Binûn

Âl-i İmrân Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقد رواه الترمذي، والنسائي، من حديث عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن عبد الكريم، به. وقال الترمذي: [حديث] حسن صحيح .

Bunu Tirmizî ve Nesâî, Abdürrezzâk'ın Ma'mer'den, onun da Abdülkerîm'den rivayetiyle bu senetle aktarmışlardır. Tirmizî: «[Hadis] hasen sahihtir» demiştir.

وقد روى البيهقي في دلائل النبوة قصَّة وَفْد نَجْران مطولة جدًا، ولنذكره فإن فيه فوائدَ كثيرة، وفيه غرابة وفيه مناسبة لهذا المقام، قال البيهقي:

Beyhakî, Delâilü'n-Nübüvve'de Necran heyetinin kıssasını oldukça uzun bir şekilde rivayet etmiştir. Pek çok fayda içerdiği, içinde garip hususlar bulunduğu ve bu makama uygun olduğu için onu zikredelim. Beyhakî dedi ki:

حدثنا أبو عبد الله الحافظ وأبو سعيد محمد بن موسى بن الفضل، قالا حدثنا أبو العباس محمد بن يعقوب، حدثنا أحمد بن عبد الجبار، حدثنا يونس بن بُكَيْر، عن سلمة بن عبدِ يَسُوع، عن أبيه، عن جده قال يونس -وكان نصرانيا فأسلم-: إن رسول الله ﷺ كتب إلى أهل نجران قبل أن ينزل عليه طس سليمان: "بِاسْم إلَهِ إِبْرَاهِيمَ وإسْحَاقَ ويَعْقُوبَ، مِنْ مُحَمَّدٍ الَّنِبيِّ رَسُولِ اللهِ إلَى أسْقف

Bize Ebû Abdillâh el-Hâfız ve Ebû Saîd Muhammed b. Mûsâ b. el-Fadl rivayet edip dediler ki: Bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ya'kūb rivayet etti, bize Ahmed b. Abdilcebbâr rivayet etti, bize Yûnus b. Bükeyr, Seleme b. Abdi Yesû'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet etti. Yûnus dedi ki: -Kendisi hristiyandı, sonradan İslâm'a girdi-: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine Tâ-Sîn Süleyman [Neml sûresi] indirilmeden önce Necran halkına [şöyle] yazdı: “İbrâhim'in, İshâk'ın ve Ya'kūb'un İlahının adıyla. Peygamber [ve] Allah'ın elçisi Muhammed'den piskoposa...”

نَجْرانَ وأهْلِ نَجْرانَ سِلْم أَنْتُم، فإنِّي أحْمَدُ إلَيْكُمْ إلَهَ إبْرَاهِيمَ وإِسْحَاقَ ويَعْقُوبَ. أَمَّا بَعْدُ، فإنِّي أَدْعُوكُم إلَى عِبَادَةِ اللهِ مِنْ عِبَادَةِ الْعِبَادِ، وأدْعُوكُمْ إلَى وِلايَةِ اللهِ مِنْ وِلايَةِ الْعِبَادِ، فَإِنْ أَبَيْتُمْ فَالْجِزْيَةُ، فَإِنْ أَبَيْتُمْ آذَنْتُكُمْ بِحَرْبٍ والسَّلامُ".

ve Necran halkına. Selam üzerinize olsun . İbrâhim'in, İshâk'ın ve Ya'kūb'un İlahına hamdederim. İmdi; ben sizi kullara kulluktan Allah'a kulluğa davet ediyorum. Sizi kulların velayetinden Allah'ın velayetine davet ediyorum. Şayet yüz çevirirseniz cizye vermeniz gerekir; şayet [bunu da] kabul etmezseniz size savaş ilan ederim. Ve's-selâm.”

فلما أتى الأسقف الكتاب فقرأه فَظعَ به، وذَعَره ذُعرًا شديدًا، وبعث إلى رجل من أهل نجران يقال له: شُرَحْبيل بن وَداعة -وكان من هَمْدان ولم يكن أحد يُدْعَى إذا نزلت مُعْضلة قَبْلَه، لا الأيهم ولا السِّيد ولا العاقب-فدفع الأسْقُفُ كتابَ رسول الله ﷺ إلى شُرَحْبيل، فقرأه، فقال الأسقف: يا أبا مريمَ، ما رأيك ؟ فقال شرحبيل: قد علمت ما وعد الله إبراهيم في ذرية إسماعيل من النبوة، فما يُؤْمنُ أن يكون هذا هو ذاك الرجل، ليس لي في النبوة رأي، ولو كان أمر من أمور الدنيا لأشرت عليك فيه برأيي، وجَهِدتُ لك، فقال له الأسقف: تَنَحَّ فاجلس. فَتَنَحَّى شرحبيل فجلس ناحية، فبعث الأسقف إلى رجل من أهل نجران، يقال له: عبد الله بن شرحبيل، وهو من ذي أصبح من حمْير، فأقرأه الكتاب، وسأله عن الرأي فيه، فقال له مثل قول شرحبيل، فقال له الأسقف: فاجلس، فتَنَحى فجلس ناحية. وبعث الأسقف إلى رجل من أهل نجران، يقال له: جبار بن فيض، من بني الحارث بن كعب، أحد بني الحماس، فأقرأه الكتاب، وسأله عن الرأي فيه؟ فقال له مثل قول شُرَحبيل وعبد الله، فأمره الأسقف فتنحى فجلس ناحية.

Mektup piskoposa ulaşıp onu okuyunca dehşete düştü ve çok şiddetli bir korkuya kapıldı. Necran halkından Şürahbîl b. Vedâa adında bir adama haber gönderdi -ki o Hemdân kabilesindendi ve çözülmesi zor bir mesele çıktığında ne Eyhem'e, ne Seyyid'e ne de Âkıb'a başvurulmadan önce hep ona başvurulurdu-. Piskopos, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) mektubunu Şürahbîl'e verdi, o da okudu. Piskopos: «Ey Ebû Meryem! Görüşün nedir ?» diye sordu. Şürahbîl: «Allah'ın İsmâîl'in soyundan bir peygamber geleceğine dair İbrâhim'e verdiği sözü biliyorsun. Bu adamın o peygamber olamayacağına dair bir teminat yoktur. Peygamberlik hususunda benim bir görüşüm olamaz; şayet dünya işlerinden bir iş olsaydı, sana görüşümü belirtir ve senin için elimden geleni yapardım» dedi. Piskopos ona: «Bir kenara çekil ve otur» dedi. Şürahbîl kenara çekilip bir köşeye oturdu. Piskopos, Necran halkından Himyer'in Zû Asbah kolundan Abdullah b. Şürahbîl adında bir adama haber gönderip mektubu ona okuttu ve bu husustaki görüşünü sordu. O da Şürahbîl'in sözünün aynısını söyledi. Piskopos ona da: «Otur» dedi; o da kenara çekilip bir köşeye oturdu. Piskopos, Necran halkından Benî Hâris b. Ka'b kabilesinden Benî Himâs koluna mensup Cebbâr b. Feyz adında bir adama haber gönderip mektubu ona okuttu ve bu husustaki görüşünü sordu. O da Şürahbîl ve Abdullah'ın sözünün aynısını söyledi. Piskopos ona da emretti, o da kenara çekilip bir köşeye oturdu.

فلما اجتمع الرأي منهم على تلك المقالة جميعًا، أمر الأسقف بالناقوس فضُرب به، ورُفعت النيران والمسوح في الصوامع، وكذلك كانوا يفعلون إذا فَزعوا بالنهار، وإذا كان فزعُهم ليلا ضربوا بالناقوس، ورفعت النيران في الصوامع، فاجتمعوا حين ضرب بالناقوس ورفعت المسوح أهل الوادي أعلاه وأسفله -وطولُ الوادي مَسِيرة يوم للراكب السريع، وفيه ثلاث وسبعون قرية، وعشرون ومائة ألف مقاتل. فقرأ عليهم كتابَ رسول الله ﷺ، وسألهم عن الرأي فيه، فاجتمع رأيُ أهل الرأي منهم على أن يبعثوا شرحبيل بن ودَاعة الهمداني، وعبد الله ابن شُرَحبيل الأصبحي، وجبار بن فيض الحارثي، فيأتونهم بخبر رسول الله ﷺ. فانطلق الوفد حتى إذا كانوا بالمدينة وضعوا ثياب السفر عنهم، ولبسوا حُلَلا لهم يجرونها من حبرة، وخواتيم الذهب، ثم انطلقوا حتى أتوا رسول الله ﷺ، فسلموا عليه، فلم يرد عليهم وتصدوا لكلامه نهارا طويلا فلم يكلمهم وعليهم تلك الحلل وخواتيم الذهب. فانطلقوا يتبعون عثمان بن عفان وعبد الرحمن بن عوف، وكانا مَعْرفة لهم، فوجدوهما في ناس من المهاجرين والأنصار في مجلس، فقالوا: يا عثمان ويا عبد الرحمن، إن نبيكم كتب إلينا بكتاب، فأقبلنا مجيبين له، فأتيناه فسلمنا عليه فلم يرد سلامنا، وتصدينا لكلامه نهارا طويلا فأعيانا أن يكلمنا، فما الرأي منكما، أترون أن نرجع؟ فقالا لعلي بن أبي طالب -وهو في

Hepsinin görüşü bu söz üzerinde birleşince piskopos çanın çalınmasını emretti ve çan çalındı; manastırlarda ateşler yakılıp kıldan dokunmuş örtüler [işaret olarak] asıldı. Gündüz vakti bir tehlike ve korku hissettiklerinde böyle yaparlardı; korkuları gece vakti olduğunda ise çan çalar ve manastırlarda ateş yakarlardı. Çan çalınıp örtüler asılınca vadinin yukarısından ve aşağısından bütün halk toplandı -ki vadinin uzunluğu hızlı bir atlının bir günlük yürüyüş mesafesiydi; içinde yetmiş üç köy ve yüz yirmi bin savaşçı bulunmaktaydı-. [Piskopos] onlara Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) mektubunu okudu ve bu konudaki görüşlerini sordu. İçlerindeki re'y sahiplerinin görüşü; Şürahbîl b. Vedâa el-Hemdânî, Abdullah b. Şürahbîl el-Asbahî ve Cebbâr b. Feyz el-Hârisî'yi elçi göndermek ve onların Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) haberini kendilerine getirmeleri yönünde birleşti. Heyet yola çıktı; Medine'ye vardıklarında yolculuk elbiselerini çıkarıp üzerlerinden sürükledikleri Yemen kumaşından çizgili cübbeler giydiler ve altın yüzükler taktılar. Sonra Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzuruna varıncaya kadar yürüdüler ve ona selam verdiler. Fakat [Resûlullah] onların selamını almadı. Gün boyunca uzun süre onunla konuşmaya çalıştılarsa da üzerlerinde o cübbeler ve altın yüzükler bulunduğu halde onlarla konuşmadı. Bunun üzerine kendilerini tanıyan Osman b. Affân ile Abdurrahman b. Avf'ı aramaya koyuldular. Onları bir mecliste Muhacirler ve Ensar'dan bir grubun içinde buldular ve şöyle dediler: «Ey Osman ve ey Abdurrahman! Peygamberiniz bize bir mektup yazdı; biz de ona icabet ederek geldik. Huzuruna varıp selam verdik, fakat selamımızı almadı. Gün boyunca uzun süre onunla konuşmaya çalıştık ama bizimle konuşmadı. Sizin bu konudaki görüşünüz nedir, dönüp gitmemizi mi uygun görürsünüz?» Bunun üzerine ikisi, aralarında bulunan Ali b. Ebî Tâlib'e...

القوم-: ما ترى يا أبا الحسن في هؤلاء القوم؟ فقال عَليّ لعثمان ولعبد الرحمن: أرى أن يضعوا حُللهم هذه وخواتيمهم، ويلبسوا ثياب سفرهم ثم يعودا إليه. ففعلوا فسلموا، فرد سلامهم، ثم قال: "والَّذِي بَعَثَنِي بِالحَقِّ لَقَدْ أَتَوْنِي الْمرَّةَ الأولَى، وإنَّ إبْلِيسَ لَمَعَهُم" ثم ساءلهم وساءلوه، فلم تزل به وبهم المسألة حتى قالوا: ما تقول في عيسى، فإنا نرجع إلى قومنا ونحن نصارى، يسرنا إن كنت نبيا أن نسمع ما تقول فيه ؟ قال رسول الله ﷺ: "مَا عِنْدِي فِيهِ شِيء يَوْمِي هَذَا، فَأَقِيمُوا حَتَّى أُخْبِرَكُمْ بما يقول لي رَبِّي في عيسَى". فأصبح الغد وقد أنزل الله، ﷿، هذه الآية: (إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ * الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ * فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ) فأبوا أن يقروا بذلك، فلما أصبح رسول الله ﷺ الغد بعد ما أخبرهم الخبر، أقبل مشتملا على الحسن والحسين في خَمِيل له وفاطمة تمشي عند ظهره للملاعنة، وله يومئذ عدة نسوة، فقال شرحبيل لصاحبيه: قد علمتما أن الوادي إذا اجتمع أعلاه وأسفله لم يردوا ولم يصدروا إلا عن رأيي وإني والله أرى أمرا ثقيلا والله لئن كان هذا الرجل ملكا مبعوثا، فكنا أول العرب طعن في عينيه ورد عليه أمره، لا يذهب لنا من صدره ولا من صدور أصحابه حتى يصيبونا بجائحة، وإنا لأدنى العرب منهم جوارا، ولئن كان هذا الرجل نبيا مرسلا فلاعَنَّاه لا يبقى على وجه الأرض منا شَعْر ولا ظُفُر إلا هلك. فقال له صاحباه: يا أبا مريم، فما الرأي؟ فقال: أرى أن أحكمه، فإني أرى رجلا لا يحكم شططا أبدا. فقالا له: أنت وذاك. قال: فلقي شرحبيلُ رسولَ الله ﷺ، فقال له: إني قد رأيت خيرا من ملاعنتك. فقال: "وما هو؟ " فقال: حكمك اليوم إلى الليل وليلتك إلى الصباح، فمهما حكمت فينا فهو جائز. فقال رسول الله ﷺ: "لَعَلَّ وَرَاءكَ أحَدًا يَثْرِبُ عَلْيكَ؟ " فقال شرحبيل: سل صاحبي. فسألهما فقالا ما يرد الوادي ولا يَصْدرُ إلا عن رأي شرحبيل: فَرَجع رسول الله ﷺ فلم يلاعنهم، حتى إذا كان الغد أتوه فكتب لهم هذا الكتاب: "بِسْم الله الرحمنِ الرَّحِيم، هَذَا مَا كَتَبَ مُحَمَّدٌ النَّبِي رَسُولُ اللهِ لِنَجْرَانَ -إنْ كَانَ عَلَيْهِمْ حُكْمَهُ-فِي كُلِّ ثَمَرَةٍ وَكُلِّ صَفْرَاءَ وَبَيْضَاءَ وَسَودَاءَ وَرَقِيقٍ فَاضِلٍ عَلَيْهِمْ، وتَرْك ذَلِكَ كُلُّهُ لَهُمْ، عَلَى أَلْفَي حُلَّةٍ، فِي كُلِّ رَجَبٍ أَلْفُ حُلَّةٍ، وفِي كُلِّ صَفَرٍ ألْفُ حُلَّةٍ" وذكر تمام الشروط وبقية السياق .

«Ey Ebu'l-Hasan! Bu topluluk hakkında ne dersin?» dediler. Ali, Osman'a ve Abdurrahman'a: «Bence bu cübbelerini ve yüzüklerini çıkarsınlar, yolculuk elbiselerini giysinler, sonra tekrar onun yanına dönsünler» dedi. Öyle yaptılar ve selam verdiler; o da selamlarını aldı. Sonra şöyle buyurdu: “Beni hak ile gönderene yemin olsun ki, ilk gelişlerinde İblis de onlarla birlikteydi.” Sonra birbirlerine sorular sordular. Karşılıklı sorular devam etti; nihayet dediler ki: «Îsâ hakkında ne diyorsun? Biz kavmimize döneceğiz ve bizler Hristiyanız; eğer bir peygambersen onun hakkında ne dediğini işitmek bizi sevindirir .» Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bugün onun hakkında bende bir bilgi yoktur; Rabbimin Îsâ hakkında bana ne bildireceğini size haber verene kadar bekleyin” buyurdu. Ertesi sabah olunca Allah -Azze ve Celle- şu ayeti indirdi: (إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ * الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ * فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ) Fakat bunu kabul etmekten kaçındılar. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ertesi sabah onlara haberi verdikten sonra, bir kadife kumaş içinde Hasan ve Hüseyin'i kucaklamış, arkasından da Fâtıma yürür vaziyette lanetleşmek üzere geldi -ki o günlerde birkaç hanımı vardı-. Şürahbîl iki arkadaşına şöyle dedi: «Bilirsiniz ki, vadinin yukarısı ve aşağısı toplandığında ancak benim görüşümle hareket eder ve benim görüşümden çıkmazlar . Vallahi ben çok çetin bir iş görüyorum. Vallahi şayet bu adam gönderilmiş bir hükümdarsa, Araplar arasında onun gözüne batan ve emrini reddeden ilk biz oluruz ve bizi büyük bir felakete uğratana kadar onun ve ashabının gönlünden bu çıkmaz; üstelik biz Araplar içinde onlara en yakın komşuyuz. Şayet bu adam gönderilmiş bir peygamber ise ve biz onunla lanetleşirsek, yeryüzünde bizden tek bir kıl ve tırnak bile kalmaz, hepsi helak olur.» İki arkadaşı ona: «Ey Ebû Meryem, peki görüşün nedir?» dediler . O da: «Onu hakem kılmayı uygun görüyorum ; zira ben onun asla haddi aşan bir hüküm vermeyecek bir adam olduğunu görüyorum» dedi. Onlar da: «Sen bilirsin» dediler. Dedi ki: Bunun üzerine Şürahbîl Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile karşılaştı ve ona: «Ben seninle lanetleşmekten daha hayırlı bir yol gördüm» dedi. Resûlullah: “Nedir o?” diye sordu. «Bugünden geceye kadar, gecenden de sabaha kadar senin hükmün geçerlidir; bizim hakkımızda neye hükmedersen o geçerlidir» dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Belki arkanda sana itiraz edecek biri vardır?” buyurdu. Şürahbîl: «İki arkadaşıma sor» dedi. Onlara sorunca: «Vadi halkı ancak Şürahbîl'in görüşüyle hareket eder ve onun görüşünden dışarı çıkmaz» dediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri döndü ve onlarla lanetleşmedi. Ertesi gün olunca geldiler ve [Allah Resûlü] onlara şu mektubu yazdı: “Bismillâhirrahmânirrahîm. Bu, Allah'ın Peygamberi ve Elçisi Muhammed'in Necran halkı için yazdığı mektuptur; -onlar üzerindeki hükmü geçerli olmak üzere- her türlü meyve, her türlü sarı, beyaz ve siyah [madenler] ile üzerlerindeki fazla kölelerden vazgeçip bütün bunları onlara bırakması karşılığında; her Receb ayında bin takım, her Safer ayında da bin takım olmak üzere iki bin takım elbise [ödemeleri şart kılınmıştır].” Ve şartların tamamı ile kıssanın kalanını zikretti .

والغرض أن وفودهم كان في سنة تسع؛ لأن الزهري قال: كان أهل نجران أول من أدى الجزية إلى رسول الله ﷺ، وآية الجزية إنما أنزلت بعد الفتح، وهي قوله تعالى: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ } [التوبة: ٢٩].

Maksat şudur ki; onların gelişi hicretin dokuzuncu yılındaydı. Çünkü Zührî: «Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) cizyeyi ilk ödeyenler Necran halkıydı» demiştir; cizye ayeti ise ancak fetihten sonra inmiştir, o da Yüce Allah'ın şu kavlidir: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ } “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Resûlünün haram kıldığını haram tanımayan ve hak dini din edinmeyenlerle, boyun eğip kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar savaşın.” [Tevbe: 29].

وقال أبو بكر بن مردويه: حدثنا سليمان بن أحمد، حدثنا أحمد بن داود المكي، حدثنا بشر بن

Ebû Bekir b. Merdûye şöyle dedi: Bize Süleymân b. Ahmed anlattı, bize Ahmed b. Dâvûd el-Mekkî anlattı, bize Bişr b.

مهران، أخبرنا محمد بن دينار، عن داود بن أبي هند، عن الشعبي، عن جابر قال: قدم على النبي ﷺ العاقب والطيب، فدعاهما إلى الملاعنة فواعداه على أن يلاعناه الغداة. قال: فغدا رسول الله ﷺ، فأخذ بيد علي وفاطمة والحسن والحسين، ثم أرسل إليهما فَأَبَيَا أن يجيئا وأقَرَّا بالخراج، قال: فقال رسول الله ﷺ: "وَالَّذِي بَعَثَني بالْحَقِّ لَوْ قَالا لا لأمْطَرَ عَلَيْهِمُ الْوَادِي نارًا" قال جابر: فيهم نزلت (نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ) قال جابر: (وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ) رسولُ اللهِ ﷺ وعليّ بن أبي طالب وَ (أَبْنَاءَنَا) الحسن والحسين (وَنِسَاءَنَا) فاطمة.

Mihrân rivayet etti, bize Muhammed b. Dînâr, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Şa'bî'den, o da Câbir'den haber verdi; Câbir dedi ki: Âkıb ile Tayyib Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzuruna geldiler. O da ikisini lanetleşmeye davet etti; onlar da sabahleyin lanetleşmek üzere sözleştiler. Dedi ki: Sabah olunca Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ali'nin, Fâtıma'nın, Hasan'ın ve Hüseyin'in elinden tuttu. Sonra o ikisine haber gönderdi, fakat onlar gelmekten kaçındılar ve haraç ödemeyi kabul ettiler. Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Beni hak ile gönderene yemin olsun ki, eğer 'hayır' deselerdi vadinin üzerlerine ateş yağardı .” Câbir dedi ki: Onlar hakkında şu ayet indi: (نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ) Câbir dedi ki: (وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ) Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile Ali b. Ebî Tâlib; (أَبْنَاءَنَا) Hasan ile Hüseyin; (وَنِسَاءَنَا) ise Fâtıma'dır.

وهكذا رواه الحاكم في مستدركه، عن علي بن عيسى، عن أحمد بن محمد الأزهري عن علي بن حُجْر، عن علي بن مُسْهِر، عن داود بن أبي هند، به بمعناه. ثم قال: صحيح على شرط مسلم، ولم يخرجاه .

Bunu Hâkim de Müstedrek'inde Ali b. Îsâ'dan, o Ahmed b. Muhammed el-Ezherî'den , o Ali b. Hucr'dan, o Ali b. Müshir'den, o da Dâvûd b. Ebî Hind'den bu senetle benzer manada rivayet etmiştir. Sonra Hâkim: «Müslim'in şartına göre sahihtir, ancak [Buhârî ve Müslim] bunu tahriç etmemişlerdir » demiştir.

هكذا قال: وقد رواه أبو داود الطيالسي، عن شعبة، عن المغيرة عن الشعبي مرسلا وهذا أصح وقد روي عن ابن عباس والبراء نحو ذلك.

O böyle demiştir. Bunu Ebû Dâvûd et-Tayâlisî de Şu'be'den, o Muğîre'den , o da Şa'bî'den mürsel olarak rivayet etmiştir ve daha sahih olanı da budur . İbn Abbâs ve Berâ'dan da buna benzer bir rivayet aktarılmıştır.

{إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣)}

{إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣)} “Şüphesiz bu, hak olan kıssadır. Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. Şüphesiz Allah, elbette mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz Allah bozguncuları hakkıyla bilendir.”

ثم قال الله تعالى: (إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ) أي: هذا الذي قصصناه عليك يا محمد في شأن عيسى هو الحق الذي لا مَعْدل عنه ولا محيد (وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّه وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ * فَإِنْ تَوَلَّوْا) أي: عن هذا إلى غيره. (فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ) أي: من عدل عن الحق إلى الباطل فهو المفسد والله عليم به، وسيجزيه على ذلك شر الجزاء، وهو القادر، الذي لا يفوته شيء [سبحانه وبحمده ونعوذ به من حلول نقمه] .

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ) Yani: Ey Muhammed! Îsâ konusunda sana anlattığımız bu haberler, kendisinden dönülmesi ve sapılması mümkün olmayan hakkın ta kendisidir. (وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّه وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ * فَإِنْ تَوَلَّوْا) Yani: Bundan yüz çevirip başkasına yönelirlerse. (فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ) Yani: Haktan sapıp batıla yönelen kimse bozguncudur ve Allah onu çok iyi bilmektedir; onu bu yaptığından ötürü en kötü ceza ile cezalandıracaktır. O, hiçbir şeyin Kendisinden kaçamayacağı kudret sahibidir [O, noksanlıklardan münezzehtir ve hamd O'na mahsustur; intikamının başa gelmesinden O'na sığınırız] .

{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلا نَعْبُدَ إِلا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤)}

{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلا نَعْبُدَ إِلا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤)} “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin: Allah'tan başkasına kulluk etmeyelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim.' Eğer yüz çevirirlerse: 'Şahit olun ki biz Müslümanlarız' deyin.”

هذا الخطاب يعم أهل الكتاب من اليهود والنصارى، ومن جرى مجراهم (قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ) والكلمة تطلق على الجملة المفيدة كما قال هاهنا. ثم وصفها بقوله: (سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ) أي: عدل ونصف، نستوي نحن وأنتم فيها. ثم فسرها بقوله: (أَلا نَعْبُدَ إِلا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا)

Bu hitap, Yahudiler ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitâb'ı ve onların yolundan gidenleri kapsamaktadır: (قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ) Kelime [tabiri], burada olduğu gibi anlamlı ve tam bir cümle (cümle-i müfîde) için de kullanılır. Sonra bunu şu buyruğu ile nitelemiştir: (سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ) Yani: Adalet ve hakkaniyet üzere, bizimle sizin aranızda eşit olan [bir kelimeye]. Ardından bunu şu buyruğu ile açıklamıştır: (أَلا نَعْبُدَ إِلا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا)

لا وَثَنا، ولا صنما، ولا صليبا ولا طاغوتا، ولا نارًا، ولا شيئًا بل نُفْرِدُ العبادة لله وحده لا شريك له. وهذه دعوة جميع الرسل، قال الله تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} [الأنبياء: ٢٥]. [وقال تعالى] {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} [النحل: ٣٦].

Ne bir puta, ne bir heykeli, ne bir haça, ne bir tağuta, ne ateşe ne de başka bir şeye ; bilakis ibadeti tek başına, ortağı olmayan Allah'a tahsis edelim. Bütün peygamberlerin daveti budur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} “Senden önce gönderdiğimiz her peygambere: 'Benden başka hiçbir ilah yoktur, öyleyse Bana kulluk edin' diye vahyetmişizdir.” [Enbiyâ: 25]. [Yüce Allah şöyle de buyurmuştur] : {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} “Andolsun ki Biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan kaçının' diyen bir peygamber gönderdik.” [Nahl: 36].

ثم قال: (وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ) وقال ابن جُرَيْج: يعني: يطيع بعضنا بعضا في معصية الله. وقال عكرمة: يعني: يسجد بعضنا لبعض.

Sonra şöyle buyurdu: (وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ) İbn Cüreyc: «Yani: Allah'a isyan hususunda birbirimize itaat etmeyelim demektir» dedi. İkrime de: «Yani: Birbirimize secde etmeyelim demektir» dedi.

(فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ) أي: فإن تولوا عن هذا النَّصَف وهذه الدعوة فأشْهدوهم أنتم على استمراركم على الإسلام الذي شرعه الله لكم.

(فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ) Yani: Eğer bu adaletten ve bu davetten yüz çevirirlerse, Allah'ın sizin için koyduğu İslam dini üzere devam edeceğinize onları şahit tutun.

وقد ذكرنا في شرح البخاري، عند روايته من طريق الزهري، عن عبيد الله بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، عن ابن عباس، عن أبي سفيان، في قصته حين دخل على قيصر، فسألهم عن نسب رسول الله ﷺ وعن صفته ونعته وما يدعو إليه، فأخبره بجميع ذلك على الجلية، مع أن أبا سفيان كان إذ ذاك مُشْركًا لم يُسْلم بعد، وكان ذلك بعد صُلْح الحُدَيْبِيَة وقبل الفتح، كما هو مُصَرّح به في الحديث، ولأنه لما قال هل يغدر؟ قال: فقلت: لا ونحن منه في مُدة لا ندري ما هو صانع فيها. قال: ولم يمكني كلمة أزيد فيها شيئا سوى هذه: والغرض أنه قال: ثم جيء بكتاب رسول الله ﷺ فقرأه، فإذا فيه:

Buhârî şerhinde, Zührî tarikiyle Ubeydullah b. Abdillâh b. Utbe b. Mes'ûd'dan, onun İbn Abbâs'tan, onun da Ebû Süfyân'dan naklettiği rivayette; Ebû Süfyân'ın Kayser'in (Bizans İmparatoru'nun) huzuruna çıktığında Kayser'in kendilerine Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) nesebini, sıfatını, niteliklerini ve neye davet ettiğini sorduğu ve Ebû Süfyân'ın o sırada henüz Müslüman olmayıp müşrik olmasına rağmen bütün bunları açıkça ona haber verdiği kıssada zikretmiştik. Bu hadisede açıkça belirtildiği üzere olay Hudeybiye sulhundan sonra ve fetihten önce gerçekleşmişti; zira Kayser: «Ahitlerini bozar mı?» diye sorunca, Ebû Süfyân: «Hayır, ancak şu an onunla bir antlaşma süresi içindeyiz, bu sürede ne yapacağını bilmiyoruz» demiştir. Ebû Süfyân dedi ki: «İçine fazladan bir şey eklememe bundan başka hiçbir kelime imkân vermedi.» Maksat şudur ki: Dedi ki: Sonra Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) mektubu getirildi ve okundu; mektupta şunlar yazılıydı:

"بِسْمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيم، مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللهِ إلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى. أَمَّا بَعْدُ، فَأَسْلِمْ تَسْلَمْ، وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللهُ أَجْرَك مَرَّتَيْنِ فَإِن تَوَلَّيْتَ فإنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الأريسيِّين، و (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلا نَعْبُدَ إِلا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ) .

“Bismillâhirrahmânirrahîm. Allah'ın Elçisi Muhammed'den Rum'un büyüğü Herakleios'a. Doğru yola uyanlara selam olsun. İmdi; İslam'a gir ki kurtuluşa eresin. İslam'a gir ki Allah sana mükâfatını iki kat versin. Eğer yüz çevirirsen köylülerin (halkın) günahı senin boynundadır. Ve: (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلا نَعْبُدَ إِلا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ) ”

وقد ذكر محمد بن إسحاق وغير واحد أن صَدْر سورة آل عمران إلى بضع وثمانين آية منها نزلت في وَفْد نجْران، وقال الزهري: هم أول من بَذَلَ الجزية. ولا خلاف أن آية الجزية نزلت بعد الفتح، فما الجمع بين كتابة هذه الآية قبل الفتح إلى هِرقْل في جملة الكتاب، وبين ما ذكره محمد بن إسحاق والزهري؟ والجواب من وجُوه:

Muhammed b. İshâk ve pek çok âlim, Âl-i İmrân suresinin başından seksen küsuruncu ayetine kadar olan kısmın Necran heyeti hakkında indiğini belirtmiştir. Zührî de: «Onlar cizyeyi ilk verenlerdir» demiştir. Cizye ayetinin fetihten sonra indiğinde ise hiçbir ihtilaf yoktur. Bu durumda bu ayetin fetihten önce mektubun içinde Herakleios'a yazılması ile Muhammed b. İshâk ve Zührî'nin zikrettiği husus nasıl telif edilir? Buna birkaç açıdan cevap verilir:

أحدها: يحتمل أن هذه الآية نزلت مرتين، مَرّةً قبل الحديبية، ومرة بعد الفتح.

Birincisi: Bu ayetin iki defa inmiş olması muhtemeldir; bir defa Hudeybiye'den önce, bir defa da fetihten sonra.

الثاني: يحتمل أن صدر سورة آل عمران نزل في وفد نجران إلى عند هذه الآية، وتكون هذه الآية نزلت قبل ذلك، ويكون قول ابن إسحاق: "إلى بضع وثمانين آية" ليس بمحفوظ، لدلالة حديث أبي سفيان.

İkincisi: Âl-i İmrân suresinin başının bu ayete kadar Necran heyeti hakkında inmiş olması, bu ayetin ise daha önce inmiş olması muhtemeldir. Bu durumda Ebû Süfyân hadisinin delaletiyle, İbn İshâk'ın: «Seksen küsuruncu ayetine kadar» sözü mahfuz (kesin doğru) olmayabilir.

الثالث: يحتمل أن قدوم وفد نجران كان قبل الحديبية، وأن الذي بذلوه مُصَالحةً عن المباهلة لا على وجه الجزية، بل يكون من باب المهادنة والمصالحة، ووافق نزول آية الجزية بعد ذلك على وفق ذلك كما جاء فرض الخمس والأربعة الأخماس وفق ما فعله عبد الله بن جحش في تلك السرية قبل بدر، ثم نزلت فريضة القسم على وفق ذلك.

Üçüncüsü: Necran heyetinin gelişinin Hudeybiye'den önce olması ve ödedikleri şeyin cizye şeklinde değil, karşılıklı lanetleşmeden vazgeçmek üzere bir uzlaşma şeklinde olması muhtemeldir; bilakis bu bir barış ve anlaşma kabilindendir. Nitekim Bedir'den önceki o seriyyede Abdullah b. Cahş'ın yaptığı uygulamaya uygun olarak ganimetin beşte bir ve beşte dört olarak taksimi hükmü inip ardından taksim farziyetinin buna muvafık olarak nazil olması gibi, daha sonra cizye ayetinin nüzulü de buna uygun şekilde gelmiştir.

الرابع: يحتمل أن رسول الله ﷺ لما أمر بكَتْب هذا [الكلام] في كتابه إلى هرقل لم يكن أنزل بعد، ثم نزل القرآن موافقة له كما نزل بموافقة عمر بن الخطاب ﵁ في الحجاب وفي الأسارى، وفي عدم الصلاة على المنافقين، وفي قوله: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} [البقرة: ١٢٥] وفي قوله: {عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ} الآية [التحريم: ٥].

Dördüncüsü: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Herakleios'a mektubunda bu [sözün] yazılmasını emrettiğinde henüz ayetin inmemiş olması, sonra da hicap konusunda, esirler konusunda, münafıkların cenaze namazının kılınmaması konusunda, {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrahim'in makamından bir namaz yeri edinin” [Bakara: 125] kavlinde ve {عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ} “Eğer o sizi boşarsa, Rabbi ona sizden daha hayırlı eşler verebilir” [Tahrîm: 5] ayetinde Ömer b. el-Hattâb'a (radıyallâhu anh) muvafık olarak Kur'an indiği gibi, [bu söze] uygun olarak Kur'an'ın inmiş olması muhtemeldir.

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالإِنْجِيلُ إِلا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥) هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٦٦) مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨)}

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالإِنْجِيلُ إِلا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥) هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٦٦) مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨)} “Ey Ehl-i Kitap! İbrâhim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Halbuki Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir. Hiç akıl erdirmiyor musunuz? İşte siz böylesiniz! Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız; peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz? Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. İbrâhim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, hanîf bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi. Şüphesiz insanların İbrâhim'e en yakın olanı, ona uyanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah ise müminlerin velisidir.”

ينكر تعالى على اليهود والنصارى في محاجتهم في إبراهيم الخليل، ودعوى كل طائفة منهم أنه كان منهم، كما قال محمد بن إسحاق بن يسار:

Yüce Allah, Yahudi ve Hristiyanların Halîlullah İbrâhim hakkında tartışmalarını ve bu fırkalardan her birinin onun kendilerinden olduğunu iddia etmelerini kınamaktadır; nitekim Muhammed b. İshâk b. Yesâr şöyle demiştir:

حدثني محمد بن أبي محمد مولى زيد بن ثابت، حدثني سعيد بن جبير أو عكرمة، عن ابن عباس قال: اجتمعت نصارى نجران وأحبار يهود عند رسول الله ﷺ، فتنازعوا عنده، فقالت الأحبار: ما كان إبراهيم إلا يهوديا. وقالت النصارى ما كان إبراهيم إلا نصرانيا. فأنزل الله تعالى: (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنزلَتِ التَّوْرَاةُ وَالإنْجِيلُ إِلا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ) أي: كيف تَدّعُون، أيها اليهود، أنه كان يهوديا، وقد كان زمنه قبل أن ينزل الله التوراة على موسى، وكيف تَدّعُون، أيها النصارى، أنه كان نصرانيا، وإنما حدثت النصرانية بعد زمنه بدهر. ولهذا قال: (أَفَلا تَعْقِلُونَ).

Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed rivayet etti, bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Necran Hristiyanları ile Yahudi hahamları Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda bir araya geldiler ve onun yanında münakaşa ettiler. Hahamlar: «İbrâhim Yahudiden başkası değildi» dediler. Hristiyanlar da: «İbrâhim Hristiyandan başkası değildi» dediler. Bunun üzerine Yüce Allah şu ayeti indirdi: (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنزلَتِ التَّوْرَاةُ وَالإنْجِيلُ إِلا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ) Yani: Ey Yahudiler! Allah Tevrat'ı Mûsâ'ya indirmeden önceki bir dönemde yaşamışken onun Yahudi olduğunu nasıl iddia edebilirsiniz? Ey Hristiyanlar! Hristiyanlık onun döneminden çok sonra ortaya çıkmışken siz onun Hristiyan olduğunu nasıl iddia edebilirsiniz? Bu sebeple: (أَفَلا تَعْقِلُونَ) «Hiç akıl erdirmiyor musunuz?» buyurmuştur.

ثم قال: (هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُون)

Sonra [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: { هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “İşte siz böylesiniz; hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız, peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz? Oysa Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.”

هذا إنكار على من يحاج فيما لا علم له به، فإنَّ اليهود والنصارى تَحَاجوا في إبراهيم بلا علم، ولو تحاجوا فيما بأيديهم منه علْم مما يتعلق بأديانهم التي شرعت لهم إلى حين بعثة محمد ﷺ لكان أولى بهم، وإنما تكلموا فيما لم يعلموا به، فأنكر الله عليهم ذلك، وأمرهم بردّ ما لا علم لهم به إلى عالم الغيب والشهادة، الذي يعلم الأمور على حقائقها وجلياتها، ولهذا قال: (وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ)

Bu, bilgisi olmadığı konuda tartışan kimseye bir kınamadır. Çünkü Yahudiler ve Hristiyanlar, İbrâhim hakkında hiçbir bilgiye sahip olmadan tartıştılar. Şayet Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderilinceye kadar kendilerine meşru kılınan dinlerine dair ellerinde bulunan bilgi hususunda tartışsalardı, bu onlar için daha uygun olurdu. Fakat onlar bilmedikleri bir konuda konuştular; Allah da onları kınadı ve bilgileri olmayan şeyleri, işleri hakikatleri ve apaçık yönleriyle bilen, gaybı ve şehadeti bilen Allah'a havale etmelerini emretti. Bu sebeple: (وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) buyurmuştur.

ثم قال تعالى: (مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا) أي: مُتَحَنفًا عن الشرك قَصْدًا إلى الإيمان (وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ).

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا) Yani: Şirkten yüz çevirip dosdoğru imana yönelmiş bir kimseydi. (وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ).

وهذه الآية كالتي تقدمت في سورة البقرة: {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [البقرة: ١٣٥].

Bu ayet, Bakara suresinde daha önce geçen şu ayet gibidir : {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler. De ki: 'Hayır, biz hanîf olan İbrâhim'in dinine uyarız; o müşriklerden değildi.'” [Bakara: 135].

ثم قال تعالى: (إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ) يقول تعالى: أحق الناس بمتابعة إبراهيم الخليل الذين اتبعوه على دينه، وهذا النبي -يعني محمدًا ﷺ-والذين آمنوا من أصحابه المهاجرين والأنصار ومَنْ بعدهم.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ) Yüce Allah buyuruyor ki: Halîlullah İbrâhim'e tabi olmaya insanların en layık olanı; onun dini üzere ona uyanlar, şu Peygamber -yani Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)- ve ashabından Muhacirler, Ensar ve onlardan sonra gelen müminlerdir.

قال سعيد بن منصور: أخبرنا أبو الأحوص، عن سعيد بن مسروق، عن أبي الضُّحَى، عن مسروق، عن ابن مسعود، ﵁؛ أن رسول الله ﷺ قال: "إنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ وُلاةً مِنَ النَّبِيِّينَ، وإنَّ وَليِّي مِنْهُمْ أبي وخَلِيلُ رَبِّي ﷿". ثم قرأ: (إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ ).

Saîd b. Mansûr dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Saîd b. Mesrûk'tan, o Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) haber verdi; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Her peygamberin peygamberler arasından velileri (dostları) vardır; onlardan benim velim ise babam ve Rabbimin -Azze ve Celle- dostu (Halîl'i) olan [İbrâhim]'dir.” Sonra şu ayeti okudu: (إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ ).

وقد رواه الترمذي والبزار من حديث أبي أحمد الزُّبيري، عن سفيان الثوري، عن أبيه، به ثم قال البزار: ورواه غير أبي أحمد، عن سفيان، عن أبيه، عن أبي الضحى، عن عبد الله، ولم يذكر مسروقا. وكذا رواه الترمذي من طريق وَكِيع، عن سفيان، ثم قال: وهذا أصح لكن رواه وكيع في تفسيره فقال: حدثنا سفيان، عن أبيه، عن أبي إسحاق، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ … فذكره.

Bunu Tirmizî ve Bezzâr, Ebû Ahmed ez-Zübeyrî'nin Süfyân es-Sevrî'den, onun babasından bu senetle yaptığı rivayetle aktarmışlardır . Sonra Bezzâr: «Bunu Ebû Ahmed'den başkası Süfyân'dan, o babasından, o Ebü'd-Duhâ'dan, o da Abdullah'tan rivayet etti ve Mesrûk'u zikretmedi » demiştir. Tirmizî de bunu Vekî' tarikiyle Süfyân'dan bu şekilde rivayet etmiş ve: «Daha sahih olanı budur» demiştir . Ancak Vekî' bunu tefsirinde rivayet ederek şöyle demiştir: Bize Süfyân, babasından, o Ebû İshâk'tan, o Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu... diyerek hadisi zikretti.

وقوله: (وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ) أي: ولي جميع المؤمنين برسله.

Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ } “Allah, müminlerin velisidir.” buyruğu; peygamberlerine iman eden bütün müminlerin velisi [ve yardımcısı] olduğu anlamına gelir.

{وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (٦٩) يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠)}

{وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (٦٩) يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠)} “Ehl-i Kitap'tan bir grup sizi saptırmayı çok istedi. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar da farkına varmazlar. Ey Ehl-i Kitap! Göz göre göre Allah'ın ayetlerini niçin inkâr ediyorsunuz?”

يخبر تعالى عن حَسَدَ اليهود للمؤمنين وبَغْيهم إياهم الإضلال، وأخبر أنَّ وَبَالَ ذلك إنما يعود على أنفسهم، وهم لا يشعرون أنهم ممكور بهم.

Yüce Allah, Yahudilerin müminlere olan hasedini ve onları saptırma arzularını haber vermektedir. Ayrıca bunun vebalinin ancak kendi aleyhlerine döneceğini ve kendilerine tuzak kurulduğunun farkında olmadıklarını haber vermiştir .

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١) وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) وَلا تُؤْمِنُوا إِلا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤)}

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١) وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) وَلا تُؤْمِنُوا إِلا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤)} “Ey Ehl-i Kitap! Niçin hakkı batıla karıştırıyor ve bile bile hakkı gizliyorsunuz? Ehl-i Kitap'tan bir grup şöyle dedi: 'İman edenlere indirilene günün başında inanın, sonunda da inkâr edin; belki onlar da dönerler. Dinize uyanlardan başkasına inanmayın.' De ki: 'Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir. Size verilenin benzeri bir başkasına veriliyor ya da Rabbinizin katında size karşı delil getirecekler diye mi [böyle yapıyorsunuz]?' De ki: 'Lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir. Rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir.'”

ثم قال تعالى منكرا عليهم: (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ) أي: تعلمون صدقها وتتحققون حقها (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ) أي: تكتمون ما في كتبكم من صفة محمد ﷺ وأنتم تعرفون ذلك وتتحققونه.

Sonra Yüce Allah onları kınayarak şöyle buyurdu : (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ) Yani: Onun doğruluğunu bildiğiniz ve hakikatini kesin olarak kavradığınız halde. (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ) Yani: Sizler bunu bilip hakikatini gördüğünüz halde kitaplarınızdaki Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sıfatını gizliyorsunuz.

(وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنزلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ) هذه مكيدة أرادوها ليلْبسُوا على الضعفاء من الناس أمْر دينهم، وهو أنهم اشْتَوروا بينهم أن يظهروا الإيمان أول النهار ويُصَلّوا مع المسلمين صلاة الصبح، فإذا جاء آخر النهار ارتدوا إلى دينهم ليقول الجهلة من الناس: إنما رَدّهم إلى دينهم اطّلاعهُم على نقيصة وعيب في دين المسلمين، ولهذا قالوا: (لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ).

(وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنزلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ) Bu, zayıf insanların dinleri konusundaki zihinlerini bulandırmak için kurdukları bir tuzaktı. Şöyle ki; kendi aralarında günün başında iman etmiş görünüp Müslümanlarla birlikte sabah namazını kılmayı, günün sonu gelince de dinlerine geri dönmeyi kararlaştırdılar ki, cahil insanlar: «Onları dinlerine geri döndüren şey, ancak Müslümanların dininde bir eksiklik ve kusur görmüş olmalarıdır» desinler. Bu sebeple: (لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) «Belki onlar da dönerler» demişlerdir.

قال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد، في قوله تعالى إخبارًا عن اليهود بهذه الآية: يعني يهود، صَلَّت مع النبي ﷺ صلاة الفجر وكفروا آخر النهار، مكرًا منهم، ليُرُوا الناس أن قد بدت لهم منه الضلالة، بعد أن كانوا اتبعوه.

İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den naklen Yüce Allah'ın bu ayetle Yahudiler hakkında haber vermesi hususunda şöyle dediğini rivayet etti: «Yani Yahudiler, ona tabi olduktan sonra onda bir sapıklık gördüklerini insanlara göstermek amacıyla kurdukları bir hile olarak Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte sabah namazını kıldılar, günün sonunda ise inkâr ettiler.»

وقال العَوْفِي، عن ابن عباس: قالت طائفة من أهل الكتاب: إذا لقيتم أصحاب محمد أول النهار فآمنوا، وإذا كان آخره فَصَلّوا صلاتكم، لعلهم يقولون: هؤلاء أهل الكتاب وهم أعلم منا. [وهكذا روي عن قتادة والسدي والربيع وأبي مالك] .

Avfî, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Ehl-i Kitap'tan bir grup: «Günün başında Muhammed'in ashabıyla karşılaştığınızda iman edin, günün sonu olunca da kendi namazınızı kılın; belki onlar 'Bunlar Ehl-i Kitap'tır ve bizden daha bilgilidirler' derler» dediler. [Bu rivayet Katâde, Süddî, Rebî' ve Ebû Mâlik'ten de bu şekilde aktarılmıştır] .

وقوله: (وَلا تُؤْمِنُوا إِلا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ) أي: لا تطمئنوا وتظهروا سركم وما عندكم إلا لمن اتبع دينكم ولا تظهروا ما بأيديكم إلى المسلمين، فيؤمنوا به ويحتجوا به عليكم؛ قال الله تعالى: (قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ)

Yüce Allah'ın: { وَلا تُؤْمِنُوا إِلا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } “Sizin dininize uyandan başkasına inanmayın” kavli; yani: Yalnızca sizin dininize uyan kimseye güvenin, sırrınızı ve elinizdekileri sadece ona açın; elinizde bulunanları Müslümanlara açıklamayın ki ona inanıp bunu aleyhinize delil getirmesinler. Yüce Allah şöyle buyurdu: { قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ } “De ki: Şüphesiz doğru yol, Allah'ın yoludur.”

أي هو الذي يهدي قلوب المؤمنين إلى أتم الإيمان، بما ينزله على عبده ورسوله محمد ﷺ من الآيات البينات، والدلائل القاطعات، والحجج الواضحات، وَإنْ كتمتم -أيها اليهود-ما بأيديكم من صفة محمد في كتبكم التي نقلتموها عن الأنبياء الأقدمين.

Yani: Kulu ve Elçisi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirdiği apaçık ayetler, kesin deliller ve berrak hüccetlerle müminlerin kalplerini en mükemmel imana eriştiren O'dur; sizler -ey Yahudiler- geçmiş peygamberlerden naklettiğiniz kitaplarınızdaki Muhammed'in vasfına dair elinizde bulunanları gizleseniz bile .

وقوله (أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ) يقولون: لا تظهروا ما عندكم من العلم للمسلمين، فيتعلموه منكم، ويساووكم فيه، ويمتازوا به عليكم لشدة الإيمان به، أو يحاجوكم به عند الله، أي: يتخذوه حجة عليكم مما بأيديكم، فتقوم به عليكم الدلالة وتَتَركَّب الحجةُ في الدنيا والآخرة. قال الله تعالى: (قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ) أي: الأمورُ كلها تحت تصريفه، وهو المعطي المانع، يَمُنّ على من يشاء بالإيمان والعلم والتصور التام، ويضل من يشاء ويُعمي بصره وبصيرته، ويختم على سمعه وقلبه، ويجعل على بصره غشاوة، وله الحجة والحكمة .

Ayet-i kerimedeki: (أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ) ifadesi; şöyle diyorlar: Yanınızdaki ilmi Müslümanlara açmayın ki onu sizden öğrenip bu konuda size denk olmasınlar, ona kuvvetle inanmaları sebebiyle bu ilimle size üstünlük sağlamasınlar veya Allah katında bunu aleyhinize delil getirmesinler ; yani elinizdeki bilgileri aleyhinize hüccet edinip dünyada ve ahirette delil aleyhinize kurulup sabit olmasın. Yüce Allah şöyle buyurdu: (قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ) Yani: Bütün işler O'nun tasarrufu altındadır; veren de engelleyen de O'dur. Dilediğine iman, ilim ve tam kavrayış bahşeder; dilediğini de saptırır, gözünü ve basiretini kör eder, kulağını ve kalbini mühürler, gözünün üzerine de bir perde çeker. Üstün delil ve hikmet O'nundur.

(وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ * يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ) أي: اختصكم -أيها المؤمنون-من الفضل بما لا يُحَد ولا يُوصَف، بما شرف به نبيكم محمدًا ﷺ على سائر الأنبياء وهداكم به لأحمد الشرائع.

(وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ * يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ) Yani: Peygamberiniz Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) diğer bütün peygamberlere üstün kılması ve onun vasıtasıyla sizi şeriatlerin en övülenine hidayet etmesi sebebiyle -ey müminler- sizi sınırsız ve tarif edilemez bir lütufla mümtaz kılmıştır.

{وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦)}

{وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦)} “Ehl-i Kitap'tan öylesi vardır ki, ona yüklerle mal emanet etsen onu sana eksiksiz öder. Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir dinar emanet etsen, tepesine dikilip durmadıkça onu sana geri vermez. Bu, onların: 'Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol (sorumluluk) yoktur' demelerindendir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler. Hayır! Kim ahdini yerine getirir ve sakınırsa, şüphesiz Allah sakınanları sever.”

يخبر تعالى عن اليهود بأن فيهم الخونة، ويحذر المؤمنين من الاغترار بهم، فإن منهم (مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ) أي: من المال (يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ) أي: وما دونه بطريق الأولى أن يؤديه إليك (وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا) أي: بالمطالبة والملازمة والإلحاح في استخلاص حقك، وإذا كان هذا صنيعه في الدينار فما فوقه أولى ألا يؤديه.

Yüce Allah, Yahudilerin içinde hain kimselerin bulunduğunu haber vermekte ve müminleri onlara aldanmaktan sakındırmaktadır. Zira onlardan (مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ) yani: Kendisine çok miktarda mal emanet etsen (يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ) yani: Onu sana eksiksiz öder; bundan daha azını ise öncelikle öder. (وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا) Yani: Hakkını almak için talep etmede, peşini bırakmamada ve ısrarcı olmada tepesine dikilmedikçe onu sana ödemez. Bir dinar hakkında böyle yapıyorsa, ondan fazlasını ödememesi evleviyetle geçerlidir.

وقد تقدم الكلام على القنطار في أول السورة، وأما الدينار فمعروف.

Kıntâr (قنطار) kelimesine dair açıklama bu surenin başında geçmişti. Dinar ise bilinen bir kavramdır.

وقد قال ابن أبي حاتم: حدثنا سعيد بن عمرو السَّكُوني، حدثنا بَقِيَّة، عن زياد بن الهيثم، حدثني مالك بن دينار قال: إنما سمي الدينار لأنه دين ونار. وقال: معناه: أنه من أخذه بحقه فهو دينه، ومن أخذه بغير حقه فله النار.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Saîd b. Amr es-Sekûnî rivayet etti, bize Bakiyye, Ziyâd b. el-Heysem'den rivayet etti, bana Mâlik b. Dînâr rivayet edip dedi ki: Dinar (دِينار), din (دِين) ve nâr (نَار / ateş) kelimelerinden dolayı bu şekilde isimlendirilmiştir. Şöyle dedi: Bunun anlamı; kim onu hakkıyla alırsa o onun dinidir; kim de haksız yere alırsa onun için ateş vardır .

ومناسب أن يكون هاهنا الحديث الذي علقه البخاري في غير موضع من صحيحه، ومن أحسنها سياقه في كتاب الكفالة حيث قال: وقال الليث: حدثني جعفر بن ربيعة، عن عبد الرحمن بن

Buhârî'nin Sahîh'inin birden fazla yerinde muallak olarak aktardığı hadisin burada bulunması uygun düşer. Bu rivayetlerin en güzeli, [Buhârî'nin] Sahîh'inin Kitâbü'l-Kefâle bölümündeki sevkidir; nitekim [orada] şöyle demiştir: Leys dedi ki: Bana Ca'fer b. Rebîa, Abdurrahman b.

هُرْمُز الأعرج، عن أبي هريرة ﵁، عن رسول الله ﷺ: أَنَّهُ ذَكَرَ رَجُلا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ سَأَلَ [بَعْضَ] بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يُسْلِفَهُ أَلْفَ دِينَارٍ، فَقَالَ: ائْتِنِي بِالشُّهَدَاءِ أُشْهِدُهُمْ. فَقَالَ: كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا. قَالَ: ائْتِنِي بِالْكَفِيلِ. قَالَ: كَفَى بِاللَّهِ كَفِيلا. قَال َ: صَدَقْتَ. فَدَفَعَهَا إِلَيْهِ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى، فَخَرَجَ فِي الْبَحْرِ فَقَضَى حَاجَتَهُ، ثُمَّ الْتَمَسَ مَرْكَبًا يَرْكَبُهَا يَقْدَمُ عَلَيْهِ لِلأجَلِ الَّذِي أَجَّلَهُ، فَلَمْ يَجِدْ مَرْكِبًا، فَأَخَذَ خَشَبَةً فَنَقَرَهَا فَأَدْخَلَ فِيهَا أَلْفَ دِينَارٍ، وَصَحِيفَةً مِنْهُ إِلَى صَاحِبِهِ، ثُمَّ زَجَّجَ مَوْضِعَهَا، ثُمَّ أَتَى بِهَا إِلَى الْبَحْرِ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنِّي استَسْلَفْت ُ فُلانًا أَلْفَ دِينَارٍ فَسَأَلَنِي كَفِيلا فَقُلْتُ: كَفَى بِاللَّهِ كَفِيلا فَرَضِيَ بِكَ . وَسَأَلَنِي شَهِيدًا، فَقُلْتُ: كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا فَرَضِيَ بِكَ، وَإِنِّي جَهَدْتُ أَنْ أَجِدَ مَرْكَبًا أَبْعَثُ إِلَيْهِ الَّذِي لَهُ فَلَمْ أَقْدِرْ، وَإِنِّي اسْتَوْدَعْتُكَهَا . فَرَمَى بِهَا فِي الْبَحْرِ حَتَّى وَلَجَتْ فِيهِ، ثُمَّ انْصَرَفَ وَهُوَ فِي ذَلِكَ يَلْتَمِسُ مَرْكَبًا يَخْرُجُ إِلَى بَلَدِهِ، فَخَرَجَ الرَّجُلُ الَّذِي كَانَ أَسْلَفَهُ يَنْظُرُ لَعَلَّ مَرْكَبًا يَجِيئُهَُ بِمَالِهِ، فَإِذَا بِالْخَشَبَةِ الَّتِي فِيهَا الْمَالُ، فَأَخَذَهَا لأهْلِهِ حَطَبًا، فَلَمَّا كَسَرَهَا وَجَدَ الْمَالَ وَالصَّحِيفَةَ، ثُمَّ قَدِمَ الَّذِي كَانَ تَسَلَّف مِنْهُ، فَأَتَاه بِأَلْفِ دِينَارٍ، وَقَالَ: وَاللَّهِ مَا زِلْتُ جَاهِدًا فِي طَلَبِ مَرْكَبٍ لآتِيَكَ بِمَالِكَ، فَمَا وَجَدْتُ مَرْكَبًا قَبْلَ الَّذِي أَتَيْتُ فِيهِ. قَالَ: هَلْ كُنْتَ بَعَثْتَ إِلَيَّ بِشَيْءٍ؟ قَالَ: أَلَمْ أُخْبِرْكَ أَنِّي لَمْ أَجِدْ مَرْكَبًا قَبْلَ هَذَا؟ قَالَ: فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَدَّى عَنْكَ الَّذِي بَعَثْتَ فِي الْخَشَبَةِ، فَانْصَرِفْ بِأَلْفِ دِينَارٍ رَاشِدًا.

Hürmüz el-A'rec'den, o Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh), o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki: Resûlullah, İsrâiloğulları'ndan bir adamı zikretti. Bu kişi İsrâiloğulları'ndan [birinden] kendisine bin dinar borç vermesini istemiş, o da: 'Bana şahitler getir, onları şahit tutayım' demişti. Adam: 'Şahit olarak Allah yeter' dedi. Diğeri: 'Bana bir kefil getir' dedi. Adam: 'Kefil olarak Allah yeter' dedi. Borç veren : 'Doğru söyledin' dedi ve parayı belirlenmiş bir süreye kadar ona verdi. Adam deniz yolculuğuna çıkıp işini gördü. Sonra borcunu ödemek üzere belirlenen vakitte varabilmek için bineceği bir gemi aradı ama hiçbir gemi bulamadı. Bunun üzerine bir odun parçası alıp içini oydu, içine bin dinarı ve sahibine hitaben yazdığı bir mektubu koydu, ardından deliği kapattı. Sonra onu denize getirip: 'Allahım! Sen biliyorsun ki ben filancadan bin dinar borç aldım. O benden bir kefil istedi, ben: «Kefil olarak Allah yeter» dedim, o da Senden razı oldu . Benden bir şahit istedi, ben: «Şahit olarak Allah yeter» dedim, o da Senden razı oldu. Ben ona hakkını göndermek için bir gemi bulmaya çok gayret ettim fakat buna güç yetiremedim. Şüphesiz ben onu Sana emanet ediyorum ' dedi. Sonra odunu denize attı, nihayet odun denize daldı. Ardından oradan ayrıldı ve bir yandan da memleketine gidecek bir gemi aramayı sürdürdü. Borç veren adam ise belki malını getirecek bir gemi gelir diye bakmak için çıkmıştı; derken içinde mal bulunan odun parçasına rastladı ve onu ailesine yakacak odun olarak aldı. Onu kırdığında ise malı ve mektubu buldu. Daha sonra borç alan kişi geldi, ona bin dinarı getirdi ve: 'Vallahi malını getirmek için bir gemi bulmaya durmaksızın çabaladım; ancak bindiğim bu gemiden önce hiçbir gemi bulamadım' dedi. Alacaklı: 'Bana bir şey göndermiş miydin?' diye sordu. Adam: 'Sana bundan önce bir gemi bulamadığımı söylemedim mi?' dedi. Alacaklı: 'Şüphesiz Allah, o odun parçasının içinde gönderdiğin parayı senin yerine ödedi. Şimdi bin dinarınla birlikte hayırla dön' dedi.

هكذا رواه البخاري في موضعه مُعَلَّقًا بصيغة الجزم، وأسنده في بعض المواضع من الصحيح عن عبد الله بن صالح كاتب الليث عنه. ورواه الإمام أحمد في مسنده هكذا مطولا عن يونس بن محمد المؤدب، عن الليث به ورواه البزار في مسنده، عن الحسن بن مُدْرِك، عن يحيى بن حماد، عن أبي عَوَانة، عن عمر بن أبي سلمة، عن أبيه، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ بنحوه، ثم قال: لا يروى عن النبي ﷺ إلا من هذا الوجه بهذا الإسناد. كذا قال، وهو خطأ، لما تقدم .

Buhârî bu hadisi ilgili yerinde kesinlik sığasıyla muallak olarak rivayet etmiş, Sahîh'inin bazı yerlerinde ise Leys'in kâtibi Abdullah b. Sâlih yoluyla ondan müsned olarak nakletmiştir. İmam Ahmed de Müsned'inde bu şekilde Yûnus b. Muhammed el-Müeddib yoluyla Leys'ten uzunca rivayet etmiştir . Bezzâr ise Müsned'inde el-Hasan b. Müdrik yoluyla Yahyâ b. Hammâd'dan, o Ebû Avâne'den, o Ömer b. Ebî Seleme'den, o babasından, o Ebû Hüreyre'den, o da Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) benzer şekilde rivayet etmiş ve ardından: 'Bu hadis Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadece bu vecihten ve bu isnadla rivayet edilmiştir' demiştir. O böyle demiştir ancak daha önce geçen rivayetlerden dolayı bu tespiti hatalıdır .

وقوله: (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الأمِّيِّينَ سَبِيلٌ) أي: إنَّمَا حَمَلهم على جُحود الحق أنهم يقولون: ليس علينا في ديننا حَرَج في أكل أموال الأمييّن، وهم العرب؛ فإن الله قد أحلها لنا. قال الله تعالى: (وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) أي: وقد اختلقوا هذه المقالة، وائتفكوا بهذه الضلالة، فَإن الله حَرم عليهم أكل الأموال إلا بحقها، وإنما هم قوم بُهْت.

Yüce Allah'ın: (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الأمِّيِّينَ سَبِيلٌ) sözü; yani, onları hakkı inkâr etmeye sevk eden şey: 'Dinimizde ümmîlerin -ki onlar Araplardır- mallarını yemek hususunda bize bir vebal yoktur; zira Allah onları bize helal kılmıştır' demeleridir. Yüce Allah şöyle buyurdu: (وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) Yani: Onlar bu sözü uydurmuş ve bu sapıklıkla iftira etmişlerdir. Çünkü Allah, hakkı olmaksızın başkalarının mallarını yemeyi onlara haram kılmıştır. Onlar ancak iftiracı bir topluluktur.

قال عبد الرزاق: أنبأنا مَعْمَر، عن أبي إسحاق الهمداني، عن [أبي] صَعْصَعَة بن يزيد؛ أن رجلا سأل ابن عباس، قال: إنا نُصِيب في الغزو من أموال أهل الذمة الدجاجةَ والشاةَ؟ قال ابن

Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma‘mer, Ebû İshâk el-Hemedânî’den, o [Ebû] Sa‘saa b. Yezîd’den nakletti; bir adam İbn Abbâs’a sorup şöyle dedi: «Biz gazvede zimmîlerin mallarından tavuk ve koyun ele geçiriyoruz [bu caiz midir]?» İbn

عباس: فَتَقولون ماذا؟ قال: نقول ليس علينا بذلك بأس. قال: هذا كما قال أهل الكتاب: (لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الأمِّيِّينَ سَبِيلٌ) إنهم إذا أدوا الجزية لم تَحل لكم أموالهُم إلا بِطِيب أنفسهم.

'Peki siz ne diyorsunuz ?' diye sordu. Adam: 'Bunda bizim için bir sakınca yoktur diyoruz' dedi. İbn Abbâs şöyle dedi: 'Bu, tıpkı Ehl-i Kitap'ın: (لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الأمِّيِّينَ سَبِيلٌ) “Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol (sorumluluk) yoktur” demesi gibidir. Onlar cizye verdikleri takdirde, kendi rızaları olmaksızın malları size helal olmaz .'

وكذا رواه الثوري، عن أبي إسحاق بنحوه.

Aynı şekilde Sevrî de Ebû İshâk'tan benzer bir rivayette bulunmuştur.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن يحيى، أخبرنا أبو الربيع الزهراني حدثنا يعقوب، حدثنا جعفر، عن سعيد بن جبير قال: لما قال أهل الكتاب: (لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الأمِّيِّينَ سَبِيلٌ) قال نبي الله [ﷺ] كَذَبَ أَعْدَاءُ اللهِ، مَا مِنْ شِيٍء كَانَ فِي الجَاهِلِيَّةِ إِلا وَهُوَ تَحْتَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ إِلا الأمَانَةَ، فَإِنَّهَا مُؤَدَّاةٌ إِلَى الْبَرِّ وَالفَاجِرِ"

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Yahyâ rivayet etti, bize Ebü'r-Rebî' ez-Zehrânî haber verdi, bize Ya'kûb rivayet etti, bize Ca'fer, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti, o şöyle dedi: Ehl-i Kitap: (لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الأمِّيِّينَ سَبِيلٌ) dediğinde Allah'ın Nebîsi [(sallallâhu aleyhi ve sellem)] şöyle buyurdu: 'Allah'ın düşmanları yalan söyledi! Emanet hariç, Câhiliye dönemine ait olan her şey şu iki ayağımın altındadır. Zira emanet, iyi kimseye de kötü kimseye de mutlaka eksiksiz ödenir .'

ثم قال تعالى: (بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى) أي: لكن من أوفى بعهده منكم يا أهل الكتاب الذي عاهدكم الله عليه، من الإيمان بمحمد ﷺ إذا بعث، كما أخذ العهد والميثاق على الأنبياء وأممهم بذلك، واتقى محارم الله تعالى واتبع طاعته وشريعته التي بعث بها خاتم رسله وسيد البشر " فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ "

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى) Yani: Bilakis, ey Ehl-i Kitap, sizden kim Allah'ın kendisinden aldığı -gönderildiğinde Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman etme hususundaki- ahdine vefa gösterir; tıpkı peygamberlerden ve onların ümmetlerinden bu hususta söz ve mîsak alındığı gibi hareket eder; Allah Teâlâ'nın haramlarından sakınır, O'na itaate ve elçilerinin sonuncusu ile beşerin efendisinin getirdiği şeriate uyarsa, 'فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ' şüphesiz Allah sakınanları sever.

{إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٧)}

{إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٧)} “Allah'a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir değere değişenler var ya, işte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için acı bir azap vardır.”

يقول تعالى: إن الذين يعتاضون عما عهدهم الله عليه، من اتباع محمد ﷺ، وذكر صفته الناس وبيان أمره، وعن أيمانهم الكاذبة الفاجرة الآثمة بالأثمان القليلة الزهيدة، وهي عروض هذه الدنيا الفانية الزائلة " أُولَئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ " أي: لا نصيب لهم فيها، ولا حظ لهم منها " وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " أي: برحمة منه لهم، بمعنى: لا يكلمهم كلام لطف بهم، ولا ينظر إليهم بعين الرحمة " وَلا يُزَكِّيهِمْ " أي: من الذنوب والأدناس، بل يأمر بهم إلى النار " وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ " وقد وردت أحاديث تتعلق بهذه الآية الكريمة فلنذكر ما تيسر منها:

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kendilerinden aldığı Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) uyma, onun sıfatını insanlara zikretme ve durumunu açıklama ahdini ve günahkâr, yalancı, fâcir yeminlerini değersiz, az bir paha -ki o da şu fani ve zevale mahkûm dünyanın geçici menfaatidir- karşılığında satanlar var ya; 'أُولَئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ' işte onların ahirette hiçbir payı ve ondan hiçbir nasipleri yoktur. 'وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ' Yani: O'ndan kendilerine bir merhametle [muamele olunmaz]; şu anlamda ki: Allah onlarla lütufkâr bir konuşma yapmaz ve onlara rahmet nazarıyla bakmaz. 'وَلا يُزَكِّيهِمْ' Yani: Onları günahlardan ve kirlerden arındırmaz, bilakis ateşe atılmalarını emreder. 'وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ' Ve onlar için acı bir azap vardır. Bu yüce ayetle ilgili hadisler rivayet edilmiştir; bunlardan kolayımıza gelenleri zikredelim:

الحديث الأول: قال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا شعبة قال: علي بن مُدْرِك أخْبرَني قال: سمعت أبا زُرْعَة، عن خَرَشة بن الحُر، عن أبي ذر، قال: قال رسول الله ﷺ: "ثَلاثَة لا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ" قلت: يا رسول الله، من هم؟ خابوا وخسروا. قال: وأعاده رسول الله [ﷺ] ثلاث مرات قال: "المُسْبِل، والمُنْفِقُ سِلْعَتَهُ بِالْحَلِفِ

Birinci Hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Şu'be anlattı, dedi ki: Ali b. Müdrik bana haber verip dedi ki: Ebû Zür'a'dan, o Hareşe b. el-Hurr'dan, o da Ebû Zer'den rivayet ederken işittim; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Üç kişi vardır ki kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak, onları temize çıkarmayacaktır ve onlar için elem verici bir azap vardır.» Ben: "Ey Allah'ın Resûlü, onlar kimlerdir? Hüsrana uğradılar ve kaybettiler!" dedim. [Ebû Zer] dedi ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu üç defa tekrarladı ve [şöyle] buyurdu: «[Elbisesini kibrinden yerde] sürüyen, malını [yalan] yeminle

الْكاذِبِ، والمنانُ". ورواه مسلم، وأهل السنن، من حديث شعبة، به.

satan ve başa kakan kimsedir.' Bu hadisi Müslim ve Sünen sahipleri Şu'be hadisinden rivayet etmişlerdir.

طريق أخرى: قال أحمد: حدثنا إسماعيل، عن الحُرَيري، عن أبي العلاء بن الشِّخِّير، عن أبي الأحْمَس قال: لقيتُ أبا ذر، فقلتُ له: بلغني عنك أنك تُحدِّث حديثا عن رسول الله ﷺ. فقال: أما إنه لا تَخَالُني أكذبُ على رسول الله ﷺ بعد ما سمعته منه، فما الذي بلغك عني؟ قلتُ: بلغني أنك تقول: ثلاثة يحبهم الله، وثلاثة يَشْنَؤهم الله ﷿. قال: قلته وسمعته. قلت: فمن هؤلاء الذين يحبهم الله؟ قال: الرجل يلقى العدوّ في فئة فينصب لهم نَحْرَه حتى يقتل أو يفتح لأصحابه. والقومُ يسافرون فيطول سراهم حتى يَحنُّوا أن يمسوا الأرض فينزلون، فيتنحى أحدهم فيصلي حتى يوقظهم لرحيلهم. والرجلُ يكون له الجار يؤذيه فيصبر على أذاهُ حتى يفرق بينهما موت أو ظَعْن. قلت: ومن هؤلاء الذين يشنأ الله؟ قال: التاجر الحلاف -أو البائع الحلاف -والفقير المختال، والبخيل المنان غريب من هذا الوجه .

Başka Bir Tarik: Ahmed dedi ki: Bize İsmâil, el-Cüreyrî'den, o Ebü'l-Alâ b. eş-Şıhhîr'den, o da Ebü'l-Ahmes'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Ebû Zer ile karşılaştım ve ona: 'Senin Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir hadis rivayet ettiğini işittim' dedim. O da: 'Bilesin ki, ondan işittikten sonra Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalan isnat edeceğimi sanmazsın; benden sana ulaşan nedir?' dedi. Ben: 'Senin: «Üç kişi vardır ki Allah onları sever, üç kişi de vardır ki Azîz ve Celîl olan Allah onlara buğzeder» dediğini işittim' dedim. Dedi ki: 'Evet, bunu söyledim ve [ondan] bizzat işittim.' Ben: 'Allah'ın sevdikleri kimlerdir?' dedim. Dedi ki: 'Bir topluluk içinde düşmanla karşılaşıp, öldürülünceye veya arkadaşlarına zafer açılıncaya kadar göğsünü düşmana siper eden adam; yolculuğa çıkıp gece yürüyüşleri uzayan, nihayet toprağa değmeyi (uyumayı) arzulayarak konaklayan, içlerinden biri bir kenara çekilip onlar hareket edinceye kadar namaz kılan kimse; ve bir de kendisine eziyet eden bir komşusu olup, aralarını ölüm veya göç ayırıncaya kadar onun eziyetine sabreden adamdır.' Ben: 'Peki Allah'ın buğzettiği kimseler kimlerdir?' dedim. Dedi ki: 'Çok yemin eden tüccar -veya çok yemin eden satıcı-, kibirli fakir ve cimri olup başa kakan kimsedir .' Bu vecihten gariptir .

الحديث الثاني: قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن سعيد، عن جرير بن حازم قال: حدثنا عَدِيّ بن عدي، أخبرني رجاء بن حَيْوة والعُرْس بن عَمِيرة عن أبيه عَدِي -هَو ابن عميرة الكندي-قال: خاصم رجل من كِنْدةَ يقال له: امرؤ القيس بن عابس رَجلا من حَضْرمَوْت إلى رسول الله ﷺ في أرض، فقضى على الحضرمي بالبينة، فلم يكن له بينة، فقضى على امرئ القيس باليمين. فقال الحضرمي: إن أمكنته من اليمين يا رسول الله ذهبتْ ورب الكعبة أرضى. فقال النبي ﷺ: "مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ لِيقتطِعَ بِهَا مَال أحَد لَقِيَ الله ﷿ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ" قال رجاء: وتلا رسول الله ﷺ: (إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلا) فقال امرؤ القيس: ماذا لمن تركها يا رسول الله؟ فقال الجنة" قال: فاشهَدْ أني قد تركتها له كلها. ورواه النسائي من حديث عدي بن عدي، به .

İkinci Hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Cerîr b. Hâzim'den rivayet etti; o dedi ki: Bize Adiy b. Adiy rivayet etti; Recâ b. Hayve ve el-Urs b. Amîre babası Adiy'den -o İbn Amîre el-Kindî'dir- bana haber verdi; o şöyle dedi: Kinde kabilesinden İmrüülkays b. Âbis adında bir adam ile Hadramutlu bir adam bir arazi hususunda Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda davalaştılar. Resûlullah, Hadramutlu aleyhine delil getirmesine hükmetti, ancak onun delili yoktu ; bunun üzerine İmrüülkays'ın yemin etmesine hükmetti. Hadramutlu: 'Ey Allah'ın Resûlü, eğer ona yemin imkânı verirsen, Kâbe'nin Rabbine andolsun ki arazim gider!' dedi. Bunun üzerine Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Kim bir kimsenin malını haksızca almak için yalan yere yemin ederse, kendisine gazap etmiş olduğu halde Azîz ve Celîl olan Allah'ın huzuruna çıkar.' Recâ dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): (إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلا) ayetini okudu. İmrüülkays: 'Ey Allah'ın Resûlü, bundan vazgeçene ne vardır?' dedi. Resûlullah: 'Cennet vardır' buyurdu . Adam: 'Şahit ol ki ben o arazinin tamamını ona bıraktım' dedi. Nesâî de bu hadisi Adiy b. Adiy yoluyla rivayet etmiştir .

الحديث الثالث: قال أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن شَقيق، عن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "مَنْ حَلَفَ عَلَى يمين هو فيها فَاجِر، لِيقْتَطِعَ بِهَا مَال امْرِئٍ مُسْلِمٍ، لَقِيَ الله عَزَّ

Üçüncü Hadis: Ahmed dedi ki: Bize Ebû Muâviye rivayet etti, bize el-A'meş, Şakîk'ten, o da Abdullah'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «مَنْ حَلَفَ عَلَى يمين هو فيها فَاجِر، لِيقْتَطِعَ بِهَا مَال امْرِئٍ مُسْلِمٍ، لَقِيَ الله عَزَّ» «Kim bir Müslümanın malını haksızca elinden almak için, kendisinin yalancı olduğu [yalan] bir yemin ederse, Azîz olan Allah'ın huzuruna...»

وجَلَّ وَهُوَ عَليْهِ غَضْبَانُ".

Celîl olan Allah'ın huzuruna, O kendisine gazap etmiş olarak çıkar.'

فقال الأشعث: فيّ والله كان ذلك، كان بيني وبين رجل من اليهود أرض فجَحَدني، فقدَّمته إلى رسول الله ﷺ فقال لي رسول الله ﷺ: "أَلَكَ بَيَّنة؟ " قلتُ: لا فقال لليهودي: "احْلِفْ" فقلتُ: يا رسول الله، إذا يحلف فيذهب مالي. فأنزل الله ﷿: (إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلا) [إلى آخر] الآية: أخرجاه من حديث الأعمش .

Bunun üzerine el-Eş'as şöyle dedi : 'Vallahi bu benim hakkımda oldu. Benimle Yahudilerden bir adam arasında bir arazi vardı da o beni inkâr etti. Onu Allah'ın Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) götürdüm. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bana: «Bir delilin var mı?» buyurdu. Ben: «Hayır» dedim. Yahudiye: «Yemin et» buyurdu. Ben: «Ey Allah'ın Resûlü, o zaman yemin eder ve malım gider» dedim. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: (إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلا) ayetini [sonuna kadar] indirdi.' Bu hadisi Buhârî ve Müslim el-A'meş rivayetinden tahric etmişlerdir .

طريق أخرى: قال أحمد: حدثنا يحيى بن آدم، حدثنا أبو بكر بن عَيَّاش، عن عاصم بن أبي النَّجُود، عن شَقِيق بن سلمة، حدثنا عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "مَنِ اقْتَطَعَ مَالَ امرئ مسلمٍ بغير حَقٍّ لَقِيَ الله وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَان" قال: فجاء الأشْعث بن قَيْس فقال: ما يُحدِّثكم أبو عبد الرحمن؟ فحدثناه، فقال: فيّ كان هذا الحديث، خاصمتُ ابن عمٍّ لي إلى رسول الله ﷺ في بئر لي كانت في يده، فجَحَدني، فقال رسول الله ﷺ: "بَيِّنَتُكَ أنَّها بِئْرُكَ وَإلا فَيَمِينُهُ" قال: قلتُ: يا رسول الله، ما لي بينة، وإن تجعلها بيمينه تذهب بئري ؛ إنَّ خَصْمي امرؤ فاجر. فقال رسول الله ﷺ: "مَنِ اقْتَطَعَ مَالَ امرئ مسلمٍ بغير حَقٍّ لَقِيَ الله وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَان" قال: وقرأ رسول الله ﷺ هذه الآية: (إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ).

Başka Bir Tarik: Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem rivayet etti, bize Ebû Bekir b. Ayyâş, Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan, o Şakîk b. Seleme'den rivayet etti; Abdullah b. Mes'ûd bize rivayet edip dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Kim Müslüman bir kimsenin malını haksız yere kesip alırsa, Allah'ın huzuruna O kendisine gazap etmiş olarak çıkar.' Dedi ki: Derken el-Eş'as b. Kays geldi ve: 'Ebû Abdurrahman size ne rivayet ediyor?' dedi. Biz de ona anlattık. O şöyle dedi: 'Bu hadis benim hakkımda vârit oldu ; amcamın oğlu ile onun elinde bulunan bana ait bir kuyu hakkında Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda davalaştım, o da beni inkâr etti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Kuyunun senin olduğuna dair delil getirirsin, aksi halde onun yemini geçerlidir» buyurdu. Dedi ki: Ben: «Ey Allah'ın Resûlü, delilim yoktur; eğer işi onun yeminine bırakırsan kuyum gider ; zira hasmım günahkâr bir adamdır» dedim. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Kim Müslüman bir kimsenin malını haksız yere kesip alırsa, Allah'ın huzuruna O kendisine gazap etmiş olarak çıkar» buyurdu.' Dedi ki: Ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu ayeti okudu: (إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ).

الحديث الرابع: قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن غَيْلان، حدثنا رشْدين عن زَبّان، عن سهل بن معاذ بن أنس، عن أبيه، عن النبي ﷺ: "إنَّ لله تَعَالى عِبَادًا لا يُكَلِّمُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلا يَنْظُرُ إلَيهِمْ" قيل: ومن أولئك يا رسول الله؟ قال: "مُتَبَرِّئٌ مَنْ وَالِدَيهِ رَاغِبٌ عَنْهُمَا، ومُتَبَرِّئٌ مِنْ وَلَدِهِ، وَرَجُلٌ أنْعَمَ عَلِيْهِ قَوْمٌ فكَفَر نعْمَتَهُمْ وتَبَرَّأ مِنْهُمْ" .

Dördüncü Hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Gaylân rivayet etti, bize Rüşdîn, Zebbân'dan, o Sehl b. Muâz b. Enes'ten, o babasından, o da Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti: 'Şüphesiz Yüce Allah'ın öyle kulları vardır ki, kıyamet günü onlarla konuşmaz, onları temize çıkarmaz ve onlara bakmaz.' 'Onlar kimlerdir ey Allah'ın Resûlü?' denildi. Şöyle buyurdu: 'Anne-babasından teberri edip (onları reddedip) onlardan yüz çeviren, çocuğundan teberri eden ve bir kavim kendisine iyilikte bulunduğu halde onların nankörlüğünü yapıp onlardan teberri eden adamdır .'

الحديث الخامس: قال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن عرفة، حدثنا هُشَيْم، أنبأنا العوّام -يَعني ابن حَوْشَبَ-عن إبراهيم بن عبد الرحمن -يعني السَّكْسَكي-عن عبد الله بن أبي أوْفَى: أن رجلا أقام سلعة له في السوق، فحلف بالله لقد أعْطَى بها ما لم يُعْطه، ليُوقع فيها رجلا من المسلمين، فنزلت هذه الآية: (إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلا) ورواه البخاري، من غير وجه، عن العوام .

Beşinci Hadis: İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Hasan b. Arafe rivayet etti, bize Hüşeym rivayet etti, bize el-Avvâm -yani İbn Havşeb- İbrâhim b. Abdirrahman'dan -yani es-Seksikî- o da Abdullah b. Ebî Evfâ'dan haber verdi: Bir adam çarşıda bir malını satışa çıkardı ve Müslümanlardan bir adamı kandırıp zarara uğratmak için o mala verilmemiş bir fiyatın verildiğine dair Allah adına yemin etti. Bunun üzerine şu ayet indi: (إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلا). Bu hadisi Buhârî de Avvâm'dan çeşitli tariklerle rivayet etmiştir .

الحديث السادس: قال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع، حدثنا الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي

Altıncı Hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Vekî‘ rivayet etti, bize el-A‘meş rivayet etti, Ebû Sâlih'ten, o da Ebû...

هريرة ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: "ثَلاثَةٌ لا يُكَلِّمُهُمْ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَة وَلا يَنْظُرُ إلَيْهِمْ، وَلا يُزَكِّيهِمْ ولَهم عذابٌ أليم: رَجُلٌ مَنَعَ ابْنَ السَّبِيلِ فَضْلَ مَاءٍ عِنْدَهُ، وَرَجُلٌ حَلَفَ عَلَى سِلْعَةٍ بَعْدَ الْعَصْرِ -يَعْنِي كَاذِبًا-وَرَجُلٌ بَايَعَ إِمَامًا، فَإِنْ أَعْطَاهُ وَفَى لَهُ، وَإِنْ لَمْ يُعْطِهِ لَمْ يَفِ لَهُ". ورواه أبو داود، والترمذي، من حديث وكيع، وقال الترمذي: حسن صحيح .

Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Üç kişi vardır ki kıyamet günü Allah onlarla konuşmaz, onlara bakmaz, onları temize çıkarmaz ve onlar için acı bir azap vardır: Yanındaki fazla suyu yolcudan esirgeyen adam; ikindiden sonra bir mal üzerine -yani yalan yere- yemin eden adam; ve bir de bir lidere biat edip de kendisine dünyalık verirse ona vefa gösteren, vermezse vefa göstermeyen adam.' Bu hadisi Ebû Dâvûd ve Tirmizî, Vekî' hadisinden rivayet etmişlerdir; Tirmizî: 'Hasen-sahîhtir' demiştir .

{وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨)}

{وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨)} “Onlardan bir grup vardır ki, Kitap'tan olmadığı halde Kitap'tan sanasınız diye dillerini eğip bükerler ve 'Bu Allah katındandır' derler; oysa o Allah katından değildir. Bile bile Allah'a karşı yalan söylerler.”

يخبر تعالى عن اليهود، عَليهم لعائن الله، أن منهم فريقا يُحَرِّفون الكلم عن مواضعه ويُبَدِّلون كلام الله، ويزيلونه عن المراد به، ليُوهِموا الجهلة أنه في كتاب الله كذلك، وينسبونه إلى الله، وهو كذب على الله، وهم يعلمون من أنفسهم أنهم قد كذبوا وافتروا في ذلك كله؛ ولهذا قال: (وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ)

Yüce Allah, üzerlerine Allah'ın laneti olsun, Yahudilerden bir fırkanın kelimeleri yerlerinden tahrif ettiklerini, Allah'ın kelamını değiştirdiklerini ve cahil kimselere bunun Allah'ın Kitabı'nda da böyle olduğunu vehmettirmek için kastolunan anlamından saptırdıklarını, bunu Allah'a nispet ettiklerini, oysa bunun Allah'a karşı bir yalan olduğunu ve bütün bunlarda yalan söyleyip iftira ettiklerini bizzat kendilerinin de çok iyi bildiklerini haber vermektedir. Bundan ötürü: (وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) buyurmuştur.

وقال مجاهد، والشعبي، والحسن، وقتادة، والربيع بن أنس: (يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ) يحرفونه.

Mücâhid, Şa'bî, Hasan, Katâde ve Rebî' b. Enes şöyle demişlerdir: (يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ) 'Onu tahrif ederler.'

وهكذا روى البخاري عن ابن عباس: أنهم يحرفون ويزيدون وليس أحد من خلق الله يزيل لفظ كتاب من كتب الله، لكنهم يحرفونه: يتأولونه على غير تأويله.

Buhârî de İbn Abbâs'tan bu şekilde rivayet etmiştir : Onlar tahrif eder ve eklemelerde bulunurlar . Yoksa Allah'ın mahlûkatından hiç kimse, Allah'ın kitaplarından bir kitabın lafzını ortadan kaldıramaz; lakin onlar onu tahrif ederler, yani kendi tevili dışındaki anlamlara tevil ederler.

وقال وهب بن مُنَبِّه: إن التوراة والإنجيل كما أنزلهما الله لم يغير منهما حرف، ولكنهم يُضِلّونَ بالتحريف والتأويل، وكتب كانوا يكتبونها من عند أنفسهم، (وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) فأما كتب الله فإنها محفوظة ولا تحول.

Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: 'Tevrat ve İncil, Allah'ın indirdiği şekildedir; onlardan tek bir harf dahi değiştirilmemiştir. Ancak onlar tahrif ve tevil yoluyla ve kendi yanlarından yazdıkları kitaplarla saptırmakta (وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) demektedirler. Allah'ın kitaplarına gelince, onlar korunmuştur ve tahrif edilip değiştirilemez.'

رواه ابن أبي حاتم، فإن عَنَى وَهْب ما بأيديهم من ذلك، فلا شك أنه قد دخلها التبديل والتحريف والزيادة والنقص، وأما تعريب ذلك المشاهد بالعربية ففيه خطأ كبير، وزيادات كثيرة ونقصان، ووَهْم فاحش. وهو من باب تفسير المعبر المعرب، وفَهْم كثير منهم بل أكثرهم، بل جميعهم فاسد. وأما إن عَنَى كتب الله التي هي كتبه من عنده، فتلك كما قال محفوظة لم يدخلها شيء.

Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir. Şayet Vehb ellerinde bulunan mevcut metinleri kastetmişse, şüphe yok ki onlara tahrif, tebdil, ziyade ve noksanlıklar girmiştir. Arapçaya çevrilmiş halinde görülen metne gelince, onda büyük hatalar, pek çok fazlalık ve eksiklikler ile fahiş vehimler bulunmaktadır. Bu durum, tercüme ve ta'rib eden kimsenin tefsiri kabilindendir; onların çoğunun, hatta büyük kısmının, bilakis tamamının anlayışı bozuktur. Yoksa şayet O'nun katından olan Allah'ın kitaplarını kastetmişse, onlar Vehb'in dediği gibi korunmuştur, onlara hiçbir şey girmemiştir.

{مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠)}

{مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠)} “Allah'ın kendisine Kitap'ı, hükmü ve peygamberliği verdiği hiçbir insanın, sonra insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kul olun' demesi düşünülemez. Fakat: 'Kitap'ı öğrettiğinize ve okuyup incelediğinize göre Rabbanîler (rabbe halis kullar) olun' der. Ve o, melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi de size emretmez. Siz Müslüman olduktan sonra hiç size inkârı emreder mi?”

قال محمد بن إسحاق: حدثنا محمد بن أبي محمد، عن عِكْرِمة أو سعيد بن جُبَير، عن ابن

Muhammed b. İshâk şöyle dedi: Bize Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn

عباس قال: قال أبو رافع القُرَظِي، حين اجتمعت الأحبار من اليهود والنصارى من أهل نجران، عند رسول الله ﷺ ودعاهم إلى الإسلام: أتريد يا محمد أن نعبدكَ كما تعبد النصارى عيسى ابن مريم؟ فقال رجل من أهل نجران نصراني يقال له الرئيس: أوَ ذاك تريد منا يا محمد، وإليه تدعوننا؟ أو كما قال. فقال رسول الله ﷺ: "مَعَاذَ اللهِ أنْ نَعْبُدَ غَيْرَ اللهِ، أو أنْ نَأْمُرَ بِعِبَادَةِ غَيْرِه، مَا بِذَلِكَ بَعَثَنِي، ولا بِذَلِكَ أَمَرَنِي". أو كما قال ﷺ، فأنزل الله ﷿ في ذلك من قولهما: (مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ) [الآية] إلى قوله: (بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) .

Abbâs'tan rivayet etti; o dedi ki: Yahudi ve Necran Hristiyanlarının din adamları Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda toplanıp o da kendilerini İslam'a davet ettiğinde Ebû Râfi' el-Kurazî: 'Hristiyanların Meryem oğlu Îsâ'ya kulluk ettiği gibi bizim de sana kulluk etmemizi mi istiyorsun ey Muhammed?' dedi. Necran halkından er-Reîs denilen Hristiyan bir adam da: 'Bizden bunu mu istiyorsun ey Muhammed, bizi buna mı çağırıyorsun?' veya buna benzer bir söz söyledi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Allah'tan başkasına kulluk etmekten veya başkasına kulluk etmeyi emretmekten Allah'a sığınırım! Beni bununla göndermedi, bana bunu da emretmedi' buyurdu. Veya (sallallâhu aleyhi ve sellem) buna benzer bir ifade kullandı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah, onların bu sözleri hakkında: (مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ) [ayetini] (بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) kavline kadar indirdi.

فقوله (مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ) أي: ما ينبغي لبشر آتاه الله الكتاب والحُكْم والنبوة أن يقول للناس: اعبدوني من دون الله. أي: مع الله، فإذا كان هذا لا يصلح لنبي ولا لمرسل، فلأن لا يصلح لأحد من الناس غيرهم بطريق الأولى والأحرى؛ ولهذا قال الحسن البصري: لا ينبغي هذا لمؤمن أن يأمر الناس بعبادته. قال: وذلك أن القوم كان يعبد بعضهم بعضا -يعني أهل الكتاب-كانوا يَتعبَّدون لأحبارهم ورهبانهم، كما قال الله تعالى: {اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ [وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لا إِلَهَ إِلا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ] } [التوبة: ٣١] وفي المسند، والترمذي -كما سيأتي-أن عَديّ بن حاتم قال: يا رسول الله، ما عبدوهم. قال: "بَلَى، إنَّهُمْ أَحَلُّوا لَهُمُ الْحَرَامَ وحَرَّمُوا عَلَيْهِمُ الْحَلالَ، فَاتَّبَعُوهُمْ، فَذَلِكَ عِبَادَتُهُمْ إِيَّاهُمْ".

Yüce Allah'ın şu sözü: (مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ) Yani: Allah'ın kendisine Kitap, hüküm ve peygamberlik verdiği hiçbir insanın, insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kulluk edin' demesi yakışmaz; yani Allah ile birlikte bana kulluk edin demesi mümkün değildir. Bu durum bir nebî ve resul için geçerli ve uygun olmadığına göre, onların dışındaki insanlardan herhangi biri için hiç uygun olmaz, bu öncelikle ve evleviyetle böyledir. Nitekim Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: 'Bir müminin insanlara kendisine kulluk etmelerini emretmesi yakışmaz.' Hasan şöyle devam etti: 'Bu, o kavmin birbirine tapınmasından ileri geliyordu -yani Ehl-i Kitap-, onlar din bilginlerine ve rahiplerine kulluk ediyorlardı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ [وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لا إِلَهَ إِلا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ] } [Tevbe: 31] “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler. Oysa onlar tek bir ilahtan başkasına ibadet etmekle emrolunmamışlardı. O'ndan başka ilah yoktur. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir.”' Müsned'de ve Tirmizî'de geleceği üzere rivayet edildiğine göre Adiy b. Hâtim: 'Ey Allah'ın Resûlü, onlar onlara ibadet etmediler ki' dedi. Resûlullah: 'Bilakis! Onlar onlara haramı helal, helali de haram kıldılar; onlar da bunlara uydular. İşte bu , onların onlara ibadet etmesidir' buyurdu.

فالجهلة من الأحبار والرهبان ومشايخ الضلال يدخلون في هذا الذم والتوبيخ، بخلاف الرسل وأتباعهم من العلماء العاملين، فإنما يأمرون بما أمَرَ الله به وبلغتهم إياه رسله الكرام. إنما يَنْهَوْنهم عما نهاهم الله عنه وبلغتهم إياه رسله الكرام. فالرسل، صلوات الله وسلامه عليهم أجمعينَ، هم السفراء بين الله وبين خلقه في أداء ما حملوه من الرسالة وإبلاغ الأمانة، فقاموا بذلك أتم قيام، ونصحوا الخلق، وبلغوهم الحق.

Dolayısıyla din bilginleri, rahipler ve sapıklık önderlerinin cahilleri bu yergi ve azarlamanın kapsamına girerler. Peygamberler ve onların amil âlimlerden olan tabileri ise bunun dışındadır; zira onlar sadece Allah'ın emrettiği ve O'nun şerefli elçilerinin kendilerine ulaştırdığı şeyleri emrederler. İnsanları ancak Allah'ın yasakladığı ve O'nun şerefli elçilerinin kendilerine ulaştırdığı şeylerden nehyederler. Peygamberler -Allah'ın salât ve selamı hepsinin üzerine olsun- yüklendikleri risaleti yerine getirme ve emaneti tebliğ etme hususunda Allah ile mahlûkatı arasındaki elçilerdir; bu vazifeyi en mükemmel şekilde yerine getirmişler, mahlûkata nasihat etmişler ve hakkı onlara tebliğ etmişlerdir.

وقوله: (وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ) أي: ولكن يقول الرسول للناسِ: كونوا رَبَّانيين. قال ابن عباس وأبو رَزِين وغير واحد، أي: حكماء علماء حلماء. وقال الحسن وغير واحد: فقهاء، وكذا رُوِي عن ابن عباس، وسعيد بن جُبير، وقتادة، وعطاء الخراساني، وعطية العوفي، والربيع بن أنس. وعن الحسن أيضا: يعني أهل عبادة وأهل تقوى.

Yüce Allah'ın: (وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ) sözü; yani: Fakat peygamber insanlara: 'Rabbanîler olun' der. İbn Abbâs, Ebû Rezîn ve pek çok kişi: 'Yani hikmet sahibi, âlim ve hilim sahibi kimseler olun' demişlerdir. Hasan ve birden fazla âlim de: 'Fakihler olun' demişlerdir; İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Katâde, Atâ el-Horasânî, Atıyye el-Avfî ve Rebî' b. Enes'ten de bu şekilde rivayet edilmiştir. Hasan'dan ayrıca: 'İbadet ehli ve takva ehli kimseler olun' dediği nakledilmiştir.

وقال الضحاك في قوله: (بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ) حَقٌ على من تعلم القرآن أن يكون فَقيهًا: "تَعْلَمُون" أي: تفهمون معناه. وقرئ (تُعَلِّمُون) بالتشديد من التعليم (وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ) تحفظون ألفاظه.

Dahhâk, Yüce Allah'ın: { بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ } “Kitabı öğrettiğinize ve ders aldığınıza göre” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Kur'an'ı öğrenen kimsenin fakih olması bir haktır (gerekir)." "Ta'lemûn" (تَعْلَمُون); yani manasını anlarsınız demektir. [Ayet] ta'lîm (öğretmek) kökünden şeddeli olarak { تُعَلِّمُون } (tuallimûn) şeklinde de okunmuştur. { وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ } “ve ders aldığınıza [göre]” ise; lafızlarını ezberlersiniz demektir.

ثم قال: (وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا) أي: ولا يأمركم بعبادة أحد غير الله، لا نبي مرسل ولا ملك مُقَرَّب (أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) أي: لا يَفْعَل ذلك؛ لأنَّ من دعا إلى عبادة غير الله فقد دعا إلى الكفر، والأنبياء إنما يأمرون بالإيمان، وهو عبادة الله وحده لا شريك له، كما قال تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} [الأنبياء: ٢٥] وقال تعالى: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} الآية، [النحل: ٣٦] وقال تعالى {وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ} [الزخرف: ٤٥] وقال [تعالى] إخبارًا عن الملائكة: {وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} [الأنبياء: ٢٩].

Sonra şöyle buyurdu: (وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا) Yani: O size Allah'tan başka hiç kimseye; ne gönderilmiş bir peygambere ne de mukarreb bir meleğe kulluk etmenizi emretmez. (أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) Yani: O bunu yapmaz ; zira Allah'tan başkasına kulluğa çağıran kimse küfre çağırmış olur. Peygamberler ise ancak imanı, yani ortağı olmayan tek bir Allah'a kulluğu emrederler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} [Enbiyâ: 25] “Senden önce gönderdiğimiz her peygambere: 'Benden başka ilah yoktur, öyleyse Bana kulluk edin' diye vahyetmişizdir.” Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} [Nahl: 36] “Andolsun ki Biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının' diye bir peygamber gönderdik.” Yüce Allah şöyle buyurmuştur : {وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ} [Zuhruf: 45] “Senden önce gönderdiğimiz peygamberlerimize sor: Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız?” Meleklerden haber vererek de [şöyle] buyurmuştur : {وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} [Enbiyâ: 29] “Onlardan her kim: 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse, işte böylesini cehennemle cezalandırırız. Biz zalimleri böyle cezalandırırız.”

{وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١) فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٨٢)}

{وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١) فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٨٢)} “Hani Allah, peygamberlerden: 'Andolsun ki size Kitap ve hikmet verdim; sonra yanınızdakini doğrulayıcı bir peygamber geldiğinde, ona mutlaka iman edecek ve ona mutlaka yardım edeceksiniz' diye mîsak almıştı. 'Bunu ikrar ettiniz mi ve bunun üzerine ağır ahdimi (ısrımı) kabul ettiniz mi?' dedi. Onlar: 'İkrar ettik' dediler. 'Öyleyse şahit olun, Ben de sizinle beraber şahitlerdenim' dedi. Artık bundan sonra kim yüz çevirirse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.”

يخبر تعالى أنه أخذ ميثاق كل نبي بعثه من لدن آدم، ﵇، إلى عيسى، ﵇، لَمَهْمَا آتى الله أحدَهم من كتاب وحكمة، وبلغ أيّ مبلَغ، ثم جاءه رسول من بعده، ليؤمنَنَّ به ولينصرَنَّه، ولا يمنعه ما هو فيه من العلم والنبوة من اتباع من بعث بعده ونصرته؛ ولهذا قال تعالى وتقدس: (وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ) أي: لمهما أعطيتكم من كتاب وحكمة (ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي)

Yüce Allah, Âdem'den (aleyhisselâm) Îsâ'ya (aleyhisselâm) kadar gönderdiği her bir peygamberden; Allah onlardan birine kitap ve hikmetten ne verirse versin ve o hangi mertebeye ulaşırsa ulaşsın, ardından bir peygamber geldiğinde mutlaka ona iman edip yardım edeceğine, sahip olduğu ilim ve nübüvvetin kendisinden sonra gönderilene tabi olmasına ve ona yardım etmesine engel olmayacağına dair kesin söz aldığını haber vermektedir. Bundan ötürü Yüce ve Mukaddes Allah şöyle buyurmuştur: (وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ) Yani: Size kitap ve hikmetten her ne verdiysem (ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي)

وقال ابن عباس، ومجاهد، والربيع، وقتادة، والسدي: يعني عهدي.

İbn Abbâs, Mücâhid, Rebî', Katâde ve Süddî: 'Yani ahdimi' demişlerdir.

وقال محمد بن إسحاق: (إصري) أي: ثقل ما حمّلْتم من عهدي، أي ميثاقي الشديد المؤكد.

Muhammed b. İshâk ise şöyle demiştir: (إصري) 'Yani ahdimden size yüklediğim ağır yükümlülüğü; yani kuvvetli ve pekiştirilmiş ahdimi.'

(قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ * فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ) أي: عن هذا العهد والميثاق، (فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ)

(قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ * فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ) Yani: Bu ahit ve mîsaktan sonra kim yüz çevirirse, (فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ)

قال علي بن أبي طالب وابن عمه عبد الله بن عباس، ﵄: ما بعث الله نبيا من الأنبياء إلا أخذ عليه الميثاق، لئن بَعَث محمدًا وهو حَيّ ليؤمنن به ولينصرنه، وأمَرَه أن يأخذ الميثاق على أمته: لئن بعث محمد [ﷺ] وهم أحياء ليؤمِنُنَّ به ولينصرُنَّه.

Ali b. Ebî Tâlib ve amcasının oğlu Abdullah b. Abbâs -radıyallâhu anhümâ- şöyle demişlerdir: "Allah hiçbir peygamber göndermemiştir ki, şayet o hayattayken Muhammed gönderilirse mutlaka ona iman edeceğine ve mutlaka ona yardım edeceğine dair kendisinden mîsak almış olmasın. [Ayrıca] ona, şayet kendileri hayattayken Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] gönderilirse mutlaka ona iman edeceklerine ve mutlaka ona yardım edeceklerine dair ümmetinden de mîsak almasını emretmiştir."

وقال طاووس، والحسن البصري، وقتادة: أخذ الله ميثاق النبيين أن يصدق بعضهم بعضا.

Tâvûs, Hasan-ı Basrî ve Katâde şöyle demişlerdir: 'Allah peygamberlerden , birbirlerini doğrulamaları hususunda mîsak almıştır.'

وهذا لا يضاد ما قاله عليّ وابن عباس ولا ينفيه، بل يستلزمه ويقتضيه. ولهذا رواه عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن ابن طاووس، عن أبيه مثل قول عليّ وابن عباس.

Bu görüş, Ali ve İbn Abbâs'ın söylediğine zıt değildir ve onu nefyetmez; bilakis onu gerektirir ve içerir. Nitekim Abdurrezzâk, Ma'mer'den, o İbn Tâvûs'tan, o da babasından Ali ve İbn Abbâs'ın sözünün benzerini rivayet etmiştir.

وقد قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أنبأنا سفيان، عن جابر، عن الشعبي، عن عبد الله بن ثابت قال: جاء عمر إلى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله، إني مررتُ بأخٍ لي من قُرَيْظَة، فكتب لي جَوَامعَ من التوراة، ألا أعرضها عليك؟ قال: فتغيَّرَ وَجْهُ رسول اللهِ ﷺ -قال عبد الله بن ثابت: قلت له: ألا ترى ما بوجه رسول الله ﷺ؟ فقال عمر: رضينا بالله ربا، وبالإسلام دينا، وبمحمد رسولا -قال: فسُرِّيَ عن رسول الله ﷺ وقال: "وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ أَصْبَحَ فِيكُمْ مُوسَى ﵇، ثُمَّ اتَّبَعْتُمُوهُ وَتَرَكْتُمُونِي لَضَلَلْتُمْ، إِنَّكُمْ حَظِّي مِنْ الأمَمِ، وَأَنَا حَظُّكُمْ مِنْ النَّبِيِّينَ" .

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdurrezzâk rivayet etti, bize Süfyân haber verdi, Câbir'den, o Şa'bî'den, o Abdullah b. Sâbit'ten; o şöyle dedi: Ömer, Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, ben Kurayza kabilesinden bir kardeşime uğradım, o da bana Tevrat'tan kapsamlı bazı bölümler yazdı; onları sana arz edeyim mi?' dedi. Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüzü değişti. -Abdullah b. Sâbit dedi ki: Ben ona : 'Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüzündeki hali görmüyor musun?' dedim. Bunun üzerine Ömer: 'Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan, peygamber olarak da Muhammed'den razı olduk' dedi.- Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) öfkesi yatıştı ve şöyle buyurdu: 'Muhammed'in nefsi elinde olan Allah'a andolsun ki, eğer Mûsâ (aleyhisselâm) aranızda hayatta olsaydı, sonra siz beni bırakıp ona uysaydınız mutlaka sapıtırdınız . Şüphesiz ümmetler içinden benim payıma düşen sizsiniz; ben de peygamberler içinden sizin payınıza düşenim .'

حديث آخر: قال الحافظ أبو بكر حدثنا إسحاق، حدثنا حماد، عن مُجالد، عن الشعبي، عن جابر قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تَسْأَلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ عَنْ شَيْءٍ، فَإِنَّهُمْ لَنْ يَهْدُوكُمْ وَقَدْ ضَلُّوا، وَإِنَّكُمْ إِمَّا أَنْ تُصَدِّقُوا بِبَاطِلٍ وإما أنْ تُكَذِّبُوا بِحَقٍّ، وَإِنَّه -واللهِ-لَوْ كَانَ مُوسَى حَيًّا بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ مَا حَلَّ لَهُ إِلا أَنْ يَتَّبِعَنِي" .

Başka Bir Hadis: Hâfız Ebû Bekir dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, bize Hammâd, Mücâlid'den, o Şa'bî'den, o Câbir'den rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Ehl-i Kitap'a hiçbir şey sormayınız; zira kendileri sapmışken sizi asla doğru yola iletemezler. Aksi takdirde ya batıl bir şeyi doğrularsınız ya da hak olan bir şeyi yalanlarsınız. Vallahi şayet Mûsâ aranızda hayatta olsaydı, bana uymaktan başka bir şey yapması ona helal olmazdı .'

وفي بعض الأحاديث [له] : "لَوْ كَانَ مُوسَى وَعِيسَى حَيَّينِ لَمَا وَسِعَهُما إلا اتِّباعِي" .

Bazı hadislerinde [onun] şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'Eğer Mûsâ ve Îsâ hayatta olsalardı, bana tabi olmaktan başka bir şey yapamazlardı .'