فالرسول محمد خاتم الأنبياء صلوات الله وسلامه عليه، دائما إلى يوم الدين، وهو الإمام الأعظم الذي لو وجد في أي عصر وجد لكان هو الواجب الطاعة المقدَّم على الأنبياء كلهم؛ ولهذا كان إمامهم ليلة الإسراء لما اجتمعوا ببيت المقدس، وكذلك هو الشفيع في يوم الحشر في إتيان الرب لِفَصْل القضاء، وهو المقام المحمود الذي لا يليق إلا له، والذي يحيد عنه أولو العزم من الأنبياء والمرسلين، حتى تنتهي النوبة إليه، فيكونَ هو المخصوص به.
Resûl Muhammed -Allah'ın salât ve selâmı dâimâ din gününe kadar onun üzerine olsun- peygamberlerin sonuncusudur. O, hangi asırda bulunmuş olsaydı kendisine itaat edilmesi vâcip ve bütün peygamberlerin önüne geçirilen en büyük imamdır. Bu sebeple İsrâ gecesinde Beytü'l-Makdis'te toplandıklarında onların imamı olmuştur. Aynı şekilde haşir gününde, hükmün verilmesi (fasl-ı kazâ) için Rabbin gelmesi hususunda şefaatçi olacak olan da odur. Bu, ancak kendisine lâyık olan ve peygamberler ile resûllerden ülü'l-azm olanların bile çekineceği Makâm-ı Mahmûd'dur; nihayet sıra ona gelir ve bu makam sadece ona tahsis edilmiş olur.
{أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣)}
{أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣)} “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na teslim olmuştur ve O'na döndürüleceklerdir.”
يقول تعالى منكرًا على من أراد دينا سوى دين الله، الذي أنزل به كتبَه وأرسل به رسلَه، وهو عبادته وحده لا شريك له، الذي (وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) أي: استسلم له من فيهما طوعا وكرها، كما قال تعالى: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ} [الرعد: ١٥] وقال تعالى: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ * وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ * يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ} [النحل: ٤٨ - ٥٠].
Allah Teâlâ, kitaplarını kendisiyle indirdiği ve peygamberlerini kendisiyle gönderdiği dinden -ki o, hiçbir ortağı olmaksızın yalnızca O'na ibadet etmektir- başka bir din isteyen kimseleri kınayarak şöyle buyurmaktadır: (وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) yani göklerde ve yerde bulunan herkes ister istemez O'na teslim olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ} [الرعد: ١٥] “Göklerde ve yerde bulunanlar da onların gölgeleri de sabah akşam ister istemez yalnızca Allah'a secde eder.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ * وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ * يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ} [النحل: ٤٨ - ٥٠] “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi ki, gölgeleri boyun eğerek Allah'a secde eder halde sağdan ve soldan dönüp durmaktadır? Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler büyüklük taslamaksızın Allah'a secde ederler. Üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve kendilerine emrolunanı yaparlar.”
فالمؤمن مستسلم بقلبه وقالبه لله، والكافر مستسلم لله كرها، فإنه تحت التسخير والقهر والسلطان العظيم، الذي لا يخالف ولا يمانع. وقد ورد حديث في تفسير هذه الآية، على معنى آخر فيه غرابة، فقال الحافظ أبو القاسم الطبراني:
Mümin, kalbiyle ve kalıbıyla (bedeniyle) Allah'a teslim olmuştur; kâfir ise O'na kerhen (zoraki) teslim olmuştur; zira o, karşı konulamaz ve engellenemez olan yüce bir boyun eğdirme, kahır ve hâkimiyet altındadır. Bu ayetin tefsirinde, içinde gariplik bulunan başka bir anlam üzerine bir hadis rivayet edilmiştir. Hâfız Ebü'l-Kāsım et-Taberânî şöyle demiştir:
حدثنا أحمد بن النضر العسكري، حدثنا سعيد بن حفص النُّفَيْلي، حدثنا محمد بن مِحْصَن العكاشي، حدثنا الأوزاعي، عن عطاء بن أبي رباح، عن النبي ﷺ: (وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا) أمَّا مَنْ فِي السَّمَاواتِ فَالْمَلائِكَةُ، وأمَّا مَنْ فِي الأرضِ فَمَنْ وُلِدَ عَلَى الإسْلامِ، وأمَّا كَرْهًا فَمَنْ أُتِي بِهِ مِنْ سَبَايا الأمَمِ فِي السَّلاسِلِ والأغْلالِ، يُقَادُونَ إلَى الْجَنَّةِ وَهُمْ كَارِهُونَ" .
Bize Ahmed b. en-Nadr el-Askerî rivayet etti, bize Saîd b. Hafs en-Nüfeylî rivayet etti, bize Muhammed b. Mıhsan el-Ukkâşî rivayet etti, bize el-Evzâî rivayet etti, Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o da Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem): (وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا) 'Göklerdekiler meleklerdir; yerdekiler ise İslam fıtratı üzere doğanlardır. Kerhen teslim olanlara gelince; onlar, milletlerin esirlerinden zincir ve bukağılar içinde getirilen ve istemedikleri halde cennete sevk edilen kimselerdir' .
وقد ورد في الصحيح: "عَجِبَ رَبُّكَ مِنْ قَوْمٍ يُقَادُونَ إلَى الْجَنَّةِ فِي السَّلاسِل" وسيأتي له شاهد من وجه آخر ولكن المعنى الأول للآية أقوى.
Sahîh'te şöyle vârid olmuştur: 'Rabbin, cennete zincirlerle sevk edilen bir kavme taaccüp etmiştir (hayran kalmıştır)' . İleride bunun başka bir tarik ile şahidi gelecektir; ancak ayetin birinci anlamı daha kuvvetlidir.
وقد قال وَكِيع في تفسيره: حدثنا سفيان، عن منصور، عن مجاهد: (وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا) قال: هو كقوله: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [لقمان: ٢٥].
Vekî' tefsirinde şöyle demiştir: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Mücâhid'den rivayet etti: (وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا) [hakkında] şöyle dedi: Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [لقمان: ٢٥] “Andolsun ki onlara: «Gökleri ve yeri kim yarattı?» diye sorsan, elbette «Allah» derler.”
وقال أيضا: حدثنا سفيان، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عباس: (وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا) قال: حين أخذ الميثاق.
Yine [Vekî‘] şöyle demiştir: Bize Süfyân, el-A‘meş’ten, o Mücâhid’den, o da İbn Abbâs’tan [rivayet etti]: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} “Göklerde ve yerde olanlar, ister istemez O'na teslim olmuşken...” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Misak (sözleşme) alındığı vakit.
(وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ) أي: يوم المَعَاد، فيجازي كلا بعمله.
(وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ) yani dönüş gününde [O'na döndürülecekler], O da herkesi ameliyle cezalandıracaktır (karşılığını verecektir).
{قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤) وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٨٥)}
{قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤) وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٨٥)} “De ki: «Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilenlere; Rableri tarafından Mûsâ'ya, Îsâ'ya ve peygamberlere verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz.» Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki bu kendisinden asla kabul edilmeyecektir ve o, âhirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır.”
ثم قال تعالى: (قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزلَ عَلَيْنَا) يعني: القرآن (وَمَا أُنزلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ) أي: من الصحف والوحي: (وَالأسْبَاطِ) وهم بطون بني إسرائيل المتشعبة من أولاد إسرائيل -هو يعقوب-الاثنى عشر. (وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى) يعني: بذلك التوراة والإنجيل (وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ) وهذا يَعُم جميعَ الأنبياء جملة (لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ) يعني: بل نؤمن بجميعهم (وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ) فالمؤمنون من هذه الأمة يؤمنون بكل نبي أرسل، وبكل كتاب أنزل، لا يكفرون بشيء من ذلك بل هم مُصَدِّقون بما أنزل من عند الله، وبكل نبي بعثه الله.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزلَ عَلَيْنَا) yani Kur'an'a; (وَمَا أُنزلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ) yani sayfalardan (suhuf) ve vahiyden [indirilenlere]; (وَالأسْبَاطِ) bunlar, İsrail'in -ki o Ya'kūb'dur- on iki çocuğundan dallanıp budaklanan İsrâiloğulları kabileleridir; (وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى) bununla Tevrat ve İncil kastedilmektedir; (وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ) bu da toptan bütün peygamberleri kapsar; (لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ) yani bilakis onların hepsine iman ederiz; (وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ). Bu ümmetin müminleri gönderilen her peygambere ve indirilen her kitaba iman ederler, bunlardan hiçbirini inkâr etmezler; bilakis onlar Allah katından indirileni ve Allah'ın gönderdiği her peygamberi tasdik ederler .
ثم قال تعالى: (وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ) أي: من سلك طريقًا سوى ما شَرَعَه الله فلن يُقْبل منه (وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ) كما قال النبي ﷺ في الحديث الصحيح: "مَنْ عَمِلَ عَمَلا لَيْسَ عَلَيْهِ أمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ".
Sonra Allah Teâlâ: (وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ) yani kim Allah'ın meşru kıldığı yoldan başka bir yola girerse o kendisinden asla kabul edilmez; (وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ) buyurmuştur. Nitekim Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) sahih hadiste şöyle buyurmuştur: 'Kim bizim emrimize uygun olmayan bir amel işlerse o merduttur (reddedilmiştir).'
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو سعيد مولى بني هاشم، حدثنا عباد بن راشد، حدثنا الحسن، حدثنا أبو هريرة، إذ ذاك ونحن بالمدينة، قال: قال رسول الله ﷺ: "تَجِيءُ الأعْمَالُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَتَجِيءُ الصَّلاةُ فَتَقُولُ: يَا رَبِّ، أَنَا الصَّلاةُ. فَيَقُولُ: إِنَّكِ عَلَى خَيْرٍ. فَتَجِيءُ الصَّدَقَةُ فَتَقُولُ: يَا رَبِّ، أَنَا الصَّدَقَةُ. فَيَقُولُ: إِنَّكِ عَلَى خَيْرٍ. ثُمَّ يَجِيءُ الصِّيَامُ فَيَقُولُ: أَيْ يَا رَبِّ، أَنَا الصِّيَامُ. فَيَقُولُ: إِنَّكَ عَلَى خَيْرٍ. ثُمَّ تَجِيءُ الأعْمَالُ، كُل ذَلِكَ يَقُولُ اللَّهُ تعالى: إِنَّكَ عَلَى خَيْرٍ، ثُمَّ يَجِيءُ الإسْلامُ فَيَقُولُ: يَا رَب، أَنْتَ السَّلامُ وَأَنَا الإسْلامُ. فَيَقُولُ اللَّهُ [تعالى]: إِنَّكَ عَلَى خَيْرٍ، بِكَ الْيَوْمَ آخُذُ وَبِكَ أُعْطِي، قَالَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ: (وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنْ الْخَاسِرِينَ).
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Benî Hâşim'in azatlısı Ebû Saîd rivayet etti, bize Abbâd b. Râşid rivayet etti, bize el-Hasan rivayet etti, bize o vakit Medine'de bulunduğumuz sırada Ebû Hüreyre rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Kıyamet gününde ameller gelir; namaz gelir ve «Ey Rabbim, ben namazım» der. [Allah] «Şüphesiz sen hayır üzeresin» buyurur. Sadaka gelir ve «Ey Rabbim, ben sadakayım» der. [Allah] «Şüphesiz sen hayır üzeresin» buyurur. Sonra oruç gelir ve «Ey Rabbim, ben orucum» der. [Allah] «Şüphesiz sen hayır üzeresin» buyurur. Sonra diğer ameller gelir, Allah Teâlâ bütün bunlar için «Şüphesiz sen hayır üzeresin» buyurur. Sonra İslâm gelir ve «Ey Rabbim, sen Selâm'sın, ben de İslâm'ım» der. Allah [Teâlâ] şöyle buyurur: «Şüphesiz sen hayır üzeresin, bugün seninle [hesaba] çekerim ve seninle veririm.» Allah Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: (وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنْ الْخَاسِرِينَ).'
تفرد به أحمد". قال أبو عبد الرحمن عبد الله بن الإمام أحمد: عباد بن راشد ثقة، ولكن الحسن لم يسمع من أبي هريرة .
Bunu sadece Ahmed rivayet etmiştir. İmam Ahmed'in oğlu Ebû Abdirrahmân Abdullah şöyle demiştir: Abbâd b. Râşid sikadır (güvenilirdir), ancak el-Hasan Ebû Hüreyre'den [hadis] işitmemiştir .
{كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خَالِدِينَ فِيهَا لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩)}
{كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خَالِدِينَ فِيهَا لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩)} “İman ettikten, Resûl'ün hak olduğuna şehadet ettikten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir topluluğu Allah nasıl hidayete erdirir? Allah, zâlimler topluluğunu doğru yola iletmez. İşte onların cezası, Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lânetinin üzerlerine olmasıdır. Orada ebedî kalıcıdırlar. Onlardan azap hafifletilmez ve kendilerine mühlet de verilmez. Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz ki Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir.”
قال ابن جرير: حدثني محمد بن عبد الله بن بزيع البصري، حدثنا يزيد بن زُرَيع، حدثنا داود بن أبي هند، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: كان رجل من الأنصار أسلم ثم ارتد ولحق بالشرك،
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bezî‘ el-Basrî anlattı, bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, bize Dâvûd b. Ebî Hind, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: Ensâr'dan bir adam Müslüman olmuş, sonra dinden dönüp şirke (müşriklere) katılmıştı,
ثم ندم، فأرسل إلى قومه: أن سَلُوا لي رسول الله ﷺ: هل لي من توبة؟ قال: فنزلت: (كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ) إلى قوله: ([إِلا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا] فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ).
Sonra pişman oldu ve kavmine: 'Benim için Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Benim için tövbe [imkânı] var mı?» diye sorun' diye haber gönderdi. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine: (كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ) ayetinden ([إِلا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا] فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) kavline kadar [olan kısım] indi.
وهكذا رواه النسائي، وابن حبان، والحاكم، من طريق داود بن أبي هند، به. وقال الحاكم: صحيح الإسناد ولم يخرجاه .
Bunu Nesâî, İbn Hibbân ve Hâkim de Dâvûd b. Ebî Hind tarikinden aynı şekilde rivayet etmişlerdir. Hâkim: 'İsnadı sahihtir fakat [Buhârî ve Müslim] tahric etmemişlerdir' demiştir .
وقال عبد الرزاق: أخبرنا جعفر بن سليمان، حدثنا حُمَيد الأعرج، عن مجاهد قال: جاء الحارث بن سُوَيد فأسلم مع النبي ﷺ، ثم كفر الحارث فرجع إلى قومه فأنزل الله فيه: (كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ) إلى قوله: ([إِلا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ] غَفُورٌ رَحِيمٌ) قال: فحملها إليه رجل من قومه فقرأها عليه. فقال الحارث: إنك والله ما علمتُ لصدوق، وإن رسول الله ﷺ لأصدق منك، وإن الله لأصدق الثلاثة. قال: فرجع الحارث فأسلم فحَسُنَ إسلامه .
Abdurrezzâk şöyle demiştir: Bize Ca'fer b. Süleyman haber verdi, bize Humeyd el-A'rec, Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: el-Hâris b. Süveyd gelip Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte Müslüman oldu. Sonra el-Hâris inkâr edip dinden çıktı ve kavmine geri döndü. Bunun üzerine Allah onun hakkında: (كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ) ayetinden ([إِلا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ] غَفُورٌ رَحِيمٌ) kavline kadar indirdi. Dedi ki: Kavminden bir adam bu ayetleri ona götürüp okudu. Bunun üzerine el-Hâris: 'Vallahi bildiğim kadarıyla sen elbette çok doğrusun; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) senden daha doğrudur; Allah ise üçünün en doğrusudur' dedi. Dedi ki: Bunun üzerine el-Hâris geri dönüp Müslüman oldu ve İslam'ı güzel oldu .
فقوله تعالى: (كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ) أي: قامتْ عليهم الحُجَجُ والبراهين على صدق ما جاءهم به الرسولُ، وَوَضَح لهم الأمرُ، ثم ارتدوا إلى ظُلْمة الشرك، فكيف يستحق هؤلاء الهداية بعد ما تَلَبَّسُوا به من العماية؛ ولهذا قال: (وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ)
Allah Teâlâ'nın: (كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ) buyruğu; yani Resûl'ün kendilerine getirdiği şeyin doğruluğuna dair aleyhlerine hüccetler ve deliller ikâme edilmiş, mesele kendilerine apaçık belli olmuş, sonra da şirkin karanlığına geri dönmüşlerdir. Kendilerini böylesine bir körlüğe bürüdükten sonra bunlar hidayeti nasıl hak edebilirler? İşte bu sebeple: (وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ) buyurmuştur.
ثم قال: (أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ) أي: يلعنهم الله ويلعنهم خلقه (خَالِدِينَ فِيهَا) أي: في اللعنة (لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ) أي: لا يُفتَّر عنهم العذاب ولا يُخَفَّف عنهم ساعة واحدة.
Sonra: (أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ) yani Allah onlara lânet eder, yaratıkları da onlara lânet eder; (خَالِدِينَ فِيهَا) yani lânette [ebedî kalıcıdırlar]; (لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ) yani onlardan azap gevşetilmez ve bir an bile hafifletilmez, buyurmuştur.
ثم قال تعالى: (إِلا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) وهذا من لطفه وبره ورأفته ورحمته وعائدته على خلقه: أنه من تاب إليه تاب عليه.
Sonra Allah Teâlâ: (إِلا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) buyurmuştur. Bu, O'nun kullarına olan lütfundan, ihsanından, şefkatinden, merhametinden ve keremindendir: Kim O'na tövbe ederse, O da onun tövbesini kabul eder.
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٩١)}
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٩١)} “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr edip sonra da inkârlarını artıranların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar sapıkların ta kendileridir. Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, dünya dolusu altın fidye verecek olsa dahi asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar için acıklı bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur.”
يقول تعالى متوعدًا ومتهدِّدًا لمن كفر بعد إيمانه ثم ازداد كفرا، أي: استمر عليه إلى الممات، ومخبرا بأنه لا يقبل لهم توبة عند مماتهم، كما قال [تعالى] {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ [قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا]} [النساء: ١٨].
Allah Teâlâ iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârını artıran -yani ölüm anına kadar inkâr üzere devam eden- kimseleri tehdit ve ikaz ederek ve ölüm anlarında onların tövbesinin kabul edilmeyeceğini bildirerek şöyle buyurmaktadır: [Teâlâ] {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Kötülükleri yapıp dururken, nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çatınca: 'İşte ben şimdi tövbe ettim' diyenlerin ve kâfir olarak ölenlerin tövbesi makbul değildir. İşte onlara elem verici bir azap hazırlamışızdır.” [en-Nisâ: 18].
ولهذا قال هاهنا: (لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ) أي: الخارجون عن المنهج الحق إلى طريق الغَيِّ.
İşte bu sebeple burada: (لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ) yani hak yoldan sapkınlık yoluna çıkanlar [onlardır], buyurmuştur.
قال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا محمد بن عبد الله بن بَزِيع، حدثنا يزيد بن زُرَيع، حدثنا ابن أبي هند، عن عكرمة، عن ابن عباس؛ أن قوما أسلموا ثم ارتدوا، ثم أسلموا ثم ارتدوا، فأرسلوا إلى قومهم يسألون لهم، فذكروا ذلك لرسول الله ﷺ، فنزلت هذه الآية: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ) هكذا رواه، وإسناده جيد .
Hâfız Ebû Bekir el-Bezzâr şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' rivayet etti, bize Yezîd b. Zürey' rivayet etti, bize İbn Ebî Hind, İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: Bir topluluk Müslüman olmuş, sonra dinden dönmüş, sonra tekrar Müslüman olmuş, sonra yine dinden dönmüştü. Bunun üzerine kavimlerine kendileri için [durumu] sorsunlar diye haber gönderdiler. Onlar da bunu Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) zikrettiler; bunun üzerine şu ayet indi: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ). Bu şekilde rivayet etmiştir ve isnadı ceyyiddir .
ثم قال: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الأرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ) أي: من مات على الكفر فلن يقبل منه خير أبدًا، ولو كان قد أنفق ملء الأرض ذهبا فيما يراه قُرْبة، كما سئل النبي ﷺ عن عبد الله بن جُدْعان -وكان يُقْرِي الضيفَ، ويَفُكُّ العاني، ويُطعم الطعام-: هل ينفعه ذلك؟ فقال: لا إِنَّهُ لَمْ يَقُلْ يَوْمًا مِن الدَّهْرِ: رَبِّ اغْفِرْ لي خَطِيئَتِي يوم الدِّينِ .
Sonra: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الأرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ) buyurmuştur; yani kim kâfir olarak ölürse, kendisini [Allah'a] yaklaştırıcı gördüğü şeylerde dünya dolusu altın infak etmiş olsa bile ondan hiçbir hayır asla kabul edilmeyecektir. Nitekim Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) -misafiri ağırlayan, esiri kurtaran ve yemek yediren- Abdullah b. Cüd'ân hakkında: 'Bu ona fayda verir mi?' diye sorulduğunda; şöyle buyurmuştur: 'Hayır, çünkü o ömründe bir gün bile: «Rabbim, din gününde benim günahımı bağışla» dememiştir' .
وكذلك لو افتدى بملء الأرض أيضا ذهبا ما قبل منه، كما قال تعالى: {وَلا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ} [البقرة: ١٢٣]، [وقال {لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفَاعَةٌ} [البقرة: ٢٥٤] وقال: {لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ} [إبراهيم: ٣١] وقال {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [المائدة: ٣٦]؛ ولهذا قال تعالى هاهنا: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ) فعطف (وَلَوِ افْتَدَى بِهِ) على الأول، فدل على أنه غيره، وما ذكرناه أحسن من أن يقال: إن الواو زائدة، والله أعلم. ويقتضي ذلك ألا ينقذه من عذاب الله شيء، ولو كان قد أنفق مثل الأرض ذهبا، ولو افتدى نفسه من الله بملء الأرض ذهبا، بوَزْن جِبالها وتِلالها وتُرابها ورِمَالها وسَهْلها ووعْرِها وبَرِّها وبَحْرِها.
Aynı şekilde, yeryüzü dolusu altını fidye verecek olsa da bu kendisinden kabul edilmez; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ} [البقرة: ١٢٣] “Ondan ne bir fidye kabul edilir ne de ona bir şefaat fayda verir.” ve [{لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفَاعَةٌ} [البقرة: ٢٥٤] “Onda ne bir alışveriş ne bir dostluk ne de bir şefaat vardır.” buyurmuştur. Ve: {لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ} [إبراهيم: ٣١] “Onda ne bir alışveriş ne de dostluklar vardır.” buyurmuştur. Ve: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [المائدة: ٣٦] “Şüphesiz inkâr edenler, yeryüzünde olanların tamamı ve bir o kadarı daha kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından [kurtulmak için] onu fidye verseler, onlardan kabul edilmez. Onlar için acıklı bir azap vardır.” buyurmuştur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ burada: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ) buyurmuştur. Böylece (وَلَوِ افْتَدَى بِهِ) ifadesini öncekine atfetmiştir; bu da onun öncekinden farklı olduğunu gösterir. Zikrettiğimiz bu açıklama, vâv harfinin zâid olduğunu söylemekten daha güzeldir, en doğrusunu Allah bilir. Bu durum; yeryüzü dolusu altın infak etmiş olsa da, dağlarının, tepelerinin, toprağının, kumlarının, ovalarının, engebelerinin, karasının ve denizinin ağırlığınca dünya dolusu altınla nefsini Allah'ın [azabından kurtarmak için] fidye vermiş olsa da hiçbir şeyin onu Allah'ın azabından kurtaramayacağını gerektirir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا حجَّاج، حدثني شُعْبَة، عن أبي عمران الجَوْني، عن أنس بن مالك عن النبي ﷺ قال: " يُقَالُ لِلرَّجُلِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ لَكَ مَا عَلَى الأرْضِ مِنْ شَيْءٍ، أَكُنْتَ مُفْتَدِيًا بِهِ؟ قَالَ: فَيَقُولُ: نَعَمْ. قَالَ: فَيَقُولُ: قَدْ أَرَدْتُ مِنْكَ أَهْوَنَ مِنْ ذَلِكَ، قَدْ أَخَذْتُ
İmam Ahmed dedi ki: Bize Haccâc rivayet etti, bana Şu‘be, Ebû İmrân el-Cevnî'den, o Enes b. Mâlik'ten, o da Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti; buyurdu ki: «Kıyamet günü cehennem ehlinden bir adama: "Ne dersin, yeryüzünde bulunan her şey senin olsaydı [azaptan kurtulmak için] onu fidye olarak verir miydin?" denilir. [O da]: "Evet" der. [Bunun üzerine Allah] şöyle buyurur: "Ben senden bundan daha kolayını istemiştim; ben
عَلَيْكَ فِي ظَهْرِ أبيك آدَمَ ألا تُشْرِكَ بِي شَيْئًا، فَأَبَيْتَ إِلا أَنْ تُشْرِكَ ". وهكذا أخرجاه البخاري، ومسلم .
baban Âdem'in sulbünde iken senden bana hiçbir şeyi ortak koşmaman hususunda mîsak almıştım; fakat sen şirk koşmaktan başka bir şeye yanaşmadın».' Buhârî ve Müslim de bunu bu şekilde rivayet etmişlerdir .
طريق أخرى: قال الإمام أحمد: حدثنا رَوْح، حدثنا حَمَّاد، عن ثابت، عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: "يُؤْتَى بِالرَّجُلِ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيَقُولُ لَهُ: يَا ابْنَ آدَمَ، كَيْفَ وَجَدْتَ مَنزلَكَ؟ فَيَقُولُ: أَيْ رَبِّ، خَيْرُ مَنزلٍ. فَيَقُولُ: سَلْ وَتَمَنَّ. فَيَقُولُ: مَا أَسْأَلُ وَلا أَتَمَنَّى إِلا أَنْ تَرُدَّنِي إِلَى الدُّنْيَا فَأُقْتَلَ فِي سَبِيلِكَ عَشْرَ مِرَار -لِمَا يَرَى مِنْ فَضْلِ الشَّهَادَةِ. وَيُؤْتَى بِالرَّجُلِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَيَقُولُ لَهُ: يَا ابْنَ آدَمَ، كَيْفَ وَجَدْتَ مَنزلَكَ؟ فَيَقُولُ: يا رَبِّ شَرُّ مَنزلٍ. فَيَقُولُ لَهُ: تَفْتَدِي مِني بِطِلاعِ الأرْضِ ذَهَبًا؟ فَيَقُولُ: أَيْ رَبِّ، نَعَمْ. فَيَقُولُ: كَذَبْتَ، قَدْ سَأَلْتُكَ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ وَأَيْسَرَ فَلَمْ تَفْعَلْ، فيُرَد إلى النَّارِ" .
Başka bir tarik: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ravh rivayet etti, bize Hammâd, Sâbit'ten, o Enes'ten rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Cennet ehlinden bir adam getirilir, ona: «Ey Âdemoğlu! Konağını nasıl buldun?» denilir. O da: «Ey Rabbim! En hayırlı konak» der. [Allah]: «İste ve temennide bulun» buyurur. O da: «Şehitliğin faziletini gördüğümden ötürü beni dünyaya geri döndürmenden ve senin yolunda on defa öldürülmemden başka bir şey istemiyor ve temenni etmiyorum» der. Cehennem ehlinden bir adam getirilir, ona: «Ey Âdemoğlu! Konağını nasıl buldun?» denilir. O da: «Ey Rabbim! En kötü konak» der. Bunun üzerine ona: «Benden [kurtulmak için] yeryüzü dolusu altını fidye olarak verir misin ?» buyurur. O da: «Ey Rabbim, evet» der. [Allah]: «Yalan söyledin! Ben senden bundan daha azını ve daha kolayını istemiştim de yapmamıştın» buyurur ve o ateşe geri gönderilir ' .
ولهذا قال: (أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ) أي: وما لهم من أحد يُنْقِذهم من عذاب الله، ولا يجيرهم من أليم عقابه.
İşte bu sebeple: (أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ) yani onları Allah'ın azabından kurtaracak ve O'nun elem verici cezasından koruyacak hiç kimseleri yoktur, buyurmuştur.
{لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢)}
{لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢)} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla birr'e (üstün iyiliğe/cennete) erişemezsiniz. Her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.”
[روى وَكِيع في تفسيره عن شريك، عن أبي إسحاق، عن عمرو بن ميمون (لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ) قال: البر الجنة] وقال الإمام أحمد: حدثنا روح، حدثنا مالك، عن إسحاق بن عبد الله بن أبي طلحة، سمع أنس بن مالك يقول: كان أبو طلحة أكثر أنصاري بالمدينة مالا وكانَ أحبَّ أمواله إليه بيْرَحاءُ -وكانت مُسْتقْبلة المسجد، وكان النبي ﷺ يدخلها ويشرب من ماء فيها طيّب-قال أنس: فلما نزلت: (لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ) قال أبو طلحة: يا رسول الله، إن الله يقول: (لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ) وإن أحبَّ أموالي إلَيَّ بيْرَحاءُ وإنها صدقة لله أرجو بِرَّها وذُخْرَها عند الله تعالى، فَضَعْها يا رسول الله حيث أراك الله [تعالى] فقال النبي ﷺ: "بَخٍ، ذَاكَ مَالٌ رَابِحٌ، ذَاكَ مَالٌ رَابِح، وَقَدْ سَمِعْتُ، وَأَنَا أرَى أنْ تجْعَلَهَا فِي الأقْرَبِينَ". فقال أبو طلحة: أفْعَلُ يا رسول الله. فَقَسَمها أبو طلحة في أقاربه وبني عمه. أخرجاه .
[Vekî' tefsirinde Şerîk'ten, o Ebû İshâk'tan, o Amr b. Meymûn'dan rivayet etti: (لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ) [hakkında] şöyle dedi: Birr, cennettir.] İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ravh rivayet etti, bize Mâlik, İshâk b. Abdillâh b. Ebî Talha'dan rivayet etti; o Enes b. Mâlik'in şöyle dediğini işitmiştir: Ebû Talha, Medine'de ensar arasında en çok malı olan kimseydi . En sevdiği malı ise Mescid'in karşısında bulunan Beyrehâ [bahçesi] idi. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) oraya girer ve içindeki tatlı sudan içerdi. Enes dedi ki: (لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ) ayeti inince Ebû Talha: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Allah: (لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ) buyuruyor; mallarım içinde bana en sevimli olanı ise Beyrehâ'dır. O, Allah Teâlâ katında sevabını ve ecrini umduğum bir sadakadır. Ey Allah'ın Resûlü, onu Allah'ın [Teâlâ] sana gösterdiği yere koy' dedi. Bunun üzerine Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Bravo! Bu kârlı bir maldır, bu kârlı bir maldır! Söylediğini işittim, ben onu akrabalarına vermeni uygun görüyorum' buyurdu. Ebû Talha: 'Öyle yaparım ey Allah'ın Resûlü' dedi ve Ebû Talha onu akrabaları ve amcasının oğulları arasında taksim etti. Her ikisi [Buhârî ve Müslim] de rivayet etmiştir .
وفي الصحيحين أن عُمَر [﵁] قال ": يا رسول الله، لم أُصِبْ مالا قطُّ هو أنْفَسُ
Sahîhayn'da [rivayet edildiğine göre] Ömer [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! [Şimdiye kadar] benim nezdimde daha değerli...
عندي من سهمي الذي هو بِخَيْبَرَ، فما تأمرني به؟ قال حَبِّس الأصْل وسَبِّل الثَّمَرَةَ" .
bir mala asla sahip olmadım; bu hususta bana ne emredersin?' [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: 'Aslını hapset (vakfet) , meyvesini (gelirini) tasadduk et' .
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا أبو الخطاب زياد بن يحيى الحَساني، حدثنا يزيد بن هارون، حدثنا محمد بن عمْرو، عن أبي عمرو بن حَماس عن حمزة بن عبد الله بن عُمر، قال: قال عبد الله: حضرتني هذه الآية: (لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ) فذكرتُ ما أعطاني الله، فلم أجد شيئًا أحبَّ إليّ من جارية رُوميَّة، فقلتُ، هي حُرَّة لوجه الله. فلو أنِّي أعود في شيء جعلته لله لنكَحْتُها، يعني تَزوَّجتُها .
Hâfız Ebû Bekir el-Bezzâr şöyle demiştir: Bize Ebü'l-Hattâb Ziyâd b. Yahyâ el-Hassânî rivayet etti, bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti, bize Muhammed b. Amr, Ebû Amr b. Hamâs'tan, o Hamza b. Abdillâh b. Ömer'den rivayet etti; o dedi ki: Abdullah şöyle demiştir: Aklıma şu: (لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ) ayeti geldi. Allah'ın bana verdiklerini düşündüm; bana Rum asıllı bir cariyeden daha sevimli bir şey bulamadım. Bunun üzerine: 'O, Allah rızası için hürdür' dedim. Eğer Allah için adamış olduğum bir şeyden geri dönecek olsaydım, onunla nikâhlanırdım, yani evlenirdim .
{كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٩٣) فَمَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥)}
{كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٩٣) فَمَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥)} “Tevrat indirilmeden önce, İsrail'in (Yakub'un) kendisine haram kıldığı şeyler dışında, bütün yiyecekler İsrâiloğullarına helal idi. De ki: «Eğer doğru söyleyenler iseniz, Tevrat'ı getirip okuyun.» Bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zâlimlerin ta kendileridir. De ki: «Allah doğru söylemiştir. Öyleyse hanîf (Allah'ı birleyici) olarak İbrahim'in dinine uyun. O, müşriklerden değildi.»”
قال الإمام أحمد: حدثنا هاشم بن القاسم، حدثنا عبد الحميد، حدثنا شَهْر قال: قال ابن عباس [﵁] حضرت عصابة من اليهود نبيّ الله ﷺ فقالوا: حدِّثنا عن خلال نسألك عنهن لا يعلمهن إلا نبي. قال: "سَلُونِي عَمَّا شِئْتُمْ، وَلَكِنْ اجْعَلُوا لِي ذِمَّةَ اللَّهِ، وَمَا أَخَذَ يَعْقُوبُ عَلَى بَنِيهِ لَئِنْ أنا حَدَّثْتُكُمْ شَيْئًا فَعَرَفْتُمُوهُ لَتُتَابِعُنِّي عَلَى الإسْلامِ". قَالُوا: فَذَلِكَ لَكَ. قَالَ: "فَسَلُونِي عَمَّا شِئْتُمْ " قالوا: أَخْبرْنَا عن أربع خلال: أَخْبرْنَا أَيُّ الطعام حَرَّمَ إسرائيل على نفسه؟ وكيف ماء المرأة وماء الرجل؟ كيف هذا النبي الأمّي في النوم؟ ومن وَليّه من الملائكة؟ فأخذ عليهم العهد لئن أخبرهم ليتابعنه وقال: "أَنْشُدُكُمْ بِالَّذِي أَنزلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى: هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ إِسْرَائِيلَ مَرِضَ مَرَضًا شَدِيدًا وَطَالَ سُقْمُهُ، فَنَذَرَ لِلَّهِ نَذْرًا لَئِنْ شَفَاهُ اللَّهُ مِنْ سُقْمِهِ لَيُحَرِّمَنَّ أَحَبَّ الشَّرَابِ إِلَيْهِ وَأَحَبَّ الطَّعَامِ إِلَيْهِ، وَكَانَ أَحَبَّ الطَّعَامِ إِلَيْهِ لُحْمان الإبِلِ، وَأَحَبَّ الشَّرَابِ إِلَيْهِ أَلْبَانُهَا" فقالوا: اللهم نعم. قال: "اللَّهُمَّ اشْهَدْ عَلَيْهِمْ". وقال": أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ، الَّذِي أَنزلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى: هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ مَاءَ الرَّجُلِ أَبْيَضُ غَلِيظٌ، ومَاءَ الْمَرْأَةِ أَصْفَر رَقِيقٌ، فَأَيُّهُمَا عَلا كَانَ لَهُ الولد وَالشَّبَهُ بإذنِ اللَّهِ، إِنْ عَلا مَاءُ الرَّجُلِ مَاءَ المرأة كَانَ ذَكَرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَإِنْ عَلا مَاءُ
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hâşim b. el-Kâsım rivayet etti, bize Abdülhamîd rivayet etti, bize Şehr rivayet edip dedi ki: İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle dedi: Yahudilerden bir grup Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldi ve: "Sana soracağımız birtakım özellikleri bize anlat; onları ancak bir peygamber bilebilir" dediler. [Allah Resûlü]: «Dilediğinizi bana sorun. Ancak ben size bir şey anlatıp da siz onu tanıdığınız (doğruluğunu bildiğiniz) takdirde İslâm üzere bana tâbi olacağınıza dair bana Allah'ın ahdini ve Ya'kūb'un oğullarından aldığı sözü verin» buyurdu. Onlar: "Bu senin hakkındır (kabul ediyoruz)" dediler. [Allah Resûlü]: «O halde dilediğinizi bana sorun» buyurdu. Onlar: "Bize dört hususu haber ver: İsrail'in (Ya'kūb'un) kendisine hangi yiyeceği haram kıldığını bize haber ver? Kadının suyu ile erkeğin suyu nasıldır? Bu ümmî peygamber uykuda nasıldır? Ve meleklerden onun velisi (dostu) kimdir?" dediler. Bunun üzerine [Nebî], şayet kendilerine haber verirse mutlaka kendisine tâbi olacaklarına dair onlardan söz aldı ve şöyle buyurdu: «Tevrat'ı Mûsâ'ya indiren [Allah] adına size and veriyorum: İsrail'in ağır bir hastalığa yakalandığını ve hastalığının uzadığını, bunun üzerine Allah kendisine hastalığından şifa verirse en sevdiği içeceği ve en sevdiği yiyeceği [kendisine] mutlaka haram kılacağına dair Allah'a adakta bulunduğunu; en sevdiği yiyeceğin deve eti, en sevdiği içeceğin de deve sütü olduğunu biliyor musunuz?» Onlar: "Allah adına evet!" dediler. [Allah Resûlü]: «Allahım, onlara şahit ol!» buyurdu. Ve şöyle dedi: «Kendisinden başka ilâh olmayan, Tevrat'ı Mûsâ'ya indiren Allah adına size and veriyorum: Erkeğin suyunun beyaz ve koyu, kadının suyunun ise sarı ve akışkan olduğunu; hangisi üstün gelirse Allah'ın izniyle çocuğun ve benzerliğin ona ait olacağını, şayet erkeğin suyu kadının suyuna üstün gelirse Allah'ın izniyle erkek olacağını, şayet kadının suyu...»
الْمَرْأَةِ مَاءَ الرَّجُلِ كَانَ أُنْثَى بِإِذْنِ اللَّهِ ". قالوا: نعم. قال: "اللَّهُمَّ اشْهَدْ عَلَيْهِمْ". وقال: "أَنْشُدُكُمْ بِالَّذِي أَنزلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى: هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ هَذَا النَّبِيَّ الأمِّيَّ تَنَامُ عَيْنَاهُ وَلا يَنَامُ قَلْبُهُ". قالوا: اللهم نعمْ. قَالَ: "اللَّهُمَّ اشْهَدْ ". قالوا: وأنت الآن فحدثنا منْ وليُّك من الملائكة؟ فعندها نجامعك أو نفارقك قال: "إِنَّ وَلِيِّيَ جِبْرِيلُ، وَلَمْ يَبْعَث اللَّهُ نَبِيًّا قَطُّ إِلا وَهُوَ وَلِيُّهُ". قالوا: فعندها نفارقك، ولو كان وليك غيره لتابعنَاك ، فعند ذلك قال الله تعالى: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} الآية [البقرة: ٩٧].
erkeğin suyuna üstün gelirse Allah'ın izniyle kız olacağını biliyor musunuz?' Onlar: 'Evet' dediler. [Nebî]: 'Allahım, onlara şahit ol!' buyurdu. Ve şöyle dedi: 'Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren [Allah] adına size and veriyorum : Bu ümmî peygamberin gözlerinin uyuduğunu , fakat kalbinin uyumadığını biliyor musunuz?' Onlar: 'Allah adına evet' dediler. [Nebî]: 'Allahım, şahit ol!' buyurdu. Onlar: 'Şimdi de meleklerden dostunun kim olduğunu bize anlat; işte o vakit ya seninle birleşiriz (sana uyarız) ya da senden ayrılırız' dediler. [Resûlullah]: 'Şüphesiz benim dostum Cibrîl'dir; zira Allah hiçbir peygamber göndermemiştir ki onun dostu Cibrîl olmasın' buyurdu. Onlar: 'İşte o vakit senden ayrılırız; şayet dostun ondan başkası olsaydı sana tâbi olurduk ' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} [البقرة: ٩٧] ayetini indirdi.
ورواه أحمد أيضًا، عن حسين بن محمد، عن عبد الحميد، به .
Bunu Ahmed, Hüseyn b. Muhammed'den, o Abdülhamîd'den aynı isnadla rivayet etmiştir .
طريق أخرى: قال أحمد: حدثنا أبو أحمد الزبيري حدثنا عبد الله بن الوليد العِجْليّ، عن بُكَير بن شهاب، عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس قال: أقبلت يهودُ على رسول الله ﷺ، فقالوا: يا أبا القاسم، نسألك عن خمسة أشياء، فإن أنبأتنا بهن عرفنا أنك نبي واتبعناك، فأخذ عليهم ما أخذ إسرائيل على بنيه إذ قال: {اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ} [يوسف: ٦٦]. قال: "هاتوا". قالوا: أخبرنا عن علامة النبي؟ قال: "تَنَامُ عَيْنَاهُ وَلا يَنَامُ قَلْبُه". قالوا: أخبرنا كيف تُؤنِّثُ المرأةُ وكيف تُذْكرُ؟ قال: "يَلْتَقِي الماءَان، فإذا علا مَاءُ الرَّجُلِ مَاءَ الْمَرْأَةِ أذْكَرَتْ، وإذَا عَلا مَاءُ الْمَرْأَةِ آنثَتْ. قالوا: أخبرنا ما حَرَّم إسرائيل على نفسه، قال: "كَانَ يَشْتَكِي عِرْقَ النَّسَا، فَلَمْ يَجِدْ شَيْئًا يُلائِمُهُ إلا ألْبَانَ كَذَا وكَذَا -قال أحمد: قال بعضهم: يعني الإبل - فحرم لُحُومَهَا " قالوا: صدقت. قالوا: أخبرنا ما هذا الرَّعد؟ قال: "مَلَكٌ مِنْ مَلائِكَةِ اللهِ مُوَكلٌ بِالسَّحَابِ بِيدِهِ -أو فِي يَدِه-مِخْرَاقٌ مِنْ نَارٍ يَزْجُر بِهِ السّحابَ، يَسُوقُهُ حَيْثُ أَمَرَهُ اللهُ ﷿". قالوا: فما هذا الصوت الذي يُسمع؟ قال: "صَوْتُه". قالوا: صدقت، إنما بقيت واحدة، وهي التي نتابعك إن أخبرتنا بها، فإنه ليس من نبي إلا له ملك يأتيه بالخبر، فأخبرنا من صاحبُك؟ قال: "جبْرِيلُ ﵇". قالوا: جبريل ذاك يَنزل بالحَرْب والقتال والعذاب عَدُوُّنا. لو قلتَ: ميكائيل الذي ينزل بالرحمة والنبات والقَطْر لَكَانَ، فأنزل الله ﷿: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ} [البقرة: ٩٧] .
Başka bir tarik: Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî rivayet etti, bize Abdullah b. el-Velîd el-İclî rivayet etti, Bükeyr b. Şihâb'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan; o şöyle dedi: Yahudiler Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yönelip: 'Ey Ebu'l-Kāsım! Sana beş şey soracağız; şayet bunları bize bildirirsen senin peygamber olduğunu anlar ve sana tâbi oluruz' dediler. Bunun üzerine [Resûlullah], İsrail'in: {اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ} [يوسف: ٦٦] “Söylediklerimize Allah vekildir.” dediği zaman oğullarından aldığı söz gibi onlardan söz aldı. [Resûlullah]: 'Sorun bakalım' dedi. 'Bize peygamberin alâmetinden haber ver' dediler. 'Gözleri uyur fakat kalbi uyumaz' buyurdu. 'Bize kadının nasıl kız çocuk ve nasıl erkek çocuk doğurduğunu haber ver' dediler. 'İki su karşılaşır; şayet erkeğin suyu kadının suyuna üstün gelirse erkek çocuk olur, şayet kadının suyu [üstün gelirse] kız çocuk olur' buyurdu. 'Bize İsrail'in kendisine neyi haram kıldığını haber ver' dediler. 'O, siyatik (عرق النسا) ağrısından şikâyetçiydi ve kendisine filan ve filanın sütünden başka iyi gelen bir şey bulamadı -Ahmed dedi ki: Bazıları «yani develerin» dedi- bundan dolayı onların etlerini haram kıldı' buyurdu. 'Doğru söyledin' dediler. 'Bize bu gök gürültüsünün ne olduğunu haber ver' dediler. 'O, Allah'ın meleklerinden bulutlara memur kılınmış bir melektir; elinde -veya avucunda- ateşten bir kamçı vardır, onunla bulutları sevk eder ve Allah'ın (azze ve celle) emrettiği yere onu sürer' buyurdu. 'Peki, işitilen bu ses nedir?' dediler. 'Onun sesidir' buyurdu. 'Doğru söyledin; geriye sadece bir tane kaldı ki, eğer onu da bize bildirirsen sana tâbi oluruz; zira haber getiren bir meleği olmayan hiçbir peygamber yoktur. Bize yoldaşının (arkadaşının) kim olduğunu haber ver' dediler. 'Cibrîl'dir (aleyhisselâm)' buyurdu. 'Cibrîl mi? O, harp, savaş ve azap ile iner; o bizim düşmanımızdır. Şayet rahmet, bitki ve yağmur ile inen Mîkâîl deseydin [sana inanırdık]' dediler. Bunun üzerine Allah (azze ve celle): {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ} [البقرة: ٩٧] “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise, şüphesiz o [Kur'an'ı], daha önceki [kitapları] tasdik edici, bir hidayet ve müminler için bir müjde olarak Allah'ın izniyle senin kalbine indirmiştir.” ayetini indirdi.
وقد رواه الترمذي، والنسائي، من حديث عبد الله بن الوليد العِجْلي، به نحوه، وقال الترمذي: حسن غريب.
Tirmizî ve Nesâî de bunu Abdullah b. el-Velîd el-İclî'nin hadisinden aynı isnadla benzer şekilde rivayet etmişlerdir. Tirmizî: "Hasen garibdir" demiştir.
وقال ابن جُرَيْج والعَوْفَيّ، عن ابن عباس: كان إسرائيل -وهو يعقوب ﵇-يَعْتَريه عِرق النَّسَا بالليل، وكان يقلقه ويُزعِجه عن النوم، ويُقْلعُ الوَجَعُ عنه بالنهار، فنذر لله لئن عافاه الله لا يأكل عِرْقًا ولا يأكل ولد ما له عِرْق.
İbn Cüreyc ve el-Avfî, İbn Abbâs'tan rivayetle şöyle demişlerdir: İsrail'e -ki o Ya'kūb'dur (aleyhisselâm)- geceleyin siyatik ağrısı ârız olurdu; bu onu huzursuz eder, uykusundan alıkoyardı; gündüz olunca ise bu ağrı ondan kesilirdi. Bunun üzerine şayet Allah kendisine afiyet verirse damarı yemeyeceğine ve damarı olan hiçbir şeyin yavrusunu da yemeyeceğine dair Allah'a adakta bulundu.
وهكذا قال الضحاك والسدي. كذا حكاه ورواه ابن جرير في تفسيره. قال: فاتَّبعه بَنُوه في تحريم ذلك استنَانًا به واقتداء بطريقه. قال: وقوله: (مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنزلَ التَّوْرَاةُ) أي: حرم ذلك على نفسه من قبل أن تنزل التوراة.
Dahhâk ve Süddî de böyle demişlerdir. İbn Cerîr tefsirinde bunu bu şekilde nakletmiş ve rivayet etmiştir. [İbn Cerîr] dedi ki: Onun sünnetine uyarak ve yolunu takip ederek oğulları da bunu haram kılma hususunda ona tâbi oldular. Dedi ki: (مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنزلَ التَّوْرَاةُ) kavli; yani Tevrat indirilmeden önce bunu kendi nefsine haram kılmıştır, demektir.
قلت: ولهذا السياق بعد ما تقدم مناسبتان .
Derim ki: Geçen kısımdan sonra bu bağlamın iki münasebeti vardır.
إحداهما: أن إسرائيل، ﵇، حرّم أحب الأشياء إليه وتركها لله، وكان هذا سائغًا في شريعتهم فله مناسبة بعد قوله: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} فهذا هو المشروع عندنا وهو الإنفاق في طاعة الله مما يحبُّه العبد ويشتهيه، كما قال: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ} [البقرة: ١٧٧] وقال {وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ} [الإنسان: ٨].
Birincisi: İsrail (aleyhisselâm) kendisine en sevimli olan şeyleri haram kılmış ve onları Allah için terk etmiştir. Bu da onların şeriatında caiz idi . Dolayısıyla bunun: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla birr'e (üstün iyiliğe/cennete) erişemezsiniz.” buyruğundan sonra [gelmesinde] bir münasebet vardır; zira bizim şeriatımızda meşru olan da kulun Allah'a itaat yolunda sevdiği ve arzuladığı şeylerden infak etmesidir; nitekim Allah Teâlâ: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ} [البقرة: ١٧٧] “Ve sevmesine rağmen malı veren...” ve {وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ} [الإنسان: ٨] “Onlar, seve seve yemeği yedirirler...” buyurmuştur.
المناسبة الثانية: لمَّا تقدّم السياق في الرد على النصارى، واعتقادهم الباطل في المسيح وتبين زَيْف ما ذهبوا إليه. وظهور الحق واليقين في أمر عيسى وأمه، وكيف خلقه الله بقدرته ومشيئته، وبعثه إلى بني إسرائيل يدعو إلى عبادة ربه تعالى -شَرَع في الرد على اليهود، قَبَّحهم الله، وبيان أن النَّسْخ الذي أنكروا وقوعه وجوازه قد وقع، فإن الله، ﷿، قد نصّ في كتابهم التوراة أن نوحا، ﵇، لما خرج من السفينة أباح الله له جميع دواب الأرض يأكل منها، ثم بعد هذا حرّم إسرائيل على نفسه لُحْمان الإبل وألبانها، فاتبعه بنوه في ذلك، وجاءت التوراة بتحريم ذلك، وأشياء أخر زيادة على ذلك. وكان الله، ﷿، قد أذن لآدم في تزويج بناته من بنيه، وقد حرَّم ذلك بعد ذلك. وكان التَّسَرِّي على الزوجة مباحا في شريعة إبراهيم، وقد فعله [الخليل] إبراهيم في هاجر لما تسرَّى بها على سارّة، وقد حُرِّم مثل هذا في التوراة عليهم. وكذلك كان الجمع بين الأختين شائعا وقد فعله يعقوب، ﵇، جمع بين الأختين، ثم حُرِّم ذلك عليهم في التوراة. وهذا كله منصوص عليه في التوراة عندهم، فهذا هو النسخ بعينه، فكذلك فليكن ما شرعه الله للمسيح، ﵇، في إحلاله بعض ما حرم في التوراة، فما بالهم لم يتبعوه؟ بل كذبوه وخالفوه؟ وكذلك ما بعث الله به محمدا ﷺ من الدين القويم، والصراط المستقيم، ومِلَّة أبيه إبراهيم فما بَالُهم لا يؤمنون؟ ولهذا قال [تعالى] كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنزلَ التَّوْرَاةُ) أي: كان حِلا لهم جميعُ الأطعمة قبل نزول التوراة إلا ما حرَّمه إسرائيل، ثم قال: (قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ)؛ فإنها ناطقة بما قلناه (فَمَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ)
İkinci münasebet: [Daha önce geçen] bağlamda Hristiyanlara ve onların Mesih hakkındaki bâtıl inançlarına reddiye yapılıp savundukları şeyin tutarsızlığı açığa çıktığında; İsa ve annesi meselesinde hakkın ve yakînin ortaya çıkışı, Allah'ın onu kudreti ve dilemesiyle nasıl yarattığı ve Yüce Rabbinin kulluğuna davet etmesi için onu İsrâiloğullarına nasıl peygamber olarak gönderdiği [açıklandıktan sonra] —Allah onları çirkinleştirsin— Yahudilere reddiyeye ve vuku bulmasını ve câiz olmasını inkâr ettikleri neshin bilfiil vuku bulduğunu beyan etmeye başladı. Zira Allah (azze ve celle), onların kitabı olan Tevrat'ta; Nuh (aleyhisselâm) gemiden çıktığında yeryüzündeki bütün hayvanlardan yemesini Allah'ın ona mubah kıldığını açıkça belirtmiştir. Daha sonra İsrail (Ya'kûb), develerin etlerini ve sütlerini kendisine haram kılmış, oğulları da bu hususta ona uymuş ve Tevrat da bunu ve buna ilave diğer şeyleri haram kılıcı olarak gelmiştir. Yine Allah (azze ve celle), Âdem'e kızlarını oğullarıyla evlendirmesine izin vermiş, daha sonra ise bunu haram kılmıştır. Hanımının üzerine câriye edinmek (teserrî) İbrahim'in şeriatında mubahtı; nitekim [Halîl] İbrahim de Sâre'nin üzerine Hâcer'i câriye edindiğinde bunu yapmıştı; daha sonra ise bunun benzeri Tevrat'ta onlara haram kılınmıştır. Aynı şekilde iki kız kardeşi bir nikâhta birleştirmek de yaygın idi; nitekim Ya'kûb (aleyhisselâm) iki kız kardeşi bir nikâhta birleştirerek bunu yapmış, sonra ise bu [uygulama] Tevrat'ta onlara haram kılınmıştır. Bunların hepsi onların yanındaki Tevrat'ta açıkça belirtilmiştir. İşte neshin ta kendisi budur! Öyleyse Tevrat'ta haram kılınan bazı şeyleri helal kılma hususunda Allah'ın Mesih'e (aleyhisselâm) meşru kıldığı hükümler de pekâlâ böyle [nesih] olmalıdır. O halde onlara ne oluyor ki ona uymadılar? Bilakis onu yalanlayıp ona muhalefet ettiler! Aynı şekilde Allah'ın, dosdoğru din, sırat-ı müstakim ve babası İbrahim'in milleti ile gönderdiği Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ne diye iman etmiyorlar? İşte bu sebeple [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنزلَ التَّوْرَاةُ } “Tevrat indirilmeden önce, İsrail'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında, bütün yiyecekler İsrâiloğullarına helal idi.” Yani Tevrat inmeden önce, İsrail'in haram kıldığı şeyler müstesna bütün yiyecekler onlar için helal idi. Sonra şöyle buyurdu: { قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “De ki: Eğer doğru sözlü kimseler iseniz haydi Tevrat'ı getirin de onu okuyun!” Zira o (Tevrat), söylediğimiz şeyleri açıkça dile getirmektedir. { فَمَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zâlimlerin ta kendileridir.”
أي: فمن كَذَب على الله وادَّعى أنه شَرَع لهم السبت والتمسك بالتوراة دائمًا، وأنه لم يبعث نبيا آخر يدعو إلى الله بالبراهين والحُجَج بعد هذا الذي بَيَّنَّاه من وقوع النسخ وظهور ما ذكرناه (فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ).
Yani; neshin vuku bulduğunu beyan etmemizden ve zikrettiğimiz şeylerin ortaya çıkmasından sonra kim Allah'a karşı yalan uydurur ve O'nun kendilerine cumartesi gününü ve dâimâ Tevrat'a sarılmayı meşru kıldığını, delillerle ve hüccetlerle Allah'a davet eden başka bir peygamber göndermediğini iddia ederse (فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ) [işte onlar zâlimlerin ta kendileridir].
ثم قال تعالى: (قُلْ صَدَقَ اللَّهُ) أي: قل يا محمد: صدق فيما أخبر به وفيما شرعه في القرآن (فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) أي: اتبعوا ملة إبراهيم التي شرعها الله في القرآن على لسان محمد ﷺ، فإنه الحق الذي لا شك فيه ولا مِرْية، وهي الطريقة التي لم يأت نبي بأكمل منها ولا أبين ولا أوضح ولا أتم، كما قال تعالى: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [الأنعام: ١٦١] وقال تعالى: {ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [النحل: ١٢٣].
Sonra Allah Teâlâ: (قُلْ صَدَقَ اللَّهُ) yani: De ki ey Muhammed! Haber verdiği şeylerde ve Kur'an'da meşru kıldığı hususlarda Allah doğru söylemiştir; (فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) yani Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) diliyle Allah'ın Kur'an'da meşru kıldığı İbrahim'in dinine uyunuz; zira o, kendisinde hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan haktır. O, hiçbir peygamberin daha kâmilini, daha beyan edicisini, daha açığını ve daha tamını getirmediği yoldur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [الأنعام: ١٦١] “De ki: Şüphesiz Rabbim beni doğru yola, dimdik ayakta duran dine, hanîf olan İbrahim'in milletine iletti. O, müşriklerden değildi.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [النحل: ١٢٣] “Sonra sana: «Hanîf olarak İbrahim'in milletine uy; o müşriklerden değildi» diye vahyettik.”
{إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ (٩٧)}
{إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ (٩٧)} “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'deki (Mekke'deki) çok mübarek ve âlemlere bir hidayet kaynağı olan evdir. Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur. Oraya yol bulabilene (gücü yetene) o Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim de inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir.”
يُخْبر تعالى أن أول بيت وُضع للناس، أي: لعموم الناس، لعبادتهم ونُسُكهم، يَطُوفون به ويُصلُّون إليه ويَعتكِفُون عنده (لَلَّذِي بِبَكَّةَ) يعني: الكعبة التي بناها إبراهيم الخليل [﵇] الذي يَزْعم كل من طائفتي النصارى واليهود أنهم على دينه ومنهجِه، ولا يَحجُّون إلى البيت الذي بناه عن أمر الله له في ذلك ونادى الناس إلى حجه. ولهذا قال: (مُبَارَكًا) أي وُضع مباركا (وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ)
Allah Teâlâ insanlar için, yani genel olarak insanların ibadetleri ve dinî vecibeleri için; tavaf etmeleri, ona doğru namaz kılmaları ve yanında itikâfa girmeleri maksadıyla konulan ilk evin (لَلَّذِي بِبَكَّةَ) yani Hristiyan ve Yahudi fırkalarından her birinin onun dininde ve yolunda olduğunu iddia ettiği İbrahim el-Halil'in [aleyhisselâm] inşa ettiği Kâbe olduğunu bildirmektedir. Oysa onlar, Allah'ın kendisine emriyle inşa ettiği ve insanları haccetmeye çağırdığı bu Beyt'i haccetmemektedirler. Bundan dolayı: (مُبَارَكًا) yani bereketli olarak konulduğunu (وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ) [ve âlemlere bir hidayet kaynağı olduğunu] buyurmuştur.
وقد قال الإمام أحمد: حدثنا سفيان، عن الأعمش، عن إبراهيم التَّيْميّ، عن أبيه، عن أبي ذَر، ﵁، قال قلتُ: يا رسولَ الله، أيُّ مَسجِد وُضِع في الأرض أوَّلُ؟ قال: "الْمسْجِدُ الْحَرَامُ". قلت: ثم أَيُّ؟ قال: "الْمسجِدُ الأقْصَى". قلت: كم بينهما؟ قال: "أرْبَعُونَ سَنَةً". قلتُ: ثم أَيُّ؟ قال: ثُم حَيْثُ أدْرَكْت الصَلاةَ فَصَلِّ، فَكُلُّهَا مَسْجِدٌ".
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Süfyân, el-A‘meş'ten, o İbrahim et-Teymî'den, o babasından, o da Ebû Zer'den (radıyallâhu anh) nakletti; dedi ki: “Ey Allah'ın Resûlü, yeryüzünde ilk konulan mescid hangisidir?” diye sordum. “Mescid-i Harâm'dır” buyurdu. “Sonra hangisi?” dedim. “Mescid-i Aksâ'dır” buyurdu. “İkisinin arasında ne kadar süre vardır?” dedim. “Kırk yıl” buyurdu. “Sonra hangisi?” dedim. “Sonra namaz vaktine nerede erişirsen namazı kıl; çünkü her yer mesciddir” buyurdu.
وأخرجه البخاري، ومسلم، من حديث الأعمش، به .
Bunu Buhârî ve Müslim de el-A‘meş hadisinden bu isnad ile rivayet etmişlerdir .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن محمد بن الصَّبَّاحِ، حدثنا سعيد بن سليمان، حدثنا شَرِيك عن مُجالد، عن الشَّعْبيّ عن علِيّ في قوله تعالى: (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا) قال: كانت البيوت قبلة، ولكنه كان أول بيت وضع لعبادة الله [تعالى] .
İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize el-Hasen b. Muhammed b. es-Sabbâh nakletti, bize Saîd b. Süleyman nakletti, bize Şerîk, Mücâlid'den, o eş-Şa‘bî'den, o da Ali'den Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا) [Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'deki çok mübarek olan evdir] buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “Daha önce de evler vardı, fakat o [Kâbe], [Teâlâ olan] Allah'a ibadet edilmek üzere konulan ilk ev idi .”
[قال] وحدثنا أبي، حدثنا الحسن بن الربيع، حدثنا أبو الأحْوَص، عن سِماك، عن خالد
[İbn Ebî Hâtim şöyle] [dedi:] Ve bize babam nakletti, bize el-Hasen b. er-Rebî‘ nakletti, bize Ebü’l-Ahvas, Simâk’tan, o da Hâlid
ابن عَرْعَرة قال: قام رجل إلى عَليّ فقال: ألا تُحَدِّثني عن البيت: أهو أولُ بيت وُضِع في الأرض؟ قال لا ولكنه أول بيت وضع فيه البركة مقام إبراهيم، ومن دخله كان آمنا. وذكر تمام الخبر في كيفية بناء إبراهيم البيت، وقد ذكرنا ذلك مُستَقصًى في سورة البقرة فأغْنَى عن إعادته .
b. Ar‘are'den nakletti; dedi ki: Bir adam Ali'nin yanına gelip: “Bana şu Beyt'ten bahsetmez misin; o, yeryüzünde konulan ilk ev midir?” dedi. Ali : “Hayır, fakat o, içinde bereket, İbrahim'in makamı bulunan ve içine girenin güvende olduğu [ibadet için] konulan ilk evdir” dedi. Ve İbrahim'in bu Beyt'i inşa ediş keyfiyetine dair haberin tamamını zikretti. Biz bunu Bakara Suresi'nde ayrıntılı olarak zikretmiştik; bu yüzden burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır .
وزعم السُّدِّي أنه أولُ بيت وضع على وجه الأرض مطلقا. والصحيحُ قولُ علِيّ [﵁] فأما الحديث الذي رواه البيهقي في بناء الكعبة في كتابه دلائل النبوة، من طريق ابن لَهِيعة، عن يَزيد بن أبي حَبيب، عن أبي الخير، عن عبد الله بن عمرو بن العاص مرفوعا: "بَعَثَ اللهُ جِبْرِيلَ إلَى آدَمَ وحَوَّاءَ، فَأمَرَهُمَا بِبِنَاءِ الْكَعْبَةِ، فَبَنَاهُ آدَمُ، ثُمَّ أمَرَ بِالطَّوَافِ بِهِ، وَقِيلَ لَهُ: أنْتَ أوَّلُ النَّاسِ، وهَذَا أوَّلُ بَيْتٍ وُضِعَ للنَّاسِ" فإنَّهُ كَمَا تَرَى مِنْ مُفْرَدَاتِ ابْنِ لَهِيعة، وهو ضعيف. والأشْبَهُ، والله أعلمُ، أن يكون هذا مَوْقُوفا على عبد الله بن عَمْرو. ويكون من الزاملتين اللتين أصابهما يوم الْيَرْمُوك، من كلام أهل الكتاب.
es-Süddî ise onun mutlak manada yeryüzüne konulan ilk ev olduğunu iddia etmiştir. Doğru olan ise Ali'nin [radıyallâhu anh] sözüdür. Beyhakî'nin Delâilü'n-Nübüvve adlı kitabında Kâbe'nin inşası hakkında İbn Lehîa tarikiyle, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o Ebü'l-Hayr'dan, o da Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan merfû olarak rivayet ettiği: “Allah Cebrail'i Âdem ve Havva'ya gönderdi ve onlara Kâbe'yi inşa etmelerini emretti. Âdem onu inşa etti, sonra onu tavaf etmesi emredildi ve ona: «Sen insanların ilki, bu da insanlar için kurulan ilk evdir» denildi” hadisi ise görüldüğü üzere İbn Lehîa'nın tek kaldığı (münferit) rivayetlerdendir ve o zayıftır. En muhtemel olanı -Allah en iyisini bilir- bunun Abdullah b. Amr'da kalan mevkuf bir rivayet olması ve Yermük günü Ehl-i Kitab'ın sözlerinden elde ettiği o iki deve yükü kitaptan gelmiş olmasıdır.
وقوله تعالى: (لَلَّذِي بِبَكَّةَ) بَكَّة: من أسماء مكة على المشهور، قيل سُمِّيت بذلك لأنها تَبُكّ أعناق الظلمة والجبابرة، بمعنى: يُبَكون بها ويخضعون عندها. وقيل: لأن الناس يَتَبَاكّون فيها، أي: يزدحمون.
Allah Teâlâ'nın: (لَلَّذِي بِبَكَّةَ) buyruğundaki Bekke: Meşhur görüşe göre Mekke'nin isimlerindendir. Denildi ki : Zalimlerin ve zorbaların boyunlarını kırdığı, yani orada boyun eğdirilip zelil edildikleri ve huzurunda tezellül ettikleri için bu isim verilmiştir. İnsanların orada izdiham yapıp birbirini itip kaktıkları (tebâkk) için böyle isimlendirildiği de söylenmiştir.
قال قتادة: إن الله بَكَّ به الناس جميعا، فيصلي النساء أمام الرجال، ولا يفعل ذلك ببلد غيرها.
Katâde şöyle demiştir: “Allah onun vesilesiyle bütün insanları bir araya toplayıp kaynaştırmıştır; öyle ki kadınlar erkeklerin önünde namaz kılarlar ve bu başka hiçbir beldede yapılmaz.”
وكذا روي عن مجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، وعَمْرو بن شُعَيب، ومُقاتل بن حَيَّان.
Aynı görüş Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Amr b. Şuayb ve Mukâtil b. Hayyân'dan da rivayet edilmiştir.
وذكر حَمّاد بن سلمة، عن عطاء بن السائب، عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس قال: مَكَّة من الفجّ إلى التنعيم، وبكّة من البيت إلى البطحاء.
Hammâd b. Seleme, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbas'tan şöyle dediğini zikretmiştir: “Mekke, Fecc'den Ten'îm'e kadar olan kısımdır; Bekke ise Beyt'ten Bathâ'ya kadar olan yerdir.”
وقال شعبة، عن المغيرة، عن إبراهيم: بَكَّة: البيت والمسجد. وكذا قال الزهري.
Şu‘be, Muğîre'den, o İbrahim'den şöyle nakletmiştir: “Bekke: Beyt ve Mescid'dir.” ez-Zührî de böyle demiştir.
وقال عكرمة في رواية، وميمون بن مِهْران: البيت وما حوله بكة، وما وراء ذلك مكة.
İkrime bir rivayette, Meymûn b. Mihrân da şöyle demiştir: “Beyt ve çevresi Bekke'dir, bunun ötesi ise Mekke'dir.”
وقال أبو صالح، وإبراهيم النّخَعي، وعطية [العَوْفي] ومقاتل بن حيان: بكة موضع البيت، وما سوى ذلك مكة.
Ebû Sâlih, İbrahim en-Nehaî, Atıyye [el-Avfî] ve Mukâtil b. Hayyân: “Bekke Beyt'in bulunduğu yerdir, onun dışındaki yerler ise Mekke'dir” demişlerdir.
وقد ذكروا لمكة أسماء كثيرة: مكة، وبكة، والبيت العتيق، والبيت الحرام، والبلد الأمين، والمأمون، وأُمَّ رُحْم، وأم القُّرَى، وصلاح، والعرْش على وزن بدر، والقادس؛ لأنها تطهر من الذنوب، والمقدسة، والناسّة: بالنون، وبالباء أيضا، والحاطمة، والنسَّاسة والرأس، وكُوثى، والبلدة، والبَنِيَّة، والكعبة.
Mekke için pek çok isim zikretmişlerdir: Mekke, Bekke, el-Beytü'l-Atîk, el-Beytü'l-Harâm, el-Beledü'l-Emîn, el-Me'mûn, Ümmü Rahm, Ümmü'l-Kurâ, Salâh, Bedr vezninde el-Arş, günahlardan arındırdığı için el-Kâdis, el-Mukaddese, nûn harfiyle [en-Nâsse] ve bâ harfiyle de [el-Bâsse], el-Hâtıme, en-Nessâse, er-Re's, Kûsâ, el-Belde, el-Beniyye ve el-Kâbe.
وقوله: (فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ) أي: دلالات ظاهرة أنه من بناء إبراهيم، وأن الله تعالى عَظَّمه وشرفه.
(فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ) [Onda apaçık deliller vardır] buyruğu ise: Onun İbrahim'in inşası olduğuna ve Allah Teâlâ'nın onu yüceltip şereflendirdiğine dair açık deliller vardır demektir.
ثم قال تعالى: (مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ) يعني: الذي لَمَّا ارتفع البناء استعان به على رفع القواعد منه والجدران، حيث كان يقف عليه ويناوله ولده إسماعيل، وقد كان ملتصقا بجدار البيت، حتى أخّره عُمَر بن الخطاب، ﵁، في إمارته إلى ناحية الشرق بحيث يتمكن الطُّوَّاف، ولا يُشَوِّشون على المصلين عنده بعد الطواف؛ لأن الله تعالى قد أمرنا بالصلاة عنده حيث قال: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} [البقرة: ١٢٥] وقد قدمنا الأحاديث في ذلك، فأغْنَى عن إعادته هاهنا، ولله الحمد والمنة.
Sonra Allah Teâlâ: (مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ) [İbrahim'in makamı] buyurmuştur. Yani bina yükseldiğinde temelleri ve duvarları yükseltmek için üzerine basıp yardım aldığı taştır; zira o bunun üzerinde duruyor, oğlu İsmail de ona taş uzatıyordu. Bu taş Beyt'in duvarına bitişik idi , nihayet Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) halifeliği döneminde tavaf edenlerin rahatça tavaf edebilmeleri ve tavaftan sonra onun yanında namaz kılanları rahatsız etmemeleri için onu doğu tarafına doğru geriye çekti. Zira Allah Teâlâ: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} [البقرة: ١٢٥] “Siz de İbrahim'in makamından bir namaz yeri edinin” buyurarak onun yanında namaz kılmamızı emretmiştir. Buna dair hadisleri daha önce vermiştik; bu yüzden burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır. Hamd ve minnet Allah'adır.
وقال العَوْفي عن ابن عباس في قوله: (فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ) أي: فمنهُنَّ مقام إبراهيم والمَشْعَر.
el-Avfî, İbn Abbas'tan: (فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ) [Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır] buyruğu hakkında: “O delillerden biri İbrahim'in makamı ve Meş‘ar'dır” dediğini nakletmiştir.
وقال مجاهد: أثرُ قدميه في المقام آية بينة. وكذا روي عن عُمر بن عبد العزيز، والحسن، وقتادة، والسُّدِّي، ومُقَاتِل بن حَيّان، وغيرهم.
Mücâhid: “İbrahim'in makamındaki iki ayağının izi apaçık bir delildir” demiştir. Ömer b. Abdülazîz, el-Hasen, Katâde, es-Süddî, Mukâtil b. Hayyân ve başkalarından da böyle rivayet edilmiştir.
وقال أبو طالب في قصيدته:
Ebû Tâlib kasidesinde şöyle demiştir:
ومَوْطئ إبراهيم في الصخر رَطْبةٌ … على قدميه حافيًا غير ناعلِ
Ve İbrahim'in kayadaki ayak izi taptazedir … yalınayak basmıştır, ayakkabısız olarak.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد وعَمْرو الأوْدِي قالا حدثنا وَكِيع، حدثنا سفيان، عن ابن جُرَيج، عن عطاء، عن ابن عباس في قوله: (مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ) قال: الحَرَم كله مقام إبراهيم. ولفظ عمرو: الحَجَر كله مقام إبراهيم.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Saîd ve Amr el-Evdî nakledip dediler ki: Bize Vekî‘ nakletti, bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da İbn Abbas'tan (مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ) [İbrahim'in makamı] buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “Harem'in tamamı İbrahim'in makamıdır.” Amr'ın lafzı ise: “Hacer'in (Hicr'in/Kâbe taşlarının) tamamı İbrahim'in makamıdır” şeklindedir.
وروي عن سعيد بن جبير أنه قال: الحج مقام إبراهيم. هكذا رأيت في النسخة، ولعله الحَجَر كله مقام إبراهيم، وقد صرح بذلك مجاهد.
Saîd b. Cübeyr'den de: “Hac İbrahim'in makamıdır” dediği rivayet edilmiştir. Nüshada böyle gördüm; fakat doğrusu belki de “Taşın (el-Hacer) tamamı İbrahim'in makamıdır” şeklindedir, nitekim Mücâhid de bunu açıkça ifade etmiştir.
وقوله: (وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا) يعني: حَرَمُ مكة إذا دخله الخائف يأمنُ من كل سوء، وكذلك كان الأمر في حال الجاهلية، كما قال الحسن البصري وغيره: كان الرجل يَقْتُل فيَضَع في عُنُقِه صوفَة ويدخل الحرم فيلقاه ابن المقتول فلا يُهَيِّجْهُ حتى يخرج.
(وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا) [Oraya giren güvende olur] buyruğu ise: Mekke Harami'ne korkan bir kimse girdiğinde her türlü kötülükten emin olur demektir. Câhiliye döneminde de durum böyleydi; nitekim el-Hasen el-Basrî ve başkaları şöyle demiştir: “Adam cinayet işler, sonra boynuna bir yün parçası takıp Harem'e girerdi . Maktulün oğlu onunla karşılaşsa bile oradan çıkıncaya kadar ona dokunmazdı.”
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشَجّ، حدثنا أبو يحيى التَّيْمِيّ، عن عطاء، عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس في قوله: (وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا) قال: من عاذ بالبيت أعاذه البيت، ولكن لا يؤوى ولا يُطْعَم ولا يُسقى، فإذا خرج أُخذ بذنبه.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Saîd el-Eşecc nakletti, bize Ebû Yahyâ et-Teymî, Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbas'tan (وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا) [Oraya giren güvende olur] buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “Kim Beyt'e sığınırsa Beyt onu korur; fakat ona barınak verilmez, yedirilmez ve içirilmez. Çıktığı zaman ise işlediği günah sebebiyle yakalanır.”
وقال الله تعالى: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} [العنكبوت: ٦٧] وقال تعالى: {فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ * الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ} [قريش: ٣، ٤] وحتى إنه من جملة تحريمها حُرْمة اصطياد صيدها وتنفيره عن أوكاره، وحُرْمة قطع شجرها وقَلْع
Nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ } “Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken [yağmalanırken], orayı güvenli bir Harem kıldığımızı görmediler mi?” [el-Ankebût: 67]. Yine Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ * الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ } “Şu Beyt'in Rabbine kulluk etsinler; O ki onları açlıktan doyurmuş ve korkudan emin kılmıştır.” [Kureyş: 3, 4]. Hatta oranın haram kılınmasının (dokunulmazlığının) bir gereği de avının avlanmasının ve yuvasından ürkütülüp kaçırılmasının haram olması, ağacının kesilmesinin ve sökülmesinin...
حَشيشها، كما ثبتت الأحاديث والآثار في ذلك عن جماعة من الصحابة مرفوعا وموقوفًا.
otunun koparılmasının haram kılınmış olmasıdır; nitekim bu hususta sahabeden bir topluluktan merfû ve mevkuf olarak hadisler ve rivayetler sabit olmuştur.
ففي الصحيحين، واللفظ لمسلم، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ يوم الفتح فتح مكة: "لا هِجْرَةَ وَلَكِنْ جِهَادٌ ونية، وإذَا استَنْفَرْتُمْ فَانْفِرُوا"، وقال يوم الفتح فتح مكة: "إنَّ هَذَا الْبَلَدَ حَرَّمَهُ اللهُ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ والأرْضَ، فَهُوَ حَرَامٌ بِحرمَةِ الله إلى يوم القيامة، وإنه لم يحل القتال فيه لأحد قبلي، ولم يحل لي إلا في ساعة من نهار، فهو حرام بحرمة الله إلى يوم القيامة، لا يُعْضَد شَوْكُهُ، ولا يُنَفَّرُ صَيْدُهُ، ولا يَلْتَقطْ لُقَطتَه إلا من عَرَّفها، ولا يُخْتَلى خَلاها فقال العباس: يا رسول الله، إلا الإذْخَرَ، فإنه لقَيْنهم ولبُيوتهم، فقال: "إلا الإذْخَر" .
İki Sahîh'te lafız Müslim'e ait olmak üzere İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'nin fethi günü şöyle buyurdu: “Hicret yoktur; lâkin cihad ve niyet vardır. Savaşa çağrıldığınız zaman hemen savaşa koşun!” Ve Mekke'nin fethi günü şöyle buyurdu: “Şüphesiz bu beldeyi Allah gökleri ve yeri yarattığı gün haram (dokunulmaz) kılmıştır. Dolayısıyla orası Allah'ın haram kılmasıyla kıyamet gününe kadar haramdır. Orada savaşmak benden önce hiçbir kimseye helal kılınmadı; bana da günün sadece bir saatinde helal kılındı. Artık orası Allah'ın haram kılmasıyla kıyamet gününe kadar haramdır. Dikeni koparılmaz, avı ürkütülmez, yitiğini ilan edecek kimseden başkası alamaz, yeşilliği/otu biçilmez.” Bunun üzerine el-Abbâs: “Ey Allah'ın Resûlü, ızhır otu müstesna olsun; zira o, onların demircileri ve evleri içindir” dedi. Resûlullah da: “Izhır müstesna” buyurdu.
ولهما عن أبي هريرة، مثله أو نحوه ولهما واللفظ لمسلم أيضًا عَن أبي شُرَيح العَدوي أنه قال لعَمْرو بن سعيد، وهو يبعث البعوث إلى مكةَ: ائذَنْ لي أيها الأمير أن أُحدِّثك قَولا قام به رسول الله ﷺ الغَدَ من يوم الفتح سَمعَتْه أذناي ووعاه قلبي وأبصرته عيناي حين تكلم به، إنه حَمد الله وأثنى عليه ثم قال: "إنَّ مَكِّةَ حَرَّمَهَا اللهُ ولَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ، فَلا يَحِلُّ لامرئ يُؤْمِنُ باللهِ والْيَوْمِ الآخر أنْ يَسْفِكَ بِهَا دَمًا، ولا يَعْضد بِهَا شَجَرةً، فَإنْ أحَد تَرخَّصَ بِقِتَالِ رَسُولِ اللهِ ﷺ فِيهَا فَقُولُوا له: إنَّ اللهَ أذِنَ لِرَسُولِهِ وَلَمْ يَأْذَنْ لَكُمْ، وإنَّمَا أذِنَ لِي فِيهَا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، وَقَدْ عَادَتْ حُرْمَتُهَا الْيَوْمَ كَحُرْمَتِهَا بِالأمْسِ فَلْيُبَلِّغِ الشَّاهدُ الغائِبَ" فقيل لأبي شُرَيح: ما قال لك عَمْرو؟ قال: أنا أعلم بذلك منك يا أبا شريح، إن الحَرَم لا يُعيذ عاصيا ولا فَارا بِدَمٍ ولا فارا بخَزْيَة .
Yine o ikisinde Ebû Hüreyre'den bunun bir benzeri yahut yakını rivayet edilmiştir . Yine o ikisinde lafız Müslim'e ait olmak üzere Ebû Şüreyh el-Adevî'den rivayet edildiğine göre, o Amr b. Saîd'e -Mekke'ye ordular gönderirken- şöyle demiştir: “Ey Emir! İzin ver de sana Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) fetih gününün ertesi günü ayağa kalkıp irad ettiği bir sözü anlatayım. Onu iki kulağım işitti, kalbim belledi ve o bunu konuşurken iki gözüm kendisini gördü. Şüphesiz o, Allah'a hamd ve senâ etti, sonra şöyle buyurdu: «Şüphesiz Mekke'yi Allah haram kılmıştır, onu insanlar haram kılmamıştır. Allah'a ve ahiret gününe inanan bir kimseye orada kan dökmek de ağaç kesmek de helal olmaz. Eğer bir kimse Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) orada savaşmasını gerekçe göstererek ruhsat ararsa ona deyiniz ki: Şüphesiz Allah Resûlü'ne izin verdi ama size izin vermedi! Bana da günün sadece bir saatinde izin verilmiştir. Bugün ise oranın hürmeti dünkü hürmeti gibi geri dönmüştür. Burada bulunanlar bulunmayanlara tebliğ etsin.»” Bunun üzerine Ebû Şüreyh'e: “Amr sana ne dedi?” denildi. O da: “Amr dedi ki: Ey Ebû Şüreyh, ben bunu senden daha iyi bilirim. Harem ne bir âsiye ne kan döküp kaçana ne de bir fitne/hıyanet çıkarıp kaçana sığınak olur .”
وعن جابر قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "لا يَحِلُّ لأحَدِكُمْ أنْ يَحْمِلَ بِمَكَّةَ السِّلاحَ" رواه مسلم.
Câbir'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: “Hiçbirinize Mekke'de silah taşımak helal olmaz.” Bunu Müslim rivayet etmiştir.
وعن عبد الله بن عَدِيّ بن الحمراء الزهري أنه سمع رسول الله ﷺ يقول، وهو واقف بالحَزْوَرَة في سوق مكة: "واللهِ إِنَّكِ لَخَيْرُ أرْضِ اللهِ، وأحَبُّ أرْضِ اللهِ إلَى اللهِ، ولَوْلا أنِّي أُخْرِجْتُ مِنْكِ مَا خَرَجْتُ".
Abdullah b. Adiyy b. el-Hamrâ ez-Zührî'den rivayet edildiğine göre o, Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke çarşısındaki Hazvere mevkiinde dururken şöyle buyururken işitmiştir: “Vallahi sen Allah'ın yeryüzündeki en hayırlı toprağısın ve Allah katında O'nun en sevimli beldesisin. Eğer senden çıkarılmış olmasaydım asla çıkmazdım.”
رواه الإمام أحمد، وهذا لفظه، والترمذي، والنسائي، وابن ماجة. وقال الترمذي: حسن صحيح وكذا صَحَّح من حديث ابن عباس نحوه وروى أحمد عن أبي هريرة، نحوه.
Bunu İmam Ahmed -ki lafız ona aittir-, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce rivayet etmiştir. Tirmizî: "Hasen sahihtir" demiştir. Aynı şekilde İbn Abbâs'ın rivayet ettiği benzer hadisi de tashih etmiştir. Ahmed de Ebû Hüreyre'den bunun benzerini rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا بِشْر بن آدم ابن بنت أزهر السمان حدثنا أبو عاصم، عن زُرَيق بن مسلم الأعمى مولى بني مخزوم، حدثني زياد بن أبي عياش، عن يحيى بن جَعْدَةَ بن هُبَيْرَة، في قوله تعالى: (وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا) قال: آمنا من النار.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam nakletti, bize Bişr b. Âdem b. Binti Ezher es-Semmân nakletti, bize Ebû Âsım, Züreyk b. Müslim el-A‘mâ Mevlâ Benî Mahzûm'dan nakletti; bana Ziyâd b. Ebî Ayyâş, Yahyâ b. Ca‘de b. Hübeyre'den Allah Teâlâ'nın: (وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا) [Oraya giren güvende olur] buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “Cehennem ateşinden emin olur.”
وفي معنى هذا القول الحديثُ الذي رواه البيهقي: أخبرنا أبو الحسن علي بن أحمد بن عَبْدان، أخبرنا أحمد بن عبيد، حدثنا محمد بن سليمان الواسطي، حدثنا سعيد بن سليمان، حدثنا ابن المُؤَمَّل، عن ابن مُحَيْصِن، عن عطاء، عن عبد الله بن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "مَنْ دَخَلَ الْبَيْتَ دَخَلَ فِي حَسَنةٍ وَخَرَجَ مِنْ سَيِّئَةٍ، وَخَرَجَ مَغْفُورًا له": ثم قال: تفرد به عبد الله بن المؤمل، وليس بقوي .
Bu sözün manasında Beyhakî'nin rivayet ettiği şu hadis yer almaktadır: Bize Ebu'l-Hasen Ali b. Ahmed b. Abdân haber verdi, bize Ahmed b. Ubeyd haber verdi, bize Muhammed b. Süleyman el-Vâsıtî nakletti, bize Saîd b. Süleyman nakletti, bize İbnu'l-Müemmel, İbn Muhaysın'dan, o Atâ'dan, o da Abdullah b. Abbas'tan Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu nakletti: “Kim bu Beyt'e girerse bir sevaba girmiş, bir günahtan çıkmış ve bağışlanmış olarak çıkar.” Sonra Beyhakî dedi ki: “Bu rivayette Abdullah b. el-Müemmel tek kalmıştır ve o kuvvetli değildir” .
وقوله: (وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا) هذه آية وُجُوب الحج عند الجمهور. وقيل: بل هي قوله: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} [البقرة: ١٩٦] والأول أظهر.
(وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا) [Oraya yol bulabilene (gücü yetene) o Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır] buyruğu ise, cumhura göre haccın farziyetini bildiren ayettir. Bunun: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} [البقرة: ١٩٦] “Haccı da umreyi de Allah için tamamlayın” ayeti olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha açıktır.
وقد وَرَدَت الأحاديثُ المتعددة بأنه أحدُ أركان الإسلام ودعائمه وقواعده، وأجمع المسلمون على ذلك إجماعا ضروريا، وإنما يجب على المكلَّف في العُمْر مَرّة واحدة بالنص والإجماع.
Haccın İslam'ın rükünlerinden, direklerinden ve esaslarından biri olduğuna dair müteaddit hadisler gelmiştir ve Müslümanlar da bu hususta zaruri bir icmâ ile ittifak etmişlerdir. Hac mükellef olan kişiye ömründe sadece bir defa nass ve icmâ ile farzdır.
قال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن هارون، أخبرنا الربيع بن مسلم القُرَشيّ، عن محمد بن زياد، عن أبي هريرة قال: خطبنا رسول الله ﷺ فقال: " أيُّهَا النَّاسُ، قَدْ فُرِضَ عَلَيْكُمْ الْحَجُّ فَحُجُّوا". فقال رجل: أكل عام يا رسول الله؟ فسكت، حتى قالها ثلاثًا. فقال رسول الله ﷺ: "لَوْ قُلْتُ: نَعَمْ، لَوَجَبَتْ، وَلَمَا اسْتَطَعْتُمْ ". ثم قال: "ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ، فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِكَثْرَةِ سُؤَالِهِمْ وَاخْتِلافِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ، وإذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ، وإذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَدَعُوهُ". ورواه مسلم، عن زُهَير بن حرب، عن يزيد بن هارون، به نحوه .
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Yezîd b. Hârûn nakletti, bize er-Rabî‘ b. Müslim el-Kureşî, Muhammed b. Ziyâd'dan, o Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize bir hutbe irad edip şöyle buyurdu: “Ey insanlar! Hac size farz kılınmıştır; artık haccedin!” Bunun üzerine bir adam: “Her yıl mı ey Allah'ın Resûlü?” dedi. Resûlullah sustu; ta ki adam bunu üç defa tekrarladı. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Eğer ‘Evet’ deseydim farz olurdu ve siz de buna güç yetiremezdiniz!” buyurdu. Sonra şöyle devam etti: “Ben sizi bıraktığım müddetçe siz de beni bırakınız. Sizden öncekiler ancak çok soru sormaları ve peygamberlerine karşı ihtilaf etmeleri yüzünden helak olmuşlardır. Size bir şey emrettiğim zaman gücünüz yettiğince onu yerine getirin; size bir şeyi yasakladığım zaman da ondan kaçının.” Bunu Müslim de Züheyr b. Harb'den, o Yezîd b. Hârûn'dan bu isnadla ve buna benzer şekilde rivayet etmiştir .
وقد روى سُفْيان بن حسين، وسليمان بن كثير، وعبد الجليل بن حُمَيد، ومحمد بن أبي حفصة، عن الزهري، عن أبي سنَان الدؤلي -واسمه يزيد بن أمية-عن ابن عباس قال: خطبنا رسول الله ﷺ فقال: "يَأيُّهَا النَّاسُ، إنَّ اللهَ كَتَبَ عَلَيْكُم الحَجَّ". فقام الأقرع بن حابس فقال: يا رسول الله، أفي كل عام؟ قال: "لَوْ قُلْتُهَا، لَوَجَبَتْ، ولَوْ وَجَبَتْ لَمْ تَعْمَلُوا بِهَا، وَلَمْ تَسْتَطِيعُوا أنْ تَعْمَلُوا بِهَا؛ الحَجُّ مَرَّةً، فَمَنْ زَادَ فَهُوَ تَطَوُّعٌ".
Süfyân b. Hüseyn, Süleyman b. Kesîr, Abdülcelîl b. Humeyd ve Muhammed b. Ebî Hafsa, ez-Zührî'den, o Ebû Sinân ed-Duelî'den -ki adı Yezîd b. Ümeyye'dir-, o da İbn Abbas'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize hutbe irad edip: “Ey insanlar! Şüphesiz Allah size haccı farz kılmıştır” buyurdu. Bunun üzerine el-Akra‘ b. Hâbis ayağa kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü, her yıl mı?” dedi. Resûlullah: “Eğer bunu söyleseydim farz olurdu; şayet farz olsaydı gereğini yapmazdınız ve gereğini yapmaya güç de yetiremezdiniz. Hac bir defadır, kim fazlasını yaparsa bu nafiledir” buyurdu.
رواه أحمد، وأبو داود، والنسائي، وابن ماجة، والحاكم من حديث الزهري، به. ورواه شريك، عن سِمَاك، عن عِكرمة، عن ابن عباس، بنحوه. وروي من حديث أسامة بن زيد.
Bunu Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Mâce ve el-Hâkim, ez-Zührî hadisinden bu isnad ile rivayet etmişlerdir. Şerîk de Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan benzer şekilde rivayet etmiştir. Ayrıca Üsâme b. Zeyd'in hadisinden de rivayet edilmiştir.
[و] قال الإمام أحمد: حدثنا منصور بن وَرْدَان، عن علي بن عبد الأعلى، عن أبيه، عن أبي البَخْتَرِيّ، عن علِيّ قال: لما نزلت: (وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا) قالوا: يا رسول الله، في كل عام؟ فسكت، قالوا: يا رسول الله، في كل عام؟ قال: "لا ولَوْ قُلْتُ: نَعَمْ، لَوَجَبَتْ". فأنزل الله تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} [المائدة: ١٠١].
İmam Ahmed [şöyle] demiştir: Bize Mansûr b. Vardân, Ali b. Abdila‘lâ'dan, o babasından, o Ebu'l-Bahterî'den, o da Ali'den nakletti; dedi ki: (وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا) [Oraya yol bulabilene o Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır] ayeti inince: “Ey Allah'ın Resûlü, her yıl mı?” dediler. Resûlullah sustu. Yine: “Ey Allah'ın Resûlü, her yıl mı?” dediler. “Hayır; eğer «Evet» deseydim farz olurdu” buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} [المائدة: ١٠١] “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın” ayetini indirdi.
وكذا رواه الترمذي، وابن ماجة، والحاكم، من حديث منصور بن وَرْدان، به: ثم قال الترمذي: حسن غريب. وفيما قال نظر؛ لأن البخاري قال: لم يسمع أبو البَخْتَرِيّ من عليّ .
Bunu Tirmizî, İbn Mâce ve Hâkim de Mansûr b. Vardân hadisinden bu isnad ile rivayet etmişlerdir. Sonra Tirmizî : “Hasen gariptir” demiştir. Ancak onun bu nitelemesinde bir problem vardır; zira Buhârî: “Ebu'l-Bahterî Ali'den işitmemiştir” demiştir .
وقال ابن ماجة: حدثنا محمد بن عبد الله بن نُمَيْر، حدثنا محمد بن أبي عُبَيدة، عن أبيه، عن الأعمش، عن أبي سفيان، عن أنس بن مالك قال: قالوا: يا رسول الله، الحج في كل عام؟ قال: "لَوْ قُلْتُ: نعم، لوجَبَتْ، وَلَوْ وَجَبَتْ لَمْ تَقُومُوا بِهَا، ولَوْ لَمْ تَقُومُوا بِهَا لَعُذِّبتُمْ" .
İbn Mâce şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Nümeyr nakletti, bize Muhammed b. Ebî Ubeyde babasından, o el-A‘meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o da Enes b. Mâlik'ten nakletti; dedi ki: “Ey Allah'ın Resûlü, hac her yıl mıdır?” dediler. “Eğer «Evet» deseydim farz olurdu; şayet farz olsaydı onu yerine getiremezdiniz ; onu yerine getiremeseydiniz de azaba uğratılırdınız” buyurdu.
وفي الصحيحين من حديث ابن جُرَيْج، عن عطاء، عن جابر، عن سُراقة بن مالك قال: يا رسول الله، مُتْعَتنا هذه لعامنا هذا أم للأبد؟ قال: "لا بَلْ لِلأبَدِ". وفي رواية: "بل لأبَد أبَدٍ" .
İki Sahîh'te İbn Cüreyc hadisinden, Atâ'dan, Câbir'den, o da Sürâka b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Sürâka: “Ey Allah'ın Resûlü, bu temettüümüz yalnız bu yılımıza mı mahsustur, yoksa ebediyen geçerli midir?” demiş; Resûlullah da: “Hayır, bilakis ebediyendir” buyurmuştur. Bir rivayette de: “Bilakis ebediyen ebedîdir” buyurmuştur.
وفي مسند الإمام أحمد، وسنن أبي داود، من حديث واقد بن أبي واقد الليثي، عن أبيه؛ أن رسول الله ﷺ قال لنسائه في حجته: "هَذِه ثُمَّ ظُهُورَ الحُصْر" يعني: ثم الزَمْنَ ظُهور الحصر، ولا تخرجن من البيوت.
Müsned-i Ahmed'de ve Sünen-i Ebî Dâvûd'da Vâkıd b. Ebî Vâkıd el-Leysî hadisinden, babasından rivayet edildiğine göre; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) haccında hanımlarına şöyle buyurmuştur: “Bu [haccınız son olsun], bundan sonra ise hasırların üzeri [üzerine çekilmek vardır]” ; yani bundan sonra hasırların üzerinden ayrılmayın ve evlerinizden dışarı çıkmayın.
وأما الاستطاعة فأقسام: تارة يكون الشخص مستطيعا بنفسه، وتارة بغيره، كما هو مقرر في كتب الأحكام.
İstitâat (güç yetirme) konusuna gelince; bu kısımlara ayrılır: Bazen şahsın bizzat kendisi güç yetiren olur, bazen de ahkâm kitaplarında takrir edildiği üzere başkası vasıtasıyla güç yetiren olur.
قال أبو عيسى الترمذي: حدثنا عَبْدُ بن حميد، أخبرنا عبد الرزاق، أخبرنا إبراهيم بن يزيد قال: سمعت محمَّد بن عَبَّاد بن جعفر يحدث عن ابن عمر قال: قام رجل إلى رسول الله ﷺ فقال: مَن الحاجّ يا رسول الله؟ قال: "الشَّعثُ التَّفِل" فقام آخر فقال: أيّ الحج أفضل يا رسول الله؟ قال: "العَجُّ والثَّجُّ"، فقام آخر فقال: ما السبيل يا رسول الله؟ قال: "الزَّادُ والرَّاحِلَة".
Ebû Îsâ et-Tirmizî şöyle demiştir: Bize Abd b. Humeyd rivayet etti, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize İbrâhim b. Yezîd haber verip dedi ki: Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer'i İbn Ömer'den [şöyle] rivayet ederken işittim: Bir adam Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğru ayağa kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü, hacı kimdir?” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: « الشَّعثُ التَّفِل » «[Saçı başı] dağınık ve [bakımsızlıktan/tozdan dolayı] kokusu değişmiş kimsedir» buyurdu. Başka bir adam ayağa kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü, hangi hac daha faziletlidir?” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: « العَجُّ والثَّجُّ » «[Telbiye ile] ses yükseltmek ve [kurban] kanı akıtmaktır» buyurdu. Bir başkası daha ayağa kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü, yol [şartı] nedir?” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: « الزَّادُ والرَّاحِلَة » «Azık ve binektir» buyurdu.
وهكذا رواه ابن ماجة من حديث إبراهيم بن يزيد وهو الخُوزي. قال الترمذي: ولا نعرفه إلا من حديثه، وقد تكلم فيه بعض أهل العلم من قبل حفظه. كذا قال هاهنا. وقال في كتاب الحَجّ: هذا حديث حسن .
Bunu İbn Mâce de İbrahim b. Yezîd -ki o el-Hûzî'dir- hadisinden böylece rivayet etmiştir. Tirmizî: “Biz bunu sadece onun hadisinden biliyoruz . İlim ehlinden bazıları hıfzı yönünden onun hakkında tenkitte bulunmuştur” demiştir. Burada böyle demiştir; Kitâbu'l-Hac'da ise: “Bu hasen bir hadistir” demiştir.
[و] لا يشك أن هذا الإسناد رجاله كلهم ثقات سوى الخوزي هذا، وقد تكلموا فيه من أجل هذا الحديث.
Şüphe yoktur ki bu isnadın ricali, bu el-Hûzî dışındakilerin tamamı sikadır; nitekim onun hakkında da işte bu hadis sebebiyle konuşmuşlardır .
لكن قد تابعه غيره، فقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد العزيز بن عبد الله العامري، حدثنا محمد بن عبد الله بن عبيد بن عمير الليثي، عن محمد بن عباد بن جعفر قال: جلست إلى عبد الله بن عمر قال: جاء رجل إلى رسول الله ﷺ فقال له: ما السبيل؟ قال: "الزَّادُ والرِّحْلَة". وكذا رواه ابن مَرْدُويَه من رواية محمد بن عبد الله بن عُبَيد بن عمير، به.
Fakat başkası ona mütâbaatta bulunmuştur. Nitekim İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam nakletti, bize Abdülazîz b. Abdillâh el-Âmirî nakletti, bize Muhammed b. Abdillâh b. Ubeyd b. Umeyr el-Leysî, Muhammed b. Abbâd b. Ca‘fer'den nakletti; dedi ki: Abdullah b. Ömer'in yanında oturmuştum; dedi ki: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir adam gelip ona: “Yol (sebîl) nedir?” dedi. “Azık ve binektir” buyurdu. Bunu İbn Merdûye de Muhammed b. Abdillâh b. Ubeyd b. Umeyr rivayetinden bu isnad ile böylece rivayet etmiştir.