ثم قال ابن ماجة: حدثنا أبو بكر ابن أبي شيبة، حدثنا أسود بن عامر، عن شريك، عن الأعمش، عن أبي عَمْرو الشيباني، عن أبي مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "المُسْتَشَارُ مُؤْتَمَنٌ". تفرد به .
Sonra İbn Mâce dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ebî Şeybe anlattı, bize Esved b. Âmir, Şerîk'ten, o el-A'meş'ten, o Ebû Amr eş-Şeybânî'den, o Ebû Mes'ûd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kendisine danışılan kimse güvenilir olmalıdır (güvenilen kimsedir)" buyurdu. [İbn Mâce] bu rivayette tek kalmıştır .
[وقال أيضا] وحدثنا أبو بكر، حدثنا يحيى بن زكريا بن أبي زائدة وعلي بن هاشم، عن ابن أبي ليلى، عن أبي الزبير، عن جابر قال: قال رسول الله ﷺ "إذَا اسْتَشَارَ أحَدُكُمْ أخَاهُ فَليشِر عليْهِ. تفرد به أيضا .
[Yine şöyle dedi] : Bize Ebû Bekir anlattı, bize Yahyâ b. Zekeriyyâ b. Ebî Zâide ve Ali b. Hâşim, İbn Ebî Leylâ'dan, o Ebû ez-Zübeyr'den, o Câbir'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Biriniz din kardeşine danıştığı zaman, o da ona görüş bildirsin " buyurdu. Bunda da tek kalmıştır .
وقوله: (فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ) أي: إذا شاورتهم في الأمر وعزَمْت عليه فتوكل على الله فيه (إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ)
Onun: (فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ) "Bir kere de azmettin mi, artık Allah'a tevekkül et" sözü; yani bir meselede onlarla istişare edip ona azmettiğin zaman, o hususta Allah'a tevekkül et, (إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ) "Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever" demektir.
وقوله: (إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ) وهذا كما تقدم من قوله: {وَمَا النَّصْرُ إِلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ} [آل عمران: ١٢٦] ثم أمرهم بالتوكل عليه فقال: (وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ)
Onun: (إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ) "Eğer Allah size yardım ederse, artık sizi yenecek hiçbir kimse yoktur. Ve eğer sizi yardımsız bırakırsa, O'ndan sonra size yardım edecek olan kimdir? Müminler yalnızca Allah'a tevekkül etsinler" sözü de daha önce geçen şu sözü gibidir: {وَمَا النَّصْرُ إِلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ} [Âl-i İmrân: 126] “Yardım ancak Mutlak Galip ve Hikmet Sahibi olan Allah katındandır.” Sonra da O'na tevekkül etmelerini emrederek: (وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ) "Müminler yalnızca Allah'a tevekkül etsinler" buyurmuştur.
وقوله: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ) قال ابن عباس، ومجاهد، والحسن، وغير واحد: ما ينبغي لنبي أن يخون.
Onun: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ) "Hiçbir peygambere kamu malına/ganimete hıyanet etmesi yakışmaz" sözü hakkında İbn Abbâs, Mücâhid, el-Hasan ve pek çok kişi: "Bir peygambere hıyanet etmesi yaraşmaz" demişlerdir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا المسيَّب بن واضح، حدثنا أبو إسحاق الفزاري، عن
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize el-Müseyyeb b. Vâdıh anlattı, bize Ebû İshâk el-Fezârî anlattı, [o da]...
سفيان [عن] خصيف، عن عكرمة عن ابن عباس قال: فقدوا قطيفة يوم بدر فقالوا: لعل رسول الله ﷺ أخذها. فأنزل الله: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ) أي: يخون.
Süfyân'dan , [o] Hasîf'ten, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etti: Bedir günü kadifeden bir örtüyü kaybettiler de: "Belki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu almıştır" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ) "Hiçbir peygambere kamu malına/ganimete hıyanet etmesi yakışmaz" yani hıyanet etmesi [yakışmaz] ayetini indirdi.
وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن عبد الملك بن أبي الشوارب، حدثنا عبد الواحد بن زياد، حدثنا خصِيف، حدثنا مِقْسَم حدثني ابن عباس أن هذه الآية: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ) نزلت في قطيفة حمراء فُقدت يوم بدر، فقال بعض الناس: أخذها قال فأكثروا في ذلك، فأنزل الله: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ)
İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Abdilmelik b. Ebi'ş-Şevârib anlattı, bize Abdülvâhid b. Ziyâd anlattı, bize Hasîf anlattı, bize Miksem anlattı; bana İbn Abbâs bildirdi ki bu: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ) ayeti, Bedir günü kaybolan kırmızı bir örtü (kadife) hakkında indi. İnsanlardan bazıları: "Onu [Peygamber] aldı " dediler ve bu konuda ileri geri çok konuştular. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) "Hiçbir peygambere kamu malına/ganimete hıyanet etmesi yakışmaz. Kim hıyanet ederse, kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir" ayetini indirdi.
وكذا رواه أبو داود، ﵀، والترمذي جميعا، عن قتيبة، عن عبد الواحد بن زياد، به. وقال الترمذي: حسن غريب. ورواه بعضهم عن خَصِيف، عن مِقْسَم -يعني مرسلا .
Bunu aynı şekilde Ebû Dâvûd [rahimehullâh] ve Tirmizî birlikte Kuteybe'den, o Abdülvâhid b. Ziyâd'dan bu isnadla rivayet ettiler. Tirmizî: "Hasen-garibdir" dedi. Bazıları da bunu Hasîf'ten, o Miksem'den -yani mürsel olarak- rivayet etmiştir .
وروى ابن مَرْدُويه من طريق أبي عمرو بن العلاء، عن مجاهد، عن ابن عباس قال: اتهم المنافقون رسول الله ﷺ بشيء فُقِد، فأنزل الله، ﷿: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ)
İbn Merdûye, Ebû Amr b. el-Alâ tarikinden, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etti: Münafıklar, kaybolan bir şey sebebiyle Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem itham ettiler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ) "Hiçbir peygambere kamu malına/ganimete hıyanet etmesi yakışmaz" ayetini indirdi.
وقد وروي من غير وجه عن ابن عباس نحو ما تقدم. وهذا تبرئة له، صلوات الله وسلامه عليه، عن جميع وجوه الخيانة في أداء الأمانة وقسم الغنيمة وغير ذلك.
İbn Abbâs'tan yukarıda geçen rivayetin benzeri başka yollardan da rivayet edilmiştir. Bu, emaneti eda etmede, ganimeti taksim etmede ve benzeri hususlarda onun -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- her türlü hıyanetten temize çıkarılmasıdır.
وقال العوفي عن ابن عباس: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ) أي: بأن يَقْسم لبعض السرايا ويترك بعضا وكذا قال الضحاك.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ) yani bazı müfrezelere pay verip bazılarını mahrum bırakması [bir peygambere yakışmaz] . Dahhâk da böyle demiştir.
وقال محمد بن إسحاق: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ) بأن يترك بعض ما أنزل إليه فلا يبلغه أمته.
Muhammed b. İshâk şöyle dedi: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ) yani kendisine indirilen vahyin bir kısmını terk edip ümmetine tebliğ etmemesi [bir peygambere yakışmaz].
وقرأ الحسن البصري وطاوس، ومجاهد، والضحاك: (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ) بضم الياء أي: يخان.
Hasan-ı Basrî, Tâvûs, Mücâhid ve Dahhâk bu ayeti ye harfinin zammesiyle (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يُغَلَّ) şeklinde okumuşlardır; yani: "Ona hıyanet edilmesi [yakışmaz/doğru olmaz]".
وقال قتادة والربيع بن أنس: نزلت هذه الآية يوم بدر، وقد غَلّ بعض أصحابه. رواه ابن جرير عنهما، ثم حكى عن بعضهم أنه قرأ هذه القراءة بمعنى يُتَّهم بالخيانة.
Katâde ve er-Rebî' b. Enes şöyle dediler: "Bu ayet Bedir günü, ashabından bazılarının hıyanet etmesi (ganimetten gizlice bir şey alması) üzerine indi." Bunu İbn Cerîr ikisinden rivayet etmiş, sonra bazılarının bu kıraati "hıyanetle itham olunması" manasında okuduğunu aktarmıştır.
ثم قال تعالى: (وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ) وهذا تهديد شديد ووعيد أكيد. وقد وردت السنة بالنهي عن ذلك أيضا في أحاديث متعددة.
Sonra Allah Teâlâ: (وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ) "Kim hıyanet ederse, kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir. Sonra herkese kazandığı eksiksizce ödenir ve onlara asla haksızlık edilmez" buyurdu. Bu, şiddetli bir tehdit ve kesin bir azap uyarısıdır. Sünnette de bundan nehyeden pek çok hadis varit olmuştur.
قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الملك، حدثنا زهير -يعني ابن محمد-عن عبد الله بن محمد بن عقيل، عن عطاء بن يسار، عن أبي مالك الأشجعي [﵁] عن النبي ﷺ أعْظَمُ الْغُلُولِ عِنْدَ اللهِ ذِراعٌ مِنَ الأرْضِ: تَجِدُونَ الرَّجُلَيْن جَارَيْن في الأرْضِ -أو فِي الدَّار-فَيَقْطَعُ أحَدُهُمَا
İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Abdülmelik rivayet etti, bize Züheyr -yani İbn Muhammed- Abdullah b. Muhammed b. Akîl'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o Ebû Mâlik el-Eşcaî'den [radıyallâhu anh], o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle buyurduğunu rivayet etti]: « أعْظَمُ الْغُلُولِ عِنْدَ اللهِ ذِراعٌ مِنَ الأرْضِ: تَجِدُونَ الرَّجُلَيْن جَارَيْن في الأرْضِ -أو فِي الدَّار-فَيَقْطَعُ أحَدُهُمَا » «Allah katında hıyanetin (haksız kazancın) en büyüğü, araziden [alınan] bir arşındır. İki adamı arazide -veya evde- komşu görürsünüz de birisi...»
مِنْ حَظِ صِاحِبِه ذِراعًا، فَإذَا اقْتَطَعَهُ طُوِّقَهُ مِنْ سَبعِ أرضِينَ إلى يَوْمِ الْقِيَامة" .
arkadaşının hissesinden bir arşın koparıp alır. Onu haksızca kopardığında, kıyamet gününe kadar yedi kat yerden boynuna dolanır."
[وفي الصحيحين عن سعيد بن زيد قال: قال رسول الله ﷺ: "من ظلم قَيْد شبر من الأرض طُوِّقَه يوم القيامة من سبع أرضين"] .
[Sahîhayn'da Saîd b. Zeyd'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim bir karış toprağı haksızca alırsa, kıyamet günü yedi kat yerden o toprak boynuna dolanır."]
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا موسى بن داود، حدثنا ابن لَهِيعة، عن ابن هُبَيْرة والحارث بن يزيد عن عبد الرحمن بن جبير. قال: سمعت المُسْتَوْرد بن شدّاد يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "مَنْ وَلِيَ لَنَا عَمَلا وَلَيْسَ لَهُ مَنزلٌ فَلْيَتَّخِذْ مَنزلا أَوْ لَيْسَتْ لَهُ زَوْجَةٌ فَلْيَتَزَوَّجْ، أَوْ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ فَلْيَتَّخِذْ خَادِمًا، أَوْ لَيْسَت لَهُ دَابَّةٌ فَلْيَتَّخِذْ دَابَّةً، وَمَنْ أَصَابَ شَيْئًا سِوَى ذَلِكَ فَهُوَ غَالٌّ" .
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Mûsâ b. Dâvûd anlattı, bize İbn Lehîa, İbn Hübeyre ve el-Hâris b. Yezîd'den , onlar Abdurrahman b. Cübeyr'den anlattılar. O dedi ki: Müstevrid b. Şeddâd'ı şöyle derken işittim: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Kim bizim adımıza bir görevi üstlenir de evi yoksa ev edinsin, eşi yoksa evlensin, hizmetçisi yoksa hizmetçi edinsin veya bineği yoksa binek edinsin. Kim bunlardan başkasını alırsa, o hıyanet etmiş/kamu malına el uzatmış kimsedir (gâldir)."
هكذا رواه الإمام أحمد، وقد رواه أبو داود بسند آخر وسياق آخر فقال:
İmam Ahmed böyle rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd ise bunu başka bir isnad ve başka bir lafızla rivayet ederek şöyle demiştir:
حدثنا موسى بن مروان الرَّقِّي، حدثنا المعافي، حدثنا الأوزاعي، عن الحارث بن يزيد عن جبير بن نُفَير، عن المستورد بن شداد. قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "مَنْ كَانَ لَنَا عَامِلا فَلْيَكْتَسِبْ زَوْجَةً، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ خَادِمٌ فَلْيَكْتَسِبْ خَادِمًا، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَسْكَنٌ فَلْيَكْتَسِبْ مَسْكَنًا". قال: قال أبو بكر: أُخْبِرْتُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "مَنْ اتَّخَذَ غَيْرَ ذَلِكَ فَهُوَ غَالٌّ، أَوْ سَارِقٌ" .
Bize Mûsâ b. Mervân er-Rakkî anlattı, bize el-Muâfâ anlattı, bize el-Evzâî, el-Hâris b. Yezîd'den , o Cübeyr b. Nüfeyr'den, o el-Müstevrid b. Şeddâd'dan anlattı. O dedi ki: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Kim bizim memurumuz/görevlimiz olursa bir eş edinsin; eğer hizmetçisi yoksa bir hizmetçi edinsin; eğer meskeni yoksa bir mesken edinsin." [Râvi] dedi ki: Ebû Bekir şöyle dedi: Bana haber verildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim bundan başkasını edinirse, o hıyanet etmiş kimsedir veya hırsızdır."
قال شيخنا الحافظ المزّي [﵀] رواه جعفر بن محمد الفرْيَابي، عن موسى بن مروان فقال: عن عبد الرحمن بن جُبَير بدل جبير بن نفير، وهو أشبه بالصواب.
Şeyhimiz Hâfız el-Mizzî [rahimehullâh] dedi ki: Ca'fer b. Muhammed el-Firyâbî bunu Mûsâ b. Mervân'dan rivayet ederek: Cübeyr b. Nüfeyr yerine Abdurrahman b. Cübeyr'den demiştir ki doğruya daha yakın olanı da budur.
حديث آخر: قال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيب، حدثنا حَفْص بن بشْر، حدثنا يعقوب القُمّي حدثنا حفص بن حميد، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: قال رسول الله صلى لله عليه وسلم "لا أعْرِفَنَّ أحَدَكُمْ يَأْتي يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْملُ شَاةً لَهَا ثُغَاءٌ، فَيُنَادِي: يَا مُحَمَّدُ، يَا مُحَمَّدُ، فَأقُولُ: لا أمْلِكُ [لَكَ] مِنَ اللهِ شَيْئًا، قَدْ بَلَّغْتُكَ. ولا أعْرِفَنَّ أحَدَكُمْ [يأْتِي] يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُ جَمَلا لَهُ رُغَاءٌ، فَيَقُولُ: يَا مُحَمَّدُ، يَا مُحَمَّدُ. فَأَقُولُ: لا أمْلِكُ لَكَ مِن اللهِ شَيْئًا، قَدْ بَلَّغْتُكَ. ولا أعْرِفَنَّ أَحَدكمْ يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُ فَرَسًا لَهُ حَمْحَمَةٌ، يُنَادِي: يَا مُحَمَّدُ، يَا مُحَمَّدُ. فَأَقُولُ: لا أمْلِكُ لَكَ مِنَ اللهِ شَيْئًا، قَدْ
Diğer bir hadis: İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Hafs b. Bişr anlattı, bize Ya'kûb el-Kummî anlattı, bize Hafs b. Humeyd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sakın sizden birinizi kıyamet günü meleyen bir koyun yüklenmiş olarak gelip de: 'Ey Muhammed, ey Muhammed!' diye feryat ederken görmeyeyim! Ben de: 'Allah'a karşı [senin için] hiçbir şeye mâlik değilim, ben sana tebliğ etmiştim' derim. Ve sakın sizden birinizi kıyamet günü böğüren bir deve yüklenmiş [olarak gelip] de: 'Ey Muhammed, ey Muhammed!' derken görmeyeyim! Ben de: 'Allah'a karşı senin için hiçbir şeye mâlik değilim, ben sana tebliğ etmiştim' derim. Ve sakın sizden birinizi kıyamet günü kişneyen bir at yüklenmiş olarak gelip: 'Ey Muhammed, ey Muhammed!' diye feryat ederken görmeyeyim! Ben de: 'Allah'a karşı senin için hiçbir şeye mâlik değilim, muhakkak...
بَلَّغْتُكَ. وَلا أعْرِفَنَّ أحَدَكُمْ يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُ [قَشْعًا] من أدْمٍ، يُنَادِي: يَا مُحَمَّدُ، يَا مُحَمَّدُ. فأقُولُ: لا أمْلِكُ لَكَ مِنَ اللهِ شَيْئًا، قَدْ بَلَّغْتُكَ".
tebliğ etmiştim' derim. Ve sakın sizden birinizi kıyamet günü deriden yapılmış [bir çadırı/parçayı] yüklenmiş olarak gelip: 'Ey Muhammed, ey Muhammed!' diye feryat ederken görmeyeyim! Ben de: 'Allah'a karşı senin için hiçbir şeye malik değilim, ben sana tebliğ etmiştim' derim."
لم يروه أحدٌ من أهل الكتب الستة .
Bunu Kütüb-i Sitte ehlinden hiçbiri rivayet etmemiştir .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا سفيان، عن الزهري، سمع عُرْوَة يقول: أخبرنا أبو حميد الساعدي قال: استعمل رسولُ الله ﷺ رَجُلا من الأزْد يقال له: ابن اللُّتْبِيَّة على الصدقة، فجاء فقال: هذا لكم وهذا أهدي لي. فقام رسولُ الله ﷺ على المنبر فقال: "مَا بَالُ الْعَامِلِ نَبْعَثُهُ فَيَجِيءُ فَيَقُولُ: هَذَا لَكُمْ وَهَذَا أُهْدِيَ لِي. أَفَلا جَلَسَ فِي بَيْتِ أَبِيهِ وَأُمِّهِ فَيَنْظُرَ أَيُهْدَى إِلَيْهِ أَمْ لا؟ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لا يَأْتِي أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنْهَا بِشَيْءٍ إِلا جَاءَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَتِهِ إِنْ كَانَ بَعِيرًا لَهُ رُغَاءٌ، أَوْ بَقَرَةً لَهَا خُوَارٌ، أَوْ شَاةً تَيْعَرُ" ثُمَّ رَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى رَأَيْنَا عُفْرَةَ إِبْطَيْهِ ثُمَّ قَالَ: "اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ" ثَلاثًا.
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Süfyân, Zührî'den anlattı; o Urve'yi şöyle derken işitmiştir: Bize Ebû Humeyd es-Sâidî haber verip dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ezd kabilesinden İbnü'l-Lütbiyye denilen bir adamı zekât toplamakla görevlendirdi. Adam gelince: "Şu sizindir, bu da bana hediye edildi" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minbere çıkıp şöyle buyurdu: "Gönderdiğimiz bir memura ne oluyor ki gelip de: 'Şu sizindir, bu da bana hediye edildi' diyor! Anasının babasının evinde otursaydı da baksaydı ya, kendisine hediye ediliyor mu edilmiyor mu? Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, sizden biri o [zekât/kamu malları]ndan haksızca bir şey alırsa, kıyamet günü onu mutlaka boynunda taşır vaziyette gelir; eğer o bir deve ise böğürür, bir sığır ise böğürür veya bir koyun ise meler." Sonra kollarını kaldırdı, öyle ki koltuk altlarının beyazlığını gördük, ardından üç kere: "Allahım! Tebliğ ettim mi?" dedi.
وزاد هشَام بن عُرْوَة: فقال أبو حميد: بَصَرُ عيني، وسمع أذني، وسلوا زيد بن ثابت.
Hişâm b. Urve şu ilaveyi yaptı: Ebû Humeyd : "Gözüm gördü, kulağım işitti; Zeyd b. Sâbit'e de sorun " dedi.
أخرجاه من حديث سفيان بن عيينة وعند البخاري: وسلوا زيد بن ثابت. ومن غير وجه عن الزهري، ومن طريق عن هشام بن عروة، كلاهما عن عروة، به.
[Buhârî ve Müslim] bunu Süfyân b. Uyeyne hadisinden rivayet ettiler . Buhârî'de: "Zeyd b. Sâbit'e de sorun" ifadesi vardır. Zührî'den başka kanallarla ve Hişâm b. Urve'den gelen bir yolla da rivayet edilmiştir ki her ikisi de Urve'den, o da [Ebû Humeyd'den] rivayet etmiştir.
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا إسحاق بن عيسى، حدثنا إسماعيل بن عَيَّاش، عن يحيى بن سعيد، عن عروة بن الزبير، عن أبي حُمَيد أن رسول الله ﷺ قال: "هَدَايا الْعُمَّالِ غُلُولٌ".
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize İshâk b. Îsâ anlattı, bize İsmâil b. Ayyâş, Yahyâ b. Saîd'den, o Urve b. ez-Zübeyr'den, o Ebû Humeyd'den rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Memurların/görevlilerin aldıkları hediyeler kamu malına hıyanettir (gûlüldür)."
وهذا الحديث من أفراد أحمد وهو ضعيف الإسناد، وكأنه مختصر من الذي قبله، والله أعلم.
Bu hadis Ahmed'in tek kaldığı rivayetlerdendir ve senedi zayıftır. Sanki bir önceki hadisten özetlenmiş gibidir; en doğrusunu Allah bilir.
حديث آخر: قال أبو عيسى الترمذي في كتاب الأحكام، حَدّثنا أبو كُرَيْب، حدثنا أبو أسامة، عن داود بن يزيد الأوْدي، عن المغيرة بن شِبْل، عن قيس بن أبي حازم، عن معاذ بن جَبَل قال: بعثني رسول الله ﷺ إلى اليمن، فلما سرت أرسل في أثَري فَرُددتُ، فقال: "أَتَدْرِي لِمَ بَعَثْتُ إلَيْكَ؟ لا تُصِيبَنَّ شَيْئًا بِغَيْرِ إذْنِي فَإنَّهُ غُلُولٌ، (وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) لهذا دَعَوْتُكَ، فَامْضِ لِعَمَلِكَ".
Başka bir hadis: Ebû Îsâ et-Tirmizî Ahkâm kitabında dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Ebû Üsâme, Dâvûd b. Yezîd el-Evdî'den, o el-Mugîre b. Şibl'den, o Kays b. Ebî Hâzim'den, o Muâz b. Cebel'den anlattı; Muâz dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Yemen'e gönderdi. Yola çıktığımda arkamdan birini gönderip beni geri çağırdı ve şöyle buyurdu: "Seni niçin çağırdığımı biliyor musun? Benim iznim olmadan hiçbir şey alma; zira o kamu malına hıyanettir (gûlüldür). (وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) 'Kim hıyanet ederse, kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir.' Seni işte bunun için çağırdım, şimdi görevine git."
هذا حديث حسن غريب لا نعرفه إلا من هذا الوجه، وفي الباب عن عَدِيّ بن عَميرة، وبُرَيدة، والمستورد بن شداد، وأبي حُمَيد، وابن عمر.
Bu, hasen garîb bir hadistir; onu yalnızca bu vecihten bilmekteyiz. Bu konuda Adî b. Amîre, Büreyde, el-Müstevrid b. Şeddâd, Ebû Humeyd ve İbn Ömer'den [de rivayetler] bulunmaktadır.
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا إسماعيل بن عُلَيَّة، حدثنا أبو حيان يحيى بن سعيد التّيْميّ، عن أبي زُرْعَة بن عُمَر بن جرير، عن أبي هريرة، قال: قام فينا رسول الله ﷺ يوما، فذكر الغُلُول فعَظَّمه وعَظَّم أمره، ثم قال: "لا أُلْفِيَنَّ أَحَدكُمْ يَجِيءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَتِهِ بَعِيرٌ لَهُ رُغَاءٌ، فَيَقُولُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَغِثْنِي. فَأَقُولُ: لا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللهِ شَيْئًا، قَدْ أَبْلَغْتُكَ. لا أُلْفِيَنَّ أَحَدَكُمْ يَجِيءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَتِهِ فَرَسٌ لَهُ حَمْحَمَةٌ، فَيَقُولُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَغِثْنِي. فَأَقُولُ: لا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللهِ شَيْئًا، قَدْ أَبْلَغْتُكَ. لا أُلْفِيَنَّ أَحَدكُمْ يَجِيءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَتِهِ رِقَاعٌ تَخْفِقُ، فَيَقُولُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَغِثْنِي، فَأَقُولُ: لا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللهِ شَيْئًا، قَدْ أَبْلَغْتُكَ، لا أُلْفِيَنَّ أَحَدكُمْ يَجِيءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَتِهِ صَامِتٌ فَيَقُولُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَغِثْنِي. فَأَقُولُ: لا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللهِ شَيْئًا، قَدْ بَلَّغْتُكَ".
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize İsmâil b. Uleyye anlattı, bize Ebû Hayyân Yahyâ b. Saîd et-Teymî, Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr'den, o Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün aramızda ayağa kalktı; ganimete/kamu malına hıyanetten (gûlülden) bahsedip onun vebalini çok büyük gösterdi. Sonra şöyle buyurdu: "Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda böğüren bir deve ile gelip de: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' derken görmeyeyim! Ben de: 'Allah'a karşı senin için hiçbir şeye malik değilim, ben sana tebliğ etmiştim' derim. Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda kişneyen bir at ile gelip de: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' derken görmeyeyim! Ben de: 'Allah'a karşı senin için hiçbir şeye malik değilim, ben sana tebliğ etmiştim' derim. Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda dalgalanan kumaş parçalarıyla gelip de: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' derken görmeyeyim! Ben de: 'Allah'a karşı senin için hiçbir şeye malik değilim, ben sana tebliğ etmiştim' derim. Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda altın ve gümüş (sessiz mallar) ile gelip de: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' derken görmeyeyim! Ben de: 'Allah'a karşı senin için hiçbir şeye malik değilim, ben sana tebliğ etmiştim' derim."
أخرجاه من حديث أبي حَيَّان، به .
[Buhârî ve Müslim] bunu Ebû Hayyân hadisinden bu isnadla rivayet ettiler .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن سعيد، عن إسماعيل بن أبي خالد، حدثني قيس، عن عدِيّ بن عُميرَة الكندي قال: قال رسول الله ﷺ: "يَأَيُّهَا النَّاسُ، مَنْ عَمِلَ لَنَا [مِنْكُمْ] عملا فكَتَمَنَا مِنْهُ مِخْيَطا فَمَا فَوْقَهُ فَهُوَ غُلُّ يَأْتِي بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ" قال: فقال رجل من الأنصار أسود -قال مُجَالد: هو سعيد بن عبادة -كأني أنظر إليه، فقال: يا رسول الله، اقبل عني عملك. قال: "وَمَا ذَاك؟ " قال: سمعتك تقول كذا وكذا. قال: "وَأَنا أقُولُ ذَاكَ الآن: مَنِ اسْتَعْمَلْنَاهُ عَلَى عَمَلٍ فَلْيَجِئ بِقَليلِهِ وَكَثِيرِه، فَمَا أُوتِيَ مِنْهُ أَخَذَهُ. وَمَا نُهِيَ عَنْهُ انْتَهَى". وكذا رواه مسلم، وأبو داود، من طرق عن إسماعيل بن أبي خالد، به .
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, İsmâil b. Ebî Hâlid'den anlattı; bana Kays, Adiy b. Amîre el-Kindî'den bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Sizden kimi bir işte görevlendirirsek ve o da bizden bir iğneyi yahut ondan daha üstün bir şeyi gizlerse, o kamu malına hıyanettir (gûlüldür); kıyamet günü onunla gelir." [Râvi] dedi ki: Ensardan siyah bir adam -Mücâlid dedi ki: O Sa'd b. Ubâde'dir- sanki şu an ona bakıyor gibiyim, kalkıp dedi ki: Ey Allah'ın Resûlü, bana verdiğin görevi benden geri al. Resûlullah: "Sana ne oldu ?" dedi. O: Senin şöyle şöyle dediğini işittim, dedi. Resûlullah: "Ben onu şimdi de söylüyorum: Kimi bir işte görevlendirirsek, azını da çoğunu da getirsin. Ondan kendisine verileni alsın, yasaklanandan ise vazgeçsin" buyurdu. Bunu Müslim ve Ebû Dâvûd da İsmâil b. Ebî Hâlid'den gelen çeşitli yollarla bu isnadla rivayet ettiler .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا أبو إسحاق الفَزَاري، عن ابن جُرَيج، حدثني منبوذ، رجل من آل أبي رافع، عن الفضل بن عبيد الله بن أبي رافع، عن أبي رافع قال: كان رسول الله ﷺ إذا صلّى العصر رُبَّما ذهب إلى بني عبد الأشهل فيتحدث معهم حتى ينحدر المغرب قال أبو رافع: فبينا رسولُ الله ﷺ مسرعًا إلى المغرب إذ مر بالبقيع فقال: "أُفٍّ لَكَ .. أُفٍّ لَكَ" مرتين، فكبر في [ذرعي] وتأخرت وظننت أنه يريدني، فقال: "مَا لَكَ؟ امش" قال: قلتُ: أحدثت حدثا يا رسول الله؟ قال: "وَمَا ذَاكَ؟ " قلت: أفَّفْتَ بي قال: "لا وَلَكِنْ هَذَا قَبْرُ فُلانٍ، بَعَثْتُهُ سَاعِيًا عَلَى آلِ فُلانٍ، فَغَلَّ نَمِرَة فَدُرِعَ الآنَ مِثْلَهُ مِنْ نَارٍ" .
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize Ebû İshâk el-Fezârî, İbn Cüreyc'den anlattı; bana Âl-i Ebî Râfi'den Menbûz adında bir adam, Fazl b. Ubeydillâh b. Ebî Râfi'den, o Ebû Râfi'den anlattı; Ebû Râfi' dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ikindiyi kıldığı zaman bazen Benî Abdileşhel'e gider ve akşam vaktine kadar onlarla sohbet ederdi . Ebû Râfi' dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem akşam [namazına] doğru aceleyle giderken Bakî' mezarlığının yanından geçti ve iki defa: "Sana yuh olsun... Sana yuh olsun!" dedi. Bu durum bana çok ağır geldi , geride kaldım ve beni kastettiğini sandım. Bunun üzerine: "Neyin var? Yürü" buyurdu. Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü, [hakkımda] yeni bir durum mu oldu? "O da neymiş?" buyurdu. Bana "Yuh olsun" dedin, dedim. O: "Hayır, fakat bu falanın kabridir. Onu falan oğullarına zekât memuru olarak göndermiştim; o da çizgili bir kumaşa (nemire) hıyanet etti. Şimdi onun benzeri ateşten bir zırh kendisine giydirilmiştir" buyurdu .
حديث آخر: قال عبد الله بن الإمام أحمد: حدثنا عبد الله بن سالم الكوفي المفلوج -وكان بمكة-
Başka bir hadis: İmam Ahmed'in oğlu Abdullah şöyle dedi: Bize -Mekke'de bulunan- el-Meflûc lakaplı Kûfeli Abdullah b. Sâlim anlattı:
حدثنا عُبَيْدة بن الأسود، عن القاسم بن الوليد، عن أبي صادق، عن ربيعة بن ناجد، عن عبادة بن الصامت، أن النبي ﷺ كان يأخذ الوبرة من جنب البعير من المغنم، ثم يقول: "مَا لِيَ فِيهِ إلا مِثْلَ مَا لأحَدِكُمْ، إيَّاكُمْ والْغُلُولَ، فَإنَّ الْغُلُولَ خزْي عَلَى صَاحِبِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أدُّوا الخَيْطَ والمِخْيَطَ وَمَا فَوْقَ ذَلِكَ، وَجَاهِدُوا فِي سبيل الله الْقَرِيب والْبَعِيدَ، في الْحَضَرِ والسَّفَرِ، فإنَّ الجِهَادَ بَابٌ مِنْ أبْوَابِ الْجَنَّةِ، إنَّهُ لَيُنْجِي اللهُ بِهِ مِنَ الْهَمِّ والْغَمِّ؛ وأقِيمُوا حُدُودَ اللهِ فِي الْقَرِيبِ والْبَعِيدِ، وَلا تَأْخُذُكُمْ فِي اللهِ لَوْمَةُ لائمٍ". وقد روى ابنُ ماجة بَعْضَه عن المفلوج، به .
bize Ubeyde b. el-Esved, el-Kâsım b. el-Velîd'den, o Ebû Sâdık'tan, o Rebîa b. Nâcid'den, o Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ganimetten bir devenin yan tarafından bir tüy alır, sonra da şöyle buyururdu: "Benim bunda, sizden birinizin payı kadarı dışında bir hakkım yoktur. Kamu malına hıyanet etmekten (gûlülden) sakının; zira kamu malına hıyanet kıyamet günü sahibine bir rüsvalıktır. İpliği, iğneyi ve bundan daha üstün olanı [hakkıyla] teslim edin. Allah yolunda yakına da uzağa da, hazerde de seferde de cihad edin; zira cihad cennet kapılarından bir kapıdır. Muhakkak ki Allah onunla kederi ve gamı giderir. Allah'ın hadlerini (cezalarını) yakına da uzağa da uygulayın ve Allah konusunda hiçbir kınayıcının kınaması sizi tutmasın." İbn Mâce bunun bir kısmını el-Meflûc'dan bu isnadla rivayet etmiştir .
حديث آخر: عن عَمْرو بن شُعَيب، عن أبيه، عن جدِّه قال: قال رسول الله ﷺ: "رُدُّوا الْخِيَاط وَالْمِخْيَطَ، فَإنَّ الْغُلُولَ عَارٌ وَنارٌ وَشَنَارٌ عَلَى أهْلِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ" .
Başka bir hadis: Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o dedesinden rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İpliği ve iğneyi geri verin/teslim edin; zira kamu malına hıyanet (gûlûl), kıyamet günü ehline ar, ateş ve yüz karasıdır."
حديث آخر: قال أبو داود: حدثنا عثمان بن أبي شيبة، حدثنا جرير، عن مُطَرِّف، عن أبي الجَهْم، عن أبي مسعود الأنصاري قال: بعثني رسول الله ﷺ ساعيًا ثم قال: "انْطَلِقْ -أَبَا مَسْعُودٍ-لا أُلْفِيَنَّكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَجِيءُ عَلَى ظَهْرِكَ بَعِيرٌ مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ لَهُ رُغَاءٌ قَدْ غَلَلْتَهُ". قال: إِذًا لا أَنْطَلِقُ. قال: إِذًا لا أُكْرِهُكَ". تفرد به أبو داود .
Başka bir hadis: Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Osmân b. Ebî Şeybe anlattı, bize Cerîr, Mutarrif'ten, o Ebû'l-Cahm'dan, o Ebû Mes'ûd el-Ensârî'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni zekât memuru olarak gönderdi, sonra da: "Git ey Ebû Mes'ûd! Sakın seni kıyamet günü, sırtında hıyanet ettiğin zekât develerinden böğüren bir deveyi taşır halde görmeyeyim!" buyurdu. [Ebû Mes'ûd]: Öyleyse gitmiyorum, dedi. Resûlullah: "Öyleyse seni zorlamam" buyurdu. Bu rivayette Ebû Dâvûd tek kalmıştır .
حديث آخر: قال أبو بكر بن مَرْدُويَه: أنبأنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، أنبأنا محمد بن عثمان بن أبي شيبة، أنبأنا عبد الحميد بن صالح أنبأنا أحمد بن أبان، عن علقمة بن مَرْثَد، عن ابن بُرَيدة، عن أبيه، عن النبي ﷺ قال: إنَّ الْحَجَرَ لَيُرْمَى بِهِ [فِي] جَهَنَّمَ فَيَهْوِي سَبْعِينَ خَرَيِفًا مَا يَبْلُغُ قَعْرَهَا، وَيُؤْتَى بِالْغُلُولِ فَيُقْذَفُ مَعَهُ"، ثم يُقَالُ لَمَنْ غَلَّ ائْتِ بِهِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: (وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) .
Başka bir hadis: Ebû Bekir b. Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm bildirdi, bize Muhammed b. Osmân b. Ebî Şeybe bildirdi, bize Abdülhamîd b. Sâlih bildirdi, bize Ahmed b. Ebân, Alkame b. Mersed'den, o İbn Büreyde'den , o babasından, o Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bildirdi; Peygamberimiz şöyle buyurdu: "Taş cehenneme atılır da dibine ulaşamadan yetmiş yıl boyunca aşağıya doğru yuvarlanır durur. Ganimetten/kamu malından çalınan şey (gûlûl) getirilir ve onunla birlikte cehenneme atılır." Sonra hıyanet edene: "Git onu getir" denilir. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: (وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) "Kim hıyanet ederse, kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir" sözüdür .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا هاشم بن القاسم، حدثنا عِكْرِمة بن عمار، حدثني سماك الحَنفي أبو زُميل، حدثني عبد الله بن عباس، حدثني عُمَر بن الخطاب قال: لما كان يومُ خَيْبَر أقبل نَفَر من أصحاب النبي ﷺ فقالوا: فلان شهيد، وفلان شهيد. حتى أَتوْا على رجل فقالوا: فلان شهيد؟ فقال رسول الله ﷺ: "كَلا إنِّي رَأَيْتُهُ فِي النَّارِ فِي بُرْدَةٍ غَلَّهَا -أو عَبَاءَةٍ". ثم قال رسول الله ﷺ: "يَا ابْنَ الْخَطَّابِ اذْهَبْ فَنَادِ فِي النَّاسِ: إنَّه لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إلا الْمُؤْمِنُونَ". قال: فخرجت فناديت: ألا إنه لا يدخل الجنة إلا المؤمنون.
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Hâşim b. el-Kâsım anlattı, bize İkrime b. Ammâr anlattı, bana Simâk el-Hanefî Ebû Zümeyl anlattı, bana Abdullah b. Abbâs anlattı, bana Ömer b. el-Hattâb [şöyle] anlattı: Hayber günü olunca Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir grup geldi ve: "Falan kimse şehiddir, falan kimse de şehiddir" dediler. Nihayet bir adamın yanına geldiklerinde: "Falan kimse de şehid midir?" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « كَلا إنِّي رَأَيْتُهُ فِي النَّارِ فِي بُرْدَةٍ غَلَّهَا -أو عَبَاءَةٍ » «Hayır! Şüphesiz ben onu, [ganimetten] aşırdığı bir hırka -yahut abâ- sebebiyle cehennemde gördüm.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « يَا ابْنَ الْخَطَّابِ اذْهَبْ فَنَادِ فِي النَّاسِ: إنَّه لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إلا الْمُؤْمِنُونَ » «Ey İbnü'l-Hattâb! Git ve insanlar arasında: Şüphesiz cennete ancak müminler girer, diye seslen!» buyurdu. [Ömer] dedi ki: Bunun üzerine çıktım ve: "Haberiniz olsun ki cennete ancak müminler girer!" diye seslendim.
وكذا رواه مسلم، والترمذي من حديث عكرمة بن عمار به. وقال الترمذي: حسن صحيح .
Bunu Müslim ve Tirmizî de İkrime b. Ammâr hadisinden bu isnadla rivayet ettiler. Tirmizî: "Hasen-sahihtir" dedi .
حديث آخر: قال ابن جرير: حدثنا سعيد بن يحيى الأموي، حدثنا أبي، حدثنا يحيى بن سعيد، عن نافع، عن ابن عمر، أن رسول الله ﷺ بعث سعد بن عُبَادة مُصَدقًا، فقالَ: "إيَّاكَ يَا سَعْدُ أنْ تَجِيء يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِبَعِيرٍ تَحْمِلُهُ لَهُ رُغَاءٌ" قَالَ: لا آخذه ولا أجيء به. فأعفاه. ثم رواه من طريق عُبَيد الله عن نافع، به، نحوه .
Başka bir hadis: İbn Cerîr dedi ki: Bize Saîd b. Yahyâ el-Emevî anlattı, bize babam anlattı, bize Yahyâ b. Saîd, Nâfi'den, o İbn Ömer'den anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd b. Ubâde'yi zekât memuru olarak gönderdi ve: "Sakın ey Sa'd, kıyamet günü böğüren bir deveyi yüklenmiş olarak gelmeyesin!" buyurdu. [Sa'd]: Onu ne alırım ne de getiririm, dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] onu görevden muaf tuttu. Sonra bunu Ubeydullâh tarikinden, o Nâfi'den bu isnadla benzer şekilde rivayet etti .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا أبو سعيد، حدثنا عبد العزيز بن محمد، حدثنا صالح بن محمد بن زائدة، عن سالم بن عبد الله، أنه كان مع مَسْلَمة بن عبد الملك في أرض الروم، فوُجِد في متاع رجل غُلُول. قال: فسأل سالمَ بْنَ عبد الله فقال: حدثني أبي عبدُ الله، عن عمر بن الخطاب، ﵁: أن رسول الله ﷺ قال: "مَنْ وَجَدْتُمْ فِي مَتَاعِهِ غُلُولا فأحْرِقُوهُ": قال: وأحسبه قال: واضربوه قال: فأخرج متاعَه في السوق، فَوَجَد فيه مصحفا، فسأل سالم: بعهُ وَتَصَدَّقْ بثمنه.
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Saîd anlattı, bize Abdülazîz b. Muhammed anlattı, bize Sâlih b. Muhammed b. Zâide, Sâlim b. Abdillâh'tan anlattı: O, Mesleme b. Abdilmelik ile birlikte Rum diyarındaydı; bir adamın eşyaları arasında ganimete hıyanet edilmiş (gûlûl) mal bulundu. Dedi ki: Bunun üzerine Sâlim b. Abdillâh'a sordu; Sâlim dedi ki: Bana babam Abdullah, Ömer b. el-Hattâb'dan [radıyallâhu anh] anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Eşyası arasında ganimete hıyanet edilmiş mal bulduğunuz kimsenin [eşyasını] yakın." [Râvi] dedi ki: Sanırım: "Ve onu dövün" de dedi. [Sâlim] dedi ki: Bunun üzerine adamın eşyasını çarşıya çıkardı; içinde bir Mushaf buldu. Sâlim'e sordu; o da: "Onu sat ve parasını sadaka ver" dedi.
وهكذا رواه علي بن المديني، وأبو داود، والترمذي من حديث عبد العزيز بن محمد الأتَدْرَاوَرْدي -زاد أبو داود: وأبو إسحاق الفزاري-كلاهما عن أبي واقد الليثي الصغير صالح بن محمد بن زائدة، به .
Bunu aynı şekilde Ali b. el-Medînî, Ebû Dâvûd ve Tirmizî; Abdülazîz b. Muhammed ed-Derâverdî hadisinden -Ebû Dâvûd: ve Ebû İshâk el-Fezârî ilavesini yaptı- her ikisi Ebû Vâkıd el-Leysî es-Sagîr Sâlih b. Muhammed b. Zâide'den bu isnadla rivayet ettiler .
وقد قال علي بن المديني، ﵀، والبخاري وغيرهما: هذا حديث منكر من رواية أبي واقد هذا. وقال الدارقطني: الصحيح أنه من فتوى سالم فقط، وقد ذهب إلى القول بمقتضى هذا الحديث الإمام [أحمد] بن حنبل، ﵀، ومن تابعه من أصحابه، وخالفه أبو حنيفة، ومالك، والشافعي، والجمهور، فقالوا: لا يحرق متاع الغالّ، بل يعزر تعزير مثله. وقال البخاري: وقد امتنع رسولُ الله ﷺ من الصلاة على الغال، ولم يحرق متاعه، والله أعلم.
Ali b. el-Medînî [rahimehullâh], Buhârî ve başkaları: "Bu hadis, şu Ebû Vâkıd'ın rivayeti olarak münkerdir" demişlerdir. Dârekutnî ise: "Sahih olan, bunun yalnızca Sâlim'in fetvası olduğudur" demiştir. İmam [Ahmed] b. Hanbel [rahimehullâh] ve ashabından ona tabi olanlar bu hadisin gereğince hükmetme görüşüne gitmişlerdir; Ebû Hanîfe, Mâlik, Şâfiî ve cumhur ise ona muhalefet ederek: "Ganimete hıyanet edenin eşyası yakılmaz, bilakis emsali gibi tazir cezası verilir" demişlerdir. Buhârî de: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ganimete hıyanet edenin cenaze namazını kılmaktan kaçınmış, fakat eşyasını yakmamıştır" demiştir; en doğrusunu Allah bilir.
طريق أخرى عن عمر: قال ابن جرير: حدثنا أحمد بن عبد الرحمن بن وهب، حدثنا عبد الله بن وهب، أخبرني عمرو بن الحارث: أن موسى بن جُبَير حدثه: أن عبد الله بن عبد الرحمن بن الحباب الأنصاري حدثه: أن عبد الله بن أنيس حدثه: أنه تذاكر هو وعمر بن الخطاب يوما الصدقة فقال: ألم تسمع رسول الله ﷺ حين ذكر غلول الصدقة: "مَنْ غَلَّ مِنْهَا بَعِيرًا أوْ شَاةً، فإنَّهُ يَحْمِلُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ"؟ قال عبد الله بن أنيس: بلى.
Ömer'den başka bir yol: İbn Cerîr dedi ki: Bize Ahmed b. Abdirrahmân b. Vehb anlattı, bize Abdullah b. Vehb anlattı, bana Amr b. el-Hâris bildirdi: Mûsâ b. Cübeyr ona anlattı: Abdullah b. Abdirrahmân b. el-Hubâb el-Ensârî ona anlattı: Abdullah b. Üneys ona anlattı ki kendisi bir gün Ömer b. el-Hattâb ile zekât konusunu müzakere etmiş; Ömer: "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem zekât malına hıyaneti zikrettiğinde: 'Kim ondan bir deve yahut koyun çalarsa/gizlerse, kıyamet günü onu taşır' buyurduğunu işitmedin mi?" demiştir. Abdullah b. Üneys: "Evet [işittim]" dedi.
ورواه ابن ماجة، عن عمرو بن سَوّاد، عن عبد الله بن وهب، به .
İbn Mâce bunu Amr b. Sevvâd'dan, o Abdullah b. Vehb'den bu isnadla rivayet etti .
ورواه الأموي عن معاوية، عن أبي إسحاق، عن يونس بن عبيد، عن الحسن قال: عقوبة الغال
el-Emevî bunu Muâviye'den, o Ebû İshâk'tan, o Yûnus b. Ubeyd'den, o el-Hasan'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Ganimete hıyanet edenin cezası,
أن يخرج رحله ويحرق على ما فيه.
eşyasının çıkarılması ve içindekilerle birlikte yakılmasıdır.
ثم روي عن معاوية، عن أبي إسحاق، عن عثمان بن عطاء، عن أبيه، عن علي [﵁] قال: الغال يجمع رحله فيحرق ويجلد دون حد [المملوك، ويحرم نصيبه، وخالفه أبو حنيفة ومالك والشافعي والجمهور فقالوا: لا يحرق متاع الغال، بل يعزر تعزير مثله، وقد قال البخاري: وقد امتنع رسول الله ﷺ من الصلاة على الغال ولم يحرق متاعه، والله أعلم] .
Sonra Muâviye'den, o Ebû İshâk'tan, o Osmân b. Atâ'dan, o babasından, o Ali'den [radıyallâhu anh] rivayet edildi; o şöyle dedi: "Ganimete hıyanet edenin eşyası toplanıp yakılır ve [kölenin] haddinden az kırbaçlanır, [payından da mahrum edilir. Ebû Hanîfe, Mâlik, Şâfiî ve cumhur ise ona muhalefet ederek: 'Ganimete hıyanet edenin eşyası yakılmaz, bilakis emsali gibi tazir cezası verilir' demişlerdir. Buhârî de: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ganimete hıyanet edenin cenaze namazını kılmaktan kaçınmış, fakat eşyasını yakmamıştır' demiştir; en doğrusunu Allah bilir] ."
وقال الإمام أحمد: حدثنا أسود بن عامر، أنبأنا إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن خُمَيْر بن مالك قال: أُمر بالمصاحف أن تُغَيَّرَ قال: فقال ابن مسعود: من استطاع منكم أن يَغُلَّ مصحفا فلْيغُلُّه، فإنه من غَلَّ شيئا جاء به يوم القيامة، ثم قال قرأت من فم رسول الله ﷺ سبعين سورة، أفأترك ما أخذتُ من في رسول الله ﷺ؟ .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Esved b. Âmir anlattı, bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Humeyr b. Mâlik'ten bildirdi; o şöyle dedi: Mushafların değiştirilmesi emredildi. [Humeyr] dedi ki: Bunun üzerine İbn Mes'ûd şöyle dedi: "Sizden kim bir mushafı gizlemeye/saklamaya güç yetirebilirse gizlesin; zira kim bir şey gizlerse kıyamet günü onu getirir." Sonra dedi ki: "Ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ağzından yetmiş sure okudum; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ağzından aldığım şeyi terk mi edeceğim?" .
وروى وَكِيع في تفسيره عن شريك، عن إبراهيم بن مهاجر، عن إبراهيم، قال: لما أمر بتحريق المصاحف قال عبد الله: يا أيها الناس، غُلُّوا المصاحف، فإنه من غَلّ يأت بما غَلّ يوم القيامة، ونعم الغُل المصحف. يأتي به أحدكم يوم القيامة .
Vekî' tefsirinde Şerîk'ten, o İbrâhîm b. Muhâcir'den, o İbrâhîm'den rivayet etti; o şöyle dedi: Mushafların yakılması emredildiğinde Abdullah dedi ki: "Ey insanlar! Mushafları saklayıp gizleyin! Çünkü kim bir şeyi gizlerse kıyamet günü gizlediği şeyle gelir. Saklanıp gizlenen ne güzel şeydir Mushaf! Biriniz kıyamet günü onunla gelir" .
وقال [أبو] داود عن سَمُرَة بن جُنْدُب قال: كان رسول الله ﷺ إذا غنم غنيمة أمر بلالا فينادي في الناس، فَيَجيئُون بغنائمهم يخمسه ويُقسمه، فجاء رجل يوما بعد النداء بزمام من شعر فقال: يا رسول الله، هذا كان مما أصبنا من الغنيمة. فقال: "أسَمِعْتَ بِلالا يُنَادِي ثلاثا؟ "، قال: نعم. قال: "فَمَا مَنَعَكَ أنْ تَجِيء بِه؟ " فاعتذر إليه، فقال: "كَلا أَنْتَ تَجِيءُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَلَنْ أقْبَلَهُ مِنْكَ" .
[Ebû] Dâvûd Semure b. Cündüb'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ganimet elde ettiğinde Bilâl'e emreder, o da insanlara seslenirdi; onlar da ganimetlerini getirirlerdi, o da beşte birini ayırır ve [kalanını] paylaştırırdı. Bir gün nidadan sonra bir adam kıldan bir yularla geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu, ganimetten elde ettiğimiz şeylerdendi " dedi. [Resûlullah]: "Bilâl'in üç kere nida ettiğini işittin mi?" buyurdu. Adam: "Evet" dedi. "O halde onu getirmene ne engel oldu?" buyurdu. Adam özür beyan etti, bunun üzerine [Resûlullah]: "Hayır, kıyamet günü sen onu getireceksin, ben onu senden asla kabul etmeyeceğim" buyurdu .
وقوله: (أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ) أي: لا يستوي من اتبع رضوان الله فيما شرعه، فاستحق رضوان الله وجزيل ثوابه وأُجِير من وَبِيل عقابه، ومن استحق غضب الله وألزم به، فلا محيد له عنه، ومأواه يوم القيامة جهنم وبئس المصير.
{أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “Allah'ın rızasına uyan kimse, Allah'ın gazabına uğrayan ve varacağı yer cehennem olan kimse gibi midir? O ne kötü bir varış yeridir!” ayetinin anlamı şudur: Meşru kıldığı hükümlerde Allah'ın rızasına uyup da Allah'ın rızasını ve bol mükâfatını hak eden, O'nun şiddetli azabından korunan kimse ile Allah'ın gazabını hak edip ona mahkûm olan, ondan kaçış yolu bulamayan ve kıyamet gününde varacağı yer cehennem olan kimse bir olmaz. O ne kötü bir varış yeridir!
وهذه لها نظائر في القرآن كثيرة كقوله تعالى: {أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى} [الرعد: ١٩] وكقوله {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا [ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِين]} [القصص: ٦١].
Bunun Kur'an'da pek çok benzeri vardır; Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi: {أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى} “Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör olan kimse gibi midir?” [Ra'd: 19] ve yine şu buyruğu gibi: {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا [ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِين]} “Şu halde kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse, dünya hayatının geçimliğiyle yararlandırdığımız [sonra da kıyamet gününde (azap için) huzura getirileceklerden olan] kimse gibi midir?” [Kasas: 61].
ثم قال: (هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ) قال الحسن البصري ومحمد بن إسحاق: يعني: أهل الخير وأهل الشر درجات، وقال أبو عبيدةَ والكسائي: منازل، يعني: متفاوتون في منازلهم ودرجاتهم في الجنة ودركاتهم في النار، كما قال تعالى: {وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا} الآية [الأنعام: ١٣٢]؛ ولهذا قال: (وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ) أي: وسَيُوفيهم إياها، لا يظلمهم خيرا ولا يزيدهم شرا، بل يجازي كلا بعمله.
Sonra: {هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ} “Onlar Allah katında derece derecedirler” buyurdu. Hasan-ı Basrî ve Muhammed b. İshâk: "Yani hayır ehli de şer ehli de derece derecedir" dediler. Ebû Ubeyde ve Kisâî ise: "Menzillerdir; yani cennetteki menzilleri ve dereceleri ile cehennemdeki derekeleri (aşağı basamakları) bakımından farklıdırlar" dediler; nitekim Yüce Allah: {وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا} [الأنعام: ١٣٢] “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır” buyurmuştur. Bu sebeple: {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir” buyurdu; yani onları tam olarak ödeyecektir, bir hayrı eksiltip onlara haksızlık etmez, şerlerini de artırmaz; aksine herkesi ameline göre cezalandırır/mükâfatlandırır.
وقوله: (لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولا مِنْ أَنْفُسِهِمْ) أي: من جنسهم ليتمكنوا من مخاطبته وسؤاله ومجالسته والانتفاع به، كما قال تَعالَى: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا} [الروم: ٢١] أي: من جنسكم. وقال تعالى: {قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ} [الكهف: ١١٠] وقال تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الأَسْوَاقِ} [الفرقان: ٢٠] وقال تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} [يوسف: ١٠٩] وقال تعالى: {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} [الأنعام: ١٣٠] فهذا أبلغ في الامتنان أن يكون الرسل إليهم منهم، بحيث يمكنهم مخاطبته ومراجعته في فَهْم الكلام عنه، ولهذا قال: (يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ) يعني: القرآن (وَيُزَكِّيهِمْ) أي: يأمرهم بالمعروف وينهاهم عن المنكر لتزكُوَ نفوسهم وتطهر من الدَّنَسِ والخَبَث الذي كانوا متلبسين به في حال شركهم وجاهليتهم (وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ) يعني: القرآن والسنة (وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ) أي: من قبل هذا الرسول (لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ) أي: لفي غَي وجهل ظاهر جليّ بين لكُل أحد.
{لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولا مِنْ أَنْفُسِهِمْ} “Andolsun ki Allah, müminlere kendilerinden bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur” ayeti; yani onunla konuşabilmeleri, ona soru sorabilmeleri, onunla bir arada oturabilmeleri ve ondan faydalanabilmeleri için kendi cinslerinden [bir elçi göndermiştir]. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا} [الروم: ٢١] “Kendileriyle huzur bulasınız diye size kendi cinsinizden eşler yaratması da O'nun ayetlerindendir” yani kendi cinsinizden. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ} [الكهف: ١١٠] “De ki: Ben de ancak sizin gibi bir insanım, bana vahyolunuyor”. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الأَسْوَاقِ} [الفرقان: ٢٠] “Senden önce gönderdiğimiz peygamberler de hiç şüphesiz yemek yerler, çarşılarda dolaşırlardı”. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} [يوسف: ١٠٩] “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını elçi olarak göndermedik”. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} [الأنعام: ١٣٠] “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size peygamberler gelmedi mi?” Elçilerin onlara kendilerinden olması, onunla konuşabilmeleri ve sözü ondan anlamak için ona başvurabilmeleri açısından lütuf bakımından en beliğ olanıdır. Bu sebeple: {يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ} “Onlara ayetlerini okuyor” yani Kur'an'ı; {وَيُزَكِّيهِمْ} “onları arındırıyor” yani nefislerinin temizlenmesi, şirk ve cahiliye halindeyken bulaştıkları kirden ve pislikten arınması için onlara iyiliği emredip kötülükten sakındırıyor; {وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} “onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretiyor” yani Kur'an'ı ve Sünnet'i; {وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ} “halbuki onlar daha önce” yani bu peygamberden önce, {لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “apaçık bir sapıklık içindeydiler” yani herkes için açık, aşikâr ve besbelli olan bir azgınlık ve cehalet içindeydiler.
{أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥)}
{أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥)} “(Bedir'de) iki katını (düşmanınızın) başına getirdiğiniz bir musibet (Uhud'da) kendi başınıza gelince: 'Bu nereden geldi?' mi dediniz? De ki: 'O, kendi tarafınızdandır.' Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (165)”
يقول تعالى: (أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ) وهي ما أصيب منهم يوم أُحد من قتل السبعين منهم (قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا) يعني: يوم بَدْر، فإنهم قتلوا من المشركين سبعين قتيلا وأسروا سبعين أسيرا (قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا) أي: من أين جرى علينا هذا؟ (قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ)
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ} “Bir musibet başınıza gelince...”; bu, Uhud gününde onlardan yetmiş kişinin öldürülmesiyle başlarına gelen musibettir. {قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا} “[oysa siz] onun iki katını [onların başına] getirmiştiniz”; yani Bedir gününde; zira onlar müşriklerden yetmiş kişiyi öldürmüş, yetmiş kişiyi de esir almışlardı. {قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا} “‘Bu nereden [geldi]?’ dediniz”; yani: ‘Bu başımıza nereden geldi?’ [dediniz]. {قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ} “De ki: ‘O, kendi tarafınızdandır.’”
قال ابن أبي حاتم: ذكره أبي، أنبأنا أبو بكر بن أبي شيبة، حدثنا قُرَاد أبو نوح، حدثنا عكرمة بن عمار، حدثنا سِمَاك الحنفي أبو زُميل، حدثني ابن عباس، حدثني عُمَر بن الخطاب قال: لما كان يومُ أحد من العام المقبل، عوقبوا بما صنعوا يوم بدر من أخذهم الفِدَاء، فقتل منهم سبعون وفَرَّ أصحاب رسول الله ﷺ عنه، وكُسرت رَبَاعِيتُه وهُشمَت البَيْضَة على رأسه، وسال الدم على وجهه، فأنزل الله ﷿: (أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ) بأخذكم الفداء.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Babam zikretti, bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe bildirdi, bize Kurâd Ebû Nûh anlattı, bize İkrime b. Ammâr anlattı, bize Simâk el-Hanefî Ebû Zümeyl anlattı, bana İbn Abbâs anlattı, bana Ömer b. el-Hattâb anlattı; o şöyle dedi: Ertesi yıl Uhud günü olunca, Bedir günü fidye almaları sebebiyle yaptıkları yüzünden cezalandırıldılar; onlardan yetmiş kişi öldürüldü, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı onun yanından kaçtı, [Resûlullah'ın] ön dişi kırıldı, başındaki miğfer parçalandı ve yüzünden kan aktı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ} “(Bedir'de) iki katını (düşmanınızın) başına getirdiğiniz bir musibet (Uhud'da) kendi başınıza gelince: 'Bu nereden geldi?' mi dediniz? De ki: 'O, kendi tarafınızdandır'” ayetini -fidye almanız sebebiyle [diyerek]- indirdi.
وهكذا رواه الإمام أحمد عن عبد الرحمن بن غَزْوان، وهو قُرَاد أبو نوح، بإسناده ولكن بأطول منه، وكذا قال الحسن البصري.
Bunu İmam Ahmed de aynı şekilde Abdurrahman b. Gazvân'dan -ki o, Kurâd Ebû Nûh'tur- kendi isnadıyla fakat bundan daha uzun olarak rivayet etti. Hasan-ı Basrî de böyle demiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا القاسم، حدثنا الحسين، حدثنا إسماعيل بن عُلَيَّة عن ابن عوْن، عن محمد عن عَبيدة (ح) قال سُنَيد -وهو حسين-: وحدثني حجاج عن جَرير، عن محمد، عن عَبيدة، عن علي، ﵁، قال: جاء جبريل، ﵇، إلى النبي ﷺ فقال: يا محمد، إن الله قد كَرِه ما صنع قومُك في أخذهم الأسارى، وقد أمرك أن تخيرهم بين أمرين، إما أن يُقدموا فتضرب أعناقهم، وبين أن يأخذوا الفداء، على أن يُقْتَل منهم عدّتهم. قال: فدعا رسولُ الله ﷺ الناسَ فذكر ذلك لهم، فقالوا: يا رسول الله، عشائرنا وإخواننا، ألا نأخذ فداءهم فَنتَقوّى به على قتال عدونا، ويستشهد منا عدّتهم، فليس في ذلك ما نكره؟ قال: فقتل منهم يوم أحد سبعون رجلا عدة أسارى أهل بدر.
İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, bize el-Huseyn anlattı, bize İsmâîl b. Uleyye, İbn Avn'dan, o Muhammed'den, o Ubeyde'den anlattı (H). Süneyd -ki o Huseyn'dir- dedi ki: Ve bana Haccâc, Cerîr'den, o Muhammed'den, o Ubeyde'den, o Ali'den [radıyallâhu anh] anlattı; o şöyle dedi: Cibrîl [aleyhisselâm] Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: "Ey Muhammed! Şüphesiz Allah, kavminin esirleri alarak yaptıkları şeyden hoşlanmadı. Sana onları iki husus arasında muhayyer bırakmanı emretti: Ya öne geçirilip boyunları vurulacak ya da fidye alacaklar, ancak onlardan da bu sayı kadar kişi öldürülecektir" dedi. [Ali] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanları çağırıp bunu onlara anlattı. Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü! [Onlar] bizim akrabalarımız ve kardeşlerimizdir; onların fidyelerini alıp bununla düşmanımıza karşı savaşmak için güç kazansak ve bizden de onların sayısı kadar kişi şehit olsa olmaz mı? Bunda bizim için hoşlanmayacağımız bir şey yoktur" dediler. [Ali] dedi ki: Uhud günü onlardan, Bedir ehlinin esirleri sayısınca yetmiş adam öldürüldü.
وهكذا رواه الترمذي والنسائي من حديث أبي داود الحَفْري، عن يحيى بن زكريا بن أبي زائدة، عن سفيان بن سعيد، عن هشام بن حسان، عن محمد بن سيرين، به. ثم قال الترمذي: حسن غريب لا نعرفه إلا من حديث ابن أبي زائدة. وروى أبو أسامة عن هشَام نحوه. وروى عن ابن سِيرِين عن عبيدة، عن النبي ﷺ مرسلا .
Bunu aynı şekilde Tirmizî ve Nesâî; Ebû Dâvûd el-Haferî hadisinden, o Yahyâ b. Zekeriyyâ b. Ebî Zâide'den, o Süfyân b. Saîd'den, o Hişâm b. Hassân'dan, o Muhammed b. Sîrîn'den bu isnadla rivayet ettiler. Sonra Tirmizî: "Hasen garibtir, bunu yalnızca İbn Ebî Zâide hadisinden bilmekteyiz" dedi. Ebû Üsâme de Hişâm'dan bunun benzerini rivayet etti. İbn Sîrîn'den, o Ubeyde'den, o Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem mürsel olarak rivayet edildi .
وقال محمد بن إسحاق، وابن جريج، والربيع بن أنس، والسديِّ: (قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ) أي: بسبب عصيانكم رَسُول الله ﷺ حين أمركم أن لا تبرحوا من مكانكم فعصيتم، يعني بذلك الرماة (إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) أي: ويفعل ما يشاء ويحكم ما يريد، لا مُعَقبَ لحكمه .
Muhammed b. İshâk, İbn Cüreyc, er-Rebî' b. Enes ve es-Süddî: {قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ} “De ki: 'O, kendi tarafınızdandır'” yani yerinizden ayrılmamanızı emrettiğinde Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem isyan etmeniz sebebiyledir; siz ise isyan ettiniz -bununla okçuları kastetmektedirler-; {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir” yani dilediğini yapar, istediği gibi hükmeder; O'nun hükmünü geri çevirecek hiç kimse yoktur , dediler.
{وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالا لاتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلإِيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ (١٦٧) الَّذِينَ قَالُوا لإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٦٨)}
{وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالا لاتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلإِيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ (١٦٧) الَّذِينَ قَالُوا لإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٦٨)} “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah'ın izniyledir ve müminleri ortaya çıkarması içindir; (166) Ve münafıklık yapanları da ortaya çıkarması içindir. Onlara: 'Gelin, Allah yolunda savaşın yahut savunma yapın' denildiğinde: 'Eğer savaşmayı bilseydik mutlaka sizin peşinizden gelirdik' dediler. Onlar o gün, imandan çok küfre yakındılar. Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlardı. Allah onların gizlediklerini çok iyi bilir. (167) Onlar, oturup kaldıkları halde kardeşleri için: 'Eğer bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi' diyen kimselerdir. De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, haydi ölümü kendi başınızdan savın bakalım!' (168)”
ثم قال تعالى:
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
(وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ) أي: فراركم بين يدي عدوكم وقتلهم لجماعة منكم وجراحتهم لآخرين، كان بقضاء الله وقدره، وله الحكمة في ذلك. [وقوله] (وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ) أي: الذين صبروا وثبتوا ولم يتزلزلوا.
{وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ} “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah'ın izniyledir” Yani: Düşmanınızın karşısında kaçmanız, onların sizden bir grubu öldürmesi ve diğerlerini yaralaması Allah'ın kaza ve kaderiyle idi; bunda O'nun [büyük bir] hikmeti vardır. [O'nun şu buyruğu da]: {وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ} “Ve müminleri bilsin (ortaya çıkarsın) diyedir” Yani: Sabreden, sebat gösteren ve sarsılmayan kimseleri [ortaya çıkarmak içindir].
(وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالا لاتَّبَعْنَاكُمْ) يعني [بذلك] أصحاب عبد الله بن أبي ابن سلول الذين رجعوا معه في أثناء الطريق، فاتبعهم من اتبعهم من المؤمنين يحرضونهم على الإياب والقتال والمساعدة؛ ولهذا قال: (أَوِ ادْفَعُوا) قال ابن عباس، وعكرمة، وسعيد بن جُبَير، والضحاك، وأبو صالح، والحسن، والسُّدِّي: يعني كَثروا سواد المسلمين. وقال الحسن بن صالح: ادفعوا بالدعاء. وقال غيره: رابطوا. فتعلَّلوا قائلين: (لَوْ نَعْلَمُ قِتَالا لاتَّبَعْنَاكُمْ) قال مجاهد: يعنون لو نعلم أنكم تلقون حربا لجئناكم، ولكن لا تلقون قتالا.
{وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالا لاتَّبَعْنَاكُمْ} “Ve münafıklık yapanları da ortaya çıkarması içindir. Onlara: 'Gelin, Allah yolunda savaşın yahut savunma yapın' denildiğinde: 'Eğer savaşmayı bilseydik mutlaka sizin peşinizden gelirdik' dediler.” [Bununla] yolun ortasında onunla birlikte geri dönen Abdullah b. Übey b. Selûl'ün arkadaşlarını kastetmektedir; müminlerden onları takip edenler, geri dönüp savaşmaya ve yardımlaşmaya onları teşvik ederek peşlerinden gittiler. Bu sebeple: {أَوِ ادْفَعُوا} “yahut savunma yapın” buyurdu. İbn Abbâs, İkrime, Saîd b. Cübeyr, ed-Dahhâk, Ebû Sâlih, el-Hasan ve es-Süddî: "Yani Müslümanların karaltısını/sayısını çoğaltın" dediler. Hasan b. Sâlih: "Dua ile savuşturun" dedi. Başkası ise: "Nöbet tutun" dedi. Onlar ise şöyle diyerek mazeret ileri sürdüler: {لَوْ نَعْلَمُ قِتَالا لاتَّبَعْنَاكُمْ} “Eğer savaşmayı bilseydik mutlaka sizin peşinizden gelirdik.” Mücâhid: "Yani sizin bir savaşla karşılaşacağınızı bilseydik size katılırdık, fakat bir çatışmayla karşılaşmayacaksınız [demek istiyorlar]" dedi.
قال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن مسلم بن شهاب الزهري، ومحمد بن يحيى بن حبان، وعاصم بن عمر بن قتادة، والحصين بن عبد الرحمن بن عمرو بن سعد بن معاذ، وغيرهم من علمائنا، كُلهم قد حدث قال: خَرَجَ رسول الله ﷺ -يعني حين خرج إلى أحد-في ألف رجل من أصحابه، حتى إذا كان بالشَّوط -بين أحد والمدينة-انحاز عنه عبد الله بن أبي ابن سلول بثلث الناس، وقال أطاعهم فخرج وعصاني، ووالله ما ندري علام نقتُل أنفسنا هاهنا أيها الناس، فرجع بمن اتبعه من الناس من قومه أهل النفاق وأهل الريب، واتبعهم عبد الله بن عَمرو بن حرام أخو بني سَلمة، يقول: يا قوم، أذكركم الله أن تخذلوا نبيكم وقومكم عندما حضر من عدوكم، قالوا: لو نعلم أنكم تقاتلون ما أسلمناكم ولكنا لا نرى أن يكون قتال. فلما استعصوا عليه وأبَوْا إلا الانصراف عنهم، قال: أبعدكم الله أعداء الله، فسيُغْنى الله عنكم. ومضى رسول الله ﷺ .
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. Müslim b. Şihâb ez-Zührî, Muhammed b. Yahyâ b. Habbân, Âsım b. Ömer b. Katâde, el-Huseyn b. Abdirrahmân b. Amr b. Sa'd b. Muâz ve âlimlerimizden başkaları anlattı; hepsi şöyle anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem -yani Uhud'a çıktığı zaman- ashabından bin kişiyle yola çıktı. Nihayet Uhud ile Medine arasındaki eş-Şavt mevkiine gelince Abdullah b. Übey b. Selûl insanların üçte biriyle birlikte ondan ayrıldı ve: "Onlara itaat edip çıktı, bana ise karşı geldi; vallahi ey insanlar, burada kendimizi ne uğruna öldürteceğimizi bilmiyoruz" dedi. Kavminden nifak ehli ve şüphe ehlinden olup kendisine uyan kimselerle birlikte geri döndü. Benî Selime'nin kardeşi Abdullah b. Amr b. Harâm da onların peşinden giderek: "Ey kavmim! Düşmanınız gelip çatmışken Peygamberinizi ve kavminizi yüzüstü bırakmaktan ötürü size Allah'ı hatırlatırım!" diyordu. Onlar: "Eğer savaşacağınızı bilseydik sizi terk etmezdik, fakat bir savaş olacağını sanmıyoruz" dediler. Ona karşı diretip geri dönmekten başka bir şeye yanaşmayınca [Abdullah]: "Allah sizi kahretsin ey Allah'ın düşmanları! Allah siz olmadan da [Peygamberine] yetecektir " dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise yoluna devam etti .
قال الله تعالى: (هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلإيمَانِ) استدلوا به على أن الشخص قد تتقلب به الأحوال، فيكون في حال أقرب إلى الكفر، وفي حال أقرب [إلى] الإيمان؛ لقوله: (هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلإيمَانِ)
Yüce Allah şöyle buyurdu: {هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلإيمَانِ} “Onlar o gün, imandan çok küfre yakındılar.” [Âlimler], kişinin hallerinin değişebileceğine, bir durumda küfre daha yakın, başka bir durumda ise imana daha yakın [olabileceğine] O'nun: {هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلإيمَانِ} “Onlar o gün, imandan çok küfre yakındılar” sözünü delil getirmişlerdir.
ثم قال: (يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ) يعني: أنهم يقولون القول ولا يعتقدون صحته، ومنه قولهم هذا: (لَوْ نَعْلَمُ قِتَالا لاتَّبَعْنَاكُمْ) فإنهم يتحققون أن جندا من المشركين قد جاءوا من بلاد بعيدة، يتحرقون على المسلمين بسبب ما أصيب من سراتهم يوم بدر، وهم أضعاف المسلمين، أنه كائن بينهم قتال لا محالة؛ ولهذا قال تعالى: (وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ).
Sonra: {يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ} “Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlardı” buyurdu; yani bir söz söylüyorlar fakat onun doğruluğuna inanmıyorlardı. Şu sözleri de bundandır: {لَوْ نَعْلَمُ قِتَالا لاتَّبَعْنَاكُمْ} “Eğer savaşmayı bilseydik mutlaka sizin peşinizden gelirdik.” Zira onlar, Bedir günü ileri gelenlerinin öldürülmesi sebebiyle Müslümanlara karşı öfkeyle yanan, Müslümanların katbekat fazlası olan bir müşrik ordusunun uzak diyarlardan geldiğini ve aralarında mutlaka bir savaşın cereyan edeceğini pekâlâ biliyorlardı. Bu sebeple Yüce Allah: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ} “Allah onların gizlediklerini çok iyi bilir” buyurmuştur.
وقوله: (الَّذِينَ قَالُوا لإخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا) أي: لو سمعوا من مشورتنا عليهم في القعود وعدم الخروج ما قتلوا مع من قتل. قال الله تعالى: (قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) أي: إن كان القُعود يَسْلَم به الشخص من القتل والموت، فينبغي، أنكم لا تموتون، والموت لا بد آت إليكم ولو كنتم في
Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ قَالُوا لإخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا} “Onlar, [evlerinde] oturup da kardeşleri hakkında: 'Bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi' diyenlerdir” buyruğu; yani, [evde] oturup savaşa çıkmama hususunda kendilerine verdiğimiz tavsiyeyi dinleselerdi öldürülenlerle birlikte öldürülmezlerdi, [demektir]. Yüce Allah şöyle buyurdu: {قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “De ki: Eğer doğru sözlü iseniz, ölümü kendinizden savuşturun!” Yani şayet [savaşa gitmeyip] oturmak kişiyi öldürülmekten ve ölümden kurtarıyorsa, sizin de hiç ölmemeniz gerekir. Oysa siz [sarp ve muhkem]
بروج مُشَيّدة، فادفعوا عن أنفسكم الموت إن كنتم صادقين. قال مجاهد، عن جابر بن عبد الله: نزلت هذه الآية في عبد الله بن أبي ابن سلول.
kalelerde olsanız bile ölüm mutlaka size gelecektir. O halde doğru sözlü iseniz ölümü kendinizden savuşturun! Mücâhid, Câbir b. Abdillâh'tan şöyle dediğini nakletti: Bu ayet Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında indi.
{وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠) يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١) الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٢) الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣)}
{وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠) يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١) الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٢) الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣)} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma. Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar. (169) Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerine sevinçli olarak ve arkalarından henüz kendilerine katılmayan kimselere de hiçbir korku olmayacağını ve onların üzülmeyeceklerini müjdelemek isterler. (170) Onlar Allah'tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah'ın müminlerin mükâfatını zayi etmeyeceğini müjdelemek isterler. (171) Kendilerine yara isabet ettikten sonra yine Allah'ın ve Resûlü'nün çağrısına uyanlar; onlardan iyilik edenler ve sakınanlar için büyük bir mükâfat vardır. (172) Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar gerçekten sizin için toplandılar, onlardan korkun!' dediler de bu onların imanını artırdı ve: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler. (173)”
يخبر تعالى عن الشهداء بأنهم وإن قتلوا في هذه الدار فإن أرواحَهم حية مرزوقة في دار القرار.
Yüce Allah şehitler hakkında, her ne kadar bu dünyada öldürülmüş olsalar da ruhlarının karar yurdunda (ahirette) diri ve rızıklandırılmakta olduğunu haber vermektedir.
قال ابن جرير: حدثنا محمد بن مرزوق، حدثنا عُمَر بن يونس، عن عِكْرِمة، حدثنا ابن إسحاق بن أبي طلحة، حدثني أنس بن مالك في أصحاب النبي ﷺ الذين أرسلهم نبي الله ﷺ إلى أهل بئر معونة قال: لا أدري أربعين أو سبعين. وعلى ذلك الماء عامر بن الطُّفَيل الجعفري، فخرج أولئك النَّفَر من أصحاب رسول الله ﷺ، حتى أتَوْا غارا مُشْرِفا على الماء فقعدوا فيه، ثم قال بعضهم لبعض: أيكم يُبَلِّغ رسَالَة رسول الله ﷺ أهْلَ هذا الماء؟ فقال -أرَاه ابن ملْحان الأنصاري-: أنا أبلغ رسالة رسول الله ﷺ. فخَرَج حتى أتى حيا [منهم] فاختبأ أمام البيوت، ثم قال: يا أهل بئر مَعُونة، إني رسولُ رسول الله إليكم، إني أشهد أن لا إله إلا الله وأن محمدا عبده ورسوله، فآمنوا بالله ورسوله. فخرج إليه رَجُل من كسر البيت برُمْح فضرب به في جنبه حتى خرج من الشق الآخر. فقال: الله أكبر، فُزْتُ ورب الكعبة. فاتبعوا أثره حتى أتوا أصحابه في الغار فقتلهم أجمعين عامرُ بن الطفيل. وقال إسحاق: حدثني أنس بن مالك: أن الله [تعالى] أنزل فيهم قرآنا: بَلِّغُوا عنا قَوْمَنا أنَّا قد لقينا رَبَّنا فَرَضي عَنَّا ورَضينا عَنْه ثم نسخت فرفعت بعد ما قرأناه زَمَنًا وأنزل الله: (وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ) .
İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Merzûk anlattı, bize Ömer b. Yûnus, İkrime'den anlattı, bize İbn İshâk b. Ebî Talha anlattı, bana Enes b. Mâlik, Allah'ın Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem Bi'r-i Maûne ehline gönderdiği Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı hakkında anlattı; [Enes] dedi ki: Kırk mı yoksa yetmiş kişi mi idiler bilmiyorum. O suyun başında Âmir b. et-Tufeyl el-Ca'fî vardı. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından olan o topluluk yola çıktılar, nihayet suya tepeden bakan bir mağaraya varıp içine oturdular. Sonra birbirlerine: "Bu suyun ehline Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem elçiliğini hanginiz tebliğ eder?" dediler. Sanırım İbn Milhân el-Ensârî: "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem elçiliğini ben tebliğ ederim" dedi. Çıktı ve nihayet [onlardan] bir obaya varıp evlerin önünde saklandı, sonra şöyle dedi: "Ey Bi'r-i Maûne ehli! Şüphesiz ben Resûlullah'ın size gönderdiği elçisiyim. Ben şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve Muhammed O'nun kulu ve elçisidir; Allah'a ve Resûlü'ne iman edin!" Bunun üzerine evin arkasından bir adam mızrakla ona doğru çıktı ve mızrağı onun böğrüne sapladı, öyle ki diğer tarafından çıktı. Bunun üzerine o: "Allâhu ekber! Kâbe'nin Rabbine andolsun ki kazandım!" dedi. Onun izini takip ettiler, nihayet mağaradaki arkadaşlarının yanına vardılar ve Âmir b. et-Tufeyl onların hepsini öldürdü. İshâk dedi ki: Bana Enes b. Mâlik anlattı: Allah [Teâlâ] onlar hakkında bir Kur'an [ayeti] indirmişti: "Kavmimize ulaştırın ki biz Rabbimize kavuştuk; O bizden razı oldu, biz de O'ndan razı olduk." Bir zaman bunu okuduktan sonra bu neshedilip kaldırıldı ve Allah: {وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma. Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar” ayetini indirdi.
وقد قال الإمام أبو الحسين مسلم بن الحجاج القشيري في صحيحه: حدثنا محمد بن عبد الله بن نُمَير، حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمَشُ، عن عبد الله بن مُرَّةَ، عن مسروق قال: سألنا عبد الله عن هذه الآية: (وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ) فقال: أما إنَّا قد سألنا عن ذلك فقال: "أَرْوَاحُهُمْ فِي جَوْفِ طَيْرٍ خُضْرٍ لَهَا قَنَادِيلُ مُعَلَّقَةٌ بِالْعَرْشِ، تَسْرَحُ مِنَ الْجَنَّةِ
İmam Ebu'l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî, Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Nümeyr anlattı, bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, Abdullâh b. Mürre'den, o da Mesrûk'tan anlattı; [Mesrûk] dedi ki: Biz Abdullah'a { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma. Bilakis [onlar] diridirler; Rableri katında rızıklandırılırlar” ayetini sorduk. O da şöyle dedi: Doğrusu biz de bunu [Resûlullah'a] sormuştuk, o da şöyle buyurdu: «Onların ruhları, arşa asılmış kandilleri bulunan yeşil kuşların karnındadır; cennette
حَيْثُ شَاءَتْ، ثُمَّ تَأْوِي إِلَى تِلْكَ الْقَنَادِيلِ، فَاطَّلَعَ إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ اطِّلاعَةً فَقَالَ: هَلْ تَشْتَهُونَ شَيْئًا؟ فَقَالُوا: أَيَّ شَيْءٍ نَشْتَهِي وَنَحْنُ نَسْرَحُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ شِئْنَا؟ فَفَعَلَ ذَلِكَ بِهِمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ، فَلَمَّا رَأَوْا أَنَّهُمْ لَنْ يُتْرَكُوا مِنْ أَنْ يُسْأَلُوا قَالُوا: يَا رَبِّ، نُرِيدُ أَنْ تَرُدَّ أَرْوَاحَنَا فِي أَجْسَادِنَا حَتَّى نُقْتَلَ فِي سَبِيلِكَ مَرَّةً أُخْرَى، فَلَمَّا رَأَى أَنْ لَيْسَ لَهُمْ حَاجَةٌ تُرِكُوا" . وقد روي نحوه عن أنس وأبي سعيد.
diledikleri gibi dolaşır, sonra o kandillere sığınırlar. Rableri onlara bir kez nazar buyurup: 'Bir şey arzu ediyor musunuz?' dedi. Onlar: 'Cennette dilediğimiz gibi dolaşırken daha ne arzu edelim ki?' dediler. [Rableri] bunu onlara üç defa tekrarladı. Kendilerine soru sorulmaktan geri durulmayacağını görünce : 'Ey Rabbimiz! Ruhlarımızı bedenlerimize geri döndürmeni ve senin yolunda bir kez daha öldürülmeyi istiyoruz' dediler. Hiçbir ihtiyaçları olmadığını görünce kendi hallerine bırakıldılar" . Bunun benzeri Enes ve Ebû Saîd'den de rivayet edilmiştir.
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الصمد، حدثنا حَمَّاد، حدثنا ثابت عن أنس أن رسول الله ﷺ قال: "مَا مِنْ نَفْسٍ تَمُوتُ، لَهَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ، يَسُرُّهَا أَنْ تَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا إِلا الشَّهِيدُ فَإِنَّهُ يَسُرُّهُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا فَيُقْتَلَ مَرَّةً أُخْرَى لِمَا يَرَى مِنْ فَضْلِ الشَّهَادَةِ".
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdussamed anlattı, bize Hammâd anlattı, bize Sâbit, Enes'ten anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ölüp de Allah katında hayra kavuşan hiçbir nefis dünyayı geri dönmeyi arzu etmez; şehit müstesnadır. Şehitliğin faziletini gördüğünden dolayı dünyaya dönüp bir kez daha öldürülmeyi arzu eder."
انفرد به مسلم من طريق حماد .
Bunu Hammâd yoluyla sadece Müslim rivayet etmiştir .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا علي بن عبد الله المديني، حدثنا سفيان، عَن محمد بن علي بن رَبيعة السلمي، عن عبد الله بن محمد بن عقيل، عن جابر قال: قال لي رسولُ الله ﷺ: "أما عَلِمْتَ أَنَّ اللَّهَ أَحْيَا أَبَاكَ فَقَالَ لَهُ: تَمَنَّ عَلَيَّ، فَقَالَ لَهُ: أُرَدُّ إِلَى الدُّنْيَا، فَأُقْتَلُ مَرَّةً أُخْرَى، فَقَالَ: إِنِّي قَضَيْتُ الْحُكْمَ أَنَّهُمْ إِلَيْهَا لا يُرْجَعُونَ".
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Ali b. Abdillâh el-Medînî anlattı, bize Süfyân, Muhammed b. Alî b. Rebîa es-Sülemî'den, o Abdullah b. Muhammed b. Akîl'den, o Câbir'den anlattı; [Câbir] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: "Bilmez misin ki Allah babanı diriltti ve ona: 'Benden dilekte bulun' buyurdu. O da: 'Dünyaya geri döndürülüp bir kez daha öldürülmeyi [dilerim]' dedi. Bunun üzerine [Allah]: 'Onların oraya geri döndürülmeyeceklerine dair hükmü takdir ettim' buyurdu" dedi.
انفرد به أحمد من هذا الوجه وقد ثبت في الصحيحين وغيرهما أن أبا جابر -وهو عبد الله بن عَمْرو بن حَرام الأنصاري ﵁-قتل يوم أحد شهيدا. قال البخاري: وقال أبو الوليد، عن شعبة عن ابن المُنْكَدِر قال: سمعت جابرا قال: لما قُتِل أبي جعلتُ أبكي وأكشفُ الثوب عن وجهه، فجعل أصحاب رسول الله ﷺ ينْهَوني والنبي ﷺ لم يَنْه، وقال النبي ﷺ: "لا تَبْكِهِ -أو: مَا تَبْكِيهِ -ما زَالَتِ الْملائِكَةُ تُظِلُّهُ بِأجْنِحَتِها حَتَّى رُفِعَ". وقد أسنده هو ومسلم والنسائي من طريق آخر عن شعبة عن محمد بن المنكدر عن جابر قال: لما قتلَ أبي يوم أحد، جعلت أكشف الثوب عن وجهه وأبكي … وذكر تمامة بنحوه .
Bu vecihten sadece Ahmed rivayet etmiştir. Sahîhayn ve diğerlerinde Câbir'in babasının -ki o Abdullah b. Amr b. Harâm el-Ensârî'dir radıyallâhu anh- Uhud günü şehit olarak öldürüldüğü sabit olmuştur. Buhârî dedi ki: Ebü'l-Velîd, Şu'be'den, o İbnü'l-Münkedir'den anlattı; o şöyle dedi: Câbir'i şöyle derken işittim: Babam öldürüldüğünde ağlamaya ve yüzünden örtüyü kaldırmaya başladım. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı beni nehyetmeye başladılar; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise nehyetmedi ve şöyle buyurdu: "Ona ağlama -yahut: Ağlasan da ağlamasan da - kaldırılıncaya kadar melekler kanatlarıyla onu gölgelemeye devam ettiler." Bunu hem o hem Müslim ve Nesâî başka bir yoldan Şu'be'den, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o Câbir'den müsned olarak rivayet ettiler; [Câbir] dedi ki: Babam Uhud günü öldürüldüğünde yüzünden örtüyü kaldırmaya ve ağlamaya başladım... diyerek tamamını benzer şekilde zikretti .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا يعقوب، حدثنا أبي، عن ابن إسحاق، حدثنا إسماعيل بن أمية بن عَمْرو بن سعيد، عن أبي الزبير المكي، عن ابن عباس، ﵄، قال: قال رسول الله ﷺ: "لَمَّا أُصِيبَ إخْوَانُكُمْ بِأُحُدٍ جَعَلَ اللهُ أَرْوَاحَهُمْ فِي أَجْوَافِ طَيْرٍ خُضْرٍ، تَرِدُ أَنْهَارَ الْجَنَّةِ، وتَأْكُلُ مِنْ ثِمَارِهَا وَتَأْوِي إِلَى قَنَادِيلَ مِنْ ذَهَبٍ فِي ظِلِّ الْعَرْشِ، فَلَمَّا وَجَدُوا طِيبَ مَشْرَبِهِمْ،
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Ya‘kūb anlattı, bize babam İbn İshâk'tan anlattı, [o dedi ki:] Bize İsmâîl b. Ümeyye b. Amr b. Saîd, Ebü’z-Zübeyr el-Mekkî'den, o İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kardeşleriniz Uhud'da vurulduklarında Allah onların ruhlarını yeşil kuşların kursaklarına koydu; cennet nehirlerine uğrar, meyvelerinden yer ve Arş'ın gölgesinde asılı altından kandillere sığınırlar. İçeceklerinin güzelliğini...»
وَمَأْكَلِهِمْ، وَحُسْنَ مُنْقَلَبِهِم قَالُوا: يَا لَيْتَ إِخْوَانَنَا يَعْلَمُونَ مَا صَنَعَ اللَّهُ لَنَا، لِئَلا يَزْهَدُوا فِي الْجِهَادِ، وَلا يَنْكُلُوا عَنْ الْحَرْبِ فَقَالَ اللَّهُ ﷿: أَنَا أُبَلِّغُهُمْ عَنْكُمْ. فَأَنزلَ اللَّهُ ﷿ هَؤُلاءِ الآيَاتِ: (وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ) وما بعدها".
yiyeceklerinin güzelliğini ve dönüp vardıkları yerin güzelliğini görünce: 'Keşke kardeşlerimiz, cihaddan yüz çevirmesinler ve savaştan geri durmasınlar diye Allah'ın bize neler yaptığını bilselerdi!' dediler. Azîz ve Celîl olan Allah da: 'Ben bunu sizden onlara ulaştırırım' buyurdu. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şu ayetleri indirdi: {وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma. Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar” ve devamını."
هكذا رواه [الإمام] أحمد، وكذا رواه ابن جرير عن يونس، عن ابن وَهْب، عن إسماعيل بن عَيَّاش عن محمد بن إسحاق به ورواه أبو داود والحاكم في مستدركه من حديث عبد الله بن إدريس عن محمد بن إسحاق، عن إسماعيل بن أمية، عن أبي الزبير، عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس فذكره، وهذا أثبت . وكذا رواه سفيان الثوري، عن سالم الأفطس، عن سعيد بن جُبَير عن ابن عباس.
[İmam] Ahmed bunu böyle rivayet etti; İbn Cerîr de Yûnus'tan, o İbn Vehb'den, o İsmâîl b. Ayyâş'tan, o Muhammed b. İshâk'tan bu isnadla rivayet etti . Ebû Dâvûd ve el-Müstedrek'inde Hâkim bunu Abdullah b. İdrîs hadisinden, o Muhammed b. İshâk'tan, o İsmâîl b. Ümeyye'den, o Ebü'z-Zübeyr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan rivayet edip zikrettiler; bu daha sabittir . Süfyân es-Sevrî de Sâlim el-Eftas'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan böyle rivayet etti.
وروى الحاكم في مستدركه من حديث أبي إسحاق الفزاري، عن سفيان عن إسماعيل بن أبي خالد، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: نزلت هذه الآية في حمزة وأصحابه: (وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ) ثم قال: صحيح على شرط الشيخين ولم يخرجاه .
Hâkim el-Müstedrek'inde Ebû İshâk el-Fezârî hadisinden, o Süfyân'dan, o İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: Bu ayet Hamza ve arkadaşları hakkında indi: {وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma. Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar.” Sonra: "Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir fakat tahric etmemişlerdir" dedi .
وكذا قال قتادة، والربيع، والضحاك: إنها نزلت في قتلى أحد.
Katâde, er-Rebî' ve ed-Dahhâk da bunun Uhud şehitleri hakkında indiğini söylemişlerdir.
حديث آخر: قال أبو بكر بن مَرْدُويه: حدثنا عبد الله بن جعفر، حدثنا هارون بن سليمان أنبأنا علي بن عبد الله المديني، أنبأنا موسى بن إبراهيم بن كثير بن بشير بن الفاكه الأنصاري، سمعت طلحة بن خِرَاش بن عبد الرحمن بن خراش بن الصمة الأنصاري، قال: سمعت جابر بن عبد الله قال: نظر إليّ رسول الله ﷺ ذات يوم فقال: "يا جابر، مَا لِي أراك مُهْتَما؟ " قال: قلت: يا رسول الله، استشهد أبي وترك دَينا وعيالا. قال: فقال: "ألا أُخْبِرُكَ؟ مَا كَلَّمَ اللهُ أَحَدًا قَطُّ إلا مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ، وَإنَّهُ كَلَّمَ أَبَاكَ كِفَاحًا -قال علي: الكفَاح: المواجهة -فَقَالَ: سَلْني أعْطكَ. قَالَ: أَسْأَلُكَ أنْ أُرَدَّ إلَى الدُّنْيَا فَأُقْتَلَ فِيْكَ ثَانِيَةً فَقَالَ الرَّبُّ ﷿: إنَّهُ سَبَقَ مِنِّي القول أنَّهُمْ إلَيْهَا لا يُرْجَعُونَ. قَالَ: أيْ رَبِّ: فَأَبْلِغْ مَنْ وَرَائِي". فَأَنزلَ اللهُ [﷿] (وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا) الآية .
Başka bir hadis: Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize Abdullah b. Ca'fer anlattı, bize Hârûn b. Süleymân anlattı, bize Ali b. Abdillâh el-Medînî bildirdi, bize Mûsâ b. İbrâhîm b. Kesîr b. Beşîr b. el-Fâkih el-Ensârî bildirdi; Talha b. Hırâş b. Abdirrahmân b. Hırâş b. es-Sımme el-Ensârî'yi işittim; o şöyle dedi: Câbir b. Abdillâh'ı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün bana baktı ve: "Ey Câbir! Seni neden kederli görüyorum?" buyurdu. [Câbir] dedi ki: Ben de: "Ey Allah'ın Resûlü! Babam şehit oldu; geride borç ve bakıma muhtaç bir aile bıraktı " dedim. [Câbir] dedi ki: Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Sana haber vereyim mi? Allah bir perde arkasından olmaksızın hiç kimseyle asla konuşmamıştır; babanla ise yüzyüze (aracısız) konuştu -Ali dedi ki: Kifâh, yüzyüze/karşı karşıya gelmektir- ve: 'Benden iste, sana vereyim' buyurdu. [Baban]: 'Senden beni dünyaya geri döndürmeni ve senin uğrunda ikinci kez öldürülmeyi dilerim' dedi. Rabbi [Azîz ve Celîl]: 'Onların oraya geri döndürülmeyeceklerine dair benden kesin söz çıkmıştır' buyurdu. [Baban]: 'Ey Rabbim! O halde arkamda kalanlara bunu bildir' dedi." Bunun üzerine Allah [Azîz ve Celîl] şu ayeti indirdi: {وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma” .
ثم رواه من طريق أخرى عن محمد بن سليمان بن سبيط الأنصاري، عن أبيه، عن جابر، به نحوه. وكذا رواه البيهقي في "دلائل النبوة" من طريق علي بن المديني، به.
Sonra bunu başka bir tarikten Muhammed b. Süleymân b. Sübeyt el-Ensârî'den, o babasından, o Câbir'den bu şekilde benzeriyle rivayet etti. Beyhakî de bunu Delâilü'n-Nübüvve'de Ali b. el-Medînî tarikinden bu isnadla rivayet etti.
وقد رواه البيهقي أيضا من حديث أبي عبادة الأنصاري، وهو عيسى بن عبد الرحمن، إن شاء الله، عن الزهري، عن عروة، عن عائشة [﵂] قالت: قال النبي ﷺ لجابر: "يَا جَابِرُ، ألا أُبَشِّرُكَ؟ قال: بلى. بشّرك الله بالخير. قال شَعَرْتُ أنَّ اللهَ أحْيَا أَبَاكَ فَقَالَ: تَمَنَّ عَلَيَّ عَبْدِي مَا شِئْتَ أُعْطِكَه. قَالَ: يَا رَبِّ، مَا عَبَدْتُكَ حَقَّ عِبَادَتِكَ. أتَمَنَّى عَلَيْكَ أنْ تَرُدَّنِي إلَى الدُّنْيَا فَأُقَاتِلَ مَعَ نَبِيَّكَ، وأُقْتَلَ فِيْكَ مَرَّةً أُخْرَى. قَالَ: إنَّهُ سَلَفَ مِنِّي أنَّهُ إلَيْهَا [لا] يَرْجعُ" .
Beyhakî bunu ayrıca Ebû Ubâde el-Ensârî -inşâallah o, Îsâ b. Abdirrahmân'dır- hadisinden, o ez-Zührî'den, o Urve'den, o Âişe'den [radıyallâhu anhâ] rivayet etti; [Âişe] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Câbir'e: "Ey Câbir! Sana müjde vereyim mi?" buyurdu. Câbir: "Evet, Allah seni hayırla müjdelesin" dedi. [Resûlullah] buyurdu ki: "Farkında mısın ki Allah babanı diriltti ve: 'Kulum, benden dilediğini iste, sana vereyim' buyurdu. O da: 'Ey Rabbim! Sana hakkıyla ibadet edemedim. Senden beni dünyaya geri döndürmeni dilerim ki Peygamberinle birlikte savaşayım ve senin uğrunda bir kez daha öldürüleyim' dedi. [Allah]: 'Şüphesiz onun oraya [geri] dönmeyeceğine dair hükmüm kesinleşmiştir' buyurdu" .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا يعقوب، حدثنا أبي، عن ابن إسحاق، حدثنا الحارث بن فُضَيْل الأنصاري، عن محمود بن لبيد، عن ابن عباس، ﵄، قال: قال رسول الله ﷺ: "الشُّهَدَاءُ عَلَى بَارِقِ نَهَرٍ بِبَابِ الْجَنَّةِ، فِي قُبَّةٍ خَضْرَاءَ، يَخْرُجُ عَلَيْهِمْ رِزْقُهُمْ مِنْ الْجَنَّةِ بُكْرَةً وَعَشِيًّا".
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Ya'kûb anlattı, bize babam İbn İshâk'tan anlattı, bize el-Hâris b. Fudayl el-Ensârî, Mahmûd b. Lebîd'den, o İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şehitler, cennet kapısındaki Bârık nehrinin kenarında, yeşil bir kubbe içindedirler; rızıkları onlara sabah akşam cennetten çıkar."
تفرد به أحمد، وقد رواه ابن جرير عن أبي كُرَيْب حدثنا عبد الرحيم بن سليمان، وعَبَدة عن محمد بن إسحاق، به. وهو إسناد جيد .
Bunu sadece Ahmed rivayet etmiştir; İbn Cerîr de Ebû Küreyb'den; bize Abdürrahîm b. Süleymân ve Abde Muhammed b. İshâk'tan bu isnadla rivayet etti; bu ceyyid bir isnaddır .
وكان الشهداء أقسام: منهم من تسرح أرواحهم في الجنة، ومنهم من يكون على هذا النهر بباب الجنة، وقد يحتمل أن يكون منتهى سيرهم إلى هذا النهر فيجتمعون هنالك، ويغدى عليهم برزقهم هناك ويراح، والله أعلم.
Şehitler kısımlara ayrılır: Onlardan kiminin ruhu cennette serbestçe dolaşır, kimisi de cennet kapısındaki bu nehrin kenarında olur; seyrüseferlerinin son noktasının bu nehir olması, orada toplanmaları ve sabah akşam rızıklarının oraya getirilmesi de muhtemeldir; en doğrusunu Allah bilir.
وقد روينا في مسند الإمام أحمد حديثا فيه البشارة لكل مؤمن بأن روحه تكون في الجنة تسرح أيضا فيها، وتأكل من ثمارها، وترى ما فيها من النضرة والسرور، وتشاهد ما أعده الله لها من الكرامة، وهو بإسناد صحيح عزيز عظيم، اجتمع فيه ثلاثة من الأئمة الأربعة أصحاب المذاهب المتبعة؛ فإن الإمام أحمد، ﵀، رواه عن [الإمام] محمد بن إدريس الشافعي، ﵀، عن مالك بن أنس الأصبحي، ﵀، عن الزهري عن عبد الرحمن بن كعب بن مالك، عن أبيه، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "نَسَمةُ الْمؤْمِنِ طَائِرٌ يَعْلق في شَجِر الجَنَّةِ، حتى يُرْجِعَهُ اللهُ إلَى جَسَدِهِ يَوْمَ يَبْعَثُهُ" .
İmam Ahmed'in Müsned'inde, her mümin için ruhunun cennette olacağına, orada serbestçe dolaşıp meyvelerinden yiyeceğine, oradaki güzellik ve sevinci göreceğine ve Allah'ın kendisi için hazırladığı ikramı müşahede edeceğine dair müjde içeren bir hadis rivayet etmiş bulunuyoruz; bu, tabi olunan mezhep sahibi dört imamdan üçünün kendisinde birleştiği sahih, aziz ve yüce bir isnadladır. Zira İmam Ahmed [rahimehullâh] bunu [İmam] Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî'den [rahimehullâh], o Mâlik b. Enes el-Asbahî'den [rahimehullâh], o ez-Zührî'den, o Abdurrahman b. Ka'b b. Mâlik'ten, o babasından [radıyallâhu anh] rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Müminin ruhu, Allah onu dirilteceği gün bedenine döndürünceye kadar cennet ağacından beslenen bir kuştur" .
قوله: "يعلق" أي: يأكل .
Hadisteki: "Beslenir/yer" yani yer demektir.
وفي هذا الحديث: "إنَّ روحَ الْمؤْمنِ تَكُونُ عَلَى شَكْلِ طَائِرٍ فِي الْجَنَّةِ".
Bu hadiste: "Müminin ruhu cennette bir kuş suretinde olur" ifadesi yer almaktadır.
وأما أرواح الشهداء، فكما تقدم في حواصل طير خضر، فهي كالكواكب بالنسبة إلى أرواح عموم المؤمنين فإنها تطير بأنفسها، فنسأل الله الكريم المنان أن يثبتنا على الإيمان.
Şehitlerin ruhlarına gelince; daha önce geçtiği üzere, onlar yeşil kuşların kursaklarındadır. Bizzat kendileri uçan genel müminlerin ruhlarına kıyasla onlar [parlak] yıldızlar gibidir. Kerîm ve Mennân olan Allah'tan bizi iman üzere sabit kılmasını dileriz.