حدثنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، حدثنا محمد بن يحيى، أنبأنا حُمَيْد بن مسعدة، أنبأنا عمرو بن علي، عن أبي حازم، عن سهل بن سعد قال: قال رسول الله ﷺ: "لموضع سَوط أحَدكم في الجنة خير من الدنيا وما فيها". قال: ثم تلا هذه الآية: (فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ)
Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm anlattı, bize Muhammed b. Yahyâ anlattı, bize Humeyd b. Mes'ade haber verdi, bize Amr b. Ali, Ebû Hâzim'den, o Sehl b. Sa'd'dan bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sizden birinizin cennetteki bir kamçılık yeri, dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır" buyurdu. [Râvi] dedi ki: Sonra şu ayeti okudu: (فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ) [Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak o kurtulmuştur].
وتقدّم عند قوله تعالى: {وَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} ما رواه الإمام أحمد، عن وَكيع عن الأعمش، عن زيد بن وهب، عن عبد الرحمن بن عبد رب الكعبة، عن عبد الله بن عَمرو بن العاص قال: قال رسول الله ﷺ: "من أحَبَّ أن يزحزح عن النار وأن يدخل الجنة، فلتدركه مَنِيَّتُه وهو يؤمن بالله واليوم الآخر، ولْيَأْتِ إلى الناس ما يُحِبُّ أن يؤتى إليه" .
Yüce Allah'ın: {وَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “ancak Müslümanlar olarak can verin” kavlinin tefsirinde, İmam Ahmed'in Vekî'den , onun A'meş'ten, onun Zeyd b. Vehb'den, onun Abdurrahman b. Abdi Rabbilka'be'den, onun da Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiği şu hadis geçmişti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim cehennemden uzaklaştırılıp cennete konulmayı isterse, ölüm onu Allah'a ve ahiret gününe inanır halde yakalasın ve insanlara, kendisine yapılmasını istediği şekilde davransın" .
وقوله: (وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ) تصغيرًا لشأن الدنيا، وتحقيرًا لأمرها، وأنها
Yüce Allah'ın: {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ} “Dünya hayatı, aldatıcı bir geçimlikten başka bir şey değildir” kavli; dünyanın konumunu küçültmek, durumunu hakir/değersiz kılmak ve onun
دنيئة فانية قليلة زائلة، كما قال تعالى: {بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * وَالآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} [الأعلى: ١٦، ١٧] [وقال تعالى: {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا مَتَاعٌ} [الرعد: ٢٦] وقال تعالى: {مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ] } [النحل: ٩٦]. وقال تعالى: {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى} [القصص: ٦٠] وفي الحديث: "واللهِ ما الدنيا في الآخرة إلا كما يَغْمِسُ أحدُكُم إصبعه في اليَمِّ، فلينظر بِمَ تَرْجِع إليه؟ " .
değersiz, fani, az ve yok olucu olduğunu [vurgulamak içindir]. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * وَالآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} “Fakat siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz. Oysa ahiret daha hayırlı ve daha süreklidir” [A'lâ: 16-17]. [Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا مَتَاعٌ} “Dünya hayatı ahiretin yanında ancak geçici bir menfaatten ibarettir” [Ra'd: 26]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ] } “Sizin yanınızdaki tükenir, Allah katındaki ise kalıcıdır” [Nahl: 96].] Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى} “Size verilen şeyler, dünya hayatının geçimliği ve süsüdür. Allah katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır” [Kasas: 60]. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: "Vallahi ahiretin yanında dünya, ancak sizden birinizin parmağını denize daldırması gibidir; baksın bakalım ne ile geri dönüyor ?" .
وقال قتادة في قوله: (وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ) هي متاع، هي متاع، متروكة، أوشكت -والله الذي لا إله إلا هو-أن تَضْمَحِلَّ عن أهلها، فخذوا من هذا المتاع طاعة الله إن استطعتم، ولا قوة إلا بالله.
Katâde, O'nun: (وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ) kavli hakkında şöyle demiştir: O bir metadır, terk edilip gidilecek bir metadır. Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin olsun ki, ehlinden yok olup gitmesi pek yakındır. O halde gücünüz yetiyorsa bu metadan Allah'a itaati alın; güç ve kuvvet ancak Allah iledir.
وقوله: (لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ) كقوله {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الأَمْوَالِ وَالأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ [وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ * الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ] } [البقرة: ١٥٥، ١٥٦] أي: لا بد أن يبتلى المؤمن في شيء من ماله أو نفسه أو ولده أو أهله، ويبتلى المؤمن على قدر دينه، إن كان في دينه صلابة زيد في البلاء (وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا) يقول تعالى للمؤمنين عند مَقْدمهم المدينَة قبل وقعة بدر، مسليا لهم عما نالهم من الأذى من أهل الكتاب والمشركين، وآمرًا لهم بالصبر والصفح والعفو حتى يفرج الله، فقال: (وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الأمُورِ)
O'nun: (لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ) [Andolsun ki mallarınız ve canlarınız konusunda imtihan edileceksiniz] kavli, şu ayet gibidir: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الأَمْوَالِ وَالأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ [وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ * الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ] } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla; mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle sınayacağız. [Sabredenleri müjdele! Onlar ki kendilerine bir musibet dokunduğunda: 'Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz' derler]” [Bakara: 155-156]. Yani mümin, malından veya canından veya çocuğundan yahut ailesinden bir şeyle mutlaka imtihan edilecektir. Mümin dindarlığı nispetinde imtihan edilir; eğer dininde bir sağlamlık varsa belası artırılır. (وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا) [Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve ortak koşanlardan pek çok incitici şey işiteceksiniz]. Yüce Allah, Bedir Savaşı'ndan önce Medine'ye geldiklerinde, Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden kendilerine isabet eden eziyetler sebebiyle müminleri teselli ederek ve Allah bir çıkış yolu verinceye kadar sabretmelerini, yüz çevirmelerini ve affetmelerini emrederek şöyle buyurmaktadır: (وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الأمُورِ) [Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir].
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو اليمان، حدثنا شعيب بن أبي حمزة، عن الزهري، أخبرني عُرْوة بن الزبير: أن أسامة بن زيد أخبره قال: كان النبي ﷺ وأصحابه يعفون عن المشركين وأهل الكتاب كما أمرهم الله، ويصبرون على الأذى، قال الله: (وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا) قال: وكان رسول الله ﷺ يتأول في العفو ما أمره الله به، حتى أذن الله فيهم.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize Şuayb b. Ebî Hamza, Zührî'den anlattı, bana Urve b. ez-Zübeyr bildirdi ki: Üsâme b. Zeyd ona şöyle haber vermiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı, Allah'ın kendilerine emrettiği gibi müşrikleri ve Ehl-i Kitab'ı affediyor ve eziyetlere sabrediyorlardı. Allah Teâlâ: (وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا) [Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve ortak koşanlardan pek çok incitici şey işiteceksiniz] buyurmuştur. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah onlar hakkında izin verinceye kadar, affetme hususunda Allah'ın kendisine emrettiğini tevil edip uyguluyordu.
هكذا رواه مختصرا، وقد ذكره البخاري عند تفسير هذه الآية مطولا فقال: حدثنا أبو اليمان، أنبأنا شعيب، عن الزهري أخبرني عروة بن الزبير؛ أن أسامة بن زيد أخبره أن رسول الله ﷺ ركب على حمَار، عليه قطيفة فَدكيَّة وأردف أسامة بن زيد وراءه، يعود سَعْدَ بن عبادة في بني الحارث بن الخزرج، قَبْل وقعة بَدْر، قال: حتى مر بمجلس فيه عبد الله بن أبي بن سَلُول، وذلك قبل أن يسلم عبد الله بن أبي، فإذا في المجلس أخلاط من المسلمين والمشركين، عَبَدَة الأوثان واليهود والمسلمين، وفي المجلس عبدُ الله بن رَوَاحة، فلما غَشَيت المجلسَ عَجَاجةُ الدابة خَمَّر عبد الله بن أبي أنفه بردائه وقال: "لا تُغَبروا علينا. فسلم رسول الله ﷺ ثم وقف، فنزل فدعاهم إلى الله ﷿،
[İbn Ebî Hâtim] bunu bu şekilde muhtasar olarak rivayet etmiştir. Buhârî ise bu ayetin tefsirinde bunu tafsilatlı olarak zikredip şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize Şuayb bildirdi, Zührî'den; bana Urve b. ez-Zübeyr bildirdi ki: Üsâme b. Zeyd ona, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in -üzerinde Fedek dokuması bir kadife örtü bulunan- bir eşeğe bindiğini, arkasına da Üsâme b. Zeyd'i bindirerek Bedir Gazvesi'nden önce Benî Hâris b. el-Hazrec yurdunda [bulunan] Sa'd b. Ubâde'yi hasta ziyaretine gittiğini haber vermiştir. [Üsâme] dedi ki: Nihayet içinde Abdullah b. Übey b. Selûl'ün de bulunduğu bir meclisin yanından geçti. Bu durum, Abdullah b. Übey'in [görünüşte] Müslüman olmasından önceydi. Mecliste Müslümanlar, putperest müşrikler ve Yahudilerden oluşan karışık bir topluluk vardı. Mecliste Abdullah b. Revâha da bulunmaktaydı. Bineğin kaldırdığı toz meclisi kaplayınca, Abdullah b. Übey elbisesiyle burnunu örttü ve: "Üzerimize toz kaldırmayın!" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem selâm verdi, sonra durup indi ve onları Azîz ve Celîl olan Allah'a davet etti,
وقرأ عليهم القرآن، فقال عبد الله بن أبَي: أيها المَرْء، إنه لا أحْسَنَ مما تقول، إن كان حقا فلا تؤْذنا به في مجالسنا، ارجع إلى رحلك، فمن جاءك فاقصص عليه. فقال عبد الله بن رواحة: بلى يا رسول الله، فَاغْشنَا به في مجالسنا فإنا نُحب ذلك. فاستَب المسلمون والمشركون واليهود حتى كادوا يَتَثَاورون فلم يزل النبي ﷺ يُخفضهم حتى سكتوا، ثم ركب النبي ﷺ دَابته، فسار حتى دخل على سعد بن عُبَادة، فقال له النبي ﷺ: "يا سعد، ألم تَسْمَع إلى ما قال أبو حُبَاب -يريد عبد الله بن أبي-قال كذا وكذا". فقال سعد: يا رسول الله، اعف عنه واصفح فوَالله الذي أنزل عليك الكتاب لقد جاء الله بالحق الذي أنزل عليك، ولقد اصطلح أهل هذه البُحَيْرَة على أن يُتَوِّجوه وَيُعَصِّبُوه بالعصابة، فلما أبى الله ذلك بالحق الذي أعطاك الله شرق بذلك، فذلك الذي فَعَل به ما رأيتَ، فعفا عنه رسول الله ﷺ، وكان رسول الله ﷺ وأصحابه يعفون عن المشركين وأهل الكتاب، كما أمرهم الله، ويصبرون على الأذى، قال الله تعالى: (وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا [وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الأمُور] ) وقال تعالى: {وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ} الآية [البقرة: ١٠٩]، وكان النبي ﷺ يَتَأوّل في العفو ما أمره الله به، حتى أذنَ الله فيهم، فلما غزا رسولُ الله ﷺ بدرًا، فقتل الله به صناديد كفار قريش، قال عبد الله بن أبَيّ ابن سَلُول ومن معه من المشركين وعبدة الأوثان: هذا أمر قد تَوَجّه، فبايعُوا الرسول ﷺ على الإسلام وأسلموا .
ve onlara Kur'an okudu. Bunun üzerine Abdullah b. Übey: "Ey kişi! Eğer söylediğin şey hak ise, bundan daha güzeli yoktur; fakat meclislerimizde bununla bizi rahatsız etme! Bineğine/yerine dön, sana gelen kimseye anlat" dedi. Abdullah b. Revâha ise: "Hayır ey Allah'ın Resûlü! Meclislerimize gelip bize [Kur'an'ı] duyur, zira biz bunu çok severiz" dedi. Bunun üzerine Müslümanlar, müşrikler ve Yahudiler birbirlerine söz atıp neredeyse birbirlerine saldıracak hale geldiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem susuncaya kadar onları teskin etmeye devam etti. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bineğine binip gitti ve Sa'd b. Ubâde'nin yanına girdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Ey Sa'd! Ebû Hubâb'ın -Abdullah b. Übey'i kastediyor- ne dediğini işitmedin mi? Şöyle şöyle dedi" buyurdu. Sa'd dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Onu affet ve hoş gör . Sana Kitab'ı indiren Allah'a yemin olsun ki, Allah sana indirdiği hakkı muhakkak getirmiştir . Oysa bu beldenin halkı onu taçlandırıp başına sarık/taç sarmak üzere anlaşmışlardı. Allah sana verdiği hak ile bunu engelleyince , o bundan dolayı boğulacak gibi oldu [öfkelendi]. İşte gördüğün o davranışı ona yaptıran budur." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu affetti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı, Allah'ın kendilerine emrettiği gibi müşrikleri ve Ehl-i Kitab'ı affediyor ve eziyetlere sabrediyorlardı. Nitekim Yüce Allah: (وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا [وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الأمُور] ) [Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve ortak koşanlardan pek çok incitici şey işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir] buyurmuş; yine Yüce Allah: {وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ} “Kitap ehlinden birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, içlerindeki hasetten ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar inkâra döndürmek istedi. Allah emrini getirinceye kadar affedin ve hoş görün” ayetini [Bakara: 109] buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah onlar hakkında izin verinceye kadar affetme hususunda Allah'ın kendisine emrettiğini tevil edip uyguluyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir gazvesine çıkıp Allah da onun vesilesiyle Kureyş kâfirlerinin ileri gelenlerini öldürünce, Abdullah b. Übey b. Selûl ile beraberindeki müşrikler ve putperestler: "Bu iş artık kesinleşti/başarıya ulaştı" dediler ve İslâm üzere Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat ettiler ve [görünüşte] Müslüman oldular .
فكان من قام بحق، أو أمر بمعروف، أو نهى عن منكر، فلا بد أن يؤذَى، فما له دواء إلا الصبر في الله، والاستعانة بالله، والرجوع إلى الله، ﷿.
Dolayısıyla hakkı ayakta tutan, iyiliği emreden veya kötülükten sakındıran kimseye mutlaka eziyet edilir. Bunun ise Allah uğrunda sabretmekten, Allah'tan yardım dilemekten ve Azîz ve Celîl olan Allah'a sığınmaktan başka ilacı yoktur.
{وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ (١٨٧) لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٨٨) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩)}
{وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ (١٨٧) لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٨٨) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩)} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz' diye söz almıştı. Fakat onlar bunu arkalarına attılar ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar. Satın aldıkları şey ne kötüdür! (187) Yaptıklarına sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlananların, [evet] onların azaptan kurtulacaklarını sakın sanma! Onlar için acı bir azap vardır. (188) Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Allah her şeye kadirdir. (189)”
هذا توبيخ من الله وتهديد لأهل الكتاب، الذين أخَذ عليهم العهد على ألسنة الأنبياء أن يؤمنوا بمحمد ﷺ، وأن ينوهوا بذكره في الناس ليكونوا على أهْبَة من أمره، فإذا أرسله الله تابعوه،
Bu, Allah'tan Ehl-i Kitab'a yönelik bir kınama ve tehdittir. Zira Allah, peygamberlerin diliyle onlardan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmeleri ve [insanlar] onun durumuna hazırlıklı olsunlar da Allah onu gönderdiğinde ona tâbi olsunlar diye onun adını ve vasfını insanlar arasında duyurup yaymaları hususunda kesin söz almıştı.
فكتموا ذلك وتعوضوا عما وعدوا عليه من الخير في الدنيا والآخرة بالدون الطفيف، والحظ الدنيوي السخيف، فبئست الصفقة صفقتهم، وبئست البيعة بيعتهم.
Fakat onlar bunu gizlediler ve dünya ile ahirette kendilerine vaat edilen hayrın yerine değersiz, az ve bayağı bir dünyalık payı tercih edip değiştiler. Yaptıkları bu alışveriş ne kötü bir alışveriş, yaptıkları bu satış ne kötü bir satıştır!
وفي هذا تَحْذير للعلماء أن يسلكوا مسلكهم فيصيبهم ما أصابهم، ويُسْلكَ بهم مَسْلكهم، فعلى العلماء أن يبذلوا ما بأيديهم من العلم النافع، الدال على العمل الصالح، ولا يكتموا منه شيئا، فقد ورد في الحديث المروي من طرق متعددة عن النبي ﷺ أنه قال: "من سُئِل عن عِلْم فكَتَمه ألْجِم يوم القيامة بِلجَامٍ من نار".
Bunda, âlimlerin onların yolunu tutarak onların başına gelenlerin kendi başlarına gelmesi ve onların sürüklendiği yere sürüklenmeleri konusunda bir uyarı vardır. Âlimlere düşen, ellerinde bulunan ve salih amele sevk eden faydalı ilmi cömertçe ortaya koymaları ve ondan hiçbir şeyi gizlememeleridir . Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den muhtelif yollarla rivayet edilen hadiste şöyle buyrulmuştur: "Kime bildiği bir ilim sorulur da o bunu gizlerse, kıyamet gününde ateşten bir gem ile gemlenir."
وقوله تعالى: (لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا [فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ] ) الآية، يعني بذلك المرائين المتكثرين بما لم يُعْطَوا، كما جاء في الصحيحين عن رسول الله ﷺ: "من ادَّعَى دَعْوى كاذبة لِيتَكَثَّر بها لم يَزِدْه الله إلا قِلَّة" وفي الصحيح: "المتشبع بما لم يُعْطَ كلابس ثَوْبَي زُور" .
Yüce Allah'ın: (لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا [فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ] ) [Yaptıklarına sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlananların, onların azaptan kurtulacaklarını sakın sanma!] ayeti; kendilerine verilmeyen şeylerle çokluk taslayan riyakârları kastetmektedir. Nitekim Sahîhayn'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: "Kim itibarını artırmak için yalan bir iddiada bulunursa, Allah onun ancak azlığını artırır" . Sahîh'te yine şöyle geçmektedir: "Kendisine verilmeyen şeyle doymuş gibi görünen kimse , iki sahte elbise giyen gibidir" .
وقال الإمام أحمد: حدثنا حَجَّاج، عن ابن جُرَيْج، أخبرني ابن أبي مُلَيكة أن حُمَيد بن عبد الرحمن بن عَوْف أخبره: أن مروان قال: اذهب يا رافع -لبَوَّابه-إلى ابن عباس، ﵁، فقل لئن كان كل امرئ منَّا فَرح بما أتَى وأحب أن يحمد بما لم يفعل -معَذَّبًا، لنُعَذبن أجمعون؟ فقال ابن عباس: وما لكم وهذه؟ إنما نزلت هذه في أهل الكتاب، ثم تلا ابن عباس: (وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ) وتلا ابن عباس: (لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا) الآية. وقال ابن عباس: سألهم النبي ﷺ عن شيء، فكتموه وأخبروه بغيره، فخرجوا قد أرَوْه أن قد أخبروه بما سألهم عنه، واستحمدوا بذلك إليه، وفرحوا بما أوتوا من كتمانهم ما سألهم عنه.
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, bana İbn Ebî Müleyke bildirdi ki: Humeyd b. Abdirrahmân b. Avf ona şöyle haber vermiştir: Mervân kapıcısına: 'Ey Râfi'! İbn Abbâs radıyallâhu anh'a git ve de ki : Şayet bizden yaptığına sevinen ve yapmadığı şeyle övülmekten hoşlanan her kişi azap görecekse, hepimiz mutlaka azap edileceğiz öyle mi? ' dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: 'Bu ayetle sizin ne alakanız var ? Bu ayet ancak Ehl-i Kitap hakkında inmiştir' dedi. Sonra İbn Abbâs şu ayeti okudu: (وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ) [Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz' diye söz almıştı. Fakat onlar bunu arkalarına attılar ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar. Satın aldıkları şey ne kötüdür!]. İbn Abbâs yine şu ayeti okudu: (لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا) [Yaptıklarına sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlananların...]. İbn Abbâs devamla dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bir şey sordu, onlar ise bunu gizleyip başka bir şey haber verdiler. Yanından çıkarken de güya sorduğu şeyi haber vermiş gibi gösterdiler ve bununla onun yanında övgü toplamaya çalıştılar; üstelik ona sorduğu şeyi gizlemekle elde ettiklerine de sevindiler.
وهكذا رواه البخاري في التفسير، ومسلم، والترمذي والنسائي في تفسيريهما، وابن أبي حاتم وابن جرير وابن مَرْدُويه، والحاكم في مستدركه، كلهم من حديث عبد الملك بن جُرَيج، بنحوه ورواه البخاري أيضا من حديث ابن جريج عن ابن أبي مليكة عن عَلقمة بن وقاص: أن
Aynı şekilde bunu [İmam] Buhârî Tefsîr'de; Müslim, Tirmizî ve Nesâî kendi tefsirlerinde; İbn Ebî Hâtim, İbn Cerîr, İbn Merdûye ve el-Müstedrek'inde Hâkim rivayet etmişlerdir. Bunların hepsi Abdülmelik b. Cüreyc hadisinden benzer lafızlarla rivayette bulunmuşlardır. Buhârî bunu ayrıca İbn Cüreyc'den, o İbn Ebî Müleyke'den, o da Alkame b. Vakkâs'tan [şöyle] rivayet etmiştir:
مَرْوان قال لبوابه: اذهبْ يا رافع إلى ابن عباس، فذكره .
Mervân kapıcısına: 'Ey Râfi'! İbn Abbâs'a git' dedi ve [râvi] hadisi zikretti .
وقال البخاري: حدثنا سعيد بن أبي مريم، أنبأنا محمد بن جعفر، حدثني زيد بن أسلم، عن عطاء بن يسار، عن أبي سعيد الخدري، ﵁؛ أن رجالا من المنافقين على عهد رسول الله ﷺ كان إذا خرَج رسول الله ﷺ إلى الغزو تَخَلَّفوا عنه، وفَرِحوا بمقعدهم خلاف رسول الله ﷺ، فإذا قَدم رسول الله ﷺ من الغزو اعتذروا إليه وحلفوا، وأحبوا أن يحمدوا بما لم يفعلوا، فنزلت: (لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا) الآية.
Buhârî şöyle demiştir: Bize Saîd b. Ebî Meryem anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer haber verdi, bana Zeyd b. Eslem, Atâ b. Yesâr'dan, o Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında münafıklardan birtakım adamlar vardı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem savaşa çıktığında ondan geri kalırlar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hilafına geride oturup kalmalarına sevinirlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem savaştan dönünce de ona mazeret beyan eder ve yemin ederlerdi; ayrıca yapmadıkları şeylerle övülmeyi severlerdi. Bunun üzerine: (لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا) [Yaptıklarına sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlananların...] ayeti indi.
وكذا رواه مسلم من حديث ابن أبي مريم، بنحوه وقد رواه ابن مَرْدُويه في تفسيره من حديث الليث بن سعد، عن هشَام بن سعد، عن زيد بن أسلم قال: كان أبو سعيد ورافع بن خَديج وزيد بن ثابت عند مَرْوان فقال: يا أبا سعيد، رَأيت قول الله تعالى: (لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا) ونحن نفرح بما أتَيْنا ونُحِب أن نُحْمَد بما لم نفعل؟ فقال أبو سعيد: إن هذا ليس من ذاك، إنما ذاك أن ناسا من المنافقين كانوا يَتخلَّفون إذا بعث رسول الله ﷺ بَعْثًا، فإن كان فيه نَكْبة فرحوا بتخلفهم، وإن كان لهم نَصْر من الله وفتح حلفوا لهم ليرضوهم ويحمدوهم على سرورهم بالنصر والفتح. فقال مروان: أين هذا من هذا؟ فقال أبو سعيد: وهذا يَعْلَمُ هذا، فقال مروان: أكذلك يا زيد؟ قال: نعم، صدق أبو سعيد. ثم قال أبو سعيد: وهذا يعلم ذاك -يعني رافع بن خديج-ولكنه يخشى إن أخبرك أن تنزع قَلائصه في الصدقة. فلما خرجوا قال زيد لأبي سعيد الخدري: ألا تحمدني على شهادة لك ؟ فقال أبو سعيد: شهدتَ الحق. فقال زيد: أو لا تحمدني على ما شهدت الحق؟
Müslim de bu hadisi İbn Ebî Meryem rivayetinden benzer şekilde rivayet etmiştir . İbn Merdûye de tefsirinde bunu Leys b. Sa'd hadisinden, Hişâm b. Sa'd'dan, Zeyd b. Eslem'den şöyle rivayet etmiştir: Ebû Saîd, Râfi' b. Hadîc ve Zeyd b. Sâbit, Mervân'ın yanındaydılar . Mervân dedi ki: 'Ey Ebâ Saîd! Yüce Allah'ın: (لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا) kavlini gördün mü ? Bizler de yaptığımız şeylere seviniyor ve yapmadığımız şeylerle övülmeyi seviyoruz?' Ebû Saîd dedi ki: 'Bu o kabil bir şey değildir. O ancak şudur ki : Münafıklardan birtakım kimseler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye gönderdiğinde geri kalırlardı; şayet seriyyenin başına bir musibet gelirse geri kaldıklarına sevinirler, şayet Allah'tan bir zafer ve fetih nasip olursa onları razı etmek ve zafer ile fethe sevinmelerinden ötürü kendilerini övsünler diye onlara yemin ederlerdi .' Mervân: 'Bunun onunla ne ilgisi var?' dedi. Ebû Saîd: 'Şu kişi de bunu biliyor' dedi. Mervân: 'Öyle midir ey Zeyd?' dedi. Zeyd: 'Evet, Ebû Saîd doğru söyledi' dedi. Sonra Ebû Saîd: 'Şu kişi de bunu biliyor -Râfi' b. Hadîc'i kastediyor-, fakat sana haber verirse zekât olarak genç develerini almandan korkuyor' dedi. Dışarı çıktıklarında Zeyd, Ebû Saîd el-Hudrî'ye: 'Senin lehine şahitlik ettiğim için beni övmeyecek misin ?' dedi. Ebû Saîd: 'Sen hakkı şahitlik ettin' dedi. Zeyd: 'Hakka şahitlik ettiğim için beni övmeyecek misin?' dedi.
ثم رواه من حديث مالك، عن زيد بن أسلم، عن رافع بن خديج: أنه كان هو وزيد بن ثابت عند مَروان بن الحكم، وهو أمير المدينة، فقال مروان: يا رافع، في أي شيء نزلت هذه؟ فذكره كما تقدم عن أبي سعيد، ﵃، وكان مَرْوان يبعث بعد ذلك يسأل ابن عباس كما تقدم، فقال له ما ذكرناه، ولا منَافاة بين ما ذكره ابن عباس وما قاله هؤلاء؛ لأن الآية عامة في جميع ما ذكر، والله أعلم.
Sonra [İbn Merdûye] Mâlik hadisinden, Zeyd b. Eslem'den, Râfi' b. Hadîc'ten rivayet etti ki: Kendisi ve Zeyd b. Sâbit, Medine emiri iken Mervân b. el-Hakem'in yanındaydılar. Mervân: 'Ey Râfi'! Bu ayet ne hakkında indi ?' dedi. Râfi' de daha önce Ebû Saîd radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiği şekilde zikretti . Mervân bundan sonra daha önce geçtiği üzere İbn Abbâs'a adam gönderip sordurur , o da zikrettiğimiz cevabı verirdi. İbn Abbâs'ın zikrettiği ile bunların söylediği arasında bir çelişki yoktur; zira ayet zikredilen durumların hepsi hakkında geneldir. Doğrusunu Allah bilir.
وقد روى ابن مَرْدُويه أيضا من حديث محمد بن أبي عَتِيق وموسى بن عُقْبة، عن الزهْري، عن محمد بن ثابت الأنصاري؛ أن ثابت بن قيس الأنصاري قال: يا رسول الله، والله لقد خشيت أن أكون
Yine İbn Merdûye, Muhammed b. Ebî Atîk ve Mûsâ b. Ukbe rivayetinden, ez-Zührî'den, Muhammed b. Sâbit el-Ensârî'den nakletti ki; Sâbit b. Kays el-Ensârî şöyle demiştir: Ey Allah'ın Resûlü! Vallahi helak olmaktan cidden korktum...
هلكت. قال: "لم؟ " قال: نهى الله المرء أن يُحِب أن يُحْمَدَ بما لم يفعل، وأجدني أُحِبُّ الحمدَ. ونهى الله عن الخُيلاء، وأجدني أحب الجمال، ونهى الله أن نرفع أصواتنا فوق صوتك، وأنا امرؤ جهوري الصوت. فقال رسول الله ﷺ: "ألا تَرْضى أن تَعِيش حَمِيدا، وتُقْتَل شَهِيدا، وتدخل الجنة؟ " قال: بلى يا رسول الله. فعاش حميدا، وقُتل شهيدا يوم مُسَيْلَمة الكذاب .
korktum. [Peygamber] "Neden?" buyurdu. Dedi ki: "Allah kişinin yapmadığı şeyle övülmeyi sevmesini yasakladı, ben ise övgüyü sevdiğimi hissediyorum. Allah kibirlenmeyi yasakladı, ben ise güzelliği sevdiğimi görüyorum. Allah seslerimizi senin sesinin üstüne yükseltmemizi yasakladı, ben ise gür sesli bir adamım." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Övülmüş olarak yaşamaya, şehit olarak öldürülmeye ve cennete girmeye razı olmaz mısın?" buyurdu. O: "Elbette razı olurum ey Allah'ın Resûlü" dedi. Böylece övülmüş olarak yaşadı ve Yalancı Müseyleme günü şehit olarak öldürüldü .
وقوله: (فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ) يقرأ بالتاء على مخاطبة المفرد، وبالياء على الإخبار عنهم، أي: لا تحسبون أنهم ناجون من العذاب، بل لا بد لهم منه؛ ولهذا قال: (وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ)
O'nun: (فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ) [Onların azaptan kurtulacaklarını sakın sanma!] kavli; tekil muhatap olarak 'te' ile [felâ tahsebenehüm] ve onlardan haber vererek 'ye' ile [felâ yahsebenehüm] okunur. Yani: Onların azaptan kurtulacaklarını sanmayın , bilakis azap onlar için kaçınılmazdır. Nitekim bundan dolayı: (وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ) [Ve onlar için acı bir azap vardır] buyurmuştur.
ثم قال: (وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) أي: هو مالك كُل شيء، والقادر على كل شيء فلا يعجزه شيء، فهابوه ولا تخالفوه، واحذروا نقمته وغضبه، فإنه العظيم الذي لا أعظم منه، القدير الذي لا أقدر منه.
Sonra: (وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) [Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Allah her şeye kadirdir] buyurmuştur; yani: O her şeyin sahibidir, her şeye güç yetirendir ve hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz. O halde O'ndan çekinin, O'na muhalefet etmeyin ve O'nun intikamından ve gazabından sakının. Zira O, kendisinden daha yücesi olmayan el-Azîm'dir, kendisinden daha güçlüsü olmayan el-Kadîr'dir.
{إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأُولِي الأَلْبَابِ (١٩٠) الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (١٩١) رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (١٩٢) رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الأَبْرَارِ (١٩٣) رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ (١٩٤)}
{إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأُولِي الأَلْبَابِ (١٩٠) الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (١٩١) رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (١٩٢) رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الأَبْرَارِ (١٩٣) رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ (١٩٤)} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için ayetler vardır. (190) Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler; göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde derin derin düşünürler [ve derler ki:] 'Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin, bizi ateş azabından koru! (191) Rabbimiz! Sen kimi ateşe sokarsan, onu muhakkak rezil etmişsindir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. (192) Rabbimiz! Biz, 'Rabbinize iman edin' diye imana çağıran bir davetçiyi işittik ve hemen iman ettik. Rabbimiz! Günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi ört ve canımızı iyilerle beraber al! (193) Rabbimiz! Peygamberlerin vasıtasıyla bize vaat ettiklerini ver ve kıyamet gününde bizi rezil etme! Şüphesiz Sen vaadinden dönmezsin.' (194)”
قال الطبراني: حدثنا الحسن بن إسحاق التُسْتَرِي، حدثنا يحيى الحِمَّاني، حدثنا يعقوب القُمِّي، عن جعفر بن أبي المغيرة، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس قال: أتت قريش اليهود فقالوا: بم جاءكم موسى؟ قالوا: عصاه ويده بيضاء للناظرين. وأتوا النصارى فقالوا: كيف كان عيسى؟ قالوا: كان يُبْرِئُ الأكمه والأبرص ويُحيي الموتى: فأتوا النبي ﷺ فقالوا: ادع لنا ربك يجعل لنا الصَّفا ذَهَبًا. فدعا ربه، فنزلت هذه الآية: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأولِي الألْبَابِ) فليتفكروا فيها
Taberânî dedi ki: Bize el-Hasen b. İshâk et-Tusterî anlattı, bize Yahyâ el-Himmânî anlattı, bize Ya‘kûb el-Kummî, Ca‘fer b. Ebi'l-Muğîre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Kureyş, Yahudilere gelip: «Mûsâ size ne ile geldi?» diye sordu. Onlar da: «Asâsı ve bakanlara bembeyaz [ışık saçan] eliyle» dediler. Hristiyanlara gelip: «Îsâ nasıldı?» dediler. Onlar da: «Doğuştan kör olanı ve alacalıyı iyileştirir, ölüleri diriltirdi» dediler. Bunun üzerine Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: «Rabbine dua et de bizim için Safâ'yı altına çevirsin» dediler. O da Rabbine dua etti. Bunun üzerine şu ayet indi: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأولِي الألْبَابِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için gerçekten ibretler vardır.” [Yani] O halde bu hususta tefekkür etsinler.
وهذا مُشْكل، فإن هذه الآية مدنية. وسؤالهم أن يكون الصفا ذهبا كان بمكة. والله أعلم.
Bu rivayet problemlidir; zira bu ayet Medenîdir. Onların Safâ tepesinin altın olmasını istemeleri ise Mekke'de vuku bulmuştu. Doğrusunu Allah bilir.
ومعنى الآية أنه يقول تعالى: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) أي: هذه في ارتفاعها واتساعها، وهذه في انخفاضها وكثافتها واتضاعها وما فيهما من الآيات المشاهدة العظيمة من كواكب سيارات، وثوابتَ وبحار، وجبال وقفار وأشجار ونبات وزروع وثمار، وحيوان ومعادن ومنافع، مختلفة الألوان والطعوم والروائح والخواص (وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ) أي: تعاقبهما وتَقَارضهما الطول والقصر، فتارة يطُول هذا ويقصر هذا، ثم يعتدلان، ثم يأخذ هذا من هذا فيطول الذي كان قصيرا، ويقصر الذي كان طويلا وكل ذلك تقدير العزيز الحكيم ؛ ولهذا قال: (لأولِي الألْبَابِ) أي: العقول التامة الذكية التي تدرك الأشياء بحقائقها على جلياتها، وليسوا كالصم البُكْم الذين لا يعقلون الذين قال الله [تعالى] فيهم: {وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ * وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} [يوسف: ١٠٥، ١٠٦].
Ayetin manası şudur ki Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) [Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında]; yani şunun yüksekliğinde ve genişliğinde, bunun ise alçaklığında, yoğunluğunda ve basıklığında ve her ikisinde bulunan, gezegenler ve sabit yıldızlar, denizler, dağlar, çöller, ağaçlar, bitkiler, ekinler, meyveler, hayvanlar, madenler ile renkleri, tatları, kokuları ve özellikleri farklı faydalardan müteşekkil apaçık görünen büyük ayetlerde [deliller vardır]. (وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ) [Gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde]; yani birbiri ardınca gelmelerinde, uzunluk ve kısalık bakımından birbirlerinden pay almalarında; bazen bunun uzayıp şunun kısalmasında, sonra eşitlenmelerinde, sonra bunun şundan alıp kısa olanın uzamasında ve uzun olanın kısalmasında [ibretler vardır]. Bütün bunlar Mutlak Galip ve Her Şeyi Hikmetle Yapan'ın (el-Azîz el-Hakîm) takdiridir . İşte bu sebeple: (لأولِي الألْبَابِ) [akıl sahipleri için] buyurmuştur; yani eşyayı apaçık gerçeklikleriyle idrak eden tam ve keskin akıl sahipleri için. Onlar, Yüce Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu [تعالى] akletmeyen sağırlar ve dilsizler gibi değildirler: {وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ * وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki, onlar bu ayetlerin yanından yüz çevirerek geçerler. Onların çoğu Allah'a ancak ortak koşarak inanırlar” [Yûsuf: 105-106].
ثم وصف تعالى أولي الألباب فقال: (الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ) كما ثبت في صحيح البخاري عن عِمْران بن حُصَين، ﵁، أن رسول الله ﷺ قال: "صَلِّ قائما، فإن لم تستطع فقاعدا، فإن لَم تستطع فَعَلَى جَنْبِكَ" أي: لا يقطعون ذِكْره في جميع أحوالهم بسرائرهم وضمائرهم وألسنتهم (وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) أي: يفهمون ما فيهما من الحكَم الدالة على عظمة الخالق وقدرته، وعلمه وحكمته، واختياره ورحمته.
Sonra Yüce Allah akıl sahiplerini nitelendirerek şöyle buyurmuştur: (الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ) [Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler]. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de İmrân b. Husayn radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabittir: "Ayakta kıl; eğer güç yetiremezsen oturarak kıl, eğer [buna da] güç yetiremezsen yanın üzerine [yatarak] kıl" . Yani onlar hiçbir hallerinde gizlileriyle, kalpleriyle ve dilleriyle O'nun zikrini kesmezler. (وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) [Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde derin derin düşünürler]; yani her ikisinde bulunan, Yaratıcı'nın azametine, kudretine, ilmine, hikmetine, iradesine ve merhametine delalet eden hikmetleri anlarlar.
وقال الشيخ أبو سليمان الداراني: إني لأخرجُ من منزلي، فما يقع بصري على شيء إلا رأيت لله عَلَي فيه نِعْمَة، أوْ لِي فيه عِبْرَة. رواه ابن أبي الدنيا في كتاب "التفكر والاعتبار".
Şeyh Ebû Süleymân ed-Dârânî şöyle demiştir: 'Evimden çıkarım da gözüm hangi şeye ilişirse mutlaka onda Allah'ın benim üzerimde bir nimetini ya da benim için bir ibret olduğunu görürüm.' Bunu İbn Ebi'd-Dünyâ "et-Tefekkür ve'l-İ'tibâr" adlı kitabında rivayet etmiştir.
وعن الحسن البصري أنه قال: تَفَكُّر سَاعَة خير من قيام ليلة. وقال الفُضَيل: قال الحسن: الفكرة مِرْآة تريك حَسنَاتك وسيئاتك. وقال سفيان بن عيينة: الفكرة نور يدخل قلبك. وربما تمثل بهذا البيت:
Hasan-ı Basrî'den şöyle dediği nakledilmiştir: Bir saat tefekkür etmek, bir gece ibadete kalkmaktan daha hayırlıdır. Fudayl dedi ki: Hasan şöyle demiştir: Tefekkür, sana iyiliklerini ve kötülüklerini gösteren bir aynadır. Süfyân b. Uyeyne ise şöyle demiştir: Tefekkür, kalbine giren bir nurdur. [Süfyân] bazen şu beyti irat ederdi:
إذا المرء كانت له فكْرَةٌ … ففي كل شيء له عبرَة
Kişinin tefekkürü varsa eğer ... Her şeyde onun için bir ibret vardır.
وعن عيسى، ﵇، أنه قال: طُوبَى لمن كان قِيلُه تذكّرًا، وصَمْته تَفكُّرًا، ونَظَره عبرًا.
Îsâ aleyhisselâm'dan şöyle dediği nakledilmiştir: Sözü zikir, susması tefekkür, bakışı da ibret olan kimseye ne mutlu!
وقال لقمان الحكيم: إن طول الوحدة ألْهَمُ للفكرة، وطولَ الفكْرة دليل على طَرْق باب الجنة.
Lokmân el-Hakîm şöyle demiştir: Yalnızlığın uzun sürmesi tefekkürü daha çok ilham eder; tefekkürün uzun sürmesi ise cennetin kapısını çalmanın delilidir/yoludur.
وقال وهب بن مُنَبِّه: ما طالت فكرة امرِئ قط إلا فهم، وما فهم امرؤ قط إلا علم، وما علم امرؤ قط إلا عمل.
Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Bir kimsenin tefekkürü uzadıkça mutlaka fehmeder (anlar); bir kimse fehmettikçe mutlaka bilir; bildikçe de mutlaka amel eder.
وقال عمر بن عبد العزيز: الكلام بذكر الله، ﷿، حَسَن، والفكرة في نعم الله أفضل العبادة.
Ömer b. Abdilazîz şöyle demiştir: Azîz ve Celîl olan Allah'ın zikriyle konuşmak güzeldir; Allah'ın nimetleri üzerinde tefekkür etmek ise ibadetin en faziletlisidir.
وقال مغيث الأسود: زوروا القبور كل يوم تفكركم، وشاهدوا الموقف بقلوبكم، وانظروا إلى المنصرف بالفريقين إلى الجنة أو النار، وأشعروا قلوبكم وأبدانكم ذكر النار ومقامعها وأطباقها، وكان يبكي عند ذلك حتى يُرْفع صَريعا من بين أصحابه، قد ذهب عقله.
Mugīs el-Esved şöyle demiştir: Kabirleri her gün ziyaret edin ki size tefekkürü hatırlatsın; mahşer yerini kalplerinizle müşahede edin; cennete veya cehenneme sevk edilecek iki fırkanın gidişatına bakın; kalplerinize ve bedenlerinize cehennemin, onun topuzlarının ve tabakalarının zikrini hissettirin. O, bunu söylerken ağlar, nihayet aklı başından gitmiş halde yere yığılarak arkadaşları arasından kaldırılırdı.
وقال عبد الله بن المبارك: مَرَّ رجل برَاهبٍ عند مَقْبَرة ومَزْبَلَة، فناداه فقال: يا راهب، إن عندك كَنزين من كنوز الدنيا لك فيهما مُعْتَبَر، كنز الرجال وكنز الأموال.
Abdullah b. el-Mübârek şöyle demiştir: Bir adam bir mezarlık ve çöplük yanında bulunan bir rahibe uğrayıp ona şöyle seslendi: 'Ey rahip! Senin yanında dünya hazinelerinden, kendilerinde senin için ibret bulunan iki hazine vardır: İnsanlar hazinesi ve mallar hazinesi.'
وعن ابن عمر: أنه كان إذا أراد أن يتعاهد قلبه، يأتي الخَرِبة فيقف على بابها، فينادي بصوت حزين فيقول: أين أهْلُك؟ ثم يرجع إلى نفسه فيقول: {كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ} [القصص: ٨٨].
İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o, kalbini yoklamak/tedavi etmek istediğinde harabeye gelir, kapısında durur ve hüzünlü bir sesle seslenerek: 'Nerede senin ehlin?' der, sonra kendi nefsine dönerek: {كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ} “O'nun vechinden (zâtından) başka her şey helak olucudur” [Kasas: 88] derdi.
وعن ابن عباس أنه قال: ركعتان مقتصدتان في تَفكُّر، خير من قيام ليلة والقلب ساه .
İbn Abbâs'tan şöyle dediği nakledilmiştir: Tefekkür içinde [kılınan] mutedil iki rekât namaz, kalp gafil halde iken bütün geceyi ibadetle geçirmekten daha hayırlıdır .
وقال الحسن: يا ابن آدم، كُلْ في ثلث بطنك، واشرب في ثلثه، ودع ثلثه الآخر تتنفَّس للفكرة.
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Ey Âdemoğlu! Karnının üçte birini yemeye, üçte birini içmeye ayır; diğer üçte birini ise tefekkür için nefes almaya bırak.
وقال بعض الحكماء: من نظر إلى الدنيا بغير العبرة انطَمَسَ مِنْ بَصَرِ قلبه بقدر تلك الغَفْلَة.
Hükemâdan biri şöyle demiştir: Kim dünyaya ibret nazarı olmaksızın bakarsa, o gaflet nispetinde kalp gözü körelir.
وقال بِشْر بن الحارث الحافي: لو تفكر الناس في عظمة الله تعالى لما عصوه.
Bişr b. el-Hâris el-Hâfî şöyle demiştir: İnsanlar Yüce Allah'ın azametini tefekkür etselerdi O'na isyan etmezlerdi.
وقال الحسن، عن عامر بن عبد قيس قال: سمعت غير واحد ولا اثنين ولا ثلاثة من أصحاب النبي ﷺ يقولون: إن ضياء الإيمان، أو نور الإيمان، التفكر.
Hasan, Âmir b. Abdi Kays'tan nakletmiştir; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından bir, iki, üç değil pek çok kişiden: 'İmanın aydınlığı -veya imanın nuru- tefekkürdür' dediklerini işittim.
وعن عيسى، ﵇، أنه قال: يا ابن آدم الضعيف، اتق الله حيثما كنت، وكُنْ في الدنيا ضَيْفًا، واتَّخِذِ المساجدَ بيتا، وعَلِّم عينيك البكاء، وجَسَدك الصَّبْر، وقلبك الفِكْر، ولا تهتم برزق غد.
Îsâ aleyhisselâm'dan şöyle dediği nakledilmiştir: Ey zayıf olan Âdemoğlu! Nerede olursan ol Allah'tan sakın, dünyada bir misafir gibi ol, mescitleri ev edin, gözlerine ağlamayı, bedenine sabrı, kalbine de tefekkürü öğret ve yarının rızkı için kaygılanma.
وعن أمير المؤمنين عُمَرَ بن عبد العزيز، ﵁، أنه بكى يوما بين أصحابه، فسُئل عن ذلك، فقال: فَكَّرت في الدنيا ولذاتها وشهواتها، فاعتبرت منها بها، ما تكاد شهواتها تَنْقَضي حتى تكدرها مرارتُها، ولئن لم يكن فيها عبرة لمن اعتبر إن فيها مواعظ لمن ادّكر.
Müminlerin Emiri Ömer b. Abdilazîz radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, bir gün arkadaşlarının arasında ağladı. Kendisine bunun sebebi sorulunca şöyle dedi: 'Dünyayı, onun lezzetlerini ve şehvetlerini düşündüm ve ondan yine onunla ibret aldım. Onun şehvetleri henüz bitmeden acılığı onu bulandırır. İbret alan kimse için onda ibret olmasa bile, öğüt alan kimse için onda muhakkak vaazlar/öğütler vardır.'
وقال ابن أبي الدنيا: أنشدني الحُسَين بن عبد الرحمن:
İbn Ebi'd-Dünyâ şöyle demiştir: Hüseyin b. Abdirrahmân bana şu şiiri okudu:
نزهَة المؤمن الفكَرْ … لذّة المؤمن العِبرْ
Müminin gezintisi tefekkürdür ... Müminin lezzeti ibretlerdir.
نحمدُ اللهَ وَحْدَه … نحْنُ كل عَلَى خَطَرْ
Yalnızca Allah'a hamdederiz ... Hepimiz tehlike üzerindeyiz.
رُبّ لاهٍ وعُمْرُه … قد تَقَضّى وما شَعَرْ
Nice gaflet içinde oyalanan vardır ki ömrü ... tükenip gitmiştir de farkında değildir.
رُبّ عيش قَدْ كَانَ فو … ق المُنَى مُونقَ الزَهَرْ
Nice yaşantı vardır ki emellerin ... ötesinde, göz alıcı çiçeklerle bezenmişti,
في خَرير من العيُو … ن وَظل من الشَّجَرْ
Pınarların şırıltısı ... ve ağaçların gölgesi altında,
وسُرُور من النَّبا … ت وَطيب منَ الثَمَرْ
Bitkilerin sevinci ... ve meyvelerin güzelliği içinde idi.
غَيَّرَتْه وَأهْلَهُ … سرعةُ الدّهْر بالغَيرْ
Onu ve halkını … zamanın hızla akıp gitmesi felaketlerle başkalaştırdı [yok etti].
نَحْمَد الله وحده … إنّ في ذا لمعتبر
Yalnızca Allah'a hamdederiz ... Şüphesiz bunda ibret alacak bir şey vardır.
إن في ذَا لَعبرةً … للبيب إن اعْتَبَرْ
Şüphesiz bunda ibret alacak ... akıl sahibi için büyük bir ibret vardır.
وقد ذمّ الله تعالى مَنْ لا يعتبر بمخلوقاته الدالة على ذاته وصفاته وشرعه وقدره وآياته، فقال: {وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ * وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} [يوسف: ١٠٥، ١٠٦] ومدح عباده المؤمنين: (الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) قائلين (رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلا) أي: ما خلقت هذا الخلق عَبَثًا، بل بالحق لتجزي الذين أساؤوا بما عملوا، وتجزي الذين أحسنوا بالحسنى. ثم نزهوه عن العبث وخلق الباطل فقالوا: (سُبْحَانَكَ) أي: عَنْ أن تخلق شيئا باطلا (فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ) أي: يا من خَلَق الخلق بالحق والعدل يا من هو مُنزه عن النقائص والعيب والعبث، قنا من عذاب النار بحولك وقوتك وَقيضْنَا لأعمال ترضى بها عنا، ووفقنا لعمل صالح تهدينا به إلى جنات النعيم، وتجيرنا به من عذابك الأليم.
Yüce Allah; zâtına, sıfatlarına, şeriatına, kaderine ve ayetlerine delalet eden mahlûkatından ibret almayanları kınayarak şöyle buyurmuştur: {وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ * وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki, onlar bu ayetlerden yüz çevirerek üzerlerinden geçerler. Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler” [Yûsuf: 105, 106]. Mümin kullarını ise şöyle överek methetmiştir: {الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} “Onlar ayakta, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar; göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür ederler” ve şöyle derler: {رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلا} “Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın” yani; bu mahlûkatı abes olsun diye değil, hak ile, kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırmak ve güzel davrananları daha güzeliyle mükâfatlandırmak için yarattın. Sonra O'nu abes iş yapmaktan ve boş yere yaratmaktan tenzih ederek şöyle dediler: {سُبْحَانَكَ} “Sen münezzehsin” yani; bâtıl bir şey yaratmaktan uzaksın, {فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “bizi cehennem azabından koru” yani; ey mahlûkatı hak ve adaletle yaratan, ey eksikliklerden, ayıplardan ve abesten münezzeh olan [Rabbimiz]! Havlin ve kuvvetinle bizi cehennem azabından koru , bizi kendilerinden razı olacağın amellere muvaffak kıl ve bizi Naîm cennetlerine ulaştıracak, elem verici azabından koruyacak salih amellere eriştir.
ثم قالوا: (رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ) أي: أهنته وأظهرت خزيه لأهل الجمع (وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ) أي: يوم القيامة لا مُجِير لهم منك، ولا مُحِيد لهم عما أردت بهم.
Sonra şöyle dediler: {رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ} “Rabbimiz! Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, onu muhakkak rezil rüsvay etmişsindir” yani; onu hor ve hakir kılmış, mahşer halkına onun rezilliğini göstermişsindir; {وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ} “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” yani; kıyamet gününde onları Senden kurtaracak bir koruyucu ve haklarında dilediğin [azaptan] onları çevirecek kimse bulunmaz.
(رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلإيمَانِ) أي: داعيا يدعو إلى الإيمان، وهو الرسول ﷺ (أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا) أي يقول: (آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا) أي: فاستجبنا له واتبعناه (رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا) أي: بإيماننا واتباعنا نبيك فاغفر لنا ذنوبنا، أي: استرها (وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا) أي: فيما بيننا وبينك (وَتَوَفَّنَا مَعَ الأبْرَارِ) أي: ألحقنا بالصالحين (رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَى رُسُلِكَ) قيل: معناه: على الإيمان برسلك. وقيل: معناه: على ألسنة رسلك. وهذا أظهر.
{رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلإيمَانِ} “Rabbimiz! Doğrusu biz, imana çağıran bir davetçiyi işittik” yani; imana çağıran bir davetçiyi ki o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; {أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا} “'Rabbinize iman edin' [diyordu], biz de hemen iman ettik” yani; {آمِنُوا بِرَبِّكُمْ} “Rabbinize iman edin” diyordu, {فَآمَنَّا} “biz de iman ettik” yani; onun çağrısına icabet edip ona tâbi olduk; {رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا} “Rabbimiz! Günahlarımızı bağışla” yani; Sana iman etmemiz ve Peygamberine uymamız sebebiyle günahlarımızı bağışla, yani onları ört; {وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا} “kötülüklerimizi ört” yani; bizimle Senin arandaki [kusurlarımızı gider]; {وَتَوَفَّنَا مَعَ الأبْرَارِ} “canımızı iyilerle beraber al” yani; bizi salih kimselere kat; {رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَى رُسُلِكَ} “Rabbimiz! Peygamberlerin vasıtasıyla bize vadettiklerini bize ver”. Denildi ki bunun anlamı: 'Elçilerine iman etmemiz karşılığında' demektir. Denildi ki bunun anlamı: 'Elçilerinin diliyle [vadettiğin şeyleri]' demektir ki daha açık ve kuvvetli olan görüş de budur.
وقد قال الإمام أحمد: حدثنا أبو اليمان، حدثنا إسماعيل بن عياش، عن عمرو بن محمد، عن أبي عِقَال، عن أنس بن مالك، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "عَسْقَلان أحد العروسين، يبعث الله منها يوم القيامة سبعين ألفًا لا حساب عليهم، ويبعث منها خمسين ألفا شهداء وُفُودًا إلى الله، وبها صُفُوف الشهداء، رؤوسهم مُقَّطعة في أيديهم، تَثِجّ أوداجهم دما، يقولون: (رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ) فيقول: صَدَق عبدي، اغسلوهم بنهر البيضة. فيخرجون منه نقاء بيضًا، فيسرحون في الجنة حيث شاؤوا".
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize İsmâil b. Ayyâş, Amr b. Muhammed'den, o Ebû İkâl'den, o da Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Askalan iki gelinden biridir. Kıyamet günü Allah oradan üzerlerinde hiçbir hesap bulunmayan yetmiş bin kişi diriltip gönderir. Yine oradan Allah'a giden elçiler topluluğu olarak elli bin şehit diriltip gönderir. Orada şehitlerin safları yer alır; başları kesilmiş olarak ellerindedir, boyun damarlarından oluk oluk kan akmaktadır ve şöyle derler: {رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ} “Rabbimiz! Elçilerin vasıtasıyla bize vadettiklerini bize ver ve kıyamet gününde bizi rezil rüsvay etme. Şüphesiz Sen vadinden asla dönmezsin”. Bunun üzerine Allah: 'Kulum doğru söyledi; onları Beyza nehrinde yıkayın' buyurur. Onlar da oradan tertemiz ve bembeyaz olarak çıkarlar, cennette diledikleri gibi gezip dolaşırlar.”
وهذا الحديث يُعد من غرائب المسند، ومنهم من يجعله موضوعا، والله أعلم.
Bu hadis, el-Müsned'in garîb rivayetlerinden sayılır; bazısı ise onu mevzû (uydurma) kabul etmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
(وَلا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ) أي: على رؤوس الخلائق (إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ) أي: لا بد من الميعاد الذي أخبرتَ عنه رسُلَك، وهو القيام يوم القيامة بين يديك.
{وَلا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Ve kıyamet gününde bizi rezil rüsvay etme” yani; mahlûkatın huzurunda; {إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ} “Şüphesiz Sen vadinden asla dönmezsin” yani; elçilerine bildirdiğin o randevu ve buluşma mutlaka gerçekleşecektir, o da kıyamet gününde Senin huzurunda durmaktır.
وقد قال الحافظ أبو يعلى: حدثنا الحارث بن سُرَيْج حدثنا المعتمر، حدثنا الفضل بن عيسى، حدثنا محمد بن المنكدر؛ أن جابر بن عبد الله حدثه: أن رسول الله ﷺ قال: "العار والتخزية تبلغ من ابن آدم في القيامة في المقام بين يدي الله، ﷿، ما يتمنى العبد أن يؤمر به إلى النار" حديث غريب .
Hâfız Ebû Ya'lâ şöyle demiştir: Bize el-Hâris b. Süreyc anlattı, bize el-Mu'temir anlattı, bize el-Fadl b. Îsâ anlattı, bize Muhammed b. el-Münkedir anlattı; Câbir b. Abdillâh ona Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Kıyamet gününde aziz ve celil olan Allah'ın huzurunda dururken utanç ve rezillik Âdemoğlunu öylesine kuşatır ki, kul ateşe gönderilmeyi temenni eder.” Bu garîb bir hadistir .
وقد ثبت أن رسول الله ﷺ كان يقرأ هذه الآيات العشر من آخر آل عمران إذا قام من الليل لتهجده، فقال البخاري، ﵀:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gece teheccüde kalktığında Âl-i İmrân'ın sonundaki bu on ayeti okuduğu sabit olmuştur. Nitekim Buhârî rahimehullâh şöyle demiştir:
حدثنا سعيد بن أبي مريم، حدثنا محمد بن جعفر، أخبرني شريك بن عبد الله بن أبي نَمْر، عن كُرَيب عن ابن عباس قال: بت عند خالتي ميمونة، فتحدث رسول الله ﷺ مع أهله ساعة ثم رقد، فلما كان ثُلث الليل الآخر قَعد فنظر إلى السماء فقال: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأولِي الألْبَابِ) ثم قام فتوضأ واستن. فصلى إحدى عَشْرَة ركعة. ثم أذّن بلالٌ فصلى ركعتين، ثم خرج فصلى بالناس الصبح.
Bize Saîd b. Ebî Meryem anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bana Şerîk b. Abdillâh b. Ebî Nemir, Küreyb'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: Teyzem Meymûne'nin yanında geceledim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ailesiyle bir müddet sohbet etti, sonra uyudu. Gecenin son üçte biri olunca oturdu, gökyüzüne baktı ve: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأولِي الألْبَابِ} “Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için gerçekten ibretler vardır” ayetini okudu. Sonra kalktı, abdest aldı ve dişlerini misvakladı. Ardından on bir rekât namaz kıldı. Sonra Bilâl ezan okudu, o da iki rekât namaz kıldı, sonra çıkıp insanlara sabah namazını kıldırdı.
وكذا رواه مسلم عن أبي بكر بن إسحاق الصنعاني، عن ابن أبي مريم، به ثم رواه البخاري من طُرقٍ عن مالك، عن مَخْرَمَة بن سليمان، عن كريب، عن ابن عباس أنه بات عند ميمونة زوج النبي ﷺ، وهي خالته، قال: فاضطجعت في عَرْض الوسادة، واضطجع رسول الله ﷺ وأهله في طُولها، فنام رسول الله ﷺ حتى إذا انتصف الليل -أو قبله بقليل، أو بعده بقليل -استيقظَ رسولُ الله ﷺ من منامه، فجعل يمسحُ النومَ عن وجهه بيده، ثم قرأ العشر الآيات الخواتيمَ من سُورة آل عمران، ثُم قام إلى شَنّ معلقة فتوضأ منها فأحسن وُضُوءه ثم قام يصلّي -قال ابن عباس: فقمت فصنعت مثل ما صنع، ثم ذَهَبتُ فقمت إلى جَنْبه -فوضع رسولُ الله ﷺ يَدَه اليمنى على رأسي، وأخذ بأذني اليمنى يَفْتلُها فصلى ركعتين، ثم ركعتين، ثم ركعتين، ثم ركعتين، ثم ركعتين، ثم ركعتين ثم أوتر، ثم اضطجع حتى جاءه المؤذن، فقام فصلى ركعتين خفيفتين، ثم خَرَجَ فصلّى الصبح.
Müslim de bunu Ebû Bekir b. İshâk es-San'ânî vasıtasıyla İbn Ebî Meryem'den bu senetle rivayet etmiştir . Daha sonra Buhârî bunu muhtelif yollardan Mâlik'ten, o Mahreme b. Süleymân'dan, o Küreyb'den, o da İbn Abbâs'tan nakletmiştir; o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımı ve teyzesi olan Meymûne'nin yanında gecelediğini anlatarak şöyle demiştir: Ben yastığın enine uzandım; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile eşi ise boyuna uzandılar . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem uyudu; nihayet gece yarısı olunca -yahut ondan biraz önce veya biraz sonra- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem uykusundan uyandı, eliyle yüzündeki uykuyu silmeye başladı. Sonra Âl-i İmrân sûresinin sonundaki on ayeti okudu. Sonra asılı duran bir su tulumuna yönelip ondan güzelce abdest aldı . Sonra namaz kılmaya kalktı. -İbn Abbâs dedi ki: Ben de kalktım, onun yaptığı gibi yaptım. Sonra gidip yanına durdum.- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sağ elini başımın üzerine koydu ve sağ kulağımı tutup bükmeye başladı . İki rekât kıldı, sonra iki rekât, sonra iki rekât, sonra iki rekât, sonra iki rekât, sonra iki rekât kıldı, ardından vitir kıldı. Sonra müezzin gelene kadar uzandı. Müezzin gelince kalkıp hafif iki rekât kıldı, sonra çıkıp sabah namazını kıldırdı.
وهكذا أخرجه بقية الجماعة من طُرُق عن مالك، به ورواه مسلم أيضًا وأبو داود من وجوه أخرَ، عن مخرمة بن سليمان، به.
Cemaatin (diğer hadis imamlarının) geri kalanı da bunu Mâlik vasıtasıyla muhtelif yollardan bu senetle tahric etmiştir. Müslim ve Ebû Dâvûd da bunu başka tariklerle Mahreme b. Süleymân vasıtasıyla aynı senetle rivayet etmiştir.
" طريق أخرى " لهذا الحديث عن ابن عباس [﵄] .
Bu hadisin İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan gelen “başka bir tarikı”:
قال أبو بكر بن مَرْدُويه: حدثنا محمد بن أحمد بن محمد بن علي، أخبرنا أبو يحيى بن أبي مسرَّة أنبأنا خَلاد بن يحيى، أنبأنا يونس بن أبي إسحاق، عن المنهال بن عَمْرو، عن علي بن عبد الله بن عباس، عن عبد الله بن عباس قال: أمرني العباس أن أبيت بآل رسول الله ﷺ وأحفظ صلاته. قال: فصلى رسول الله ﷺ بالناس صلاة العشاء الآخرة، حتى إذا لم يبق في المسجد أحد غيره قام فمرّ بي، فقال: "من هذا؟ عبد الله؟ " فقلت نعم. قال: "فَمَه؟ " قلت: أمرني العباسُ أن أبيت بكم الليلة. قال: "فالحق الحق" فلما أن دخل قال: "افرشَنْ عبد الله؟ " فأتى بوسادة من مسوح، قال فنام رسول الله ﷺ عليها حتى سَمعتُ غَطِيطه، ثم استوى على فراشه قاعدا، قال: فَرَفَع رأسَه إلى السماء فقال: "سُبحان الملك القدوس" ثلاث مرات، ثم تلا هذه الآيات من آخر سورة آل عمران حتى ختمها.
Ebû Bekir b. Merdûye şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Alî anlattı, bize Ebû Yahyâ b. Ebî Meserre haber verdi, bize Hallâd b. Yahyâ bildirdi, bize Yûnus b. Ebî İshâk bildirdi, el-Minhâl b. Amr'dan, o Alî b. Abdillâh b. Abbâs'tan, o da Abdullâh b. Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: Abbâs bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ailesinin yanında gecelememi ve namazını gözetlememi emretti. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara yatsı namazını kıldırdı; mescitte kendisinden başka kimse kalmayınca kalktı ve yanımdan geçti. “Bu kim? Abdullah mı?” dedi. Ben de : 'Evet' dedim. “Ne var, ne oldu?” buyurdu. Ben de: 'Abbâs bana bu gece sizin yanınızda gecelememi emretti' dedim. “O halde peşimden gel, gel” buyurdu. İçeri girince : “Abdullah'a bir yatak serin” buyurdu. Kıldan dokunmuş bir yastık getirildi. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun üzerine uyudu; öyle ki horultusunu işittim. Sonra yatağında doğrularak oturdu. Dedi ki: Başını göğe kaldırdı ve üç defa: “Sübhâne'l-Meliki'l-Kuddûs (O her şeyin mâliki ve her türlü noksanlıktan münezzeh olan Allah'ı tesbih ederim)” dedi. Sonra Âl-i İmrân sûresinin sonundaki bu ayetleri sûrenin sonuna kadar okudu.
وقد روى مسلم وأبو داود والنسائي، من حديث علي بن عبد الله بن عباس حديثا في ذلك أيضا .
Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî de Alî b. Abdillâh b. Abbâs'ın hadisinden bu hususta ayrıca bir hadis rivayet etmişlerdir.
طريق أخرى رواها ابن مَرْدُويَه، من حديث عاصم بن بَهْدَلَة، عن بعض أصحابه، عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس؛ أن النبي ﷺ خرج ذات ليلة بعد ما مَضى ليل، فنظر إلى السماء، وتلا هذه الآية: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأولِي الألْبَابِ) إلى آخر السورة. ثم قال: "اللهم اجعل في قلبي نُورا، وفي سَمْعي نورا، وفي بَصَري نورا، وعن يميني نورا، وعن شمالي نورا، ومن بين يَدَيّ نورا، ومن خَلْفي نورا، ومن فَوْقي نورا، ومن تحتي نورا، وأعْظِم لي نورا يوم القيامة " وهذا الدعاء ثابت في بعض طرق الصحيح، من رواية كُريب، عن ابن عباس، ﵁. .
İbn Merdûye'nin Âsım b. Behdcle'den, onun bazı arkadaşlarından, onun Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiği bir diğer tarik şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece gecenin bir kısmı geçtikten sonra dışarı çıktı, gökyüzüne baktı ve: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأولِي الألْبَابِ} “Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için gerçekten ibretler vardır” ayetini sûrenin sonuna kadar okudu. Sonra şöyle dua etti: “Allah'ım! Kalbime bir nur, işitmeme bir nur, görmeme bir nur, sağıma bir nur, soluma bir nur, önüme bir nur, arkama bir nur, üstüme bir nur, altıma bir nur ver ve kıyamet gününde bana nurumu büyüt.” Bu dua , Sahîh'in bazı tariklerinde Küreyb'in İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan rivayetiyle sabittir.
ثم روى ابن مَرْدُويَه وابن أبي حاتم من حديث جعفر بن أبي المغيرة، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: أتت قريش اليهود فقالوا: بما جاءكم موسى من الآيات؟ قالوا: عصاه ويده البيضاء للناظرين. وأتوا النصارى فقالوا: كيف كان عيسى فيكم؟ قالوا: كان يُبرئ الأكمه والأبرص ويحيي الموتى. فأتوا النبي ﷺ فقالوا: ادع لنا ربك يجعل لنا الصَّفَا ذَهَبًا. فدعا ربه، ﷿، فنزلت: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأولِي الألْبَابِ) قال: "فليتفكروا فيها" لفظ ابن مَرْدُويَه.
Sonra İbn Merdûye ve İbn Ebî Hâtim, Ca'fer b. Ebi'l-Mugîre'nin Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan naklettiği şu rivayeti aktarmışlardır: İbn Abbâs şöyle demiştir: Kureyş Yahudilere gelip: "Mûsâ size hangi delillerle (mucizelerle) geldi?" diye sordular. Onlar: "Âsâsı ve bakanlar için bembeyaz olan eliyle" dediler. Hristiyanlara gelip: "Îsâ aranızda nasıldı?" dediler. Onlar: "Doğuştan kör olanı ve alacalıyı iyileştirir, ölüleri diriltirdi" dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Rabbine dua et de bizim için Safâ [tepesini] altına çevirsin" dediler. O da Rabbi Azze ve Celle'ye dua etti; bunun üzerine: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأولِي الألْبَابِ} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için ibretler vardır” [ayeti] indi. [Allah Teâlâ]: «Onlar bunun üzerinde tefekkür etsinler» buyurdu. [Bu,] İbn Merdûye'nin lafzıdır.
وقد تقدم سياق الطبراني لهذا الحديث في أول الآية، وهذا يقتضي أن تكون هذه الآيات مكية، والمشهور أنها مدنية، ودليله الحديث الآخر، قال ابن مَرْدويه:
Taberânî'nin bu hadisi ayetin başında zikrettiği metin daha önce geçmişti. Bu [rivayet], bu ayetlerin Mekkî olmasını gerektirir; meşhur olan ise Medenî olmalarıdır ve bunun delili de diğer hadistir. İbn Merdûye şöyle demiştir:
حدثنا إسماعيل بن علي بن إسماعيل، أخبرنا أحمد بن على الحراني، حدثنا شجاع بن أشرس، حدثنا حَشْرج بن نباتة الواسطي أبو مكرم، عن الكلبي -هو أبو جَنَاب [الكلبي] -عن عطاء قال: انطلقت أنا وابن عمر وعُبَيد بن عُمَير إلى عائشة، ﵂، فدخلنا عليها وبيننا وبينها حجاب، فقالت: يا عبيد، ما يمنعك من زيارتنا؟ قال: قول الشاعر:
Bize İsmâil b. Alî b. İsmâil anlattı, bize Ahmed b. Alî el-Harrânî haber verdi, bize Şücâ' b. Eşres anlattı, bize Ebû Mükrem Haşrec b. Nübâte el-Vâsıtî, el-Kelbî'den -ki o Ebû Cenâb [el-Kelbî'dir] - o da Atâ'dan nakletti; Atâ şöyle demiştir: Ben, İbn Ömer ve Ubeyd b. Umeyr, Âişe radıyallâhu anhâ'nın yanına gittik. Yanına girdik, aramızda bir perde vardı. Âişe: 'Ey Ubeyd! Bizi ziyaret etmekten seni alıkoyan nedir?' dedi. O da şairin şu sözünü söyledi:
زُر غبّا تزدد حُبّا
Arayı uzatarak ziyaret et ki sevgin artsın.
فقال ابن عمر: ذرينا أخبرينا بأعجب شيء رأيته من رسول الله ﷺ. فَبَكَتْ وقالت: كُلُّ أمره كان عجبا، أتاني في ليلتي حتى مس جلده جلدي، ثم قال: ذريني أتعبد لربي [﷿] قالت: فقلت: والله إني لأحب قربك، وإني أحب أن تَعبد لربك. فقام إلى القربة فتوضأ ولم يكثر صب الماء، ثم قام يصلي، فبكى حتى بل لحيته، ثم سجد فبكى حتى بَل الأرض، ثم اضطجع على جنبه فبكى، حتى إذا أتى بلال يُؤذنه بصلاة الصبح قالت: فقال: يا رسول الله، ما يُبكيك؟ وقد غفر الله لك ذنبك ما تقدم وما تأخر، فقال: "ويحك يا بلال، وما يمنعني أن أبكي وقد أنزل عليّ في هذه الليلة: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأولِي الألْبَابِ) " ثم قال: "ويل لمن قرأها ولم يتفكر فيها".
Bunun üzerine İbn Ömer: 'Bizi bırak , Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'de gördüğün en hayret verici şeyi bize haber ver' dedi. Âişe ağladı ve şöyle dedi: 'Onun her hali hayret vericiydi. Benim gecemde yanıma geldi, öyle ki teni tenime değdi. Sonra: “Beni bırak, [aziz ve celil olan] Rabbime ibadet edeyim” buyurdu.' Âişe dedi ki: Ben de: 'Vallahi ben senin yakınlığını severim, Rabbine ibadet etmeni de severim' dedim. Kalkıp kırbaya yöneldi, abdest aldı; suyu çok dökmedi. Sonra kalkıp namaz kılmaya başladı. Ağladı, öyle ki sakalı ıslandı. Sonra secdeye vardı ve ağladı, öyle ki yer ıslandı. Sonra yan tarafı üzerine uzandı ve ağlamaya devam etti. Nihayet Bilâl gelip ona sabah namazını bildirdiğinde Âişe dedi ki: Bilâl: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamışken seni ağlatan nedir?' dedi. Resûlullah: “Yazık sana ey Bilâl! Bu gece bana: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأولِي الألْبَابِ} “Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için gerçekten ibretler vardır” ayeti indirilmişken beni ağlamaktan ne alıkoyabilir ki!” buyurdu. Sonra: “Onu okuyup da üzerinde tefekkür etmeyene yazıklar olsun!” buyurdu.
وقد رواه عَبْد بن حُمَيد، عن جعفر بن عَوْن، عن أبي جَنَاب الكلبي عن عطاء، بأطول من هذا وأتم سياقا .
Abd b. Humeyd de bunu Ca'fer b. Avn'dan , o Ebû Cenâb el-Kelbî'den, o Atâ'dan bundan daha uzun ve daha tam bir metinle rivayet etmiştir.
وهكذا رواه أبو حاتم ابن حبان في صحيحه، عن عمران بن موسى، عن عثمان بن أبي شيبة، عن يحيى بن زكريا، عن إبراهيم بن سُوَيد النَّخعي، عن عبد الملك بن أبي سليمان، عن عطاء قال: دخلت أنا [وعبد الله بن عمر] وعُبَيد بن عُمَير على عائشة فذكر نحوه.
Ebû Hâtim İbn Hibbân da Sahîh'inde bunu İmrân b. Mûsâ'dan, o Osmân b. Ebî Şeybe'den, o Yahyâ b. Zekeriyyâ'dan, o İbrâhîm b. Süveyd en-Nehaî'den, o Abdülmelik b. Ebî Süleymân'dan, o Atâ'dan rivayet etmiştir; Atâ demiştir ki: Ben, [Abdullah b. Ömer] ve Ubeyd b. Umeyr, Âişe'nin yanına girdik... diyerek benzerini zikretmiştir.
وهكذا رواه عبد الله بن محمد بن أبي الدنيا في كتاب "التفكر والاعتبار" عن شجاع بن أشرص، به. ثم قال: حدثني الحسن بن عبد العزيز: سمعت سُنَيْدًا يذكر عن سفيان -هو الثوري-رفعه قال: من قرأ آخر آل عمران فلم يتفكر فيه ويْلَه. يعد بأصابعه عشرا. قال الحسن بن عبد العزيز: فأخبرني
Aynı şekilde bunu Abdullah b. Muhammed b. Ebi'd-Dünyâ "et-Tefekkür ve'l-İ'tibâr" adlı eserinde Şucâ' b. Eşres'ten, aynı senedle rivayet etmiştir. Sonra şöyle demiştir: Bana el-Hasan b. Abdilazîz anlattı: Süneyd'in, Süfyân'dan -ki o es-Sevrî'dir- naklettiğini işittim; o merfû olarak [sallallâhu aleyhi ve sellem'den] şöyle dediğini aktarmıştır: «Âl-i İmrân'ın sonunu okuyup da onda tefekkür etmeyene yazıklar olsun!» Parmaklarıyla on [ayet] sayıyordu. el-Hasan b. Abdilazîz dedi ki: Bana...
عُبَيد بن السائب قال: قيل للأوزاعي: ما غاية التفكر فيهن؟ قال: يقرأهن وهو يعقلهن.
Ubeyd b. es-Sâib haber verdi; o şöyle dedi: Evzâî'ye: 'Onlar üzerinde tefekkür etmenin nihai gayesi nedir?' diye soruldu. O da: 'Onları anlamlarını kavrayarak okumasıdır' dedi.
قال ابن أبي الدنيا: وحدثني قاسم بن هاشم، حدثنا علي بن عَيَّاش، حدثنا عبد الرحمن بن سليمان قال: سألت الأوزاعي عن أدنى ما يَتَعلق به المتعلق من الفكر فيهن وما ينجيه من هذا الويل؟ فأطرق هُنَيّة ثم قال: يقرؤهن وهو يَعْقلُهُن.
İbn Ebi'd-Dünyâ dedi ki: Bana Kâsım b. Hâşim anlattı, bize Alî b. Ayyâş anlattı, bize Abdurrahmân b. Süleymân anlattı; dedi ki: Evzâî'ye bir kimsenin o ayetler üzerinde tefekkür babında sarılacağı en asgari şeyin ne olduğunu ve kendisini bu 'yazıklar olsun' tehdidinden neyin kurtaracağını sordum. Bir süre başını öne eğdi, sonra: 'Onları manalarını kavrayarak okumasıdır' dedi.
[حديث آخر فيه غرابة: قال أبو بكر بن مردويه: أنبأنا عبد الرحمن بن بشير بن نمير، أنبأنا إسحاق بن إبراهيم البستي ح وقال: أنبأنا إسحاق بن إبراهيم بن زيد، حدثنا أحمد بن عمرو قالا أنبأنا هشام بن عمار، أنبأنا سليمان بن موسى الزهري، أنبأنا مظاهر بن أسلم المخزومي، أنبأنا سعيد بن أبي سعيد المقبري عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ كان يقرأ عشر آيات من آخر سورة آل عمران كل ليلة. مظاهر بن أسلم ضعيف] .
[İçinde garabet bulunan bir başka hadis: Ebû Bekir b. Merdûye dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Beşîr b. Nümeyr haber verdi, bize İshâk b. İbrâhîm el-Büstî bildirdi (H). Ve dedi ki: Bize İshâk b. İbrâhîm b. Zeyd haber verdi, bize Ahmed b. Amr anlattı; her ikisi de dediler ki: Bize Hişâm b. Ammâr bildirdi, bize Süleymân b. Mûsâ ez-Zührî bildirdi, bize Mezâhir b. Eslem el-Mahzûmî bildirdi, bize Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî, Ebû Hüreyre'den bildirdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her gece Âl-i İmrân sûresinin sonundan on ayet okurdu. Mezâhir b. Eslem zayıftır] .
{فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ (١٩٥)}
{فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ (١٩٥)} “Bunun üzerine Rableri onların dualarını kabul etti: 'Erkek olsun kadın olsun -ki hepiniz birbirinizdensiniz- içinizden hiçbir çalışanın amelini zayi etmeyeceğim. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda eziyete uğrayanların, savaşanların ve öldürülenlerin kötülüklerini elbette örteceğim ve Allah katından bir mükâfat olarak onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Mükâfatın en güzeli Allah katındadır'” (195).
يقول تعالى: (فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ) أي: فأجابهم ربهم، كما قال الشاعر:
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ} “Bunun üzerine Rableri onların dualarını kabul etti” yani; Rableri onlara icabet etti; nitekim şair şöyle demiştir:
وداعٍ دعا: يَا مَن يجيب إلى النّدى … فَلم يَسْتجبْه عنْد ذاك مجيب
Bir davetçi: 'Ey cömertliğe çağıranı yanıtlayan!' diye seslendi ... Fakat o sırada ona hiçbir icabet eden çıkmadı.
قال سعيد بن منصور: حدثنا سفيان، عن عمرو بن دينار، عن سلمة، رجل من آل أم سلمة، قال: قالت أم سلمة: يا رسول الله، لا نَسْمَع اللهَ ذَكَر النساء في الهجرة بشيء؟ فأنزل الله [﷿] (فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى) إلى آخر الآية. وقالت الأنصار: هي أول ظعينة قَدمت علينا.
Saîd b. Mansûr şöyle demiştir: Bize Süfyân, Amr b. Dînâr'dan, o Ümmü Seleme'nin ailesinden Seleme adında bir adamdan nakletti; o şöyle demiştir: Ümmü Seleme: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın hicret konusunda kadınları hiçbir şekilde zikrettiğini duymuyoruz?' dedi. Bunun üzerine [aziz ve celil olan] Allah: {فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى} “Bunun üzerine Rableri onların dualarını kabul etti: 'Erkek olsun kadın olsun içinizden hiçbir çalışanın amelini zayi etmeyeceğim...'” ayetini sonuna kadar indirdi. Ensâr: 'O (Ümmü Seleme), bize gelen ilk develi kadındır' dediler.
وقد رواه الحاكم في مستدركه من حديث سفيان بن عُيَيْنة، ثم قال: صحيح على شرط البخاري، ولم يخرجاه .
Hâkim bunu el-Müstedrek'inde Süfyân b. Uyeyne'nin hadisinden rivayet etmiş ve sonra: 'Buhârî'nin şartına göre sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] bunu tahriç etmemişlerdir' demiştir.
وقد روى ابن أبي نَجيح، عن مجاهد، عن أم سَلَمة قالت: آخر آية أنزلت هذه الآية: (فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ) إلى آخرها. رواه ابن مَرْدُويَه.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den, o da Ümmü Seleme'den rivayet etmiştir; Ümmü Seleme: 'İndirilen en son ayet: {فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ} “Bunun üzerine Rableri onların dualarını kabul etti: 'Erkek olsun kadın olsun -ki hepiniz birbirinizdensiniz- içinizden hiçbir çalışanın amelini zayi etmeyeceğim...'” ayetidir' demiştir. Bunu İbn Merdûye rivayet etmiştir.
ومعنى الآية: أن المؤمنين ذوي الألباب لما سألوا -مما تقدم ذكره-فاستجاب لهم ربهم -عقب ذلك بفاء التعقيب، كما قال تعالى: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} [البقرة: ١٨٦].
Ayetin anlamı şudur: Akıl ve basiret sahibi müminler -daha önce zikredilen hususları- talep edip istediklerinde, Rableri bunun hemen akabinde fâ-i ta'kîb (ardışıklık bildiren 'fe' harfi) ile dualarına icabet etti; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} “Kullarım sana Beni sorduklarında [bilsinler ki] şüphesiz Ben [onlara] çok yakınım. Bana dua ettiği zaman dua edenin davetine icabet ederim. O hâlde doğru yolu bulmaları için Benim çağrıma uysunlar ve Bana iman etsinler.” [el-Bakara: 186].
وقوله: (أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى) هذا تفسير للإجابة، أي قال لهم مُجِيبًا لهم: أنه لا يضيع عمل عامل لديه، بل يُوَفّي كل عامل بقسط عمله، من ذكر أو أنثى.
{أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى} “İçinizden erkek olsun kadın olsun hiçbir çalışanın amelini zayi etmeyeceğim” buyruğu, yapılan bu icabetin açıklamasıdır; yani onlara icabet ederek şöyle buyurmuştur: Katında hiçbir çalışanın ameli zayi olmaz, bilakis erkek olsun kadın olsun her amel sahibine amelinin payı tastamam verilir.
وقوله: (بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ) أي: جميعكم في ثوابي سَواء (فَالَّذِينَ هَاجَرُوا) أي: تركوا دار الشِّرك وأتَوا إلى دار الإيمان وفارقوا الأحباب والخلان والإخوان والجيران، (وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ) أي: ضايقهم المشركون بالأذى حتى ألجؤوهم إلى الخروج من بين أظهرهم؛ ولهذا قال: (وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي) أي: إنما كان ذنْبُهم إلى الناس أنهم آمنوا بالله وحده، كما قال تعالى: {يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ} [الممتحنة: ١]. وقال تعالى: {وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} [البروج: ٨].
{بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ} “Hepiniz birbirinizdensiniz” yani; mükâfatım hususunda hepiniz eşitsiniz; {فَالَّذِينَ هَاجَرُوا} “Hicret edenler” yani; şirk yurdunu terk edip iman yurduna gelenler, sevdiklerinden, dostlarından, kardeşlerinden ve komşularından ayrılanlar; {وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ} “ve yurtlarından çıkarılanlar” yani; müşriklerin eziyetleriyle kendilerini sıkıştırıp aralarından çıkmaya mecbur bıraktığı kimseler; işte bu sebeple: {وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي} “ve benim yolumda eziyete uğrayanlar” buyurmuştur; yani insanların gözünde onların tek suçu yalnızca bir olan Allah'a iman etmiş olmalarıydı; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ} [el-Mümtehine: 1]. Ve şöyle buyurmuştur: {وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} [el-Bürûc: 8].
وقوله: (وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا) وهذا أعلى المقامات أن يقاتل في سبيل الله، فيُعْقَر جَواده، ويعفَّر وجهه بدمه وترابه، وقد ثبت في الصحيح أن رجلا قال: يا رسول الله، أرأيت إن قُتلت في سبيل الله صابرا مُحْتَسبا مُقْبلا غير مُدبِر، أيُكَفِّر الله عني خطاياي؟ قال: "نعم" ثم قال: "كيف قلت؟ ": فأعاد عليه ما قال، فقال: "نعم، إلا الدَّين، قاله لي جبريل آنفًا".
{وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا} “Savaşanlar ve öldürülenler” buyruğu ise [makamların] en yücesidir; kişinin Allah yolunda savaşıp atının vurulması, yüzünün kendi kanına ve toprağa bulanmasıdır. Sahîh'te sabit olduğuna göre bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah yolunda sabrederek, mükâfatını umarak, geri dönmeyip ileri atılarak öldürülürsem Allah günahlarımı örter mi, ne dersin?' diye sordu. Resûlullah: “Evet” buyurdu. Sonra: “Nasıl demiştin?” buyurdu; adam sözünü ona tekrarlayınca: “Evet, borç müstesna; Cibrîl bunu bana az önce söyledi” buyurdu.
ولهذا قال تعالى: (لأكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلأدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) أي: تجري في خلالها الأنهار من أنواع المشارب، من لبن وعسل وخمر وماء غير آسن وغير ذلك، مما لا عَيْنَ رَأتْ، ولا أذن سَمِعت، ولا خَطَر على قلب بَشَر.
İşte bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {لأكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلأدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ} “Kötülüklerini elbette örteceğim ve onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım” yani; aralarından süt, bal, şarap ve bozulmamış su gibi türlü meşrubattan nehirler ve hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına gelmeyen başka nimetler akar.
وقوله: (ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) أضافه إليه ونسبه إليه لِيدل على أنه عظيم؛ لأن العظيم الكريم لا يعطي إلا جَزيلا كثيرًا، كما قال الشاعر:
{ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Allah katından bir mükâfat olarak” buyruğu; bu mükâfatı Kendisine izafe edip nispet etmesi onun büyüklüğünü göstermek içindir; çünkü yüce ve kerîm olan ancak bol ve pek çok verir; nitekim şair şöyle demiştir:
إن يُعَذب يَكُن غَرامًا وإن يُعْ … طِ جَزيلا فإنَّه لا يُبَالي
Eğer azap ederse bu sürekli ve helak edici olur; eğer bolca ... verirse buna hiç aldırmaz.
وقوله: (وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ) أي: عنده حُسْن الجزاء لمن عمل صالحا.
{وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ} “Mükâfatın en güzeli Allah katındadır” buyruğu; yani salih amel işleyen kimse için en güzel karşılık O'nun katındadır.
قال ابن أبي حاتم: ذكر عن دُحَيم بن إبراهيم: حدثنا الوليد بن مسلم، أخبرني حَرِيز بن عثمان: أن شداد بن أوس كان يقول: يا أيها الناس، لا تَتهِموا الله في قضائه، فإنه لا يبغي على مؤمن، فإذا نزل بأحدكم شيء مما يُحِب فليحْمَد الله، وإذا أنزل به شيء مما يكره فَليَصْبر وليحتسب، فإن الله عنده حسن الثواب.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Duheym b. İbrâhîm'den zikredildi [ve şöyle dedi]: Bize Velîd b. Müslim rivayet etti, bana Harîz b. Osmân haber verdi: Şeddâd b. Evs [radıyallâhu anh] şöyle derdi: “Ey insanlar! Kazası hususunda Allah'ı itham etmeyin; zira O, hiçbir mümine haksızlık etmez. Birinizin başına sevdiği bir şey geldiğinde Allah'a hamdetsin; başına hoşlanmadığı bir şey indirildiğinde ise sabretsin ve [mükâfatını Allah'tan] beklesin. Şüphesiz mükâfatın en güzeli Allah katındadır.”
{لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ (١٩٧) لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلأَبْرَارِ (١٩٨)}
{لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ (١٩٧) لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلأَبْرَارِ (١٩٨)} “Kâfirlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın (196). [Bu] az bir menfaattir. Sonra onların varacakları yer cehennemdir. O ne kötü bir yataktır! (197) Fakat Rablerinden sakınanlar için altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır; Allah katından bir ikram olarak. Allah katında olan şeyler ise iyiler için daha hayırlıdır (198)”.
يقول تعالى: لا تنظروا إلى ما هؤلاء الكفار مُتْرفون فيه، من النِّعْمَة والغِبْطَة والسرور، فعَمّا قليل يزول هذا كله عنهم، ويصبحون مُرتَهنين بأعمالهم السيئة، فإنما نَمُدّ لهم فيما هم فيه استدراجا، وجميع ما هم فيه (مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ)
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu kâfirlerin içinde yüzdükleri nimetlere, refaha ve sevince bakmayın ; zira çok geçmeden bütün bunlar onlardan yok olup gidecek ve onlar kötü amellerinin rehini haline geleceklerdir. Bizim onlara içinde bulundukları şeyleri vermemiz sadece bir istidraçtır (derece derece azaba yaklaştırmadır); içinde bulundukları şeylerin tamamı ise {مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} “az bir menfaattir. Sonra onların varacakları yer cehennemdir. O ne kötü bir yataktır!”