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) قال لهم: إني فاعل. وهذا معناه أنه أخبرهم بذلك.
İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Kāsım b. el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana el-Haccâc, Cerîr b. Hâzim ve Mübârek'ten, onlar el-Hasen'den; [ayrıca el-Haccâc] Ebû Bekir'den, o da el-Hasen ve Katâde'den nakletti; onlar dediler ki: Allah meleklere: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) buyurdu; onlara: "Ben [bunu] yapacağım" dedi. Bunun anlamı, bunu kendilerine haber vermiş olmasıdır.
وقال السدي: استشار الملائكة في خلق آدم. رواه ابن أبي حاتم، قال : وروي عن قتادة نحوه. وهذه العبارة إن لم ترجع إلى معنى الإخبار ففيها تساهل، وعبارة الحسن وقتادة في رواية ابن جرير أحسن، والله أعلم.
es-Süddî dedi ki: Âdem'in yaratılması hususunda meleklerle istişare etti. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Katâde'den de benzeri rivayet edilmiştir. Bu ifade, eğer haber verme anlamına ircâ edilmezse içinde bir müsamaha (gevşeklik) barındırır; İbn Cerîr'in rivayetindeki el-Hasen ve Katâde'nin ifadesi ise daha güzeldir, en doğrusunu Allah bilir.
(فِي الأرْضِ) قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو سلمة، حدثنا حماد حدثنا عطاء بن السائب، عن عبد الرحمن بن سابط أن رسول الله ﷺ قال: "دُحِيت الأرض من مكة، وأول من طاف بالبيت الملائكة، فقال الله: إني جاعل في الأرض خليفة، يعني مكة" .
(فِي الأرْضِ) İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebû Seleme anlattı, bize Hammâd anlattı, bize Atâ b. es-Sâib, Abdurrahman b. Sâbıt'tan anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Yeryüzü Mekke'den döşenip yayıldı ve Beyt'i ilk tavaf edenler melekler oldu. Allah: 'Ben yeryüzünde bir halife kılacağım' buyurdu; yani Mekke'yi kastetti" .
وهذا مرسل، وفي سنده ضعف، وفيه مُدْرَج، وهو أن المراد بالأرض مكة، والله أعلم، فإن الظاهر أن المراد بالأرض أعم من ذلك.
Bu [hadis] mürseldir, senedinde zayıflık vardır ve içinde müdrec (metne sonradan eklenmiş söz) bulunmaktadır; o da arz ile Mekke'nin kastedildiğidir; en doğrusunu Allah bilir, çünkü zahir olan arz ile bundan daha umumi bir mananın kastedildiğidir.
(خَلِيفَةً) قال السدي في تفسيره عن أبي مالك وعن أبي صالح، عن ابن عباس -وعن مرة، عن ابن مسعود، وعن ناس من الصحابة أن الله تعالى قال للملائكة: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً)
(خَلِيفَةً) es-Süddî tefsirinde Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, [onlar da] İbn Abbâs'tan; Mürre'den, [o da] İbn Mes'ûd'dan ve sahâbeden bazı kimselerden [rivayet ettiğine göre] Allah Teâlâ meleklere şöyle buyurmuştur: { إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً } “Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife kılacağım.”
قالوا : ربنا وما يكون ذلك الخليفة؟ قال: يكون له ذرية يفسدون في الأرض ويتحاسدون ويقتل بعضهم بعضا.
[Melekler] : "Rabbimiz, o halife nasıl olacak?" dediler. [Allah]: "Onun, yeryüzünde bozgunculuk yapacak, birbirine haset edecek ve birbirini öldürecek bir nesli olacak" buyurdu.
قال ابن جرير: فكان تأويل الآية على هذا: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) مني، يخلفني في الحكم بين خلقي، وإن ذلك الخليفة هو آدم ومن قام مقامه في طاعة الله والحكم بالعدل بين خلقه. وأما الإفساد وسفك الدماء بغير حقه فمن غير خلفائه.
İbn Cerîr dedi ki: Buna göre ayetin tevili şöyle olmaktadır: "(إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) Benden [bir temsilci olup] yaratıklarım arasında hüküm vermede benim yerime geçecek; o halife de Âdem ve Allah'a itaatte bulunup O'nun yaratıkları arasında adaletle hükmetme hususunda onun makamına kaim olan kimselerdir. Haksız yere bozgunculuk yapmak ve kan dökmek ise O'nun halifeleri dışındakilerden [sâdır olur]."
قال ابن جرير: وإنما [كان تأويل الآية على هذا] معنى الخلافة التي ذكرها الله إنما هي خلافة قرن منهم قرنا.
İbn Cerîr dedi ki: [Ayetin bu teviline göre] Allah'ın zikrettiği hilafetin manası, onların bir neslinin diğer bir neslin ardınca gelip yerini almasından ibarettir.
قال: والخليفة الفعيلة من قولك، خلف فلان فلانا في هذا الأمر: إذا قام مقامه فيه بعده، كما قال تعالى: {ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ خَلائِفَ فِي الأرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} [يونس: ١٤]. ومن ذلك قيل للسلطان الأعظم: خليفة؛ لأنه خلف الذي كان قبله، فقام بالأمر مقامه، فكان منه خَلَفًا.
Dedi ki: Halife, senin: "Falanca kimse bu işte falancanın yerine geçti (halefe fülânun fülânen)" sözünden gelen faîle (فعيلة) kalıbındadır; bu da ondan sonra o işte onun makamına kaim olduğu zaman kullanılır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ خَلائِفَ فِي الأرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} [Yûnus: 14] “Sonra onların ardından, nasıl amel edeceğinizi görelim diye sizi yeryüzünde halifeler kıldık.” Bundan dolayı en büyük sultana "halife" denilmiştir; çünkü o, kendisinden öncekinin yerine geçmiş, o işte onun makamına kaim olmuş ve onun ardılı (halef) olmuştur.
قال: وكان محمد بن إسحاق يقول في قوله تعالى: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) يقول: ساكنا وعامرا يسكنها ويعمرها خلفا ليس منكم.
Dedi ki: Muhammed b. İshâk, Allah Teâlâ'nın: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) buyruğu hakkında şöyle derdi: "Sizden olmayan, oraya yerleşecek ve orayı imar edecek bir sakin ve imar edici [kılacağım]."
قال ابن جرير: وحدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا عثمان بن سعيد، حدثنا بشر بن عمارة، عن أبي روق، عن الضحاك، عن ابن عباس، قال: أول من سكن الأرض الجنُّ، فأفسدوا فيها وسفكوا فيها الدماء، وقتل بعضهم بعضا. قال: فبعث الله إليهم إبليس، فقتلهم إبليس ومن معه حتى ألحقهم بجزائر البحور وأطراف الجبال. ثم خلق آدم وأسكنه إياها، فلذلك قال: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) .
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Osman b. Saîd anlattı, bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Yeryüzüne ilk yerleşenler cinlerdi; orada bozgunculuk yaptılar, kan döktüler ve birbirlerini öldürdüler. Dedi ki: Bunun üzerine Allah onlara İblis'i gönderdi; İblis ve beraberindekiler onları öldürüp deniz adalarına ve dağların eteklerine sığınmak zorunda bıraktılar . Sonra Âdem'i yaratıp onu oraya yerleştirdi; işte bu yüzden: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) buyurdu.
وقال سفيان الثوري، عن عطاء بن السائب، عن ابن سابط: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ) قال: يعنون [به] بني آدم.
Süfyân es-Sevrî, Atâ b. es-Sâib'den, o İbn Sâbıt'tan [nakletti]: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ) Dedi ki: [Bununla] Âdemoğullarını kastetmektedirler.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: قال الله للملائكة: إني أريد أن أخلق في الأرض خلقا وأجعل فيها خليفة وليس لله، ﷿، خلق إلا الملائكة، والأرض ليس فيها خلق، قالوا: أتجعل فيها من يفسد فيها [ويسفك الدماء] ؟!
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem dedi ki: Allah meleklere: "Ben yeryüzünde bir yaratık yaratmak ve orada bir halife kılmak istiyorum" buyurdu. Allah'ın azze ve celle meleklerden başka mahluku yoktu ve yeryüzünde hiçbir yaratık bulunmuyordu. [Melekler]: "Orada bozgunculuk yapacak [ve kan dökecek] birini mi yaratacaksın?!" dediler.
وقد تقدم ما رواه السدي، عن ابن عباس وابن مسعود وغيرهما من الصحابة: أن الله أعلم الملائكة بما يفعل ذرّية آدم، فقالت الملائكة ذلك. وتقدم آنفا ما رواه الضحاك، عن ابن عباس: أن الجن أفسدوا في الأرض قبل بني آدم، فقالت الملائكة ذلك، فقاسوا هؤلاء بأولئك.
es-Süddî'nin İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve diğer sahâbîlerden rivayet ettiği: Allah'ın, Âdem'in neslinin ne yapacağını meleklere bildirdiği ve meleklerin de bu yüzden öyle söylediği rivayeti daha önce geçmişti. Az önce de ed-Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiği: Cinlerin Âdemoğullarından önce yeryüzünde bozgunculuk çıkardığı, meleklerin de bundan ötürü böyle söyleyip bunları öncekilere kıyas ettiği rivayeti geçmişti.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا علي بن محمد الطَّنَافِسي، حدثنا أبو معاوية، حدثنا
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ali b. Muhammed et-Tanâfisî anlattı, bize Ebû Muâviye anlattı, bize [şöyle] anlattı:
الأعمش، عن بُكَير بن الأخنس، عن مجاهد، عن عبد الله بن عمرو، قال: كان الجن بنو الجان في الأرض قبل أن يخلق آدم بألفي سنة، فأفسدوا في الأرض، وسفكوا الدماء، فبعث الله جندا من الملائكة فضربوهم، حتى ألحقوهم بجزائر البحور، فقال الله للملائكة: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) قالوا: أتجعل فيها من يفسد فيها ويسفك الدماء؟ قال: إني أعلم ما لا تعلمون .
el-A‘meş, Bükeyr b. el-Ahnes'ten, o Mücâhid'den, o da Abdullah b. Amr'dan anlattı; dedi ki: Cinler -yani cân oğulları-, Âdem yaratılmadan iki bin yıl önce yeryüzündeydiler; yeryüzünde bozgunculuk yaptılar ve kan döktüler. Bunun üzerine Allah meleklerden bir ordu gönderdi ve onları vurup deniz adalarına sığınmak zorunda bıraktılar. Sonra Allah meleklere: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) buyurdu. Onlar: "Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?" dediler. O da: "Şüphesiz ben sizin bilmediğinizi bilirim" buyurdu .
وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع، عن أبي العالية في قوله: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) إلى قوله: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} [البقرة: ٣٣] قال: خلق الله الملائكة يوم الأربعاء وخلق الجن يوم الخميس، وخلق آدم يوم الجمعة؛ فكفر قوم من الجن، فكانت الملائكة تهبط إليهم في الأرض فتقاتلهم، فكانت الدماء بينهم، وكان الفساد في الأرض، فمن ثم قالوا: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا) كما أفسدت الجن (وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ) كما سَفَكُوا.
Ebû Ca‘fer er-Râzî, er-Rebî‘den, o Ebü'l-Âliye'den Allah'ın: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) buyruğundan {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} [el-Bakara: 33] “...ve açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim.” buyruğuna kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah melekleri çarşamba günü yarattı, cinleri perşembe günü yarattı ve Âdem'i cuma günü yarattı. Cinlerden bir topluluk küfre saptı; bunun üzerine melekler yeryüzüne inip onlarla savaşıyorlardı. Aralarında kan dökülüyor ve yeryüzünde fesat oluyordu. İşte bundan ötürü onlar: Cinlerin bozgunculuk yaptığı gibi (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا) "Orada bozgunculuk yapacak birini mi kılacaksın?", onların döktüğü gibi (وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ) "ve kan dökecek birini mi?" dediler.
قال ابن أبي حاتم: وحدثنا الحسن بن محمد بن الصباح، حدثنا سعيد بن سليمان، حدثنا مبارك بن فضالة، حدثنا الحسن، قال: قال الله للملائكة: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) قال لهم: إني فاعل. فآمنوا بربهم ، فعلمهم علمًا وطوى عنهم علمًا علمه ولم يعلموه، فقالوا بالعلم الذي علمهم: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ)؟ (قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Hasen b. Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, bize Saîd b. Süleymân anlattı, bize Mübârek b. Fedâle anlattı, bize el-Hasen anlattı; dedi ki: Allah meleklere: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) buyurdu; onlara: "Ben [bunu] yapacağım" dedi. Onlar da Rablerine iman ettiler . [Allah] onlara bir ilim öğretti ve kendisinin bildiği fakat onların bilmediği bir ilmi de onlardan gizledi. Onlar da kendilerine öğrettiği ilim ile: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ) "Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi kılacaksın?" dediler. (قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) "[Allah] buyurdu ki: 'Şüphesiz ben sizin bilmediğinizi bilirim.'"
قال الحسن: إن الجن كانوا في الأرض يفسدون ويسفكون الدماء، ولكن جعل الله في قلوبهم أن ذلك سيكون فقالوا بالقول الذي عَلَّمهم.
el-Hasen dedi ki: Cinler yeryüzünde bozgunculuk yapıyor ve kan döküyorlardı; ancak Allah [meleklerin] kalplerine bunun [yeni mahlukta da] olacağını yerleştirdi; onlar da kendilerine öğrettiği sözle konuştular.
وقال عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن قتادة في قوله: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا) كان [الله] أعلمهم أنه إذا كان في الأرض خَلْق أفسدوا فيها وسفكوا الدماء، فذلك حين قالوا: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا) .
Abdurrezzâk, Ma‘mer'den, o Katâde'den Allah'ın: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: [Allah] onlara yeryüzünde bir yaratık olduğunda orada bozgunculuk yapacağını ve kan dökeceğini bildirmişti; işte bu yüzden: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا) dediler.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا هشام الرازي، حدثنا ابن المبارك، عن معروف، يعني ابن خَرّبوذ المكي، عمن سمع أبا جعفر محمد بن علي يقول: السّجِلّ ملك، وكان هاروت وماروت من أعوانه، وكان له في كل يوم ثلاث لمحات ينظرهن في أم الكتاب، فنظر نظرة لم تكن له فأبصر فيها خلق آدم وما فيه من الأمور، فأسَر ذلك إلى هاروت وماروت، وكانا من أعوانه، فلما قال تعالى: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ) قالا ذلك استطالة على الملائكة.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Hişâm er-Râzî anlattı, bize İbnu'l-Mübârek, Ma‘rûf'tan -yani Mekkeli İbn Harrabûz'dan-, o da Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ali'nin şöyle dediğini işiten birinden anlattı: es-Sicill bir melekti ve Hârût ile Mârût onun yardımcılarındandı. Ümmü'l-Kitâb'a bakacağı her gün üç bakışı vardı; kendisine ait olmayan bir bakış baktı ve onda Âdem'in yaratılışını ve ona dair işleri gördü. Bunu yardımcıları olan Hârût ile Mârût'a gizlice söyledi. Allah Teâlâ: (إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ) buyurunca, bu ikisi meleklere üstünlük taslamak amacıyla bunu söylediler.
وهذا أثر غريب. وبتقدير صحته إلى أبي جعفر محمد بن علي بن الحسن الباقر، فهو نقله عن أهل الكتاب، وفيه نكارة توجب رده، والله أعلم. ومقتضاه أن الذين قالوا ذلك إنما كانوا اثنين فقط،
Bu, garip bir rivayettir. Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ali b. el-Hasan el-Bâkır'a kadar sahih olduğu varsayılsa bile, o bunu Ehl-i Kitap'tan nakletmiştir ve bu rivayette reddedilmesini gerektiren bir münkerlik (kabul edilemezlik) bulunmaktadır; en doğrusunu Allah bilir. Bunun gerektirdiği [anlam], bunu söyleyenlerin yalnızca iki kişiden ibaret olduğudur,
وهو خلاف السياق.
bu ise siyakın (metin akışının) hilafınadır.
وأغرب منه ما رواه ابن أبي حاتم -أيضًا-حيث قال: حدثنا أبي، حدثنا هشام بن أبي عَبْد الله، حدثنا عبد الله بن يحيى بن أبي كثير، قال: سمعت أبي يقول: إن الملائكة الذين قالوا: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ) كانوا عشرة آلاف، فخرجت نار من عند الله فأحرقتهم.
Bundan daha da garip olanı, İbn Ebî Hâtim'in de rivayet ettiği şu husustur: Bize babam anlattı, bize Hişâm b. Ebî Abdillâh anlattı, bize Abdullah b. Yahyâ b. Ebî Kesîr anlattı; dedi ki: Babamın şöyle dediğini işittim: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ) diyen melekler on bin kişiydi; bunun üzerine Allah katından bir ateş çıkıp onları yaktı.
وهذا -أيضًا-إسرائيلي منكر كالذي قبله، والله أعلم.
Bu da kendisinden önceki gibi münker bir İsrâiliyyattır, en doğrusunu Allah bilir.
قال ابن جريج: إنما تكلموا بما أعلمهم الله أنه كائن من خلق آدم، فقالوا: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ)
İbn Cüreyc dedi ki: Onlar ancak Allah'ın Âdem'in yaratılmasından sonra vuku bulacağını kendilerine bildirdiği şeyi konuştular ve: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ) dediler.
وقال ابن جرير: وقال بعضهم: إنما قالت الملائكة ما قالت: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ)؛ لأن الله أذن لهم في السؤال عن ذلك، بعد ما أخبرهم أن ذلك كائن من بني آدم، فسألته الملائكة، فقالت على التعجب منها: وكيف يعصونك يا رب وأنت خالقهم!؟ فأجابهم ربهم: (إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) يعني: أن ذلك كائن منهم، وإن لم تعلموه أنتم ومن بعض من ترونه لي طائعا.
İbn Cerîr dedi ki: Bazıları şöyle demiştir: Melekler (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ) sözünü ancak Allah bunu Âdemoğullarından vuku bulacağını kendilerine bildirdikten sonra bunu sormalarına izin verdiği için söylemişlerdir. Bunun üzerine melekler O'na sormuş ve şaşkınlıklarını belirterek: "Rabbimiz, sen onları yaratmışken sana nasıl isyan ederler!?" demişlerdir. Rableri de onlara: (إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) cevabını vermiştir; yani: "Siz bilmeseniz de ve bana itaatkar gördüklerinizin bazısından olsa bile bu onlardan sâdır olacaktır."
قال: وقال بعضهم: ذلك من الملائكة على وجه الاسترشاد عما لم يعلموا من ذلك، فكأنهم قالوا: يا رب خبرنا، مسألة [الملائكة] استخبار منهم، لا على وجه الإنكار، واختاره ابن جرير.
Dedi ki: Bazıları da şöyle demiştir: Meleklerin bu davranışı, bu hususta bilmedikleri şeyi öğrenmek ve kılavuzluk istemek (istirşâd) tarzındadır; sanki onlar: "Ey Rabbimiz, bize haber ver" demişlerdir. [Meleklerin] bu sorusu inkâr tarzında değil, bilgi alma tarzındadır; İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir.
وقال سعيد عن قتادة قوله: (وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) فاستشار الملائكة في خلق آدم، فقالوا: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ) وقد علمت الملائكة من علم الله أنه لا شيء أكره إلى الله من سفك الدماء والفساد في الأرض (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) فكان في علم الله أنه سيكون من تلك الخليقة أنبياء ورسل وقوم صالحون وساكنو الجنة، قال: وذكر لنا عن ابن عباس أنه كان يقول: إن الله لما أخذ في خلق آدم قالت الملائكة: ما الله خالق خلقا أكرم عليه منا ولا أعلم منا، فابتلوا بخلق آدم، وكل خلق مبتلى كما ابتليت السماوات والأرض بالطاعة فقال: {اِئْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ} [فصلت: ١١].
Saîd, Katâde'den Allah'ın: (وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Âdem'in yaratılması hususunda meleklerle istişare etti; onlar da: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ) dediler. Melekler Allah'ın ilminden bilmişlerdi ki kan dökmekten ve yeryüzünde fesat çıkarmaktan daha çok Allah'ın nefret ettiği hiçbir şey yoktur. (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) Allah'ın ilminde ise o mahlukattan peygamberler, resuller, salih bir topluluk ve cennet ehli olacağı bulunmaktaydı. Dedi ki: Bize İbn Abbâs'tan şöyle dediği nakledildi: Allah Âdem'i yaratmaya başlayınca melekler: "Allah kendisine bizden daha değerli ve bizden daha bilgili bir mahluk yaratmayacaktır" dediler. Bunun üzerine Âdem'in yaratılışıyla imtihan edildiler; nitekim gökler ve yer itaate çağrılarak imtihan edildiği ve [Allah'ın]: {اِئْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ} [Fussilet: 11] “...İsteyerek veya istemeyerek gelin! İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler.” buyurduğu gibi her yaratık imtihan edilmektedir.
وقوله تعالى: (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ) قال عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن قتادة: التسبيحُ: التسبيحُ، والتقديس: الصلاة .
Allah Teâlâ'nın: (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ) buyruğu hakkında Abdurrezzâk, Ma‘mer'den, o Katâde'den [şöyle nakletti]: Tesbih tesbihtir; takdis ise namazdır .
وقال السدي، عن أبي مالك وعن أبي صالح، عن ابن عباس -وعن مُرّة، عن ابن مسعود-وعن ناس من الصحابة: (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ) قال: يقولون: نصلي لك.
es-Süddî, Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onlar İbn Abbâs'tan; [ayrıca] Mürre'den, o İbn Mes'ûd'dan ve sahâbîlerden birtakım kişilerden: (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ) hakkında şöyle dediğini nakletti: "Sana namaz kılıyoruz derler."
وقال مجاهد: (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ) قال: نعظمك ونكبرك.
Mücâhid de { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Biz seni hamdinle tesbih ve seni takdis ediyoruz” [ayeti] hakkında şöyle demiştir: “Seni tazim eder ve seni yüceltiriz.”
وقال الضحاك: التقديس: التطهير.
ed-Dahhâk dedi ki: Takdis, tathîr (temizleme/arındırma) demektir.
وقال محمد بن إسحاق: (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ) قال: لا نعصي ولا نأتي شيئًا تكرهه.
Muhammed b. İshâk: (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ) hakkında şöyle dedi: "İsyan etmeyiz ve senin hoşlanmadığın hiçbir şeyi yapmayız."
وقال ابن جرير: التقديس: هو التعظيم والتطهير، ومنه قولهم: سُبُّوح قُدُّوس، يعني بقولهم: سُبوح، تنزيه له، وبقولهم: قدوس، طهارة وتعظيم له. ولذلك قيل للأرض: أرض مقدسة، يعني بذلك المطهرة. فمعنى قول الملائكة إذًا: (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ) ننزهك ونبرئك مما يضيفه إليك أهلُ الشرك بك (وَنُقَدِّسُ لَكَ) ننسبك إلى ما هو من صفاتك، من الطهارة من الأدناس وما أضاف إليك أهل الكفر بك.
İbn Cerîr dedi ki: Takdis; tazim etmek ve arındırmaktır (tathîr). Nitekim onların: "Sübbûhun Kuddûs" sözü de bundandır; "Sübbûh" sözleriyle O'nu tenzih etmeyi, "Kuddûs" sözleriyle de O'nun tertemizliğini ve O'nu tazim etmeyi kastederler. Bu sebeple toprağa "mukaddes toprak" denilmiştir; bununla temizlenmiş toprak kastedilir. Buna göre meleklerin: (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ) sözünün anlamı: "Sana şirk koşanların sana nispet ettiği şeylerden seni tenzih eder ve berî tutarız"; (وَنُقَدِّسُ لَكَ) sözünün anlamı ise: "Kusurlardan ve sana küfredenlerin sana nispet ettiği şeylerden temiz olma gibi senin sıfatlarından olan hususları sana nispet ederiz" demektir.
[وفي صحيح مسلم عن أبي ذر أن رسول الله ﷺ سئل: أي الكلام أفضل؟ قال: "ما اصطفى الله لملائكته سبحان الله وبحمده" وروى البيهقي عن عبد الرحمن بن قرط أن رسول الله ﷺ ليلة أسري به سمع تسبيحًا في السماوات العلا "سبحان العلي الأعلى ﷾" ] .
[Sahîh-i Müslim'de Ebû Zer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hangi söz daha faziletlidir?" diye sorulmuş; O da: "Allah'ın melekleri için seçtiği: 'Sübhânallâhi ve bi-hamdihî'dir" buyurmuştur . el-Beyhakī de Abdurrahman b. Kurt'tan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesinde yüce semalarda: "Sübhâne'l-Aliyyi'l-A'lâ celle ve alâ" şeklinde bir tesbih işittiğini rivayet etmiştir ] .
(قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) قال قتادة: فكان في علم الله أنه سيكون في تلك الخليقة أنبياء ورسل وقوم صالحون وساكنو الجنة، وسيأتي عن ابن مسعود وابن عباس وغير واحد من الصحابة والتابعين أقوال في حكمة قوله تعالى: (قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ)
(قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) Katâde dedi ki: Allah'ın ilminde o yaratıklar arasında peygamberler, resuller, salih bir topluluk ve cennet sakinleri olacağı bulunmaktaydı. İbn Mes'ûd'dan, İbn Abbâs'tan ve sahâbe ile tâbiînden pek çok kimseden Allah Teâlâ'nın: (قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ) buyruğunun hikmetine dair görüşler ileride gelecektir.
وقد استدل القرطبي وغيره بهذه الآية على وجوب نصب الخليفة ليفصل بين الناس فيما يختلفون فيه، ويقطع تنازعهم، وينتصر لمظلومهم من ظالمهم، ويقيم الحدود، ويزجر عن تعاطي الفواحش، إلى غير ذلك من الأمور المهمة التي لا يمكن إقامتها إلا بالإمام، وما لا يتم الواجب إلا به فهو واجب.
el-Kurtubî ve başkaları bu ayeti; insanlar arasında ihtilaf ettikleri konularda hüküm verecek, çekişmelerini sonlandıracak, mazlumu zalimden koruyacak, had cezalarını uygulayacak, çirkin hayasızlıklara kalkışmayı engelleyecek ve ancak bir imam ile yerine getirilmesi mümkün olan diğer önemli işleri yürütecek bir halife tayin etmenin vacip olduğuna delil getirmişlerdir; zira vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı şey de vaciptir.
والإمامة تنال بالنص كما يقوله طائفة من أهل السنة في أبي بكر، أو بالإيماء إليه كما يقول آخرون منهم، أو باستخلاف الخليفة آخر بعده كما فعل الصديق بعمر بن الخطاب، أو يتركه شورى في جماعة صالحين كذلك كما فعله عمر، أو باجتماع أهل الحل والعقد على مبايعته أو بمبايعة واحد منهم له فيجب التزامها عند الجمهور وحكى على ذلك إمام الحرمين الإجماع، والله أعلم، أو بقهر واحد الناس على طاعته فتجب لئلا يؤدي ذلك إلى الشقاق والاختلاف، وقد نص عليه الشافعي.
İmamet (devlet başkanlığı); Ehl-i Sünnet'ten bir fırkanın Ebû Bekir hakkında söylediği gibi nass ile elde edilir; yahut onlardan diğerlerinin söylediği gibi ona ima/işaret edilmesiyle, yahut es-Sıddîk'ın Ömer b. el-Hattâb'a yaptığı gibi halifenin kendisinden sonra başka birini halife tayin etmesiyle (istihlâf), yahut Ömer'in yaptığı gibi bunu salih bir topluluk arasında şûraya bırakmasıyla, yahut ehl-i hal ve'l-akdin onun biatinde birleşmesiyle, yahut onlardan birinin ona biat etmesiyle elde edilir ki cumhura göre buna uymak vacip olur ve İmâmü'l-Harameyn bu hususta icma nakletmiştir -en doğrusunu Allah bilir-, yahut tefrikaya ve ihtilafa yol açmasın diye bir kimsenin insanları kılıç zoruyla itaatine mecbur etmesiyle hâsıl olur ki buna itaat vaciptir; eş-Şâfiî de bunu açıkça belirtmiştir.
وهل يجب الإشهاد على عقد الإمامة؟ فيه خلاف، فمنهم من قال: لا يشترط، وقيل: بلى ويكفي شاهدان. وقال الجبائي: يجب أربعة وعاقد ومعقود له، كما ترك عمر ﵁، الأمر شورى بين ستة، فوقع الأمر على عاقد وهو عبد الرحمن بن عوف، ومعقود له وهو عثمان، واستنبط
İmamet (devlet başkanlığı) akdine şahit tutmak vacip midir? Bu hususta ihtilaf vardır: Onlardan bazısı "Şart değildir" derken, "Bilakis [şarttır] ve iki şahit yeterlidir" de denilmiştir. el-Cübbâî ise şöyle demiştir: "Ömer'in radıyallâhu anh meseleyi altı kişi arasında şûraya bıraktığı; böylece meselenin, akdi yapan kişi olan Abdurrahman b. Avf ile adına akit yapılan kişi olan Osman üzerinde gerçekleştiği gibi; dört [şahit], bir akdi yapan ve bir de adına akit yapılan kimse vaciptir." Ve [el-Cübbâî] istinbat etmiştir/çıkarmıştır
وجوب الأربعة الشهود من الأربعة الباقين، وفي هذا نظر، والله أعلم.
dört şahidin vücubiyetini çıkarmıştır" demiştir; ancak bu tartışmalıdır, en doğrusunu Allah bilir.
ويجب أن يكون ذكرًا حرًا بالغًا عاقلا مسلمًا عدلا مجتهدًا بصيرًا سليم الأعضاء خبيرًا بالحروب والآراء قرشيًا على الصحيح، ولا يشترط الهاشمي ولا المعصوم من الخطأ خلافًا للغلاة الروافض، ولو فسق الإمام هل ينعزل أم لا؟ فيه خلاف، والصحيح أنه لا ينعزل لقوله ﵊: "إلا أن تروا كفرًا بواحًا عندكم من الله فيه برهان" وهل له أن يعزل نفسه؟ فيه خلاف، وقد عزل الحسن بن علي نفسه وسلم الأمر إلى معاوية لكن هذا لعذر وقد مدح على ذلك.
[İmamın]; erkek, hür, bâliğ, akıllı, Müslüman, adil, müctehid, basiretli, azaları sağlam, savaşlar ve stratejiler konusunda ehil ve sahih görüşe göre Kureyşli olması vaciptir. Aşırı Râfızîlerin aksine Hâşimî olması veya günahtan korunmuş (masum) olması şart koşulmaz. İmam fasık olursa azledilir mi edilmez mi? Bu hususta ihtilaf vardır; sahih olanı [Resûlullah'ın] aleyhisselâm: "Ancak elinizde Allah'tan açık bir delil bulunan apaçık bir küfür görürseniz başka" buyruğundan dolayı azledilmeyeceğidir. Kendisini azletme yetkisi var mıdır? Bu hususta da ihtilaf vardır; nitekim el-Hasen b. Ali kendisini azletmiş ve işi Muâviye'ye teslim etmiştir; ancak bu bir özürden ötürü idi ve bundan dolayı övülmüştür.
فأما نصب إمامين في الأرض أو أكثر فلا يجوز لقوله ﵊: "من جاءكم وأمركم جميع يريد أن يفرق بينكم فاقتلوه كائنًا من كان" . وهذا قول الجمهور، وقد حكى الإجماع على ذلك غير واحد، منهم إمام الحرمين، وقالت الكرامية: يجوز نصب إمامين فأكثر كما كان علي ومعاوية إمامين واجبي الطاعة، قالوا: وإذا جاز بعث نبيين في وقت واحد وأكثر جاز ذلك في الإمامة؛ لأن النبوة أعلى رتبة بلا خلاف، وحكى إمام الحرمين عن الأستاذ أبي إسحاق أنه جوز نصب إمامين فأكثر إذا تباعدت الأقطار واتسعت الأقاليم بينهما، وتردد إمام الحرمين في ذلك، قلت: وهذا يشبه حال خلفاء بني العباس بالعراق والفاطميين بمصر والأمويين بالمغرب.
Yeryüzünde iki veya daha fazla imam tayin edilmesine gelince; [Resûlullah'ın] aleyhisselâm: "İşiniz bir topluluk halinde derli toplu iken, arınızı bölmek isteyerek size kim gelirse, kim olursa olsun onu öldürün" buyruğundan ötürü bu caiz değildir. Bu, cumhurun kavlidir; İmâmü'l-Harameyn dahil birden fazla âlim bu hususta icma nakletmiştir. Kerrâmiyye ise: "Ali ile Muâviye'nin itaatleri vacip iki imam olması gibi iki veya daha fazla imam tayin etmek caizdir" demiştir; onlar: "Aynı anda iki veya daha fazla peygamber gönderilmesi caiz olduğuna göre imamette de bu caizdir; çünkü hilafsız olarak peygamberlik daha üstün bir mertebedir" demişlerdir. İmâmü'l-Harameyn, Üstat Ebû İshâk'tan kıtalar birbirinden uzak ve aralarındaki bölgeler geniş olduğunda iki veya daha fazla imam tayin edilmesini caiz gördüğünü aktarmış, kendisi ise bu hususta tereddüt etmiştir. Derim ki: Bu durum Irak'taki Abbâsî halifelerinin, Mısır'daki Fâtımîlerin ve Mağrib'deki Emevîlerin haline benzemektedir.
{وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣١) قَالُوا سُبْحَانَكَ لا عِلْمَ لَنَا إِلا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣)}
{وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣١) قَالُوا سُبْحَانَكَ لا عِلْمَ لَنَا إِلا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣)} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti. Sonra onları meleklere arz edip: 'Eğer doğru sözlü iseniz bunların isimlerini bana haber verin' buyurdu. (31) [Melekler:] 'Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur. Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin, tam hüküm ve hikmet sahibisin' dediler. (32) [Allah:] 'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver' buyurdu. Âdem onların isimlerini kendilerine haber verince [Allah]: 'Ben size, göklerin ve yerin gaybını muhakkak bilirim; açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim dememiş miydim?' buyurdu. (33)”
هذا مقام ذكر الله تعالى فيه شرف آدم على الملائكة، بما اختصه به من عِلم أسماء كلّ شيء دونهم، وهذا كان بعد سجودهم له، وإنما قدم هذا الفصل على ذاك، لمناسبة ما بين هذا المقام وعدم علمهم بحكمة خلق الخليفة، حين سألوا عن ذلك، فأخبرهم [الله] تعالى بأنه يعلم ما لا يعلمون؛ ولهذا ذكر تعالى هذا المقام عقيب هذا ليبين لهم شرف آدم بما فضل به عليهم في العلم، فقال تعالى: (وَعَلَّمَ آدَمَ الأسْمَاءَ كُلَّهَا)
Bu makam; Allah Teâlâ'nın, meleklere vermeyip sadece ona tahsis ettiği her şeyin isimlerinin ilmi sebebiyle Âdem'in melekler üzerindeki şerefini zikrettiği makamdır. Bu ise onların ona secde etmesinden sonra idi. Bu faslın diğerinin önüne geçirilmesi; bu makam ile meleklerin halifenin yaratılış hikmetini bilmeyip bunu sorduklarında, [Allah] Teâlâ'nın onlara kendilerinin bilmediği şeyleri bildiğini haber vermesi arasındaki münasebetten dolayıdır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ, ilim hususunda onlara üstün kılınması sebebiyle Âdem'in şerefini kendilerine açıklamak üzere bunun peşinden bu makamı zikretti ve Allah Teâlâ: (وَعَلَّمَ آدَمَ الأسْمَاءَ كُلَّهَا) buyurdu.
وقال السدي، عمن حدثه، عن ابن عباس: (وَعَلَّمَ آدَمَ الأسْمَاءَ كُلَّهَا) قال: عرض عليه أسماء ولده إنسانًا إنسانًا، والدواب، فقيل: هذا الحمار، هذا الجمل، هذا الفرس.
es-Süddî, kendisine anlatan birinden, o İbn Abbâs'tan: (وَعَلَّمَ آدَمَ الأسْمَاءَ كُلَّهَا) hakkında şöyle dediğini nakletti: "Ona zürriyetinin isimlerini insan insan ve hayvanların [isimlerini] arz etti; 'Bu eştir (merkep), bu devedir, bu attır' denildi."