وقوله: (فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ [مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ] ) أي: الشهداء الذين قتلوا في سبيل الله أحياء عند الله، وهم فَرحون مما هم فيه من النعمة والغبطة، ومستبشرون بإخوانهم الذين يقتلون بعدهم في سبيل الله أنهم يقدَمون عليهم، وأنهم لا يخافون مما أمامهم ولا يحزنون على ما تركوه وراءهم.
Allah Teâlâ'nın: {(فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ [مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ] )} “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerle sevinç içindedirler ve arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanlara da hiçbir korku olmadığını ve onların üzülmeyeceklerini müjdelemek isterler.” buyruğu, yani: Allah yolunda öldürülen şehitler Allah katında diridirler; içinde bulundukları nimet ve gıptadan dolayı sevinçlidirler ve arkalarından Allah yolunda öldürülecek olan kardeşlerinin kendilerine geleceğinden, önlerindeki [ahiret halleri]nden korkmayacaklarından ve arkalarında bıraktıkları şeyler için de üzülmeyeceklerinden dolayı müjdelenmiş durumdadırlar .
قال محمد بن إسحاق (وَيَسْتَبْشِرُونَ) أي: ويُسَرون بلحوق من خَلْفهم من إخوانهم على ما مَضَوْا عليه من جهادهم؛ ليشركوهم فيما هم فيه من ثواب الله الذي أعطاهم.
Muhammed b. İshâk {(وَيَسْتَبْشِرُونَ)} “Müjdelemek isterler” ifadesi hakkında şöyle demiştir: Yani, arkalarından gelen kardeşlerinin, Allah'ın kendilerine verdiği sevabına ortak olmaları için onların da daha önce sürdürdükleri cihat üzere kendilerine katılmalarına sevinirler.
[و] قال السدي: يُؤتى الشهيد بكتاب فيه: "يَقْدَمُ عَلَيْكَ فُلانٌ يَوْمَ كَذَا وكَذَا، ويَقْدَمُ عَلَيْكَ فُلانٌ يَوْمَ كَذَا وكَذَا، فَيُسَرُّ بِذَلِكَ كَمَا يُسَرُّ أَهْلُ الدُّنْيَا بِقُدُومِ غُيَّابِهِمْ" .
[Ve] es-Süddî şöyle demiştir: Şehide içinde şöyle yazan bir mektup getirilir: "Falanca kimse sana şu şu gün gelecek, filanca kimse de sana şu şu gün gelecek." Dünya ehlinin uzaktaki yakınlarının gelişine sevindikleri gibi o da buna sevinir .
وقال سعيد بن جبير: لَمّا دخلوا الجنة ورَأوْا ما فيها من الكرامة للشهداء قالوا: يا ليت إخواننا الذين في الدنيا يعلمون ما عرفناه من الكرامة، فإذا شهدوا للقتال باشروها بأنفسهم، حتى ويُستشهدوا فيصيبوا ما أصبنا من الخير، فأُخبِر رسولُ الله ﷺ بأمرهم وما هم فيه من الكرامة، وأخبرهم -أي ربهم-[أني] قد أنزلت على نبيكم وأخبرته بأمركم، وما أنتم فيه، فاستَبْشروا بذلك، فذلك قوله: (وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ) الآية.
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Cennete girip orada şehitler için hazırlanmış ikramları gördüklerinde: "Keşke dünyadaki kardeşlerimiz bizim öğrendiğimiz bu ikramı bilselerdi; savaşa hazırlandıklarında bizzat kendileri savaşıp şehit düşselerdi de bizim ulaştığımız bu hayra ulaşsalardı!" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onların durumu ve içinde bulundukları ikram haber verildi. [Rableri de] onlara: "[Ben] Peygamberinize [ayet] indirdim; durumunuzu ve içinde bulunduğunuz hali ona haber verdim" diye bildirdi, onlar da buna sevindiler. İşte: {(وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ)} “Arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanlara da müjdelemek isterler...” ayeti budur.
وقد ثبت في الصحيحين عن أنس، ﵁، في قصة أصحاب بئر مَعُونة السبعين من الأنصار، الذين قتلوا في غداة واحدة، وقَنَت رسول الله ﷺ على الذين قتلوهم، يدعو عليهم ويَلْعَنهم، قال أنس: ونزل فيهم قرآن قرأناه حتى رفع: "أنْ بَلغُوا عَنّا قَوْمَنا أنّا لَقِينَا رَبَّنَا فَرَضِيَ عَنّا وأرْضَانا" .
Sahîhayn'da Enes'ten [radıyallâhu anh] sabit olduğuna göre; Bi'r-i Maûne'de tek bir sabahta öldürülen yetmiş Ensarî kıssasında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları öldürenlere kunut yapmış, onlara beddua edip lanet okumuştur. Enes şöyle demiştir: Onlar hakkında sonradan neshedilip kaldırılıncaya kadar okuduğumuz şu Kur'an indi: "Kavmimize ulaştırın ki biz Rabbimize kavuştuk; O bizden razı oldu, bizi de hoşnut etti."
ثم قال: (يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ) قال محمد بن إسحاق: استبشروا وسُرّوا لما عاينوا من وفاء الموعود وجزيل الثواب.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {(يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ)} “Onlar Allah'tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah'ın müminlerin ecrini zayi etmeyeceğini müjdelerler.” Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Vaadin yerine gelişini ve bol sevabı bizzat gördükleri için müjdelenip sevindiler.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: هذه الآية جمعت المؤمنين كلهم، سواء الشهداء وغيرهم، وقَلَّما ذكر الله فضلا ذكر به الأنبياء وثوابا أعطاهم إلا ذكر ما أعطى الله المؤمنين من بعدهم.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Bu ayet, şehitler olsun başkaları olsun bütün müminleri kapsamıştır. Allah, peygamberlere andığı bir lütfu ve onlara verdiği bir sevabı zikrettiğinde, mutlaka ardından müminlere verdiğini de zikretmiştir.
وقوله: (الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ) هذا كان يوم "حمراء الأسد"، وذلك أن المشركين لما أصابوا ما أصابوا من المسلمين كرُّوا راجعين إلى بلادهم، فلما استمروا في سيرهم تَنَدّمُوا لم لا تَمَّموا على أهل المدينة وجعلوها الفيصلة. فلما بلغ ذلك رسول الله ﷺ ندب المسلمين إلى الذهاب وراءهم ليُرْعِبَهم ويريهم أن بهم قُوّةً وجلدا، ولم يأذنْ لأحد سوى من حضر الوقعة يوم أحد، سوى جابر بن عبد الله ﵁ -لما سنذكره-فانتدب المسلمون على ما بهم من الجراح والإثخان طاعة لله [﷿] ولرسوله ﷺ.
Allah Teâlâ'nın: {(الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ)} “Kendilerine yara isabet ettikten sonra Allah'ın ve Peygamber'in çağrısına uyanlar...” kavline gelince; bu durum Hamrâülesed günü vuku bulmuştur. Şöyle ki; müşrikler Müslümanlara verdikleri zayiatı verdikten sonra memleketlerine dönmek üzere yola koyuldular. Yollarına devam ettiklerinde, Medine halkının işini tamamen bitirmediklerine ve kesin bir sonuca bağlamadıklarına pişman oldular. Bu haber Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca, onları korkutmak ve kendilerinde hâlâ bir kuvvet ve direnç olduğunu onlara göstermek amacıyla Müslümanları onların peşinden gitmeye çağırdı. İleride zikredeceğimiz sebepten dolayı Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh dışında, Uhud günü savaşa katılanlardan başkasına izin vermedi. Müslümanlar da taşıdıkları yaralara ve ağır darbelere rağmen Allah'a [Azze ve Celle] ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat ederek hemen bu çağrıya icabet ettiler.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عبد الله بن يزيد، حدثنا سفيان بن عيينة، عن عمرو، عن عكرمة قال: لما رجع المشركون عن أحد قالوا: لا محمدا قتلتم، ولا الكواعب أردفتم، بئسما صنعتم، ارجعوا. فسمع رسول الله ﷺ، فندب المسلمين فانتدبوا حتى بلغ حَمْراء الأسد -أو: بئر أبي عيينة -الشك من سفيان-فقال المشركون: نرجع من قابل. فرجع رسول الله ﷺ، فكانت تعد غزوة، فأنزل الله ﷿: (الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ)
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Yezîd anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne, Amr'dan, o İkrime'den anlattı; o şöyle dedi: Müşrikler Uhud'dan dönerken: "Ne Muhammed'i öldürdünüz ne de kadınları esir aldınız; ne kötü yaptınız! Geri dönün" dediler. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem işitti ve Müslümanları sefere çağırdı; onlar da Hamrâülesed'e -yahut Bi'ru Ebî Uyeyne'ye kadar vardı-şüphe Süfyân'dandır. Müşrikler: "Gelecek yıl döneriz" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de geri döndü; bu bir gazve sayılırdı . Bunun üzerine Allah celle celâlühû : {(الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ)} “Yaralandıktan sonra yine de Allah'ın ve Peygamber'in çağrısına uyanlar, hele onlardan iyilik edip sakınanlar için büyük bir mükâfat vardır.” ayetini indirdi.
ورواه ابن مَرْدويه من حديث محمد بن منصور، عن سفيان بن عيينة، عن عمرو، عن عكرمة، عن ابن عباس فذكره .
İbn Merdûye bunu Muhammed b. Mansûr hadisinden, o Süfyân b. Uyeyne'den, o Amr'dan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet edip bunu zikretmiştir .
وقال محمد بن إسحاق: كان يوم أحد يوم السبت النصف من شوال، فلما كان الغد من يوم الأحد لستّ عشرةَ ليلة مضت من شوال، أذن مؤذن رسول الله ﷺ في الناس بطلب العدو، وأذن مؤذنه ألا يخرج معنا أحد إلا أحد حضر يومنا بالأمس. فكلمه جابر بن عبد الله بن عَمْرو بن حرام فقال: يا رسول الله، إن أبي كان خَلَّفني على أخوات لي سَبْع وقال: يا بَنَيّ، إنه لا ينبغي لي ولا لك أن نترك هؤلاء النّسوةَ لا رجلَ فيهن، ولست بالذي أوثرك بالجهاد مع رسول الله ﷺ على نفسي، فتخلّف على أخواتك، فتخلفت عليهن، فأذن له رسول الله ﷺ، فخرج معه. وإنما خرج رسول الله مُرْهبا للعدو، وليبلغهم أنه خرج في طلبهم ليظنوا به قوةً، وأن الذي أصابهم لم يُوهنْهم عن عدوهم.
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Uhud günü, Şevval ayının ortasında cumartesi günü idi. Şevval'den on altı gece geçmişken pazar gününün sabahı olunca, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münadisi insanlara düşmanı takip etmeyi duyurdu ve münadisi: "Dün bizimle birlikte bulunan kimseden başkası bizimle çıkmasın" diye ilan etti. Bunun üzerine Câbir b. Abdillâh b. Amr b. Harâm onunla konuşup şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Babam beni yedi kız kardeşimin başında bırakmış ve: 'Ey oğulcağızım! Başlarında hiçbir erkek olmaksızın bu kadınları bırakmamız ne bana ne de sana yakışır; ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile cihada gitme konusunda seni kendime tercih edecek değilim, sen kız kardeşlerinin başında kal' demişti; ben de onların başında kalmıştım." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona izin verdi ve o da onunla birlikte çıktı. Resûlullah ancak düşmanı korkutmak ve onların peşinden çıktığı haberi kendilerine ulaşsın da kendisinde bir güç olduğunu ve başlarına gelen şeyin onları düşmanlarına karşı zayıf düşürmediğini sansınlar diye çıkmıştı.
قال ابن إسحاق: حدثني عبد الله بن خارجة بن زيد بن ثابت، عن أبي السائب مولى عائشة بنت عثمان؛ أن رجلا من أصحاب رَسُول الله ﷺ من بني عبد الأشهل، كان شَهد أحدا قال: شهدتُ أحدا مع رسول الله ﷺ أنا وأخي فرجعنا جريحين، فلما أذّن مُؤذّن رسول الله ﷺ بالخروج في طلب العدوّ، قلتُ لأخي -أو قال لي-: أتفوتنا غزوة مع رسول الله ﷺ؟ والله ما لنا من دابَّة نركبها، وما منّا إلا جريح ثَقيل، فخرجنا مع رسول الله ﷺ، وكنت أيسر جراحا منه، فكان إذا غُلب حملته عُقْبة ومشى عُقْبة حتى انتهينا إلى ما انتهى إليه المسلمون .
İbn İshâk şöyle demiştir: Bana Abdullâh b. Hârice b. Zeyd b. Sâbit, Âişe bint Osmân'ın azatlısı Ebû's-Sâib'den nakletti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından Benî Abdileşhel'e mensup Uhud'a katılmış bir adam şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Uhud'a ben ve kardeşim katıldık ve ikimiz de yaralı olarak döndük. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münadisi düşmanı takip etmek üzere çıkmayı ilan edince, kardeşime -yahut o bana -: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile bir gazveyi kaçıracak mıyız? Vallahi bineceğimiz bir binek hayvanımız yok ve her birimiz ağır yaralıyız' dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktık; ben ondan daha hafif yaralıydım . O takatten düştükçe onu bir müddet sırtımda taşıdım, bir müddet de kendisi yürüdü; nihayet Müslümanların ulaştığı yere ulaştık."
وقال البخاري: حدثنا محمد بن سلام، حدثنا أبو معاوية، عن هشام، عن أبيه، عن عائشة ﵂: (الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ [مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ]) قالت لعروة: يا ابن أختي، كان أبواك منهم الزبير وأبو بكر، ﵄، لمّا أصاب نبي الله ﷺ ما أصابه يوم أحد، وانصرف عنه المشركون، خاف أن يرجعوا فقال: "مَنْ يَرْجِعُ فِي إثْرِهِمْ؟ " فانتدبَ منهم سبعون رجلا فيهم أبو بكر والزبير، ﵄.
Buhârî şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Sellâm anlattı, bize Ebû Muâviye, Hişâm'dan, o babasından, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan nakletti: { الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Kendilerine yara isabet ettikten sonra bile Allah'ın ve Peygamber'in çağrısına uyanlar; onlardan iyilik edip [fenalıktan] sakınanlar için büyük bir mükâfat vardır.” [Âişe], Urve'ye dedi ki: "Ey kız kardeşimin oğlu! Babaların -ez-Zübeyr ve Ebû Bekir radıyallâhu anhümâ- onlardandı. Uhud günü Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'in başına gelenler gelip de müşrikler geri döndüğünde, onların tekrar geri dönmelerinden endişe etti ve: «Onların ardından kim gidecek?» buyurdu. Bunun üzerine içlerinde Ebû Bekir ve ez-Zübeyr'in radıyallâhu anhümâ de bulunduğu yetmiş kişi gönüllü olarak ileri atıldı."
هكذا رواه البخاري منفردا به، بهذا السياق. وهكذا رواه الحاكم في مستدركه عن الأصَم، عن العباس الدوري، عن أبي النضر، عن أبى سعيد المؤدب، عن هشام بن عروة، به، ثم قال: صحيح ولم يخرجاه. كذا قال .
Buhârî bunu bu lafızla tek başına böyle rivayet etmiştir. Hâkim de Müstedrek'inde el-Asam'dan, o Abbâs ed-Dûrî'den, o Ebû'n-Nadr'dan, o Ebû Saîd el-Müeddib'den, o Hişâm b. Urve'den bu isnadla rivayet etmiş ve: "Sahîhtir fakat tahric etmemişlerdir" demiştir; böyle demiştir .
ورواه أيضا من حديث إسماعيل بن أبي خالد، عن البَهِيّ، عن عروة قال: قالت لي عائشة: يا بُني، إن أباك من الذين استجابوا لله والرسول من بعد ما أصابهم القرح. ثم قال: صحيح على شرط الشيخين، ولم يخرجاه .
Bunu ayrıca İsmâîl b. Ebî Hâlid hadisinden, o el-Behiyy'den, o Urve'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Âişe bana: "Ey oğulcağızım! Baban, yaralandıktan sonra yine de Allah'ın ve Peygamber'in çağrısına uyanlardandı" dedi. Sonra [Hâkim]: "Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir, ancak tahric etmemişlerdir" demiştir .
وروى ابن ماجة، عن هشام بن عمّار، وهُدْبَة بن عبد الوهاب عن سفيان بن عيينة، عن هشام بن عروة به وهكذا رواه سعيد بن منصور وأبو بكر الحميدي في مسنده عن سفيان، به .
İbn Mâce de Hişâm b. Ammâr ve Hudbe b. Abdilvehhâb'dan, onlar Süfyân b. Uyeyne'den, o Hişâm b. Urve'den bu isnadla rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr ve Ebû Bekir el-Humeydî de Müsned'inde Süfyân'dan bu isnadla böylece rivayet etmiştir .
وقال أبو بكر بن مَرْدُويه. حدثنا عبد الله بن جعفر من أصل كتابه، أنبأنا سَمويه، أنبأنا عبد الله بن الزبير، أنبأنا سفيان، أنبأنا هشام، عن أبيه، عن عائشة قالت: قال لي رسول الله ﷺ: "إنْ كَانَ أبَواك لَمن الَّذِينَ اسْتَجَابُوا للهِ والرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ القَرْحُ: أبو بكر والزبير، ﵄" .
Ebû Bekir b. Merdûye şöyle demiştir: Bize Abdullâh b. Ca'fer bizzat kendi kitabının aslından anlattı, bize Semmeveyh haber verdi, bize Abdullâh b. ez-Zübeyr haber verdi, bize Süfyân haber verdi, bize Hişâm, babasından, o Âişe'den haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle buyurdu: "Şüphesiz iki baban da yaralandıktan sonra Allah'ın ve Resûlü'nün çağrısına uyanlardandı : Ebû Bekir ve ez-Zübeyr [radıyallâhu anhümâ]" .
ورفْعُ هذا الحديث خطأ محض من جهة إسناده، لمخالفته رواية الثقات من وقْفه على عائشة كما قدمناه، ومن جهة معناه، فإن الزبير ليس هو من آباء عائشة، وإنما قالت عائشة لعروة بن الزبير ذلك لأنه ابن أختها أسماء بنت أبي بكر الصديق، ﵃.
Bu hadisin merfû kılınması, isnadı yönünden sırf bir hatadır; zira daha önce sunduğumuz üzere sika ravilerin bunu Âişe'nin mevkûf sözü olarak rivayet etmelerine aykırıdır. Anlamı yönünden de böyledir; zira ez-Zübeyr Âişe'nin babalarından değildir. Âişe, Urve b. ez-Zübeyr'e bunu sırf onun kız kardeşi Esmâ bint Ebî Bekir es-Sıddîk'ın [radıyallâhu anhümâ] oğlu olduğu için söylemiştir.
وقال ابن جرير: حدثني محمد بن سعد، حدثني أبي، [حدثني] عَمي، حدثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قال: إن الله قَذَفَ في قَلْب أبي سفيان الرُّعْب يوم أحد بعد ما كان منه ما كان، فرجع إلى مكة، فقال النبي ﷺ: "إنَّ أبَا سُفْيَانَ قَدْ أَصَابَ مِنْكُمْ طَرَفًا، وَقَدْ رَجَعَ، وَقَذَفَ اللهُ فِي قَلْبِهِ الرُّعْبَ". وكانت وقعةُ أحد في شوال، وكان التجار يَقْدَمون المدينة في ذي القعدة، فينزلون ببدر الصغرى في كل سنة مَرة، وإنهم قدموا بعد وقعة أحد وكان أصاب المؤمنين القرح، واشتكوا ذلك إلى النبي ﷺ، واشتد عليهم الذي أصابهم. وإن رسول الله ﷺ نَدَب الناس لينطلقوا معه، ويتبعوا ما كانوا مُتَّبعين، وقال: "إنَّمَا يَرْتَحِلُونَ الآنَ فَيَأْتُونَ الْحَجَّ ولا يَقْدرُونَ عَلَى مِثْلِهَا حَتَّى عَامٍ مُقْبِلٍ". فجاء الشيطان فخوف أولياءه فقال: إن الناس قد جمعوا لكم فأبى عليه الناس أن يتبعوه، فقال: "إنَّي ذَاهِبٌ وإنْ لمْ يَتْبَعْنِي أحَدٌ". لأحضض الناس، فانتدب معه أبو بكر الصديق، وعمر،
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, bana babam anlattı, [bana] amcam anlattı, bana babam babasından, o İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Uhud günü Ebû Süfyân'dan sadır olan şeyler vuku bulduktan sonra Allah onun kalbine korku saldı da o Mekke'ye geri döndü. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ebû Süfyân sizden bir kısım [insana] zarar verdi ve geri döndü; Allah da onun kalbine korku saldı» buyurdu. Uhud Savaşı Şevval ayında meydana gelmişti. Tüccarlar ise Zilkade ayında Medine'ye gelir, her yıl bir kez Küçük Bedir'e konaklarlardı. Onlar Uhud Savaşı'ndan sonra geldiler. Müminler ise yaralanmışlardı; bu durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz ettiler ve başlarına gelenler kendilerine pek ağır geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanları kendisiyle birlikte sefere çıkmaya ve takip ettikleri kimseleri izlemeye çağırdı ve şöyle buyurdu: «Onlar ancak şimdi yola çıkıp hacca giderler ve gelecek yıla kadar bir daha benzerine güç yetiremezler». Bunun üzerine şeytan gelip dostlarını korkuttu ve: “İnsanlar size karşı [ordu] topladılar” dedi. İnsanlar onun peşinden gitmeye yanaşmadılar. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «İnsanları teşvik etmek için, peşimden hiç kimse gelmese dahi ben kesinlikle gideceğim» buyurdu. Bunun üzerine Ebû Bekir es-Sıddîk, Ömer,
وعثمان، وعلي، والزبير، وسعد، وطلحة، وعبد الرحمن بن عوف، وعبد الله بن مسعود، وحذيفة بن اليمان، وأبو عبيدة بن الجراح في سبعين رجلا فساروا في طلب أبي سفيان، فطلبوا حتى بلغوا الصفراء، فأنزل الله [﷿] (الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ [الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ]) .
Osmân, Ali, ez-Zübeyr, Sa'd, Talha, Abdurrahman b. Avf, Abdullâh b. Mes'ûd, Huzeyfe b. el-Yemân ve Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh yetmiş kişilik bir grup içinde onunla birlikte çıkmaya talip oldular. Ebû Süfyân'ı aramak üzere yola çıktılar ve es-Safrâ'ya varıncaya kadar takip ettiler. Bunun üzerine Allah [celle celâlühû] : {(الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ [الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ]) } “Yaralandıktan sonra yine de Allah'ın ve Peygamber'in çağrısına uyanlar, hele onlardan iyilik edip sakınanlar için büyük bir mükâfat vardır.” ayetini indirdi.
ثم قال ابن إسحاق: فخرج رسول الله ﷺ حتى انتهى إلى حمراء الأسد، وهي من المدينة على ثمانية أميال.
Sonra İbn İshâk şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çıkıp nihayet Medine'ye sekiz mil mesafede bulunan Hamrâülesed'e vardı.
قال ابن هشام: واستعمل على المدينة ابن أم مَكْتوم فأقام بها الاثنين والثلاثاء والأربعاء، ثم رجع إلى المدينة. وقد مَر به -كما حدثني عبد الله بن أبي بكر-معبد بن أبي مَعْبد الخزاعي، وكانت خُزاعة -مسلمهم ومشركهم-عيبة نُصح لرسول الله ﷺ بتِهامة، صَفْقَتُهم معه، لا يخفون عنه شيئا كان بها، ومعبد يومئذ مشرك فقال: يا محمد، أما والله لقد عَزّ علينا ما أصابك في أصحابك، ولوَددْنا أن الله عافاك فيهم. ثم خرج ورسول الله ﷺ بحمراء الأسد، حتى لقي أبا سفيان بن حرب ومن معه بالرَّوحاء، وقد أجمعوا الرجعة إلى رسول الله ﷺ وأصحابه وقالوا: أصبنا حَد أصحابه وقادتهم وأشرافهم، ثم نرجع قبل أن نستأصلهم .. لنُكرّنَّ على بقيتهم فَلَنَفْرُغَنَّ منهم. فلما رأى أبو سفيان معبدا قال: ما وراءك يا معبد؟ قال: محمد قد خرج في أصحابه يطلبكم في جَمْع لم أر مثله قط، يتحرقون عليكم تحرقا، قد اجتمع معه من كان تخلف عنه في يومكم، وندموا على ما صنعوا، فيهم من الحَنَق عليكم شيء لم أر مثله قط. قال: ويلك. ما تقول؟ قال: والله ما أرى أن ترتحل حتى ترى نواصي الخيل -قال: فوالله لقد أجمعنا الكرة عليهم لنستأصل بقيتهم. قال: فإني أنهاك عن ذلك. ووالله لقد حملني ما رأيت على أن قلت فيهم أبياتا من شعر، قال: وما قلت؟ قال: قلت:
İbn Hişâm şöyle dedi: Medine üzerine İbn Ümmü Mektûm'u vekil tayin etti; orada pazartesi, salı ve çarşamba günleri kaldı, sonra Medine'ye döndü. Abdullâh b. Ebî Bekir'in bana naklettiğine göre, Ma'bed b. Ebî Ma'bed el-Huzâî onun yanına uğradı. Huzâa kabilesi -Müslümanı olsun müşriki olsun- Tihâme'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için sırdaş ve samimi bir topluluktu; ahitleri onunlaydı, orada cereyan eden hiçbir şeyi ondan gizlemezlerdi. Ma'bed o gün müşrikti; şöyle dedi: "Ey Muhammed! Vallahi ashâbının başına gelenler bize çok ağır geldi; Allah'ın onlar hususunda sana afiyet vermesini ne kadar isterdik!" Sonra ayrıldı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hamrâülesed'de iken o Ravhâ'da Ebû Süfyân b. Harb ve yanındakilerle karşılaştı. Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbına geri dönmeye kesin karar vermişler ve: "Onların ashâbının keskin gücünü, komutanlarını ve ileri gelenlerini vurduk, sonra köklerini kazımadan mı döneceğiz? Kalanlarının üzerine mutlaka tekrar saldıracağız ve işlerini bitireceğiz" diyorlardı. Ebû Süfyân Ma'bed'i görünce: "Arkanda ne haber var ey Ma'bed?" dedi. O da: "Muhammed daha önce bir benzerini hiç görmediğim bir kalabalık içinde ashâbıyla birlikte sizi aramak üzere çıktı; size karşı öfkeden alev alev yanıyorlar. O günkü savaşınızda geri kalanlar da ona katılmış ve yaptıklarına pişman olmuşlar; içlerinde size karşı öyle bir kin ve öfke var ki benzerini hiç görmedim" dedi. [Ebû Süfyân]: "Yazıklar olsun sana! Sen ne diyorsun?" dedi. Ma'bed: "Vallahi atların perçemlerini görmeden buradan ayrılabileceğinizi sanmıyorum" dedi. [Ebû Süfyân]: "Vallahi biz onların kalanlarının kökünü kazımak için üzerlerine tekrar saldırmaya karar vermiştik" deyince, Ma'bed: "Ben sana bunu yapmamanı tavsiye ederim. Vallahi gördüklerim beni onlar hakkında birtakım beyitler söylemeye sevk etti" dedi. Ebû Süfyân: "Ne dedin?" deyince, o: "Şöyle dedim:" karşılığını verdi:
كادَتْ تُهدُّ منَ الأصوات رَاحلتي … إذْ سَالَت الأرضُ بالجُرْدِ الأبابيل
Yeryüzü bölük bölük yalınkat atlarla çağlayıp aktığında, binek devem seslerden neredeyse yıkılacaktı,
تَرْدى بأسْدٍ كرام لا تَنَابلة … عنْد اللّقاء ولا ميل مَعَازيل
Karşılaşma anında cüceleşmeyen, zayıf ve silahsız olmayan asil aslanları koşturan atlarla,
فَظَلْتُ عَدْوا أظُنُّ الأرض مائلةً … لَمَّا سَمَوا برئيس غير مَخْذول
Onlar yalnız bırakılmayan bir önderle yüceldiklerinde, koşarak yeryüzünün eğildiğini sanarak sabahladım,
فقلتُ: ويل ابن حَرْب من لقائكُمُ … إذا تَغَطْمَطَت البطحاء بالجيل
Dedim ki: Vadi o toplulukla dalgalanıp çalkalandığında , Harb'in oğlunun sizinle karşılaşmaktan vay haline!
إني نذير لأهل البَسْل ضَاحيَةً … لكل ذي إرْبَة منهم ومعقول
Ben haram ay ehline, onlardan her akıl ve basiret sahibine açıkça bir uyarıcıyım,
من جَيْش أحمدَ لا وَخْشٍ تَنَابِلة … وليس يُوصف ما أنذرت بالقيل
Ahmed'in bayağı ve cüce olmayan ordusundan; uyardığım şey lakırdı ile tarif edilemez.
قال: فثنى ذلك أبا سفيان ومن معه.
Dedi ki: Bu sözler Ebû Süfyân'ı ve yanındakileri geri çevirdi.
ومر به ركب من بني عبد القيس، فقال: أين تريدون؟ قالوا: نريدُ المدينة. قال: ولم؟ قالوا:
Abdülkays oğullarından bir kervan onun yanından geçti. [Ebû Süfyân]: "Nereye gitmek istiyorsunuz?" dedi. Onlar: "Medine'ye gitmek istiyoruz" dediler. [Ebû Süfyân]: "Niçin?" diye sordu. Onlar:
بعكاظ إذ وَافَيْتُمونا قالوا: نعم. قال: فإذا وافيتموه فأخبروه أنا قد أجمعنا المسير إليه وإلى أصحابه لنستأصل بقيتهم، فمر الركب برسول الله ﷺ وهو بحمراء الأسد، فأخبروه بالذي قال أبو سفيان وأصحابه، فقالوا: حسبنا الله ونعم الوكيل .
"Ukâz'da yanımıza geldiğinizde [erzak almak için]" dediler. Ebû Süfyân: "Evet" dedi. Devamla: "Onun yanına vardığınızda, kalanlarının kökünü kazımak için ona ve ashâbına doğru yürümeye kesin karar verdiğimizi haber verir misiniz?" dedi. Kervan , Hamrâülesed'de bulunan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına uğradı ve Ebû Süfyân ile ashâbının dediklerini ona haber verdiler. Bunun üzerine: "Allah bize yeter, O ne güzel vekildir" dediler .
وذكر ابن هشام عن أبي عُبيدة قال: قال رسول الله ﷺ حين بلغه رجوعهم: "وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ سُوِّمَتْ لَهُمْ حِجَارَةٌ لَوْ صُبِّحُوا بَها لَكَانُوا كَأَمْسِ الذَّاهِبِ" .
İbn Hişâm, Ebû Ubeyde'den naklen şöyle dediğini zikretti: Müşriklerin geri döndüğü haberi kendisine ulaştığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, onlara birtakım taşlar işaretlenmişti; şayet sabahlasalardı geçen dünkü gün gibi yok olup giderlerdi" buyurdu .
وقال الحسن البصري [في قوله] (الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ) إن أبا سفيِان وأصحابه أصابوا من المسلمين ما أصابوا ورجعوا، فقال رسول الله ﷺ: "إنَّ أبَا سُفْيَانَ قَدْ رَجَعَ وَقَدْ قَذَفَ اللهُ فِي قَلْبِهِ [الرُّعْبَ] فمن يَنْتَدبُ فِي طَلَبِهِ؟ " فقام النبي ﷺ، وأبو بكر وعُمَر، وعثمان، وعلي، وناس من أصحاب النبي ﷺ، فاتبعوهم، فبلغ أبا سفيان أن النبي ﷺ، يطلبه فلقي عيرا من التجار فقال: ردُّوا محمدا ولكم من الجُعْل كذا وكذا، وأخْبروهم أني قد جمعت لهم جموعا، وأنني راجع إليهم. فجاء التجار فأخبروا بذلك رسول الله ﷺ، فقال النبي ﷺ: (حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ) فأنزل الله هذه الآية.
Hasan-ı Basrî [Allah Teâlâ'nın] : {(الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ)} “Yaralandıktan sonra yine de Allah'ın ve Peygamber'in çağrısına uyanlar...” kavli hakkında şöyle demiştir: Ebû Süfyân ve ashâbı Müslümanlara verdikleri zararı verip döndüler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ebû Süfyân geri döndü ve Allah onun kalbine [korku] saldı; onu takip etmeye kim talip olur?" buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Ömer, Osmân, Ali ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birtakım kimseler kalkıp onları takip ettiler. Ebû Süfyân'a Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisini aradığı haberi ulaşınca, tüccarlardan bir kervanla karşılaştı ve: "Muhammed'i geri çevirin, size şu kadar şu kadar ücret vereyim; onlara benim kendilerine karşı ordular topladığımı ve üzerlerine geri dönmekte olduğumu haber verin" dedi. Tüccarlar gelip bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdiler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: {(حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ)} “Allah bize yeter, O ne güzel vekildir” buyurdu. Allah da bu ayeti indirdi.
وهكذا قال عِكْرِمة، وقتادة وغير واحد: إن هذا السياق نزل في شأن [غزوة] "حَمْراء الأسد"، وقيل: نزلت في بَدْر الموعد، والصحيح الأول.
İkrime, Katâde ve pek çok kimse de şöyle demiştir: Bu siyak "Hamrâülesed [Gazvesi]" hakkında inmiştir. Bedr-i Mev'id hakkında indiği de söylenmiştir; ancak doğru olan birincisidir.
وقوله: (الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا [وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ] ) أي: الذين توعدهم الناس [بالجموع] وخوفوهم بكثرة الأعداء، فما اكترثوا لذلك، بل توكلوا على الله واستعانوا به (وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ)
Allah Teâlâ'nın: {(الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا [وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ] )} “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!' dediler de bu onların imanını artırdı ve: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir' dediler.” kavli; yani: İnsanların [büyük ordularla] kendilerini tehdit ettiği, düşmanların çokluğu ile onları korkuttuğu, fakat buna hiç aldırış etmeyip bilakis Allah'a tevekkül eden, O'ndan yardım dileyen ve: {(وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ)} “ve: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir' dediler” kimselerdir.
قال البخاري: حدثنا أحمد بن يونس، أراه قال: حدثنا أبو بكر، عن أبي حَصين، عن أبي الضُّحَى، عن ابن عباس: (حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ) قالها إبراهيم ﵇ حين أُلْقي في النار وقالها محمد ﷺ حين قالوا: (إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ)
Buhârî şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Yûnus anlattı -öyle sanıyorum ki şöyle dedi-: Bize Ebû Bekir, Ebû Hasîn'den, o Ebû'd-Duhâ'dan, o İbn Abbâs'tan anlattı: {(حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ)} “Allah bize yeter, O ne güzel vekildir” sözünü ateşe atıldığı vakit İbrâhim aleyhisselâm söylemiştir; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de: {(إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ)} “'İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!' dediklerinde bu onların imanını artırdı ve: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir' dediler” ayetinde geçtiği üzere söylemiştir.
وقد رواه النسائي، عن محمد بن إسماعيل بن إبراهيم وهارون بن عبد الله، كلاهما عن يحيى بن أبي بُكَير، عن أبي بكر -وهو ابن عياش-به. والعجب أن الحاكم [أبا عبد الله] رواه من حديث أحمد بن يونس، به، ثم قال: صحيح على شرط الشيخين ولم يخرجاه .
Bunu Nesâî de Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhim ve Hârûn b. Abdillâh'tan, her ikisi Yahyâ b. Ebî Bükeyr'den, o Ebû Bekir'den -ki o İbn Ayyâş'tır- bu isnadla rivayet etmiştir. Şaşılacak şeydir ki Hâkim [Ebû Abdillâh] bunu Ahmed b. Yûnus hadisinden bu isnadla rivayet etmiş, sonra da: "Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir, ancak tahric etmemişlerdir" demiştir .
ثم رواه البخاري عن أبي غَسَّان مالك بن إسماعيل، عن إسرائيل، عن أبي حصين، عن
Sonra Buhârî bunu Ebû Gassân Mâlik b. İsmâîl'den, o İsrâîl'den, o Ebû Hasîn'den, o
أبي الضُّحَى، عن ابن عباس قال: كان آخر قول إبراهيم، ﵇، حين ألقي في النار: (حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ) .
Ebû'd-Duhâ'dan, o İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: İbrâhim aleyhisselâm ateşe atıldığında son sözü: {(حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ)} “Allah bize yeter, O ne güzel vekildir” olmuştur.
وقال عبد الرزاق: قال ابن عيينة: وأخبرني زكريا، عن الشَّعْبِي، عن عبد الله بن عمرو قال: هي كلمة إبراهيم ﵇ حين ألقي في البنيان. رواه ابن جرير.
Abdürrezzâk şöyle demiştir: İbn Uyeyne dedi ki: Bana Zekeriyyâ, eş-Şa'bî'den, o Abdullâh b. Amr'dan bildirdi; o şöyle demiştir: O, ateşe/yapıya atıldığında İbrâhim aleyhisselâm'ın sözüdür. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال أبو بكر بن مَرْدُويه: حدثنا محمد بن مَعْمَر، حدثنا إبراهيم بن موسى الثوري أخبرنا عبد الرحيم بن محمد بن زياد السكري، أنبأنا أبو بكر بن عياش، عن حميد الطويل، عن أنس بن مالك، عن النبي ﷺ أنه قيل له يوم أحد: إن الناس قد جمعوا لكم فاخشوهم. فأنزل الله هذه الآية .
Ebû Bekir b. Merdûye şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ma'mer anlattı, bize İbrâhim b. Mûsâ es-Sevrî anlattı, bize Abdürrahîm b. Muhammed b. Ziyâd es-Sükkerî haber verdi, bize Ebû Bekir b. Ayyâş, Humeyd et-Tavîl'den, o Enes b. Mâlik'ten, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den haber verdi ki; Uhud günü ona: "İnsanlar sizin için toplandılar, onlardan korkun" denildi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi .
وروى أيضا بسنده عن محمد بن عُبَيد الله الرافعي، عن أبيه، عن جده أبي رافع أن النبي ﷺ وَجَّه عليا في نفر معه في طلب أبي سفيان، فلقيهم أعرابي من خزاعة فقال: إن القوم قد جمعوا لكم قالوا: حسبنا الله ونعم الوكيل. فنزلت فيهم هذه الآية.
Ayrıca kendi isnadıyla Muhammed b. Ubeydillâh er-Râfiî'den, o babasından, o dedesi Ebû Râfi'den rivayet etti ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'yi beraberindeki bir grup insanla Ebû Süfyân'ı aramak üzere gönderdi. Huzâa'dan bir bedevi onlarla karşılaştı ve: "Topluluk sizin için toplandı" dedi. Onlar: "Allah bize yeter, O ne güzel vekildir" dediler. Bunun üzerine onlar hakkında bu ayet indi.
ثم قال ابن مَرْدُويه: حدثنا دَعْلَجَ بن أحمد، أخبرنا الحسن بن سفيان، أنبأنا أبو خَيْثَمَة مُصْعَب بن سعيد، أنبأنا موسى بن أعين، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إذَا وَقَعْتُمْ فِي الأمْرِ العظيمِ فَقُولُوا: حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ" .
Sonra İbn Merdûye şöyle demiştir: Bize Da'lec b. Ahmed anlattı, bize el-Hasan b. Süfyân haber verdi, bize Ebû Hayseme Mus'ab b. Saîd haber verdi, bize Mûsâ b. A'yen, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Büyük bir işe düştüğünüzde: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir' deyiniz."
هذا حديث غريب من هذا الوجه.
Bu vecihten bu hadis gariptir.
وقد قال الإمام أحمد: حدثنا حَيْوَة بن شُرَيح وإبراهيم بن أبي العباس قالا حدثنا بَقِيَّة، حدثنا بَحِير بن سَعْد، عن خالد بن مَعْدان، عن سيف، عن عوف بن مالك أنه حدثهم: أن النبي ﷺ قَضَى بين رجلين فقال المقضي عليه لما أدبر: حسبي الله ونعم الوكيل. فقال رسول الله ﷺ: "رُدُّوا عَلَيَّ الرَّجُلَ". فقال: "ما قلتَ؟ ". قال: قلتُ: حسبي الله ونعم الوكيل. فقال رسول الله ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ يَلُومُ عَلَى الْعَجْزِ، وَلَكِنْ عَلَيْكَ بِالْكَيْسِ، فَإِذَا غَلَبَكَ أَمْرٌ فَقُلْ: حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ".
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hayve b. Şüreyh ve İbrâhim b. Ebî'l-Abbâs anlattılar, dediler ki: Bize Bakiyye anlattı, bize Bahîr b. Sa'd, Hâlid b. Ma'dân'dan, o Seyf'ten, o Avf b. Mâlik'ten anlattı ki; o kendilerine şöyle anlatmıştır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem iki adam arasında hüküm verdi. Aleyhine hüküm verilen adam arkasını dönüp giderken: "Allah bana yeter, O ne güzel vekildir" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Adamı bana geri çevirin" buyurdu. Sonra ona: "Ne dedin?" buyurdu. Adam: "Allah bana yeter, O ne güzel vekildir dedim" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah acziyeti kınar; lâkin sen akıllı ve tedbirli davranmaya bak. Bir iş sana üstün gelirse o zaman: 'Allah bana yeter, O ne güzel vekildir' de."
وكذا رواه أبو داود والنسائي من حديث بقية عن بَحِير، عن خالد، عن سَيْف -وهو الشامي، ولم ينسب -عن عوف بن مالك، عن النبي ﷺ، بنحوه .
Ebû Dâvûd ve Nesâî de Bakiyye hadisinden, o Bahîr'den, o Hâlid'den, o Seyf'ten -ki o Şamlıdır, nesebi belirtilmemiştir-, o Avf b. Mâlik'ten, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun bir benzerini böylece rivayet etmişlerdir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا أسباط، حدثنا مُطَرِّف، عن عَطية، عن ابن عباس [في قوله: {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ} [المدثر: ٨] قال: قال رسول الله ﷺ: "كَيْفَ أَنْعَمُ وَصَاحِبُ الْقَرْنِ قَدْ الْتَقَمَ الْقَرْنَ وَحَنَى جَبْهَتَهُ، يَسْمَعُ مَتَى يُؤْمَرُ فَيَنْفُخُ". فقال أصحاب محمد ﷺ: فما نقول؟ قَالَ: "قُولُوا: حَسْبُنَا اللَّهُ
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Esbât anlattı, bize Mutarrif, Atıyye'den, o İbn Abbâs'tan [{فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ} “Sûra üflendiği zaman” [el-Müddessir: 8] âyeti hakkında] nakletti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «كَيْفَ أَنْعَمُ وَصَاحِبُ الْقَرْنِ قَدْ الْتَقَمَ الْقَرْنَ وَحَنَى جَبْهَتَهُ، يَسْمَعُ مَتَى يُؤْمَرُ فَيَنْفُخُ» «Sûr sahibi boruyu ağzına almış, alnını eğmiş, ne zaman emredilip de üfleyeceğini can kulağıyla dinlerken ben nasıl nimete erip rahat edebilirim?» Bunun üzerine Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbı: "O halde biz ne diyelim?" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Şöyle deyin: 'Allah bize yeter
وَنِعْمَ الْوَكِيلُ عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا".
O ne güzel vekildir; biz Allah'a tevekkül ettik" buyurdu.
وقد روي هذا من غير وجه، وهو حديث جيد وروينا عن أم المؤمنين عائشة وزينب [بنت جحش] ﵄، أنهما تفاخرتا فقالت زينب: زَوجني الله وزوجَكُن أهاليكن وقالت عائشة: نزلت براءتي من السماء في القرآن. فَسَلَّمَت لها زينب، ثم قالت: كيف قلتِ حين ركبت راحلة صَفْوان بن المعطل؟ فقالت: قلت: حسبي الله ونعم الوكيل، فقالت زينب: قلت كلمة المؤمنين .
Bu hadis başka vecihlerden de rivayet edilmiştir ve ceyyid bir hadistir . Müminlerin annesi Âişe ve Zeyneb [bint Cahş]'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğimize göre , ikisi karşılıklı övünmüşlerdi; Zeyneb: "Sizi aileleriniz evlendirdi, beni ise Allah evlendirdi" demişti . Âişe de: "Benim suçsuzluğum gökten Kur'an'da indi" dedi. Zeyneb bunu ona teslim etti, sonra: "Safvân b. el-Muattal'ın bineğine bindiğin zaman ne demiştin?" dedi. Âişe: "'Allah bana yeter, O ne güzel vekildir' demiştim" dedi. Zeyneb de: "Müminlerin sözünü söylemişsin" dedi .
{فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ (١٧٤) إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٥)}
{فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ (١٧٤) إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٥)} “Bunun üzerine kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan, Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler ve Allah'ın rızasına uydular. Allah büyük lütuf sahibidir. (174) İşte o şeytan, ancak kendi dostlarını korkutur. Eğer mümin iseniz onlardan korkmayın, benden korkun. (175)”
ولهذا قال تعالى: (فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ) أي: لما توكلوا على الله كفاهم ما أهمَّهُمْ وَرد عنهم بأس من أراد كيدهم، فرجعوا إلى بلدهم (بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ) مما أضمر لهم عدوهم (وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ)
Bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ) Yani: Allah'a tevekkül ettiklerinde, O da onların tasa duydukları şeylerde kendilerine yetti ve onlara tuzak kurmak isteyenlerin şerrini onlardan savdı. Böylece düşmanlarının onlar için gizlediği hiçbir kötülük kendilerine dokunmadan, (بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ) memleketlerine döndüler (وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ) [ve Allah'ın rızasına uydular. Allah büyük lütuf sahibidir].
قال البيهقي: أخبرنا أبو عبد الله الحافظ، حدثنا أبو بكر بن داود الزاهد، حدثنا محمد بن نُعَيم، حدثنا بِشْر بن الحكم، حدثنا مُبشِّر بن عبد الله بن رَزِين، حدثنا سفيان بن حسين، عن يعلى بن مسلم، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس في قول الله تعالى (فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ) قال: النعمة أنهم سلمُوا، والفضل أن عيرا مرت، وكان في أيام الموسم، فاشتراها رسولُ الله ﷺ فربح فيها مالا فقسمه بين أصحابه.
el-Beyhakî şöyle demiştir: Bize Ebû Abdillâh el-Hâfız haber verdi, bize Ebû Bekr b. Dâvûd ez-Zâhid anlattı, bize Muhammed b. Nüaym anlattı, bize Bişr b. el-Hakem anlattı, bize Mübeşşir b. Abdillâh b. Rezîn anlattı, bize Süfyân b. Hüseyn, Ya'lâ b. Müslim'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın (فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ) kavli hakkında nakletti; o şöyle demiştir: Nimet, onların sağ salim kurtulmalarıdır; lütuf ise bir kervanın uğramasıdır; bu da panayır günlerine denk gelmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o kervandan mal satın alıp kâr elde etti ve bu kârı ashâbı arasında paylaştırdı.
وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد في قوله: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ} قال: [هذا] أبو سفيان، قال لمحمد ﷺ: موعدكم بدر، حيثُ قتلتم أصحابنا. فقال محمد ﷺ: "عَسَى". فانطلق رسول الله ﷺ لموعِده حتى نزل بدرًا، فوافقوا السوق فيها وابتاعوا فذلك قول الله ﷿: (فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ [وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ] ) قال: وهي غزوة بدر الصغرى.
İbn Ebî Necîh de Mücâhid'den {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ} “Onlar ki bazı kimseler kendilerine: 'İnsanlar sizin için toplandılar, onlardan korkun!' dediler...” kavli hakkında şöyle rivayet etmiştir: [Bu sözü söyleyen] Ebû Süfyân idi; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Buluşma yerimiz, adamlarımızı öldürdüğünüz Bedir olsun' demişti. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de: 'Umarım [öyle olur]' buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buluşma yerine doğru yola çıktı ve Bedir'e indi. Orada kurulan panayıra rastlayıp alışveriş yaptılar . İşte Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli bunu anlatmaktadır: (فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ [وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ] ) [Mücâhid]: 'Bu, Bedrü's-Suğrâ (Küçük Bedir) Gazvesi'dir' demiştir.
رواه ابن جرير. وروى [أيضا] عن القاسم، عن الحُسَين، عن حجاج، عن ابن جُرَيج قال: لما عهد رسول الله ﷺ لموعد أبي سفيان، فجعلوا يلقون المشركين ويسألونهم عن قريش، فيقولون قد جمعوا لكم يكيدونهم بذلك، يريدون أن يرْعَبُوهم فيقول المؤمنون: (حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ) حتى قدموا بدرا، فوجدوا أسواقها عافية لم ينازعهم فيها أحد، قال: رَجُل من المشركين فأخبر أهل مَكَّة بخيل محمد، وقال في ذلك:
Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir. [Yine o] el-Kâsım'dan, o el-Hüseyn'den, o Haccâc'dan, o da İbn Cüreyc'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Süfyân ile sözleştiği vakte hazırlandığında, [Müslümanlar] müşriklerle karşılaşıyor ve onlara Kureyş'i soruyorlardı. Onlar da [Müslümanlara] hile yapmak ve onları korkutmak isteyerek: "Gerçekten onlar sizin için toplandılar" diyorlardı. Müminler ise { حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!” diyorlardı. Nihayet Bedir'e geldiler ve pazar yerlerini esenlik içinde buldular; orada hiç kimse kendileriyle çekişmedi. [Râvi] dedi ki: Müşriklerden bir adam [Mekke'ye varıp] Mekke halkına Muhammed'in süvarilerini haber verdi ve bu hususta şöyle dedi:
نَفَرَتْ قَلُوصِي من خُيول محمد … وَعَجْوَةٍ منْثُورةٍ كالعُنْجُدِ
Muhammed'in atlılarından ürküp kaçtı genç devem… Ve kuru üzüm gibi saçılmış acve hurmalarından,
واتَّخَذَتْ ماء قُدَيْدٍ مَوْعدي
Kudeyd suyunu kendine buluşma yeri edindi.
ثم قال ابن جرير: هكذا أنشدنا القاسم، وهو خطأ، وإنما هو:
Sonra İbn Cerîr şöyle demiştir: el-Kâsım bize şiiri bu şekilde okudu; fakat bu hatalıdır, doğrusu ancak şöyledir:
قَد نَفَرَتْ من رفْقَتي محمد … وَعَجْوَة مِنْ يَثْربٍ كَالعُنْجُد
Muhammed'in kafilesinden ürküp kaçtı… Ve kuru üzüm gibi Yesrib acve hurmasından,
تَهْوى عَلَى دين أبِيها الأتْلَد … قَدْ جَعَلَتْ ماء قُدَيْدٍ مَوْعدي
Atasının en köklü dinine meyleder ... Kudeyd suyunu kendine buluşma yeri yaptı,
وَمَاء ضَجْنَان لَهَا ضُحَى الغَد
Ve ertesi günün kuşluğunda Dahnân suyunu .
ثم قال تعالى: (إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ) أي: يخوفكم أولياءه، ويوهمكم أنهم ذوو بأس وذوو شدة، قال الله تعالى: (فَلا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) [أي:] إذا سول لكم وأوهمكم فتوكلوا علي والجؤوا إلي، فأنا كافيكم وناصركم عليهم، كما قال تعالى: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} إلى قوله: {قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ} [الزمر: ٣٦ - ٣٨] وقال تعالى: {فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا} [النساء: ٧٦] وقال تعالى: {أُولَئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ} [المجادلة: ١٩] وقال تعالى: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ} [المجادلة: ٢١] وقال [تعالى] {وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ} [الحج: ٤٠] وقال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ [وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ]} [محمد: ٧] وقال تعالى: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} [غافر: ٥١، ٥٢].
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ} “O şeytan ancak kendi dostlarını korkutur.” Yani: Sizi kendi dostlarıyla korkutur ve onların güçlü, zorlu kimseler olduğu vehmini verir. Yüce Allah buyurdu ki: {فَلا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer mümin iseniz onlardan korkmayın, Benden korkun!” [Yani:] O size [böyle bir şey] fısıldayıp vehim verdiğinde Bana tevekkül edin ve Bana sığının; zira Ben size yeterim ve onlara karşı yardımcınızım. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “Allah kuluna yetmez mi? Seni O’ndan başkalarıyla korkutuyorlar...” ayetinden {قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ} “De ki: 'Allah bana yeter! Tevekkül edenler ancak O'na tevekkül ederler.'” [ez-Zümer: 36-38] kavline kadar. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا} “Öyleyse şeytanın dostlarıyla savaşın; şüphesiz şeytanın hilesi zayıftır.” [en-Nisâ: 76] Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أُولَئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “İşte onlar şeytanın fırkasıdır. İyi bilin ki şeytanın fırkası, hüsrana uğrayanların ta kendileridir.” [el-Mücâdele: 19] Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ} “Allah: 'Andolsun ki Ben ve peygamberlerim mutlaka galip geleceğiz' diye yazmıştır. Şüphesiz Allah kuvvetlidir, mutlak galiptir.” [el-Mücâdele: 21] Ve [Yüce Allah] buyurdu ki: {وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ} “Allah, Kendisine yardım edene elbette yardım eder.” [el-Hac: 40] Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ [وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ]} “Ey iman edenler! Eğer siz Allah'a yardım ederseniz, O da size yardım eder [ve ayaklarınızı sabit kılar].” [Muhammed: 7] Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} “Şüphesiz Biz elçilerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği günde yardım ederiz. O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez; lanet onlaradır ve yurdun en kötüsü de onlaradır.” [Gâfir: 51, 52].
{وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٧٦) إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالإِيمَانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٧) وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٧٨) مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩) وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠)}
{وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٧٦) إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالإِيمَانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٧) وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٧٨) مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩) وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠)} “Küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah, ahirette onlara hiçbir pay bırakmamak istemektedir. Onlar için büyük bir azap vardır. (176) İman karşılığında küfrü satın alanlar, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. Onlar için elem dolu bir azap vardır. (177) İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizin kendileri için hayırlı olduğunu asla sanmasınlar. Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır. (178) Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar müminleri bulunduğunuz bu halde bırakacak değildir. Allah size gaybı bildirecek de değildir. Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer. O halde Allah'a ve peygamberlerine iman edin. Eğer iman eder ve sakınırsanız sizin için büyük bir mükafat vardır. (179) Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerinde cimrilik edenler, bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar; aksine bu onlar için bir şerdir. Cimrilik ettikleri şeyler kıyamet gününde boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (180)”
يقول تعالى لنبيه ﷺ: (وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ) وذلك من شدة حرصه على الناس كان يحزنه مُبَادَرَة الكفار إلى المخالفة والعناد والشقاق، فقال تعالى: ولا يحزنك ذلك (إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الآخِرَةِ) أي: حكمته فيهم أنه يريد بمشيئته وقدرته ألا يجعل لهم نصيبا في الآخرة (وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ).
Yüce Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: (وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ) İnsanlara karşı duyduğu aşırı düşkünlük sebebiyle, kâfirlerin muhalefete, inatlaşmaya ve ayrılık çıkarmaya koşuşmaları onu üzüyordu. Yüce Allah buyurdu ki: Bu seni üzmesin; (إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الآخِرَةِ) Yani: Onlar hakkındaki hikmeti gereği, meşîeti ve kudretiyle ahirette kendilerine hiçbir pay bırakmamayı murad etmektedir; (وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ) [onlar için büyük bir azap vardır].
ثم قال تعالى مخبرا عن ذلك إخبارا مقررًا: (إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالإيمَانِ) أي: استبدلوا هذا بهذا (لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا) أي: ولكن يضرون أنفسهم (وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ).
Sonra Yüce Allah bunu kesin bir haber olarak bildirerek şöyle buyurmuştur: (إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالإيمَانِ) Yani: Bunun yerine onu değiştirenler, (لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا) Yani: Allah'a hiçbir zarar veremezler, ancak kendi nefislerine zarar verirler; (وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ) [onlar için elem verici bir azap vardır].
ثم قال تعالى: (وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لأنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ) كقوله تعالى: {أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَل لا يَشْعُرُونَ} [المؤمنون: ٥٥، ٥٦]، وكقوله {فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ} [القلم: ٤٤]، وكقوله {فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ} [التوبة: ٥٥].
Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لأنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ) Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: {أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَل لا يَشْعُرُونَ} [el-Mü'minûn: 55, 56] “Sanıyorlar mı ki, kendilerine verdiğimiz servet ve oğullar ile onların iyiliklerine koşuyoruz? Hayır, onlar farkında değiller!” Yine O'nun şu kavli gibidir: {فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ} [el-Kalem: 44] “Bu sözü yalanlayanı Bana bırak! Onları bilmedikleri bir yönden derece derece azaba yaklaştıracağız.” Ve yine O'nun şu kavli gibidir: {فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ} [et-Tevbe: 55] “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin; Allah bunlarla ancak dünya hayatında onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını istemektedir.”
ثم قال تعالى: (مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ) أي: لا بُد أن يعقد سببا من المحنة، يظهر فيه وليه، ويفتضح فيه عدوه. يُعرف به المؤمن الصابر، والمنافق الفاجر. يعني بذلك يوم أحد الذي امتحن به المؤمنين، فظهر به إيمانهم وصبرهم وجلدهم [وثباتهم] وطاعتهم لله ولرسوله ﷺ، وهتك به ستر المنافقين، فظهر مخالفتهم ونُكُولهم عن الجهاد وخيانتهم لله ولرسوله [ﷺ] ولهذا قال: (مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ).
Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ) Yani: Dostunun ortaya çıkacağı, düşmanının rezil olacağı; sabreden müminin ve günahkâr münafığın kendisiyle tanınacağı bir imtihan vesilesi koyması kaçınılmazdır. Bununla, müminlerin imtihan edildiği, böylece onların imanlarının, sabırlarının, metanetlerinin, [sebatlarının] ve Allah'a ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan itaatlerinin ortaya çıktığı; münafıkların perdesinin yırtıldığı ve onların muhalefetlerinin, cihaddan geri durmalarının, Allah'a ve Resûlü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] olan hıyanetlerinin aşikâr olduğu Uhud gününü kastetmektedir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ).
قال مجاهد: ميّز بينهم يوم أحد. وقال قتادة: مَيَّزَ بينهم بالجهاد والهجرة. وقال السُّدِّي: قالوا: إنْ كان محمد صادقا فَلْيُخْبِرنا عَمّن يؤمن به منا ومن يَكْفُر. فأنزل الله: (مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى [يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ) أي: حتى] يُخْرج المؤمن من الكافر. روى ذلك كلَّه ابنُ جرير:
Mücâhid: 'Uhud gününde aralarını ayırdı' demiştir. Katâde: 'Cihad ve hicret ile aralarını ayırdı' demiştir. es-Süddî ise şöyle demiştir: 'Eğer Muhammed doğru söylüyorsa, bizden kimin ona iman ettiğini, kimin de inkâr ettiğini bize haber versin' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى [يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ) أي: حتى] yani mümini kâfirden ayırıp çıkarıncaya kadar [ayetini] indirdi. Bunların hepsini İbn Cerîr rivayet etmiştir.
ثم قال: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ) أي: أنتم لا تعلمون غيبَ الله في خلقه حتى يُميز لكم المؤمن من المنافق، لولا ما يعقده من الأسباب الكاشفة عن ذلك.
Sonra şöyle buyurdu: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ) Yani: Allah'ın, bunu açığa çıkaran sebepleri var etmesi olmasaydı, mümini münafıktan ayırt etmeniz için yaratıkları hakkındaki gaybını bilecek değildiniz .
ثم قال: (وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ) كقوله {عَالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا * إِلا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا} [الجن: ٢٦، ٢٧].
Sonra şöyle buyurdu: (وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ) Bu, O'nun şu kavli gibidir: {عَالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا * إِلا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا} [el-Cin: 26, 27] “O gaybı bilendir; gaybına kimseyi muttali kılmaz. Ancak razı olduğu elçi müstesnadır; çünkü O, elçisinin önünden ve ardından gözetleyiciler sevk eder.”
ثم قال: (فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ) أي: أطيعوا الله ورسوله واتبعوه فيما شرع لكم (وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ).
Sonra şöyle buyurdu: { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “O halde Allah'a ve elçilerine iman edin” Yani: Allah'a ve elçisine itaat edin ve sizin için meşru kıldığı hususlarda O'na uyun. { وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Eğer iman eder ve sakınırsanız sizin için büyük bir mükâfat vardır.”
وقوله: (وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ) أي: لا يحسبن البخيل أن جمعه المال ينفعه، بل هو مَضّرة عليه في دينه -وربما كان-في دنياه.
O'nun şu kavli: (وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ) Yani: Cimri kişi , mal toplamasının kendisine fayda vereceğini sanmasın; aksine bu, dininde ve belki de dünyasında onun aleyhine bir zarardır.
ثم أخبر بمآل أمر ماله يوم القيامة فقال: " سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " قال البخاري:
Sonra kıyamet gününde malının akıbetini haber vererek: "Cimrilik ettikleri şeyler kıyamet gününde boyunlarına dolanacaktır" buyurdu. Buhârî şöyle demiştir:
حدثنا عبد الله بن منير، سمع أبا النضر، حدثنا عبد الرحمن -هو ابن عبد الله بن دينار-عن أبيه، عن أبي صالح، عن أبي هُريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "مَنْ آتَاهُ اللهُ مَالا فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ مُثِّلَ له شُجَاعًا أقرعَ له زبيبتان، يُطَوّقُه يوم القيامة، يأخذ بلِهْزِمَتَيْه -يعني بشدقَيْه-يقول: أنا مَالُكَ، أنا كَنزكَ" ثم تلا هذه الآية: (وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ) إلى آخر الآية.
Bize Abdullah b. Münîr anlattı, Ebu'n-Nadr'dan işitmiş; bize Abdurrahman -ki o, Abdullah b. Dînâr'ın oğludur- babasından, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah kime mal verir de zekâtını ödemezse, kıyamet gününde o mal kendisi için [gözlerinin üzerinde] iki siyah nokta bulunan dazlak başlı [zehirli] bir yılana dönüştürülür; kıyamet günü boynuna dolanır, avurtlarından -yani iki yanağından- yakalar ve: 'Ben senin malınım, ben senin hazinenim!' der." Sonra şu ayeti okudu: (وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ) ayetin sonuna kadar.
تفرد به البخاري دون مسلم من هذا الوجه، وقد رواه ابن حبان في صحيحه من طريق الليث بن سعد، عن محمد بن عَجْلان، عن القَعْقاع بن حكيم، عن أبي صالح، به .
Müslim hariç Buhârî bu rivayeti bu vecihten tek başına tahric etmiştir. İbn Hibbân da Sahîh'inde Leys b. Sa'd tarikiyle, Muhammed b. Aclân'dan, o el-Ka'kâ' b. Hakîm'den, o Ebû Sâlih'ten bu hadisi rivayet etmiştir .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا حُجَين بن المثنى، حدثنا عبد العزيز بن عبد الله بن أبي سلمة، عن عبد الله بن دينار، عن ابن عمَر، عن النبي ﷺ قال: "إن الَّذِي لا يُؤَدِّي زَكَاةَ مَالِهِ يُمَثِّلُ اللهُ لَهُ مَالَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبتَان، ثم يُلْزِمهُ يطَوّقه، يَقُول: أنَا كَنزكَ، أنَا كَنزكَ".
Başka bir hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Huceyn b. el-Müsennâ anlattı, bize Abdülazîz b. Abdillâh b. Ebî Seleme, Abdullah b. Dînâr'dan, o İbn Ömer'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; O şöyle buyurmuştur: "Malının zekâtını vermeyen kimsenin malını Allah kıyamet gününde onun için [gözlerinin üzerinde] iki siyah nokta bulunan dazlak başlı bir yılana dönüştürür; sonra ona musallat eder, boynuna dolar ve: 'Ben senin hazinenim, ben senin hazinenim!' der."
وهكذا رواه النسائي عن الفضل بن سهل، عن أبي النضر هاشم بن القاسم، عن عبد العزيز بن عبد الله بن أبي سلمة، به ثم قال النسائي: وروايةُ عبد العزيز، عن عبد الله بن دينار، عن ابن عمر، أثبتُ من رواية عبد الرحمن، عن أبيه عبد الله بن دينار، عن أبي صالح، عن أبى هريرة.
en-Nesâî de el-Fadl b. Sehl'den, o Ebu'n-Nadr Hâşim b. el-Kâsım'dan, o Abdülazîz b. Abdillâh b. Ebî Seleme'den bu şekilde rivayet etmiştir . Sonra Nesâî şöyle demiştir: Abdülazîz'in Abdullah b. Dînâr'dan, onun İbn Ömer'den rivayeti; Abdurrahman'ın babası Abdullah b. Dînâr'dan, onun Ebû Sâlih'ten, onun Ebû Hüreyre'den olan rivayetinden daha sabittir.
قلت: ولا منافاة بينهما فقد يكون عند عبد الله بن دينار من الوجهين، والله أعلم. وقد ساقه الحافظ أبو بكر بن مَرْدُويَه من غير وجه، عن أبي صالح، عن أبي هريرة. ومن حديث محمد بن أبي حميد، عن زياد الخطمي، عن أبي هريرة، به.
Derim ki: İkisi arasında bir tezat yoktur ; zira hadis Abdullah b. Dînâr nezdinde her iki vecihten de bulunabilir, en doğrusunu Allah bilir. Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye bunu Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den başka vecihlerden de sevk etmiştir. Yine Muhammed b. Ebî Humeyd hadisinden, o Ziyâd el-Hatmî'den, o Ebû Hüreyre'den bu rivayeti aktarmıştır.
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا سفيان، عن جامع، عن أبي وائل، عن عبد الله، عن النبي ﷺ؛ قال: " مَا مِنْ عَبْدٍ لا يُؤَدِّي زَكَاةَ مَالِهِ إلا جُعِلَ لَهُ شُجَاعٌ أقْرَعُ يَتْبَعُهُ، يَفِرّ منه وهو يَتْبَعُه فَيقُولُ: أنَا كَنْ ". ثُمَّ قرأ عبد الله مصداقه من كتاب الله: (سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ).
Başka bir hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Süfyân, Câmi'den, o Ebû Vâil'den, o Abdullah'tan, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı; O şöyle buyurdu: "Malının zekâtını vermeyen hiçbir kul yoktur ki, kendisini takip eden dazlak başlı bir yılan onun için yaratılmış olmasın; o kaçar, yılan ise peşini bırakmaz ve: 'Ben senin hazinenim...' der." Sonra Abdullah, Allah'ın Kitabı'ndan bunu doğrulayan şu ayeti okudu: (سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) [Cimrilik ettikleri şeyler kıyamet gününde boyunlarına dolanacaktır].
وهكذا رواه الترمذي والنسائي وابن ماجة، من حديث سفيان بن عيينة، عن جامع بن أبي راشد، زاد الترمذي: وعبد الملك بن أعين، كلاهما عن أبي وائل شقيق بن سلمة، عن عبد الله بن مسعود، به. ثم قال الترمذي: حسن صحيح. وقد رواه الحاكم في مستدركه، من حديث أبي بكر بن عياش وسفيان الثوري، كلاهما عن أبي إسحاق السَّبيعي، عن أبي وائل، عن ابن مسعود، به ورواه ابن جرير من غير وجه، عن ابن مسعود، موقوفا.
Aynı şekilde bunu Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce; Süfyân b. Uyeyne hadisinden, o Câmi' b. Ebî Râşid'den rivayet etmiştir. Tirmizî [isnad zincirine] 've Abdülmelik b. A'yen' ilavesinde bulunmuştur. Her ikisi de Ebû Vâil Şakîk b. Seleme'den, o Abdullah b. Mes'ûd'dan bu rivayeti nakletmiştir. Sonra Tirmizî: "Hasen-sahîhtir" demiştir. Hâkim de bunu Müstedrek'inde Ebû Bekr b. Ayyâş ve Süfyân es-Sevrî hadisinden rivayet etmiştir; her ikisi de Ebû İshâk es-Sebîî'den, o Ebû Vâil'den, o İbn Mes'ûd'dan bu rivayeti aktarmıştır. İbn Cerîr ise bunu İbn Mes'ûd'dan mevkuf olarak başka vecihlerden rivayet etmiştir.
حديث آخر: قال الحافظ أبو يعلى: حدثنا أمية بن بِسْطام، حدثنا يزيد بن زُرَيْع، حدثنا سعيد، عن قتادة، عن سالم بن أبي الجعد، عن معدان بن أبي طلحة، عن ثوبان، عن النبي ﷺ؛ قال: " مَنْ تَرَكَ بَعْدَهُ كَنزا مُثِّلَ لَهُ شُجُاعًا أَقْرَعَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ زَبِيبَتَان، يَتْبَعُه ويَقُولُ: مَنْ أَنْتَ؟ وَيْلَكَ. فيقُولُ: أنَا كَنزكَ الَّذِي خَلَّفتَ بَعْدَكَ فَلا يَزَالُ يَتْبَعُه حَتَّى يُلْقِمَه يَدَه فَيقْضِمَها، ثم يَتْبَعه سَائِر جَسَ". إسناده جيد قوي ولم يخرجوه .
Başka bir hadis: Hâfız Ebû Ya'lâ şöyle demiştir: Bize Ümeyye b. Bistâm anlattı, bize Yezîd b. Zürey' anlattı, bize Saîd, Katâde'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o Ma'dân b. Ebî Talha'dan, o Sevbân'dan, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı; O şöyle buyurdu: "Kim arkasında bir hazine bırakırsa, kıyamet gününde o mal onun için iki siyah noktası bulunan dazlak başlı bir yılana dönüştürülür; peşine düşer ve: 'Sen kimsin? Yazıklar olsun sana!' der. Yılan da: 'Ben senin arkanda bıraktığın hazinenim' der. Peşini bırakmaz, nihayet elini ağzına sokturup onu çiğner, sonra bedeninin geri kalanını da takip eder..." İsnadı ceyyid ve kuvvetlidir; fakat [Kütüb-i Sitte sahipleri] onu tahric etmemiştir .
وقد رواه الطبراني عن جرير بن عبد الله البَجَلي ورواه ابن جرير وابن مَرْدُويه من حديث بَهْز بن حكيم، عن أبيه، عن جده، عن النبي ﷺ قال: "لا يَأْتِي الرَّجُلُ مَولاهُ فيَسْأله من فَضْلِ مَالِهِ عِنْدَهُ، فَيَمْنَعهُ إيَّاهُ، إلا دُعِي لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجاعٌ يَتَلَمَّظُ فَضْلَهُ الَّذِي مَنَعَ". لفظ ابن جرير .
et-Taberânî bunu Cerîr b. Abdillâh el-Becelî'den rivayet etmiştir . İbn Cerîr ve İbn Merdûye de Behz b. Hakîm hadisinden, o babasından, o dedesinden, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "Bir kimse efendisine/yakınına gelip yanındaki malının fazlasından ister de o da bunu vermezse, kıyamet gününde menettiği o fazlalığı yalanıp duran bir yılan onun aleyhine çağrılır." İbn Cerîr'in lafzı böyledir .
وقال ابن جرير: حدثنا ابن المثنى، حدثنا عبد الأعلى، حدثنا داود، عن أبي قَزَعة، عن رجل، عن النبي ﷺ قال: "مَا مِنْ ذِي رَحِمٍ يَأْتِي ذَا رَحِمه، فيَسْأله من فَضْلٍ جَعَلَهُ اللهُ عِنْدَهُ، فَيَبْخَلُ بِهِ عَلَيْه، إلا أخُرِج له من جَهَنَّم شُجَاعٌ يَتَلَمَّظ، حتى يُطوّقه".
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, bize Abdülalâ anlattı, bize Dâvûd, Ebû Kaza'a'dan, o bir adamdan, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; O şöyle buyurmuştur: "Akraba sahibi bir kimse akrabasına gelip de Allah'ın onun yanında kıldığı fazla maldan ister ve o da ona cimrilik edip vermezse, cehennemden boynuna dolanmak üzere yalanıp duran bir yılan mutlaka onun için çıkarılır."
ثم رواه من طريق أخرى عن أبي قزَعَة -واسمه حُجَيْر بن بَيان-عن أبي مالك العبدي موقوفا. ورواه من وجه آخر عن أبي قَزَعَة مرسلا .
Sonra bunu başka bir yoldan Ebû Kaza'a'dan -ki ismi Huceyr b. Beyân'dır- o Ebû Mâlik el-Abdî'den mevkuf olarak rivayet etti. Başka bir vecihten de Ebû Kaza'a'dan mürsel olarak rivayet etti .
وقال العَوْفي عن ابن عباس: نزلت في أهل الكتاب الذين بَخِلُوا بما في أيديهم من الكتب المنزلة أن يبينوها.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Bu ayet, ellerindeki indirilmiş kitapları açıklamaktan cimrilik eden Ehl-i Kitap hakkında inmiştir.
رواه ابن جرير. والصحيح الأول، وإن دخل هذا في معناه. وقد يقال: [إن] هذا أولى بالدخول، والله أعلم.
Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir. Doğru olan birincisidir; gerçi bu da mananın kapsamına girer. Hatta bu [mananın] kapsama girmeye daha evla olduğu da söylenebilir, en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) أي: فأنفقوا مما جعلكم مستخلفين فيه، فإن الأمور كُلَّها مرجعها إلى الله ﷿. فقدموا لكم من أموالكم ما ينفعكم يوم معادكم (وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ) أي: بِنياتِكم وضمائركم.
Allah Teâlâ'nın: {وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} “Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır” buyruğunun anlamı şudur: Sizi üzerinde tasarruf yetkisi verilmiş vekiller kıldığı şeylerden infak edin; zira bütün işlerin dönüşü aziz ve celil olan Allah'adır. O hâlde mallarınızdan, döneceğiniz gün size fayda verecek olanı önden gönderin. {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğu ise; niyetlerinizden ve kalplerinizde gizlediklerinizden [haberdardır] demektir.
{لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢) الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٨٣) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ (١٨٤)}
{لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢) الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٨٣) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ (١٨٤)} “Andolsun, 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü Allah işitmiştir. Onların dediklerini ve peygamberleri haksız yere öldürmelerini yazacağız ve 'Tadın yakıcı azabı!' diyeceğiz. (181) Bu, ellerinizin önden gönderdiği şeyler yüzündendir. Yoksa Allah kullara asla zulmedici değildir. (182) 'Ateşin yiyeceği bir kurban bize getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamayı Allah bize emretti' diyenlere de ki: 'Benden önce peygamberler size apaçık delillerle ve söylediğiniz şeyle geldiler. Eğer doğru sözlü iseniz onları niçin öldürdünüz?' (183) Eğer seni yalanlarlarsa, senden önce apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getiren peygamberler de yalanlanmıştı. (184)”
قال سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: لما نزل قوله: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً} [البقرة: ٢٤٥] قالت اليهود: يا محمد، افتَقَرَ ربّك. يَسأل عباده القرض؟ فأنزل الله: (لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ) الآية. رواه ابن مردويه وابن أبي حاتم.
Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً} [el-Bakara: 245] “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç versin de Allah da ona kat kat fazlasıyla ödesin?” ayeti indiğinde Yahudiler: 'Ey Muhammed! Rabbin fakirleşti de kullarından borç mu istiyor ?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ) ayetini indirdi. Bunu İbn Merdûye ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن عِكْرمة أنه حدثه عن ابن عباس، ﵁، قال: دخل أبو بكر الصديق، ﵁، بيت المدراس، فوجد من يهود أناسا كثيرا قد اجتمعوا إلى رجل منهم يقال له: فِنْحَاص وكان من علمائهم وأحبارهم، ومعه حَبْرٌ يقال له: أشيع. فقال أبو بكر: ويحك يا فِنْحَاص اتق الله وأسلم، فوالله إنك لتعلم أن محمدًا رسول الله، قد جاءكم بالحق من عنده، تجدونه مكتوبًا عندكم في التوراة والإنجيل، فقال فنحاص: والله -يا أبا بكر-ما بنا إلى الله من حاجة من فقر، وإنه إلينا لفقير. ما نتضرع إليه كما يتضرع إلينا، وإنا عنه لأغنياء، ولو كان عنا غنيًا ما استقرض منا كما يزعم صاحبكم، ينهاكم عن الربا ويُعْطناه ولو كان غنيا ما أعطانا الربا فغضب أبو بكر، ﵁، فضرب وجه فِنْحَاص ضربًا شديدًا، وقال: والذي نفسي بيده، لولا الذي بيننا وبينك من العهد لضربت عنقك يا عدو الله، فَاكْذبونا ما استطعتم إن كنتم صادقين، فذهب فنحاص إلى رسول الله ﷺ فقال: أبصر ما صنع بي صاحبك. فقال رسول الله ﷺ لأبي بكر: "ما حَمَلَكَ على ما صَنَعْت؟ " فقال: يا رسول الله، إن عَدُوَّ الله قد قال قولا عظيما، زعَم أن الله فقير وأنهم عنه أغنياء، فلما قال ذلك غَضبْتُ لله مما قال، فضربت وجهه فجَحَد ذلك فنحاص وقال: ما قلتُ ذلك فأنزل الله فيما قال فنحاص ردا عليه وتصديقًا لأبي بكر: (لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ) الآية. رواه ابن أبي حاتم.
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den anlattı; o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etti: Ebû Bekr es-Sıddîk radıyallâhu anh Beytü'l-Midrâs'a girdi ve Yahudilerden birçok insanın, Finhâs denilen adamın etrafında toplandığını gördü. Finhâs onların âlimlerinden ve hahamlarındandı; yanında da Eşya' denilen bir din bilgini vardı. Ebû Bekr: 'Yazıklar olsun sana ey Finhâs ! Allah'tan kork ve Müslüman ol! Vallahi sen kesinlikle biliyorsun ki Muhammed Allah'ın Resûlü'dür, size O'nun katından hakkı getirmiştir ve bunu yanınızdaki Tevrat ve İncil'de yazılı bulmaktasınız' dedi. Finhâs: 'Vallahi ey Ebû Bekr, bizim fakirlikten ötürü Allah'a hiçbir ihtiyacımız yoktur; asıl O bize muhtaçtır. O bize yalvardığı gibi biz O'na yalvarmayız; biz O'ndan müstağniyiz. Eğer O bizden zengin olsaydı, arkadaşınızın iddia ettiği gibi bizden borç istemezdi; hem sizi faizden menediyor hem de bize faiz veriyor . Eğer O zengin olsaydı bize faiz vermezdi' dedi. Bunun üzerine Ebû Bekr radıyallâhu anh öfkelendi ve Finhâs'ın yüzüne şiddetle vurdu ve şöyle dedi: 'Nefsim elinde olana yemin ederim ki, aramızdaki antlaşma olmasaydı boynunu vururdum ey Allah'ın düşmanı! Eğer doğru sözlü iseniz elinizden geldiğince bizi yalanlayın!' Finhâs Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip: 'Arkadaşının bana ne yaptığına bir bak !' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekr'e: 'Seni bunu yapmaya sevk eden nedir?' diye sordu. Ebû Bekr: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın düşmanı pek büyük bir söz söyledi; Allah'ın fakir, kendilerinin ise O'ndan zengin olduğunu iddia etti. O böyle söyleyince, söylediği sözden ötürü Allah için öfkelendim ve yüzüne vurdum' dedi. Finhâs ise bunu inkâr edip : 'Ben öyle bir şey söylemedim' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Finhâs'ın söylediği söze bir reddiye ve Ebû Bekr'i tasdik olarak şu ayeti indirdi: (لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ). Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقوله: (سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا) تهديد ووعيد؛ ولهذا قرنه بقوله: (وَقَتْلَهُمُ الأنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ) أي: هذا قولهم في الله، وهذه معاملتهم لرسل الله، وسيجزيهم الله على ذلك شَرّ الجزاء؛ ولهذا قال: (وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ * ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ) أي: يقال لهم ذلك تقريعًا وتحقيرًا وتصغيرًا.
Allah Teâlâ'nın: { سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا } “Onların söylediklerini yazacağız” buyruğu bir tehdit ve gözdağıdır (vaîddir). Bu sebeple Allah bu sözü, { وَقَتْلَهُمُ الأنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini [de yazacağız]” buyruğuyla birlikte zikretmiştir. Yani: Bu, onların Allah hakkındaki sözleri; şu da Allah'ın elçilerine karşı muameleleridir. Allah Teâlâ bundan ötürü onları cezaların en kötüsüyle cezalandıracaktır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ * ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ } “ve: 'Tadın o yakıcı azabı!' diyeceğiz. Bu, kendi ellerinizin önceden takdim ettiği şeyler (yaptığınız ameller) sebebiyledir; zira Allah kullara asla zulmedici değildir.” Yani: Onları azarlamak, hor ve hakir kılmak amacıyla kendilerine böyle denilecektir.
وقوله: (الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ) يقول تعالى تكذيبًا أيضًا لهؤلاء الذين زعموا أن الله عَهِدَ إليهم في كتبهم ألا يؤمنوا برسول حتى يكون من معجزاته أن من تصدق بصدقة من أمته فقبلَتْ منه أن تنزل نار من السماء تأكلها. قاله ابن عباس والحسن وغيرهما. قال الله تعالى: (قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ) أي: بالحجج والبراهين (وَبِالَّذِي قُلْتُمْ) أي: وبنار تأكل القرابين المتقبلة (فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ) أي: فلم قابلتموهم بالتكذيب والمخالفة والمعاندة وقتلتموهم (إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) أنكم تَتّبعُونَ الحق وتنقادون للرسل.
O'nun: (الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ) kavli: Yüce Allah, kitaplarında Allah'ın kendilerine hiçbir peygambere inanmamalarını, ta ki o peygamberin mucizelerinden birinin, ümmetinden bir kimse bir sadaka verdiğinde kabul edilirse gökten bir ateş inip o sadakayı yemesi olacağını ahdettiğini iddia eden kimseleri yalanlamak üzere bunu bildirmektedir. Bunu İbn Abbâs, el-Hasan ve başkaları söylemiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ) Yani: Deliller ve apaçık burhanlarla; (وَبِالَّذِي قُلْتُمْ) yani kabul edilen kurbanları yiyen ateşle [geldiler]; (فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ) o halde niçin onları yalanlama, muhalefet ve inatla karşılayıp öldürdünüz? (إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) Hakka uyduğunuz ve elçilere boyun eğdiğiniz hususunda [doğru sözlü iseniz].
ثم قال تعالى مسليًا لنبيه ﷺ: (فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ) أي: لا يهيدنك تكذيب هؤلاء لك، فلك أسوة من قبلك من الرسل الذين كُذبوا مع ما جاؤوا به من البينات وهي الحجج والبراهين القاطعة (وَالزُّبُرِ) وهي الكتب المتلقاة من السماء، كالصحف المنزلة على المرسلين (وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ) أي: البَين الواضح الجلي.
Sonra Yüce Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli ederek şöyle buyurdu: (فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ) Yani: Bunların seni yalanlaması seni sarsmasın; zira senden önceki peygamberler de getirdikleri apaçık beyyineler -ki bunlar kesin deliller ve hüccetlerdir-, (وَالزُّبُرِ) yani peygamberlere indirilen sahifeler gibi semadan alınan kitaplar ve (وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ) yani apaçık, apaşikâr ve nur saçan kitaplara rağmen yalanlanmışlardı; onlar senin için birer örnektir .
{كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ (١٨٥) لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الأُمُورِ (١٨٦)}
{كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ (١٨٥) لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الأُمُورِ (١٨٦)} “Her can ölümü tadacaktır. Ecirleriniz kıyamet gününde size eksiksiz olarak verilecektir. Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak o kurtulmuştur. Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir. (185) Andolsun ki mallarınız ve canlarınız hususunda imtihan olunacaksınız; sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve şirk koşanlardan birçok incitici söz işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir. (186)”
يخبر تعالى إخبارًا عامًا يعم جميع الخليقة بأن كل نفس ذائقة الموت، كقوله: {كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ * وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالإِكْرَامِ} فهو تعالى وحده هو الحي الذي لا يموت والإنس والجن يموتون، وكذلك الملائكة وحملة العرش، وينفرد الواحد الأحد القهار بالديمومة والبقاء، فيكون آخرًا كما كان أولا.
Yüce Allah bütün mahlukatı kapsayan genel bir haber vererek her canın ölümü tadacağını bildirmektedir; nitekim şöyle buyurmuştur: {كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ * وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالإِكْرَامِ} “Yer yüzünde bulunan her şey fanidir. Ancak celal ve ikram sahibi Rabbinin vechi baki kalacaktır.” Yalnızca Yüce Allah ölmeyen Hayy'dır; insanlar ve cinler ölür, aynı şekilde melekler ve Arş'ı taşıyanlar da ölür. Tek, bir ve Kahhâr olan Allah devamlılık ve bekada tek kalır; böylece evvel olduğu gibi âhir de olur.
وهذه الآية فيها تعزية لجميع الناس، فإنه لا يبقى أحد على وجه الأرض حتى يموت، فإذا انقضت المدة وفَرَغَت النطفة التي قدر الله وجودها من صلب آدم وانتهت البرية -أقام الله القيامة وجازى الخلائق بأعمالها جليلها وحقيرها، كثيرها وقليلها، كبيرها وصغيرها، فلا يظلم أحدا مثقال ذرة؛ ولهذا قال: (وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ)
Bu ayette bütün insanlar için bir teselli vardır; zira yeryüzünde ölmeyecek hiç kimse kalmaz. Süre dolup Allah'ın Âdem'in sulbünden var olmasını takdir ettiği nutfe tükenip mahlukat son bulunca, Allah kıyameti koparır ve mahlukatı küçüğüyle büyüğüyle, çoğuyla azıyla, büyüğüyle küçüğüyle amellerine göre cezalandırır/mükafatlandırır; hiç kimseye zerre ağırlığınca zulmetmez. İşte bu sebeple: (وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) [Ecirleriniz kıyamet gününde size eksiksiz olarak verilecektir] buyurmuştur.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد العزيز الأويسي، حدثنا علي بن أبي علي اللِّهْبِيّ عن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين، عن أبيه، عن علي بن أبى طالب، ﵁، قال: لما تُوفي النبي ﷺ وجاءت التعزية، جاءهم آت يسمعون حسّه ولا يرون شخصه فقال: السلام عليكم أهل البيت ورحمة الله وبركاته (كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) إن
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam, bize Abdülazîz el-Üveysî, bize Ali b. Ebî Ali el-Lihbî Ca'fer b. Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn'den, o babasından, o da Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) nakletti; o şöyle demiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat edip taziye [zamanı] gelince, sesini işittikleri fakat şahsını göremedikleri biri gelip şöyle dedi: 'es-Selâmu aleyküm ehle'l-beyt ve rahmetullâhi ve berekâtuh. {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Her can ölümü tadacaktır ve ecirleriniz ancak kıyamet günü size eksiksiz verilecektir.” Şüphesiz
في الله عَزَاءً من كل مُصِيبة، وخَلَفًا من كل هالك، ودركًا من كل فائت، فبالله فثقوا، وإياه فارجوا، فإن المصاب من حرم الثواب، والسلام عليكم ورحمة الله وبركاته. قال جعفر بن محمد: فأخبرني أبي أن علي بن أبي طالب قال: أتدرون من هذا؟ هذا الخضر، ﵇ .
her musibete karşı Allah'ta bir teselli, her helak olanın yerine bir bedel ve her elden kaçan şeyin ardından bir telafi vardır. O halde yalnızca Allah'a güvenin ve sadece O'ndan ümit edin; zira asıl musibete uğrayan, sevaptan mahrum kalandır. Ve's-selâmu aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtuh.' Ca'fer b. Muhammed dedi ki: Babam bana bildirdi ki, Ali b. Ebî Tâlib şöyle dedi: 'Bunun kim olduğunu biliyor musunuz ? Bu Hızır aleyhisselâm'dır' .
وقوله: (فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ) أي: من جنب النار ونجا منها وأدخل الجنة، فقد فاز كل الفوز.
O'nun: (فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ) kavli; yani: Kim ateşten uzak tutulur, ondan kurtulur ve cennete sokulursa, muhakkak tam bir kurtuluşa ermiştir.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن عبد الله الأنصاري، حدثنا محمد بن عَمْرو بن علقمة، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة [﵁] قال: قال رسول الله ﷺ: "مَوْضع سوط في الجنة خيرٌ من الدنيا وما فيها، اقرؤوا إن شئم: (فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ) .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Muhammed b. Abdillâh el-Ensârî anlattı, bize Muhammed b. Amr b. Alkame, Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennette bir kamçı kadar yer, dünyadan ve dünyadaki her şeyden daha hayırlıdır. Dilerseniz şu ayeti okuyun: (فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ) [Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak o kurtulmuştur]."
هذا حديث ثابت في الصحيحين من غير هذا الوجه بدون هذه الزيادة، وقد رواه بدون هذه الزيادة أبو حاتم، وابن حبان في صحيحه، والحاكم في مستدركه، من حديث محمد بن عمرو هذا. ورواه ابن مردويه [أيضا] من وجه آخر فقال:
Bu hadis , bu ziyade olmaksızın başka bir vecihten Sahîhayn'da sabittir . Bu ziyade olmaksızın Ebû Hâtim, İbn Hibbân Sahîh'inde ve Hâkim Müstedrek'inde bu hadisi Muhammed b. Amr rivayetinden tahric etmişlerdir. İbn Merdûye de [ayrıca] başka bir vecihten rivayet edip şöyle demiştir: