Binûn

Âl-i İmrân Suresi Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثم قال ابن أبي حاتم: وقد روي عن ابن عباس، وأنس، والحسن، ومجاهد، وعطاء، وسعيد بن جبير، والربيع بن أنس، وقتادة -نحو ذلك .

Sonra İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: İbn Abbâs, Enes, el-Hasan, Mücâhid, Atâ, Saîd b. Cübeyr, er-Rebî‘ b. Enes ve Katâde'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir .

وقد روي هذا الحديث من طُرُق أخَر من حديث أنس، وعبد الله بن عباس، وابن مسعود، وعائشة كُلها مرفوعة، ولكن في أسانيدها مقال كما هو مقرر في كتاب الأحكام، والله أعلم.

Bu hadis; Enes, Abdullah b. Abbâs, İbn Mes‘ûd ve Âişe hadisinden başka yollarla da tamamı merfû olarak rivayet edilmiştir; ancak ahkâm kitabında takrir edildiği üzere isnadlarında söz (tenkit) vardır , en doğrusunu Allah bilir.

وقد اعتنى الحافظ أبو بكر بن مَرْدُويه بجمع طرق هذا الحديث. ورواه الحاكم من حديث قَتَادَة عن حماد بن سلمة، عن قتادة، عن أنس؛ أن رسول الله ﷺ سئل عن قول الله: (مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا) فقيل ما السبيل ؟ قال: "الزَّاد والرَّاحِلَة". ثم قال: صحيح على شرط مسلم، ولم يخرجاه .

Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye bu hadisin yollarını toplamaya özen göstermiştir. Hâkim ise Katâde hadisinden , Hammâd b. Seleme'den, Katâde'den, Enes'ten rivayet ettiğine göre; Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın: (مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا) sözü sorulup : “Yol (sebîl) nedir ?” denildi. “Azık ve binektir” buyurdu. Sonra [Hâkim]: “Müslim'in şartına göre sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] bunu tahriç etmemişlerdir” dedi.

وقال ابن جرير: حدثني يعقوب، حدثنا ابن عُلَيَّة، عن يُونس، عن الحسن قال: قرأ رسول الله ﷺ: (وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا) قالوا: يا رسول الله، ما السبيل؟ قال: "الزَّادُ والرَّاحِلَةُ " .

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana Ya‘kūb nakletti, bize İbn Uleyye, Yûnus'tan, el-Hasan'dan nakletti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): (وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا) [ayetini] okudu. “Ey Allah'ın Resûlü, yol (sebîl) nedir?” dediler. “Azık ve binektir” buyurdu .

ورواه وَكِيع في تفسيره، عن سفيان، عن يونس، به.

Bunu Vekî‘ de tefsirinde Süfyân'dan, Yûnus'tan bu isnad ile rivayet etmiştir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أنبأنا الثوري، عن إسماعيل -وهو أبو إسرائيل الملائي-عن فُضَيْل -يعني ابن عمرو-عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "تَعَجَّلُوا

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdürrezzâk nakletti, bize es-Sevrî, İsmâil'den -ki o Ebû İsrâîl el-Melâî'dir-, Fudayl'dan -yani İbn Amr'dan-, Saîd b. Cübeyr'den, İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «تَعَجَّلُوا» «Acele edin...

إلى الحَجِّ -يعني الفريضة-فإنَّ أحَدَكُمْ لا يَدْرِي مَا يَعْرضُ لَهُ " .

hacca -yani farz olan hacca-; çünkü biriniz başına ne geleceğini bilemez” .

وقال أحمد أيضًا: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الحسن بن عمرو الفُقَيْمي، عن مِهْرَان بن أبي صفوان عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "مَنْ أرَادَ الحَجَّ فَلْيَتَعَجَّلْ".

Ahmed yine şöyle demiştir: Bize Ebû Muâviye nakletti, bize el-Hasan b. Amr el-Fukaymî, Mihrân b. Ebî Safvân'dan , İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Hac yapmak isteyen acele etsin.”

ورواه أبو داود، عن مسدد، عن أبي معاوية الضرير، به .

Bunu Ebû Dâvûd da Müsedded'den, Ebû Muâviye ed-Darîr'den bu isnad ile rivayet etmiştir .

وقد روى ابن جُبَير، عن ابن عباس في قوله: (مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا) قال: من مَلَك ثلاثمائة دِرْهم فقد استطاع إليه سبيلا.

İbn Cübeyr, İbn Abbâs'tan O'nun: (مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا) sözü hakkında: “Kimin üç yüz dirhemi olursa, ona yol bulmaya güç yetirmiştir” dediğini rivayet etmiştir.

وعن عِكْرمة مولاه أنه قال: السبيل الصِّحَّة.

Âzâdlısı İkrime'den ise onun: “Sebîl (yol), sağlıktır” dediği rivayet edilmiştir.

وروى وَكِيعُ بن الجَرّاح، عن أبي جَنَاب -يعني الكلبي-عن الضحاك بن مُزاحِم، عن ابن عباس قال: (مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا) قال: الزاد والبعير.

Vekî‘ b. el-Cerrâh, Ebû Cenâb'dan -yani el-Kelbî'den-, Dahhâk b. Müzâhim'den, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre; o: (مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا) hakkında: “Azık ve devedir” demiştir.

وقوله: (وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ) قال ابن عباس ومجاهد وغير واحد: أي ومن جَحَد فريضة الحج فقد كفر، والله غني عنه .

O'nun: (وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ) sözü hakkında İbn Abbâs, Mücâhid ve birçok kişi şöyle demiştir: Yani kim hac farzını inkâr ederse kâfir olur; Allah da ona muhtaç değildir .

وقال سَعيد بن منصور، عن سفيان، عن ابن أبي نَجِيح، عن عِكْرِمة قال: لما نزلت: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ} قالت اليهود: فنحن مسلمون. قال الله، ﷿ فاخْصَمْهُمْ فَحَجَّهُمْ -يعني فقال لهم النبي ﷺ: "إنَّ اللهَ فَرَضَ عَلَى الْمسلمِينَ حَجَّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاع إِلَيْه سَبِيلا" فقالوا: لم يكتب علينا، وأبَوْا أن يحجوا. قال الله: (وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ) .

Saîd b. Mansûr, Süfyân'dan, İbn Ebî Necîh'ten, İkrime'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ} “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki bu kendisinden asla kabul edilmeyecektir” [ayeti] inince Yahudiler: “Biz de müslümanlarız” dediler. Allah -azze ve celle- de [peygamberine]: “Onlarla tartış ve onlara hüccet getir” buyurdu -yani Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara: “Şüphesiz Allah müslümanlara, yoluna güç yetirenin Beyt'i haccetmesini farz kıldı” buyurdu-. Onlar ise: “Bu bize yazılmadı (farz kılınmadı)” dediler ve hac yapmaktan kaçındılar. Bunun üzerine Allah: (وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ) “Kim de inkâr ederse, şüphesiz ki Allah âlemlerden müstağnîdir” buyurdu .

وروى ابن أبي نَجيح، عن مجاهد، نَحْوَه.

İbn Ebî Necîh de Mücâhid'den bunun benzerini rivayet etmiştir.

وقال أبو بكر بن مردويه: حدثنا عبد الله بن جعفر، أخبرنا إسماعيل بن عبد الله بن مسعود، أخبرنا مسلم بن إبراهيم وشَاذ بن فياض قالا أخبرنا هلال أبو هاشم الخُراساني، أخبرنا أبو إسحاق الهمداني، عن الحارث، عن علي، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "مَنْ مَلَكَ زَادًا وَرَاحِلَةً وَلَمْ يَحُجَّ بَيْتَ اللهِ، فَلا يَضُرُّهُ مَاتَ يَهُودِيّا أوْ نَصْرانِيّا، ذَلِكَ بِأنَّ اللهَ قَالَ: (وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ).

Ebû Bekr b. Merdûye şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Ca‘fer nakletti, bize İsmâil b. Abdillâh b. Mes‘ûd haber verdi, bize Müslim b. İbrâhim ve Şâz b. Feyyâz haber verip dediler ki: Bize Hilâl Ebû Hâşim el-Horasânî haber verdi, bize Ebû İshâk el-Hemedânî, el-Hâris'ten, Ali'den (radıyallâhu anh) haber verdi; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kim azığa ve bineğe sahip olur da Allah'ın Beyti'ni haccetmezse, ha Yahudi ha Hristiyan olarak ölmüş olmasının onun aleyhine bir farkı yoktur. Çünkü Allah şöyle buyurmuştur: (وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ) “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim de inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnîdir”.”

ورواه ابن جرير من حديث مسلم بن إبراهيم، به.

Bunu İbn Cerîr de Müslim b. İbrâhim hadisinden bu isnad ile rivayet etmiştir.

وهكذا رواه ابنُ أبي حاتم عن أبي زُرْعة الرازي: حدثنا هلال بن فياض، حدثنا هلال أبو هاشم

Aynı şekilde bunu İbn Ebî Hâtim de Ebû Zür‘a er-Râzî'den [şöyle] rivayet etmiştir: Bize Hilâl b. Feyyâz rivayet etti, bize Hilâl Ebû Hâşim rivayet etti...

الخراساني، فذكره بإسناده مثله. ورواه الترمذي عن محمد بن يحيى القُطَعي، عن مسلم بن إبراهيم، عن هلال بن عبد الله مولى رَبيعة بن عَمْرو بن مسلم الباهلي، به، وقال: [هذا] حديث غريب لا نعرفه إلا من هذا الوجه، وفي إسناده مقال، وهلال مجهول، والحارث يضعف في الحديث .

el-Horasânî nakletti; ardından isnadıyla bunun benzerini zikretti. Tirmizî ise Muhammed b. Yahyâ el-Kuta‘î'den, Müslim b. İbrâhim'den, Rebîa b. Amr b. Müslim el-Bâhilî'nin âzâdlısı Hilâl b. Abdillâh'tan bu isnad ile rivayet etmiş ve şöyle demiştir: “[Bu] garip bir hadistir, bunu sadece bu vecihten biliyoruz. İsnadında tenkit vardır; Hilâl meçhuldür, Hâris de hadiste zayıf sayılır” .

وقال البخاري: هلال هذا منكر الحديث. وقال ابن عَدِيّ: هذا الحديث ليس بمحفوظ.

Buhârî: “Bu Hilâl, münkeru'l-hadîstir” demiştir. İbn Adiy de: “Bu hadis mahfuz değildir” demiştir.

وقد روى أبو بكر الإسماعيلي الحافظ من حديث [أبي] عمرو الأوزاعي، حدثني إسماعيل بن عبيد الله بن أبي المهاجر، حدثني عبد الرحمن بن غَنْم أنه سمع عمر بن الخطاب يقول: من أطاق الحج فلم يحج، فسواء عليه يهوديا مات أو نصرانيا.

Hâfız Ebû Bekr el-İsmâîlî, [Ebû] Amr el-Evzâî hadisinden rivayet etmiştir: Bana İsmâil b. Ubeydillâh b. Ebî'l-Mühâcir nakletti, bana Abdurrahman b. Ganm nakletti; o Ömer b. el-Hattâb'ı şöyle derken işitmiştir: “Hacca güç yetirip de haccetmeyenin Yahudi olarak ölmesiyle Hristiyan olarak ölmesi arasında hiçbir fark yoktur.”

وهذا إسناد صحيح إلى عمر ﵁، وروى سَعيد بن منصور في سننه عن الحسن البصري قال: قال عمر بن الخطاب: لقد هممت أن أبعث رجالا إلى هذه الأمصار فينظروا كل من كان له جَدةٌ فلم يحج، فيضربوا عليهم الجِزْية، ما هم بمسلمين. ما هم بمسلمين .

Bu, Ömer'e (radıyallâhu anh) ulaşan sahih bir isnaddır . Saîd b. Mansûr da Sünen'inde Hasan-ı Basrî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: “Şu şehirlere adamlar gönderip imkânı olup da hac yapmayan herkese baksınlar da üzerlerine cizye koysunlar diye içimden geçirdim; onlar müslüman değillerdir, onlar müslüman değillerdir” .

{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩)}

{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩)} “De ki: 'Ey Kitap ehli! Allah yaptıklarınıza şahit iken niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?' De ki: 'Ey Kitap ehli! [Gerçeğe] şahit olduğunuz halde, niçin Allah'ın yolunu eğri göstermeye yeltenerek inananları O'nun yolundan çevirmeye kalkışıyorsunuz? Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.'”

هذا تعنيف من الله تعالى لكَفَرة أهل الكتاب، على عنادهم للحق، وكفرهم بآيات الله، وصَدِّهم عن سبيله مَنْ أراده من أهل الإيمان بجهدهم وطاقتهم مع علمهم بأن ما جاء به الرسول حق من الله، بما عندهم من العلم عن الأنبياء الأقدمين، والسادة المرسلين، صلوات الله وسلامه عليهم أجمعين، وما بَشَّروا به ونوَّهُوا، من ذِكْر النبي [ﷺ] الأميّ الهاشمي العربي المكّيّ، سيد ولد آدم، وخاتم الأنبياء، ورسول رب الأرض والسماء. وقد توعدهم [الله] تعالى على ذلك بأنه شهيد على صَنِيعهم ذلك بما خالفوا ما بأيديهم عن الأنبياء، ومقاتلتهم الرسول المُبشر بالتكذيب والجحود والعناد، وأخبر تعالى أنه ليس بغافل عما يعملون، أي: وسيجزيهم على ذلك يوم لا ينفعهم مال ولا بنون.

Bu, Kitap ehlinin kâfirlerine; hakka karşı inatlaşmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve bütün güç ve gayretleriyle iman ehlinden [Allah'ın yolunu] dileyen kimseleri O'nun yolundan alıkoymaları sebebiyle Allah Teâlâ'dan bir azarlamadır. Üstelik onlar, önceki peygamberlerden ve önder resullerden -Allah'ın salât ve selâmı hepsinin üzerine olsun- [kendilerine ulaşan] bilgi ve onların; ümmî, Hâşimî, Arap, Mekkeli, Âdemoğlunun efendisi, peygamberlerin sonuncusu ve yer ile göğün Rabbinin elçisi olan Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] anarak müjdeleyip övgüyle bahsettikleri vasıflar sayesinde, Resûl'ün getirdiğinin Allah katından bir hak olduğunu pekâlâ bilmektedirler. [Allah] Teâlâ, ellerinde bulunan peygamber [mirası bilgilere] muhalefet etmeleri ve [geleceği] müjdelenen Peygamber'e yalanlama, inkâr ve inatla karşı çıkıp savaşmaları suretiyle işledikleri bu fiillere şahit olduğunu bildirerek onları tehdit etmiştir. Teâlâ, onların yaptıklarından gafil olmadığını da haber vermiştir; yani malın da evlatların da fayda vermeyeceği günde onları bununla cezalandıracaktır.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ (١٠٠)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ (١٠٠)} “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir zümreye uyarsanız, sizi imanınızdan sonra tekrar kâfirlere döndürürler.”

يحذر تعالى عباده المؤمنين عن أن يطيعوا طائفة من الذين أوتوا الكتاب، الذين يحسدون المؤمنين على ما آتاهم الله من فضله، وما مَنَحهم به من إرسال رسوله كما قال تعالى: {وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ} [البقرة: ١٠٩] وهكذا قال هاهنا: (إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ)

Allah Teâlâ mümin kullarını, Allah'ın lütfundan müminlere verdiklerine ve elçisini göndermekle onlara bahşettiklerine haset eden ehl-i kitaptan bir fırkaya uymaktan sakındırmaktadır . Nitekim Allah Teâlâ: {وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ} “Kitap ehlinden birçoğu, nefislerindeki kıskançlıktan ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar inkâra döndürmek ister” [el-Bakara: 109] buyurmuştur. Burada da şöyle buyurmuştur: (إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ) “Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir zümreye uyarsanız, sizi imanınızdan sonra tekrar kâfirlere döndürürler.”

{وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١)}

{وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١)} “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken ve aranızda O'nun elçisi bulunurken nasıl inkâr edersiniz? Kim Allah'a sımsıkı bağlanırsa, kesinlikle doğru bir yola iletilmiştir.”

ثُمَّ قَالَ (وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ) يعني: أن الكفر بعيد منكم وحاشاكم منه؛ فإن آيات الله تنزل على رسوله ليلا ونهارًا، وهو يتلوها عليكم ويبلغها إليكم، وهذا كقوله تعالى: {وَمَا لَكُمْ لا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ وَقَدْ أَخَذَ مِيثَاقَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} [الحديد: ٨] والآية بعدها. وكما جاء في الحديث: أن رسول الله ﷺ قال يوما لأصحابه: "أيُّ الْمُؤمِنِينَ أعْجَبُ إلَيْكُمْ إيمَانًا؟ " قالوا: الملائكة. قال: "وَكَيْفَ لا يُؤْمِنُونَ وَهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ؟! " وذكروا الأنبياء قال: "وَكَيْفَ لا يُؤْمِنُونَ وَالْوَحْيُ يَنزلُ عَلَيْهِمْ؟ " قالوا: فنحن. قال: "وَكَيْفَ لا تُؤْمِنُونَ وأنَا بَيْنَ أظْهُرِكُمْ؟! ". قالوا: فأيّ الناس أعجب إيمانًا؟ قال: "قَوْمٌ يَجِيئونَ مِنْ بَعْدِكُمْ يَجِدونَ صُحُفًا يُؤْمِنُونَ بِمَا فِيهَا" . وقد ذكرت سَنَد هذا الحديث والكلام عليه في أول شرح البخاري، ولله الحمد.

Sonra şöyle buyurdu: (وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ) “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken ve aranızda O'nun elçisi bulunurken nasıl inkâr edersiniz?”; yani inkâr sizden uzaktır ve siz ondan berisinizdir; zira Allah'ın ayetleri gece gündüz elçisine inmekte, o da bunları size okumakta ve ulaştırmaktadır. Bu, Allah Teâlâ'nın şu sözü gibidir: {وَمَا لَكُمْ لا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ وَقَدْ أَخَذَ مِيثَاقَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Peygamber sizi Rabbinize iman etmeye çağırıp dururken, üstelik O sizden kesin söz almışken Allah'a niçin iman etmeyesiniz? Eğer inanacaksanız [zaten deliller ortada]” [el-Hadîd: 8] ve devamındaki ayet. Hadiste geldiği üzere Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir gün ashabına: “Hangi müminlerin imanı size daha şaşırtıcı gelir?” diye sordu. “Meleklerin” dediler. “Onlar Rablerinin katındayken nasıl inanmasınlar?!” buyurdu. Peygamberleri andılar ; “Kendilerine vahiy inip dururken nasıl inanmasınlar?” buyurdu. “O halde biz” dediler. “Ben aranızdayken siz nasıl inanmayasınız?!” buyurdu. “Öyleyse hangi insanların imanı daha şaşırtıcıdır?” dediler. “Sizden sonra gelecek, sayfalarda buldukları şeylere iman edecek bir topluluktur” buyurdu . Bu hadisin senedini ve üzerine yapılan değerlendirmeyi Şerhu'l-Buhârî'nin başında zikretmiştim, Allah'a hamdolsun.

ثم قال تعالى: (وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) أيّ: ومع هذا فالاعتصام بالله والتوكل عليه هو العُمْدة في الهداية، والعُدَّة في مباعدة الغَواية، والوسيلة إلى الرشاد، وطريق السداد، وحصول المراد.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) “Kim Allah'a sımsıkı bağlanırsa, kesinlikle doğru bir yola iletilmiştir”; yani bununla beraber Allah'a sarılmak ve O'na tevekkül etmek, hidayetin temel dayanağı, sapıklıktan uzak durmanın hazırlığı, doğru yola ermenin vesilesi, istikamet yolu ve murada ermektir.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢) وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢) وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣)} “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde korkun ve ancak müslümanlar olarak can verin. Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve parçalanıp bölünmeyin. Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi kaynaştırdı; böylece O'nun nimetiyle kardeşler oldunuz. Bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız da sizi oradan kurtardı. İşte Allah, doğru yola eresiniz diye ayetlerini size böyle açıklar.”

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سِنان، حدثنا عبد الرحمن، عن سفيان وشُعْبَة، عن زُبَيْد الياميّ، عن مُرَّة، عن عبد الله -هو ابن مسعود- (اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ) قال: أن يُطاع فلا يُعْصَى،

İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize Ahmed b. Sinân rivayet etti, bize Abdurrahman, Süfyân ve Şu‘be'den, [onlar] Zübeyd el-Yâmî'den, [o] Mürre'den, [o da] Abdullah'tan -ki o İbn Mes‘ûd'dur [radıyallâhu anh]- rivayet etti: { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ } “Allah'tan, O'na yaraşır şekilde hakkıyla korkup sakının” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "O'na itaat edilip isyan edilmemesi,

وأن يُذْكَر فلا يُنْسَى، وأن يُشْكَر فلا يُكْفَر .

hatırlanıp unutulmaması ve şükredilip nankörlük edilmemesidir .

وهذا إسناد صحيح موقوف، [وقد تابع مرة عليه عمرو بن ميمون عن ابن مسعود] .

Bu, mevkuf ve sahih bir isnaddır [Mürre'ye bu rivayette İbn Mes‘ûd'dan nakille Amr b. Meymûn da mütâbaatta bulunmuştur] .

وقد رواه ابن مَرْدُويه من حديث يونس بن عبد الأعلى، عن ابن وَهْب، عن سفيان الثوري، عن زُبَيْد، عن مُرَّة، عن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: " (اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ) أن يُطَاعَ فَلا يُعْصَى، وَيُشْكَرَ فَلا يُكْفَرَ، ويُذْكَر فَلا يُنْسَى".

Bunu İbn Merdûye; Yûnus b. Abdila‘lâ hadisinden, İbn Vehb'den, Süfyân es-Sevrî'den, Zübeyd'den, Mürre'den, Abdullah'tan rivayet etmiştir; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “(اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ) [demek], O'na itaat edilip isyan edilmemesi, şükredilip nankörlük edilmemesi ve hatırlanıp unutulmamasıdır.”

وكذا رواه الحاكم في مستدركه، من حديث مِسْعَر، عن زُبَيْد، عن مُرَّة، عن ابن مسعود، مرفوعا فذكره. ثم قال: صحيح على شرط الشيخين ولم يخرجاه. كذا قال. والأظهر أنه موقوف والله أعلم.

Bunu Hâkim de Müstedrek'inde Mis‘ar hadisinden, Zübeyd'den, Mürre'den, İbn Mes‘ûd'dan merfû olarak rivayet edip bunu zikretmiştir. Sonra: “Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir, ancak tahriç etmemişlerdir” demiştir. O böyle demiştir; ancak daha zahir olan mevkuf olmasıdır , en doğrusunu Allah bilir.

ثم قال ابن أبي حاتم: ورُوي نحوهُ عن مُرة الهَمْداني، والربيع بن خُثَيم، وعمرو بن ميمون، وإبراهيم النَّخَعي، وطاووس، والحسن، وقتادة، وأبي سِنان، والسُّدِّي، نحوُ ذلك.

Sonra İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bunun benzeri Mürre el-Hemedânî, er-Rebî‘ b. Huseym, Amr b. Meymûn, İbrâhim en-Nehaî, Tâvûs, el-Hasan, Katâde, Ebû Sinân ve es-Süddî'den de rivayet edilmiştir.

[وروي عن أنس أنه قال: لا يتقي العبد الله حق تقاته حتى يخزن من لسانه] .

[Enes'ten şöyle dediği de rivayet edilmiştir: Kul, dilini korumadıkça Allah'tan hakkıyla sakınmış olmaz] .

وقد ذهب سعيد بن جُبَير، وأبو العالية، والربيع بن أنس، وقتادة، ومقاتل بن حَيّان، وزيد بن أسلم، والسُّدِّي وغيرهم إلى أن هذه الآية منسوخة بقوله تعالى: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} [التغابن: ١٦].

Saîd b. Cübeyr, Ebu'l-Âliye, er-Rebî‘ b. Enes, Katâde, Mukātil b. Hayyân, Zeyd b. Eslem, es-Süddî ve başkaları; bu ayetin Allah Teâlâ'nın: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” [et-Teğâbün: 16] sözüyle neshedildiği görüşüne varmışlardır.

وقال علي بن أبي طَلْحة، عن ابن عباس في قوله: (اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ) قال: لم تُنْسخ، ولكن (حَقَّ تُقَاتِهِ) أن يجاهدوا في سبيله حق جهاده، ولا تأخذهم في الله لَوْمَة لائم، ويقوموا بالقِسْط ولو على أنفسهم وآبائهم وأبنائهم.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan O'nun: (اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ) sözü hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Neshedilmemiştir; fakat (حَقَّ تُقَاتِهِ) [ifadesi], O'nun yolunda hakkıyla cihad etmeleri, Allah konusunda hiçbir kınayıcının kınamasından çekinmemeleri ve bizzat kendi nefisleri, babaları ve oğulları aleyhine de olsa adaleti ayakta tutmalarıdır.”

وقوله: (وَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) أي: حافظوا على الإسلام في حال صحتكم وسلامتكم لتموتوا عليه، فإن الكريم قد أجرى عادته بكرمه أنه من عاش على شيء مات عليه، ومن مات على شيء بُعث عليه، فعياذًا بالله من خلاف ذلك.

O'nun: (وَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) “ancak müslümanlar olarak can verin” sözü; yani onun üzere ölesiniz diye sıhhat ve selamet durumunuzda İslâm'ı koruyunuz; zira Kerîm olan Allah keremiyle âdetini öyle kılmıştır ki, bir şey üzere yaşayan onun üzere ölür ve bir şey üzere ölen de onun üzere diriltilir; bundan başkası olmasından Allah'a sığınırız.

قال الإمام أحمد: حدثنا رَوْح، حدثنا شُعْبة قال: سمعتُ سليمان، عن مجاهد، أنّ الناس كانوا يطوفون بالبيت، وابنُ عباس جالس معه مِحْجَن، فقال: قال رسول الله ﷺ: " (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) وَلَوْ أنَّ قَطْرَةً مِنَ الزَّقُّومِ قُطِرَتْ لأمَرّتْ عَلَى أهْلِ الأرْضِ عِيشَتَهُمْ فَكَيْفَ بِمَنْ لَيْسَ لَهُ طَعَامٌ إلا الزَّقُّومُ".

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ravh nakletti, bize Şu‘be nakledip dedi ki: Süleyman'dan, Mücâhid'den işittim: İnsanlar Beyt'i tavaf ediyorlardı ve İbn Abbâs elinde bir bastonla oturuyordu; şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde korkun ve ancak müslümanlar olarak can verin.” Eğer zakkumdan bir damla damlatılsaydı, yeryüzü halkının yaşantısını zehir ederdi ; artık yiyeceği sadece zakkum olanın hali nasıldır?!”

وهكذا رواه الترمذي، والنسائي، وابن ماجة، وابن حِبَّان في صحيحه، والحاكم في مستدركه، من

Nitekim bunu aynı şekilde Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, Sahîh'inde İbn Hibbân ve Müstedrek'inde el-Hâkim,

طرق عن شعبة، به. وقال الترمذي: حسن صحيح. وقال الحاكم: على شرط الشيخين، ولم يخرجاه .

Şu‘be'den gelen yollarla bu isnad ile rivayet etmişlerdir. Tirmizî: “Hasen sahihtir” demiştir. Hâkim de: “Şeyhayn'ın şartına göredir, ancak tahriç etmemişlerdir” demiştir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع، حدثنا الأعمش، عن زيد بن وَهْب، عن عبد الرحمن بن عبد رب الكعبة، عن عبد الله بن عَمْرو قال: قال رسول الله ﷺ: "مَنْ أَحَبَّ أنْ يُزَحْزَحَ عَنِ النَّار وَيَدْخُلَ الْجَنَّةَ، فَلْتُدْرِكْهُ مَنِيَّتُهُ، وَهُوَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ، ويَأْتِي إلَى النَّاسِ مَا يُحِبُّ أنْ يُؤتَى إلَيْهِ " .

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Vekî‘ nakletti, bize el-A‘meş, Zeyd b. Vehb'den, Abdurrahman b. Abdi Rabbilka‘be'den, Abdullah b. Amr'dan nakletti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kim cehennemden uzaklaştırılıp cennete konulmayı severse, Allah'a ve ahiret gününe iman eder halde eceli onu yakalasın ve insanlara, kendisine yapılmasını sevdiği muameleyi yapsın” .

وقال الإمام أحمد أيضًا: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن أبي سفيان، عن جابر قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول قبل موته بثلاث: "لا يَمُوتَنَّ أحَدُكُمْ إلا وَهُوَ يُحْسِنُ الظَّنَّ بِاللهِ ﷿". ورواه مسلم من طريق الأعمش، به.

İmam Ahmed yine şöyle demiştir: Bize Ebû Muâviye nakletti, bize el-A‘meş, Ebû Süfyân'dan, Câbir'den nakletti; dedi ki: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefatından üç gün önce şöyle buyururken işittim: “Hiçbiriniz Allah'a -azze ve celle- hüsnüzan beslemeden kesinlikle ölmesin .” Bunu Müslim de el-A‘meş tarikiyle bu isnad ile rivayet etmiştir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن بن موسى، حدثنا ابن لَهِيعة، حدثنا [أبو] يونس، عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إنَّ اللهَ قال: أنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي بِي، فإنْ ظَنَّ بِي خَيْرًا فَلَهُ، وَإنْ ظَنَّ شَرا فَلَهُ " .

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hasan b. Mûsâ nakletti, bize İbn Lehîa nakletti, bize [Ebû] Yûnus, Ebû Hüreyre'den, Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) nakletti; O şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah şöyle buyurdu: Ben kulumun bana olan zannı üzereyim; eğer hakkımda hayır zannederse bu kendisinedir, eğer şer zannederse bu da kendisinedir” .

وأصل هذا الحديث ثابت في الصحيحين من وجه آخر، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "يَقُولُ اللهُ [﷿] أنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي بِي" .

Bu hadisin aslı Sahîhayn'da başka bir yoldan Ebû Hüreyre'den sabit olmuştur; demiştir ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Allah [-azze ve celle-] şöyle buyurur: Ben kulumun bana olan zannı üzereyim” .

وقال الحافظ أبو بكر البزّار: حدثنا محمد بن عبد الملك القُرَشي، حدثنا جعفر بن سليمان، عن ثابت -وأحسبه-عن أنس قال: كان رجل من الأنصار مريضًا، فجاءه النبي ﷺ يَعودُه، فوافقه في السوق فسلَّم عليه، فقال له: "كَيْفَ أنْتَ يَا فُلانُ؟ " قال بخير يا رسول الله، أرجو الله وأخاف ذنوبي. فقال رسول الله ﷺ: "لا يَجْتَمِعَانِ فِي قَلْبِ عَبْدٍ فِي هَذَا الْمَوْطِنِ إلا أعْطَاهُ اللهُ مَا يَرْجُو وآمَنَهُ ممَّا يَخَافُ".

Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdilmelik el-Kureşî nakletti, bize Ca‘fer b. Süleyman, Sâbit'ten -ve zannedersem- Enes'ten nakletti; dedi ki: Ensardan bir adam hastaydı. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu ziyarete geldi; onunla çarşıda karşılaşıp selâm verdi ve ona: “Nasılsın ey filân?” buyurdu. O da : “İyiyim ey Allah'ın Resûlü, Allah'tan [rahmetini] umuyor, günahlarımdan da korkuyorum” dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bu makamda bir kulun kalbinde bu ikisi bir arada bulunursa, Allah mutlaka ona umduğunu verir ve korktuğundan da onu emin kılar” buyurdu.

ثم قال: لا نعلم رواه عن ثابت غير جعفر بن سليمان. وهكذا رواه الترمذي، والنسائي، وابن ماجة من حديثه، ثم قال الترمذي: غريب. وقد رواه بعضهم عن ثابت مرسلا .

Sonra [el-Bezzâr]: “Bunu Sâbit'ten Ca‘fer b. Süleyman'dan başka rivayet edeni bilmiyoruz” dedi. Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce de onun hadisinden bunu böylece rivayet etmişlerdir; sonra Tirmizî: “Gariptir; bazısı bunu Sâbit'ten mürsel olarak rivayet etmiştir” demiştir.

فأما الحديث الذي رواه الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شُعبة، عن أبي بِشْر، عن

İmâm Ahmed'in rivayet ettiği hadise gelince: Bize Muhammed b. Ca‘fer nakletti, [o şöyle dedi]: Bize Şu‘be, Ebû Bişr'den nakletti, [o da]...

يوسف بن مَاهُك، عن حكيم بن حِزَام قال: بايعتُ رسولَ الله ﷺ على ألا أخِرَّ إلا قائما. ورواه النسائي في سننه عن إسماعيل بن مسعود، عن خالد بن الحارث، عن شعبة، به، وترجم عليه فقال: (باب كيف يخر للسجود) ثم ساقه مثله فقيل: معناه: على ألا أموت إلا مسلمًا، وقيل: معناه: [على] ألا أُقتل إلا مُقبِلا غير مُدبِر، وهو يرجع إلى الأول.

...Yûsuf b. Mâhek'ten, Hakîm b. Hizâm'dan; dedi ki: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadece ayakta olduğum halde yıkılmak (can vermek) üzere biat ettim. Bunu Nesâî de Sünen'inde İsmâîl b. Mes‘ûd'dan, Hâlid b. el-Hâris'ten, Şu‘be'den bu isnad ile rivayet etmiş ve buna bir başlık koyarak şöyle demiştir: (Secdeye nasıl kapanılacağı babı) Sonra hadisi benzer şekilde sevk etmiştir . Şöyle denilmiştir: Bunun anlamı: "Yalnızca Müslüman olarak ölmek üzere [biat ettim]" demektir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı: "[Yalnızca] arkamı dönüp kaçmaksızın, öne atılarak öldürülmek üzere [biat ettim]" demektir ki bu da ilk manaya racidir.

وقوله: (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلا تَفَرَّقُوا) قيل (بِحَبْلِ اللَّهِ) أي: بعهد الله، كما قال في الآية بعدها: {ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ} [آل عمران: ١١٢] أي بعهد وذمة وقيل: {بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ} يعني: القرآن، كما في حديث الحارث الأعور، عن علِيّ مرفوعا في صفة القرآن: "هُوَ حَبْلُ اللهِ الْمتِينُ، وَصِرَاطُهُ الْمُسْتَقِيمُ".

Âyetteki (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلا تَفَرَّقُوا) [ifadesine gelince;] (بِحَبْلِ اللَّهِ) ifadesinin "Allah'ın ahdine" anlamına geldiği söylenmiştir; nitekim bundan sonraki ayette şöyle buyurmuştur: {ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ} [Âl-i İmrân: 112] “Onlar nerede bulunurlarsa bulunsunlar -Allah'ın ahdine ve insanların ahdine sığınanlar müstesna- üzerlerine zillet damgası vurulmuştur.” Yani bir ahit ve güvence ile . {بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ} ifadesinin "Kur'an" anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim el-Hâris el-A‘ver'in Ali'den merfu olarak Kur'an'ın vasfı hakkında rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmuştur: “O, Allah'ın sağlam ipi ve O'nun dosdoğru yoludur.”

وقد وَرَدَ في ذلك حديث خاص بهذا المعنى، فقال الإمام الحافظ أبو جعفر الطبري: حدثنا سعيد بن يحيى الأموي، حدثنا أسباط بن محمد، عن عبد الملك بن أبي سليمان العَرْزَمي، عن عطية عن [أبي] سعيد قال: قال رسول الله ﷺ: "كِتَابُ اللهِ، هو حَبْلُ اللهِ الْمَمْدُودُ مِنَ السَّمَاءِ إلَى الأرْضِ" .

Bu hususta bu manada özel bir hadis de varid olmuştur. İmam Hâfız Ebû Ca‘fer et-Taberî şöyle demiştir: Bize Saîd b. Yahyâ el-Emevî nakletti, bize Esbât b. Muhammed, Abdülmelik b. Ebî Süleymân el-Arzemî'den, Atiyye'den, [Ebû] Saîd'den nakletti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Allah'ın Kitabı; O, gökten yere uzatılmış Allah'ın ipidir” .

وروى ابن مَرْدُويَه من طريق إبراهيم بن مسلم الهَجَريّ، عن أبي الأحْوَص، عن عبد الله ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هو حَبْلُ اللهِ الْمتِينُ، وهو النور المبين وهُوَ الشِّفَاءُ النَّافِعُ، عِصْمةٌ لِمَنْ تَمَسَّكَ بِهِ، ونَجَاةٌ لِمَنِ اتَّبَعَهُ" .

İbn Merdûye de İbrâhîm b. Müslim el-Hecerî tarikiyle, Ebü'l-Ahvas'tan, Abdullah'tan (radıyallâhu anh) rivayet etti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Şüphesiz ki bu Kur'an, Allah'ın sağlam ipidir, apaçık nurudur ve fayda veren şifasıdır. Ona sarılan için bir korunma, ona uyan için bir kurtuluştur” .

وُروي من حديث حذيفة وزيد بن أرقم نحو ذلك. [وقال وَكِيع: حدثنا الأعمش عن أبي وائل قال: قال عبد الله: إن هذا الصراط محتضر تحضره الشياطين، يا عبد الله، بهذا الطريق هلم إلى الطريق، فاعتصموا بحبل الله فإن حبل الله القرآن] .

Huzeyfe ve Zeyd b. Erkam'ın hadisinden de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir. [Vekî‘ dedi ki: Bize el-A‘meş, Ebû Vâil'den nakletti; dedi ki: Abdullah şöyle dedi: Şüphesiz bu dosdoğru yol hazır bulunulandır, şeytanlar orada hazır bulunur: ‘Ey Allah'ın kulu, bu yoldan gel, yola gel!’ [derler]. Öyleyse Allah'ın ipine sarılın; çünkü Allah'ın ipi Kur'an'dır] .

وقوله: (وَلا تَفَرَّقُوا) أمَرَهُم بالجماعة ونهاهم عن التفرقة وقد وردت الأحاديثُ المتعددة بالنهي عن التفرق والأمر بالاجتماع والائتلاف كما في صحيح مسلم من حديث سُهَيل بن أبي صالح، عن أبيه، عن أبي هريرة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "إنَّ اللهَ يَرْضَى لَكُمْ ثَلاثًا، وَيَسْخَطُ لَكُمْ ثَلاثًا، يَرْضى لَكُمْ: أنْ تَعْبدُوهُ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وأنْ تَعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعًا وَلا تَفَرَّقُوا، وأنْ تُنَاصِحُوا مَنْ وَلاهُ اللهُ أمْرَكُمْ؛ وَيَسْخَطُ لَكُمْ ثَلاثًا: قيلَ وَقَالَ، وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ، وإِضَاعَةَ الْمَالِ".

Âyetteki: { وَلَا تَفَرَّقُوا } “ve ayrılığa düşmeyin” buyruğuyla [Allah Teâlâ] onlara birlik ve beraberlik içinde olmayı (cemaati) emretmiş, tefrikadan (ayrılığa düşmekten) nehyetmiştir. Nitekim ayrılıktan nehyeden, birleşmeyi ve kaynaşmayı emreden pek çok hadis varit olmuştur. Sahîh-i Müslim'de Süheyl b. Ebî Sâlih tarikiyle, babasından, onun da Ebû Hüreyre'den naklettiği şu hadis-i şerifte olduğu gibi; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: « إنَّ اللهَ يَرْضَى لَكُمْ ثَلاثًا، وَيَسْخَطُ لَكُمْ ثَلاثًا، يَرْضى لَكُمْ: أنْ تَعْبدُوهُ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وأنْ تَعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعًا وَلا تَفَرَّقُوا، وأنْ تُنَاصِحُوا مَنْ وَلاهُ اللهُ أمْرَكُمْ؛ وَيَسْخَطُ لَكُمْ ثَلاثًا: قيلَ وَقَالَ، وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ، وإِضَاعَةَ الْمَالِ » «Şüphesiz Allah sizin için üç şeyden razı olur, üç şeyden de hoşlanmaz. Sizin için razı olduğu şeyler: Yalnızca O'na ibadet etmeniz ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanız, hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılıp ayrılığa düşmemeniz ve Allah'ın işlerinize yetkili kıldığı idarecilere samimiyetle nasihatte bulunup [hayırhah olmanızdır]. Sizin için hoşlanmadığı üç şey ise: Dedikodu (kîl u kâl / dendi-denildi), yersiz ve çokça soru sormak ve malı ziyan etmektir.»

وقد ضُمِنتْ لهم العِصْمةُ، عند اتفاقهم، من الخطأ، كما وردت بذلك الأحاديث المتعددة أيضًا، وخِيفَ عليهم الافتراق، والاختلاف، وقد وقع ذلك في هذه الأمة فافترقوا على ثلاث وسبعين فرقة، منها فرقة ناجية إلى الجنة ومُسَلمة من عذاب النار، وهم الذين على ما كان عليه رسولُ الله ﷺ وأصحابه.

Yine bu hususta pek çok hadisin varid olduğu üzere, icmâ ettiklerinde onlar için hatadan korunmuşluk teminat altına alınmış, ayrılığa ve ihtilafa düşmelerinden ise endişe edilmiştir. Nitekim bu durum bu ümmette vuku bulmuş ve yetmiş üç fırkaya ayrılmışlardır. Bunlardan bir fırka Cennet'e giden ve Cehennem azabından kurtulan fırkadır ki onlar da Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabının üzerinde bulunduğu yol üzere olanlardır.

وقوله: (وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا [وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا] ) إلى آخر الآية، وهذا السياق في شأن الأوْس والخَزْرَج، فإنه كانت بينهم حُروبٌ كثيرة في الجاهلية، وعداوة شديدة وضغائن، وإحَنٌ وذُحُول طال بسببها قتالهم والوقائع بينهم، فلما جاء الله بالإسلام فدخل فيه من دخل منهم، صاروا إخوانا متحابين بجلال الله، متواصلين في ذات الله، متعاونين على البر والتقوى، قال الله تعالى: {هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ * وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} إلى آخر الآية، وهذا السياق في شأن الأوْس والخَزْرَج، فإنه كانت بينهم حُروبٌ كثيرة في الجاهلية، وعداوة شديدة وضغائن، وإحَنٌ وذُحُول طال بسببها قتالهم والوقائع بينهم، فلما جاء الله بالإسلام فدخل فيه من دخل منهم، صاروا إخوانا متحابين بجلال الله، متواصلين في ذات الله، متعاونين على البر والتقوى، قال الله تعالى: {هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ * وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ [إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ]} [الأنفال: ٦٢] كانوا على شفا حُفْرة من النار بسبب كفرهم، فأبعدهم الله منها: أنْ هَدَاهُم للإيمان. وقد امتن عليهم بذلك رسولُ الله ﷺ يوم قَسَم غنائم حُنَيْنٍ، فَعتَبَ من عتب منهم لمّا فَضَّل عليهم في القِسْمَة بما أراه الله، فخطبهم فقال: "يَا مَعْشَرَ الأنْصَارِ، ألَمْ أجدْكُمْ ضُلالا فَهَدَاكُمُ اللهُ بِي، وَكُنْتُمْ مُتَفَرِّقِينَ فَألَّفَكُمُ اللهُ بِي، وَعَالَةً فأغْنَاكُمْ اللهُ بِي؟ " كلما قال شيئا قالوا: الله ورسوله أمنّ.

Âyetteki (وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا [وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا] ) buyruğundan ayetin sonuna kadar olan kısma gelince; bu bağlam Evs ve Hazrec hakkındadır. Çünkü Câhiliye devrinde onların aralarında pek çok savaşlar, şiddetli düşmanlık, kinler, husumetler ve kan davaları vardı ki bu yüzden aralarındaki çatışmalar ve hadiseler uzayıp gitmişti. Allah İslam'ı getirip de onlardan girenler İslam'a girince, Allah'ın celâli sayesinde birbirini seven, Allah rızası için bağlarını sürdüren, iyilik ve takva üzere yardımlaşan kardeşler oldular. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ * وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen, onların kalplerini uzlaştıran O'dur. Eğer yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın, yine de onların kalplerini uzlaştıramazdın. Fakat Allah onların aralarını uzlaştırdı. Şüphesiz O, Azîz'dir, Hakîm'dir.” ayetin sonuna kadar; bu bağlam Evs ve Hazrec hakkındadır. Çünkü Câhiliye devrinde onların aralarında pek çok savaşlar, şiddetli düşmanlık, kinler, husumetler ve kan davaları vardı ki bu yüzden aralarındaki çatışmalar ve hadiseler uzayıp gitmişti. Allah İslam'ı getirip de onlardan girenler İslam'a girince, Allah'ın celâli sayesinde birbirini seven, Allah rızası için bağlarını sürdüren, iyilik ve takva üzere yardımlaşan kardeşler oldular. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ * وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ [إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ]} [el-Enfâl: 62] “Seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen, onların kalplerini uzlaştıran O'dur. Eğer yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın, yine de onların kalplerini uzlaştıramazdın. Fakat Allah onların aralarını uzlaştırdı. [Şüphesiz O, Azîz'dir, Hakîm'dir.]” Küfürleri sebebiyle ateşten bir çukurun tam kenarındaydılar; Allah onları imana hidayet etmek suretiyle oradan uzaklaştırdı [ve kurtardı]. Nitekim Huneyn ganimetlerini taksim ettiği gün Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu onlara hatırlatıp başa kakmıştı; zira Allah'ın kendisine gösterdiği şekilde taksimatta başkalarını onlara üstün tutunca onlardan sitem edenler sitem etmişti . Bunun üzerine onlara hitap edip şöyle buyurdu: “Ey Ensar topluluğu! Sizi sapıklık içinde bulup da Allah benim vasıtamla size hidayet vermedi mi? Sizler dağınık halde iken Allah benim vasıtamla kalplerinizi kaynaştırmadı mı? Sizler yoksul iken Allah benim vasıtamla sizi zengin kılmadı mı?” O her ne söylediyse onlar: “Allah ve Resûlü daha çok lütuf ve ihsan sahibidir” dediler.

وقد ذكر محمد بن إسحاق بن يَسار وغيره: أن هذه الآية نزلت في شأن الأوس والخزرج، وذلك أن رجلا من اليهود مَرَّ بملأ من الأوس والخزرج، فساءه ما هُمْ عليه من الاتفاق والألْفَة، فبعث رجلا معه وأمره أن يجلس بينهم ويذكرهم ما كان من حروبهم يوم بُعَاث وتلك الحروب، ففعل، فلم يزل ذلك دأبُه حتى حميت نفوس القوم وغضب بعضهم على بعض، وتثاوروا، ونادوا بشعارهم وطلبوا أسلحتهم، وتواعدوا إلى الحرة، فبلغ ذلك النبي ﷺ فأتاهم فجعل يُسكِّنهم ويقول: "أبِدَعْوَى الجَاهِلِيَّةِ وأَنَا بَيْنَ أظْهُرِكُمْ؟ " وتلا عليهم هذه الآية، فندموا على ما كان منهم، واصطلحوا وتعانقوا، وألقوا السلاح، ﵃ وذكر عِكْرِمة أن ذلك نزل فيهم حين تثاوروا في قضية الإفْك. والله أعلم.

Muhammed b. İshâk b. Yesâr ve başkaları, bu ayetin Evs ve Hazrec hakkında indiğini zikretmişlerdir. Şöyle ki: Yahudilerden bir adam, Evs ve Hazrec'den ileri gelen bir topluluğun yanından geçti ve onların aralarındaki birlik ve kaynaşmışlık hali hoşuna gitmedi. Bunun üzerine yanında bulunan bir adamı gönderip aralarına oturmasını ve onlara Buâs günündeki ve diğer savaşlardaki çarpışmalarını hatırlatmasını emretti. O da bunu yaptı ve topluluğun damarları kabarıp birbirlerine öfkeleninceye kadar bu tutumunu sürdürdü. Neticede birbirlerine karşı ayaklandılar, [Cahiliye devrindeki] kabile sloganlarıyla çağrıda bulundular, silahlarını istediler ve Harre mevkiinde buluşmak üzere sözleştiler. Bu durum Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaşınca hemen yanlarına geldi, onları teskin etmeye başlayarak şöyle buyurdu: «Ben henüz aranızdayken hâlâ Cahiliye davası mı güdüyorsunuz?» Ardından onlara bu ayeti okudu. Bunun üzerine yaptıklarına pişman oldular, barıştılar, sarıldılar ve silahları bıraktılar (radıyallâhu anhum). İkrime ise bunun, İfk hadisesinde birbirlerine karşı ayaklandıklarında haklarında indiğini zikretmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

{وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٠٥) يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١٠٧) تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ (١٠٨)}

{وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٠٥) يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١٠٧) تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ (١٠٨)} “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (104) Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın. İşte onlar için büyük bir azap vardır. (105) O gün bazı yüzler ağarır, bazı yüzler kararır. Yüzleri kararanlara: ‘İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmekte olduğunuz şeyden ötürü tadın azabı!’ [denilir]. (106) Yüzleri ağaranlar ise Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (107) İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez. (108)”

يقول تعالى: (وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ) أي: منتصبة للقيام بأمر الله، في الدعوة إلى الخير، والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) قال الضحاك: هم خاصّة الصحابة وخاصة الرُّواة، يعني: المجاهدين والعلماء.

Allah Teâlâ şöyle buyurur: (وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ) Yani: Hayra çağırmak, iyiliği emredip kötülükten menetmek suretiyle Allah'ın emrini yerine getirmek üzere tayin edilmiş bir topluluk bulunsun. (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) Dahhâk şöyle demiştir: Onlar ashabın ve râvilerin seçkinleridir; yani mücahitler ve âlimlerdir.

وقال أبو جعفر الباقر: قرأ رسول الله ﷺ: (وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ) ثم قال: "الْخَيْرُ اتِّبَاعِ القُرآنِ وَسُنَّتِي" رواه ابن مردويه.

Ebû Ca‘fer el-Bâkır şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): (وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ) ayetini okudu, sonra: “Hayır, Kur'an'a ve benim sünnetime uymaktır” buyurdu. Bunu İbn Merdûye rivayet etmiştir.

والمقصود من هذه الآية أن تكون فرْقَة من الأمَّة متصدية لهذا الشأن، وإن كان ذلك واجبا على كل فرد من الأمة بحسبه، كما ثبت في صحيح مسلم عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "مَنْ رَأَى مِنْكُمْ مُنْكَرًا فَلْيُغَيِّرْهُ بِيَده، فَإنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ، فَإنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِهِ، وَذَلِكَ أضْعَفُ الإيمَانِ". وفي رواية: "وَلَيْسَ وَرَاءَ ذَلِكَ مِنَ الإيمَانِ حَبَّةُ خَرْدَلٍ" .

Bu ayetten kastedilen; her ne kadar bu vazife ümmetin her ferdine kendi durumuna göre farz olsa da, bu işi ümmetten bir grubun üstlenmesidir. Nitekim Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Sizden kim bir kötülük görürse onu eliyle düzeltsin; buna gücü yetmezse diliyle, buna da gücü yetmezse kalbiyle [buğzetsin] ki bu imanın en zayıf derecesidir.” Bir rivayette ise: “Bunun ötesinde hardal tanesi kadar bile iman yoktur” buyrulmuştur .

وقال الإمام أحمد: حدثنا سليمان الهاشمي، أخبرنا إسماعيل بن جعفر، أخبرني عَمْرو بن أبي عمرو، عن عبد الله بن عبد الرحمن الأشهلي، عن حذيفة بن اليمان، أن النبي ﷺ قال: "وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِه لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ولَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ، أَوْ لَيُوشِكَنَّ اللهُ أنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عِقَابًا مِنْ عِنْدِهِ، ثُمَّ لَتَدْعُنَّهُ فَلا يَسْتَجِيبُ لَكُمْ".

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Süleymân el-Hâşimî nakletti, bize İsmâîl b. Ca‘fer haber verdi, bana Amr b. Ebî Amr, Abdullah b. Abdirrahmân el-Eşhelî'den, Huzeyfe b. el-Yemân'dan haber verdi ki Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, ya iyiliği emreder kötülükten menedersiniz ya da Allah'ın katından üzerinize bir ceza göndermesi pek yakındır; sonra O'na dua edersiniz de size icabet etmez.”

ورواه الترمذي، وابن ماجة، من حديث عَمْرو بن أبي عمرو، به وقال الترمذي: حسن والأحاديث في هذا الباب كثيرة مع الآيات الكريمة كما سيأتي تفسيرها في أماكنها.

Bunu Tirmizî ve İbn Mâce, Amr b. Ebî Amr hadisinden bu isnad ile rivayet etmişlerdir; Tirmizî: “Hasendir” demiştir . İleride yerlerinde tefsirleri geleceği üzere, yüce ayetlerle birlikte bu babda hadisler pek çoktur.

ثم قال تعالى: (وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ [وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ] ) ينهى هذه الأمة أن تكون كالأمم الماضية في تفرقهم واختلافهم، وتركهم الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر مع قيام الحجة عليهم.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ [وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ] ) Bu ümmetin, aleyhlerine delil ikame edilmiş olmasına rağmen ayrılığa ve ihtilafa düşen, iyiliği emredip kötülükten menetmeyi terk eden geçmiş ümmetler gibi olmasını nehyetmektedir.

قال الإمام أحمد: حدثنا أبو المغيرة، حدثنا صَفْوان، حدثني أزْهَر بن عبد الله الْهَوْزَنِي عن

İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebü'l-Mugîre rivayet etti, bize Safvân rivayet etti, bana Ezher b. Abdillâh el-Hevzenî rivayet etti, o da...

أبي عامر عبد الله بن لُحَيٍّ قال: حججنا مع معاوية بن أبي سفيان، فلما قدمنا مكة قام حين صلى [صلاة] الظهر فقال: إن رسول الله ﷺ قال: "إنَّ أهْلَ الْكَتَابَيْنِ افْتَرَقُوا في دِينِهِمْ عَلَى ثنتيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً، وإنَّ هذِهِ الأمَّةَ سَتَفْتَرِقُ عَلَى ثَلاثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً -يعني الأهواء-كُلُّهَا فِي النَّار إلا وَاحِدَةٌ، وَهِيَ الْجَمَاعَةُ، وَإِنَّهُ سَيَخْرُجُ فِي أُمَّتِي أَقْوَامٌ تُجَارى بِهِمْ تِلْكَ الأهْواء، كَمَا يَتَجَارى الكَلبُ بصَاحِبِهِ، لا يَبْقَى مِنْهُ عِرْقٌ وَلا مَفْصِلٌ إلا دَخَلَهُ. واللهِ -يَا مَعْشَر العَربِ-لَئِنْ لَمْ تَقُومُوا بِمَا جاء بِهِ نَبِيُّكُمْ ﷺ لَغَيْرُكم مِن النَّاسِ أحْرَى ألا يَقُومَ بِهِ".

Ebû Âmir Abdullah b. Lühayy'dan ; dedi ki: Muâviye b. Ebî Süfyân ile birlikte hac yaptık. Mekke'ye geldiğimizde öğle [namazını] kıldığı vakit ayağa kalkıp şöyle dedi: Şüphesiz Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “İki Kitap ehli (Yahudi ve Hıristiyanlar) dinlerinde yetmiş iki fırkaya ayrıldılar. Bu ümmet ise yetmiş üç fırkaya -yani hevalara- ayrılacaktır. Biri hariç hepsi ateştedir; o da cemaattir. Ümmetimden birtakım topluluklar çıkacak ve kuduz hastalığının sahibine sirayet ettiği gibi o hevalar da onlara sirayet edecek, onlarda sirayet etmediği hiçbir damar ve eklem kalmayacaktır. Allah'a yemin olsun ki ey Arap topluluğu, eğer sizler Peygamberinizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği şeye sahip çıkıp onu ikame etmezseniz, insanlardan sizden başkaları onu hiç yerine getirmemeye daha layıktır.”

وهكذا رواه أبو داود، عن أحمد بن حنبل ومحمد بن يحيى، كلاهما عن أبي المغيرة -واسمه عبد القدوس بن الحجاج الشامي-به، وقد رُوي هذا الحديث من طرق .

Bunu Ebû Dâvûd da Ahmed b. Hanbel ve Muhammed b. Yahyâ'dan, her ikisi de Ebü'l-Mugîre'den -ki adı Abdülkuddûs b. el-Haccâc eş-Şâmî'dir- bu isnad ile böylece rivayet etmiştir. Bu hadis çeşitli tarzlardan rivayet edilmiştir .

وقوله تعالى: (يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ) يعني: يوم القيامة، حين تبيض وجوه أهل السنة والجماعة، وتسودّ وجوه أهل البِدْعَة والفرقة، قاله ابن عباس، ﵄ .

Allah Teâlâ'nın: (يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ) buyruğu; yani Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in yüzlerinin ağaracağı, bidat ve tefrika ehlinin yüzlerinin kararacağı kıyamet gününü kastetmektedir; bunu İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) söylemiştir .

(فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ) قال الحسن البصري: وهم المنافقون: (فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ) وهذا الوصف يَعُمّ كل كافر.

(فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ) Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: Onlar münafıklardır. (فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ) Bu niteleme bütün kâfirleri kapsar.

(وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ) يعني: الجنة، ماكثون فيها أبدا لا يبغون عنها حوَلا. وقد قال أبو عيسى الترمذي عند تفسير هذه الآية: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا وَكِيع، عن رَبِيع -وهو ابن صَبِيح -وحَمَّاد بن سلمة، عن أبي غالب قال: رأى أبو أمامة رءوسا منصوبة على دَرَج دمشق، فقال أبو أمامة: كلاب النار، شر قتلى تحت أديم السماء، خَيْرُ قتلى من قتلوه، ثم قرأ: (يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ) إلى آخر الآية. قلت لأبي أمامة: أنت سمعته من رسول الله ﷺ؟ قال: لو لم أسمعه إلا مرة أو مرتين أو ثلاثا أو أربعا -حتى عَدّ سبعا-ما حَدّثتكموه.

(وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ) Yani: Cennet'tedirler, orada ebedî kalıcıdırlar, oradan başka bir yere ayrılmak istemezler. Ebû Îsâ et-Tirmizî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize Ebû Küreyb nakletti, bize Vekî‘, Rebî‘den -ki o İbn Sabîh'tir - ve Hammâd b. Seleme'den, Ebû Gâlib'den nakletti; dedi ki: Ebû Ümâme, Şam merdivenlerine dikilmiş başlar gördü ve şöyle dedi: ‘Cehennem köpekleri! Gök kubbe altında öldürülmüşlerin en şerlileri! Öldürdükleri kimseler ise öldürülenlerin en hayırlısıdır.’ Sonra: (يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ) ayetini sonuna kadar okudu. Ebû Ümâme'ye: ‘Bunu Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizzat işittin mi?’ dedim. Dedi ki: ‘Eğer onu bir, iki, üç veya dört kez -yediye kadar saydı- işitmemiş olsaydım size rivayet etmezdim.’

ثم قال: هذا حديث حسن: وقد رواه ابن ماجة من حديث سفيان بن عيينة عن أبي غالب، وأخرجه أحمد في مسنده، عن عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن أبي غالب، بنحوه . وقد روى ابن مَرْدُويَه عند تفسير هذه الآية، عن أبي ذر، حديثًا مطولا غريبا عجيبا جدا.

Sonra: ‘Bu hasen bir hadistir’ dedi. Bunu İbn Mâce de Süfyân b. Uyeyne'nin Ebû Gâlib'den rivayetiyle rivayet etmiş, Ahmed de Müsned'inde Abdürrezzâk'tan, Ma‘mer'den, Ebû Gâlib'den benzer şekilde tahrîc etmiştir . İbn Merdûye de bu ayetin tefsirinde Ebû Zer'den oldukça uzun, garip ve çok acayip bir hadis rivayet etmiştir.

ثم قال [تعالى] (تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ) أي: هذه آيات الله وحُجَجُه وبيناته (نَتْلُوهَا عَلَيْكَ) يا محمد (بِالْحَقِّ) أي: نكشف ما الأمر عليه في الدنيا والآخرة.

Sonra [Teâlâ] şöyle buyurmuştur: (تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ) Yani: Bunlar Allah'ın ayetleri, delilleri ve beyanlarıdır. (نَتْلُوهَا عَلَيْكَ) Ey Muhammed! (بِالْحَقِّ) Yani: Dünyada ve ahirette işin aslı ne ise onu sana açıklıyoruz .

(وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ) أي: ليس بظالم لهم بل هو الحَكَم العدل الذي لا يجور؛ لأنه القادر

{وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ} “Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez.” Yani: Onlara zulmedici değildir; bilakis O, asla haksızlık etmeyen el-Hakem'dir (hüküm veren), el-Adl'dir (mutlak adalet sahibidir); çünkü O, güç yetirendir

على كل شيء، العالم بكل شيء، فلا يحتاج مع ذلك إلى أن يظلم أحدا من خلقه؛

her şeye [gücü yetendir], her şeyi bilendir; bu sebeple mahlûkatından hiçbir kimseye zulmetmeye ihtiyacı yoktur.

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأُمُورُ (١٠٩)}

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأُمُورُ (١٠٩)} “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür. (109)”

ولهذا قال (وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ) أي: الجميع ملْك له وعبيد له. (وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ) أي: هو المتصرف في الدنيا والآخرة، الحاكم في الدنيا والآخرة.

Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ) Yani: Hepsi O'nun mülkü ve O'nun kullarıdır. (وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ) Yani: Dünyada da ahirette de tasarruf sahibi O'dur, dünyada da ahirette de Hükümran O'dur.

{كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ (١١٠) لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلا أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الأَدْبَارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ (١١١) ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢)}

{كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ (١١٠) لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلا أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الأَدْبَارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ (١١١) ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢)} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten meneder ve Allah'a inanırsınız. Kitap ehli de inansaydı elbette kendileri için hayırlı olurdu. İçlerinden inananlar da vardır; fakat çokları yoldan çıkmış fasıklardır. (110) Onlar size eziyetten başka bir zarar veremezler. Sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar; sonra kendilerine yardım da edilmez. (111) Onlar nerede bulunurlarsa bulunsunlar -Allah'ın ahdine ve insanların ahdine sığınanlar müstesna- üzerlerine zillet damgası vurulmuştur; Allah'ın gazabına uğramışlar ve üzerlerine miskinlik damgası vurulmuştur. Bu, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları yüzündendir. (112)”

يخبر تعالى عن هذه الأمة المحمدية بأنهم خير الأمم فقال: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ).

Allah Teâlâ bu Muhammedî ümmetin en hayırlı ümmet olduğunu haber vererek şöyle buyurmuştur: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ).

قال البخاري: حدثنا محمد بن يوسف، عن سفيان، عن مَيْسَرة، عن أبي حازم، عن أبي هريرة: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ) قال: خَيْرَ الناس للناس، تأتون بهم السلاسل في أعناقهم حتى يدخلوا في الإسلام .

Buhârî şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Yûsuf, Süfyân'dan, Meysere'den, Ebû Hâzim'den, Ebû Hüreyre'den nakletti: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ) ayeti hakkında dedi ki: "İnsanlar için insanların en hayırlısısınız; boyunlarında zincirlerle onları getirirsiniz , nihayet İslam'a girerler" .

وهكذا قال ابن عباس، ومُجاهد، وعِكْرِمة، وعَطاء، والربيع بن أنس، وعطية العَوْفيّ: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ) يعني: خَيْرَ الناس للناس.

İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Atâ, er-Rebî‘ b. Enes ve Atiyye el-Avfî de (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ) ayeti hakkında böylece: "İnsanlar için insanların en hayırlısısınız" demişlerdir.

والمعنى: أنهم خير الأمم وأنفع الناس للناس؛ ولهذا قال: (تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ)

Bunun anlamı: Onlar ümmetlerin en hayırlısı ve insanlar için insanların en faydalısıdır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ)

قال الإمام أحمد: حدثنا أحمد بن عبد الملك، حدثنا شريك، عن سِماك، عن عبد الله بن عُمَيرة عن زوج [ذُرّةَ] بنت أبي لَهَب، [عن درة بنت أبي لهب] قالت: قام رجل إلى النبي ﷺ وهو على المنبر، فقال: يا رسول الله، أيّ الناس خير؟ فقال: "خَيْرُ النَّاسِ أقْرَؤهُمْ وأتقاهم للهِ، وآمَرُهُمْ بِالمعروفِ، وأنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَأَوْصَلُهُمْ لِلرَّحِمِ" .

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Abdilmelik nakletti, bize Şerîk, Simâk'tan, Abdullah b. Umeyre'den, Ebû Leheb'in kızı Dürre'nin eşinden, [Ebû Leheb'in kızı Dürre'den] nakletti; o şöyle demiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) minberde iken bir adam ayağa kalkıp: ‘Ey Allah'ın Resûlü, insanların en hayırlısı kimdir?’ dedi. Şöyle buyurdu: “İnsanların en hayırlısı; Kur'an'ı en iyi okuyanları, Allah'tan en çok sakınanları, iyiliği en çok emredip kötülükten en çok menedenleri ve akrabalık bağını en çok gözetenleridir” .

ورواه أحمد في مسنده، والنسائي في سننه، والحاكم في مستدركه، من حديث سماك، عن سعيد بن جُبَير عن ابن عباس في قوله: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ) قال: هم الذين هاجروا مع رسول الله ﷺ من مكة إلى المدينة.

Bunu Ahmed Müsned'inde, Nesâî Sünen'inde ve Hâkim Müstedrek'inde Simâk'tan, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” ayeti hakkında [İbn Abbâs] şöyle demiştir: “Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke'den Medine'ye hicret edenlerdir.”

والصحيح أن هذه الآية عامةٌ في جميع الأمة، كل قَرْن بحسبه، وخير قرونهم الذين بُعثَ فيهم رسول الله ﷺ، ثم الذين يَلونهم، ثم الذين يلونهم، كما قال في الآية الأخرى: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} أي: خيارا {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ [وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا] } الآية.

Sahih olan ise, bu ayetin her asır kendi derecesine göre olmak üzere bütün ümmet hakkında genel olduğudur. Onların en hayırlı nesli ise içlerinde Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderildiği nesildir , sonra onların ardından gelenler, sonra da onların ardından gelenlerdir. Nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} yani hayırlı [bir ümmet yaptık] {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ [وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا] } “Böylece insanların üzerine şahitler olasınız, [Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun diye sizi vasat (seçkin ve adil) bir ümmet kıldık.]” ayetin tamamı.

وفي مسند الإمام أحمد، وجامع الترمذي، وسنن ابن ماجة، ومستدرك الحاكم، من رواية حكيم بن مُعَاوية بن حَيْدَة، عن أبيه قال: قال رسول الله ﷺ: "أَنْتُمْ تُوفُونَ سَبْعِينَ أُمَّةً، أنْتُمْ خَيْرُهَا، وأنْتُمْ أكْرَمُ عَلَى اللهِ ﷿" .

İmam Ahmed'in Müsned'inde, Tirmizî'nin Câmi'inde, İbn Mâce'nin Sünen'inde ve Hâkim'in Müstedrek'inde Hakîm b. Muâviye b. Hayde'nin babasından rivayetine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Sizler yetmiş ümmeti tamamlarsınız; siz onların en hayırlısı ve Allah -azze ve celle- katında en şereflisisiniz” .

وهو حديث مشهور، وقد حَسَّنه الترمذي. ويروى من حديث معاذ بن جبل، وأبي سعيد [الخدري] نحوه.

Bu meşhur bir hadistir ve Tirmizî onu hasen saymıştır. Muâz b. Cebel ve Ebû Saîd [el-Hudrî'nin] hadisinden de bir benzeri rivayet edilmiştir.

وإنما حازت هذه الأمة قَصَبَ السَّبْق إلى الخيرات بنبيها محمد ﷺ فإنه أشرفُ خلق الله أكرم الرسل على الله، وبعثه الله بشرع كامل عظيم لم يُعْطه نبيًّا قبله ولا رسولا من الرسل. فالعمل [على] منهاجه وسبيله، يقوم القليلُ منه ما لا يقوم العملُ الكثيرُ من أعمال غيرهم مقامه، كما قال الإمام أحمد:

Bu ümmet hayırlara öncülük payesini ancak Peygamberi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) sayesinde elde etmiştir; zira o, mahlûkatın en şereflisi, Allah katında resullerin en keremlisidir. Allah onu, kendisinden önceki hiçbir nebiye ve resullerden hiçbir resule vermediği eksiksiz ve yüce bir şeriatla göndermiştir. Onun yolu ve menheci [üzere] yapılan amelin azı bile, başkalarının amellerinin çoğunun tutamadığı yerini tutar; nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:

حدثنا عبد الرحمن، حدثنا ابن زُهَير، عن عبد الله -يعني ابن محمد بن عقيل-عن محمد بن علي، وهو ابن الحنفية، أنه سمع علي بن أبي طالب، ﵁، يقول: قال رسول الله ﷺ: "أُعْطِيتُ مَا لَمْ يُعْطَ أَحَدٌ مِنْ الأنْبِيَاءِ". فقلنا: يا رسول الله، ما هو؟ قال: " نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ وَأُعْطِيتُ مَفَاتِيحَ الأرْضِ، وَسُمِّيتُ أَحْمَدَ، وَجُعِلَ التُّرَابُ لِي طَهُورًا، وَجُعِلَتْ أُمَّتِي خَيْرَ الأمَمِ". تفرد به أحمد من هذا الوجه، وإسناده حسن .

Bize Abdurrahman nakletti, bize İbn Züheyr, Abdullah'tan -yani İbn Muhammed b. Akîl'den-, Muhammed b. Ali'den -ki o İbnu'l-Hanefiyye'dir- nakletti; o, Ali b. Ebî Tâlib'i (radıyallâhu anh) şöyle derken işitmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Peygamberlerden hiçbirine verilmeyen şeyler bana verildi.” Dedik ki: ‘Ey Allah'ın Resûlü, onlar nedir?’ Buyurdu ki: “Korku ile bana yardım edildi, yeryüzünün anahtarları bana verildi, bana Ahmed ismi verildi, toprak bana temizleyici kılındı ve ümmetim ümmetlerin en hayırlısı kılındı.” Bunu Ahmed bu tarikten tek başına rivayet etmiştir ve isnadı hasendir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو العلاء الحسن بن سَوَّار، حدثنا لَيْث، عن معاوية عن بن أبي حُلَيْس يزيد بن مَيْسَرَةَ قال: سمعت أم الدرداء، ﵂، تقول: سمعت أبا الدرداء يقول: سمعت أبا القاسم ﷺ، وما سمعته يكنيه قبلها ولا بعدها، يقول إنَّ اللهَ تَعَالَى يَقُولُ: "يَا عِيسَى، إنِّي بَاعِثٌ بَعْدَكَ أُمَّةً، إنْ أَصَابَهُمْ مَا يُحِبُّونَ حَمِدُوا وشَكَرُوا، وإنْ أصَابَهُمْ مَا يَكْرَهُونَ احْتَسَبُوا وَصَبَرُوا، وَلا حِلْمَ وَلا عِلْمَ". قال: يَا رَبِّ، كَيْفَ هَذَا لهُمْ، وَلا حِلْمَ وَلا عِلْمَ؟. قال: "أُعْطِيهِمْ مِن حِلْمِي وعلمي".

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Alâ el-Hasan b. Sevvâr nakletti, bize Leys, Muâviye'den, [o da] İbn Ebî Huleys Yezîd b. Meysere'den nakletti; o şöyle dedi: Ümmü'd-Derdâ'yı (radıyallâhu anhâ) şöyle derken işittim: Ebû'd-Derdâ'yı şöyle derken işittim: Ebu'l-Kāsım'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) -ki bundan önce de sonra da onun bu künyeyi kullandığını hiç işitmemiştim- şöyle buyururken işittim: «Şüphesiz Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Ey Îsâ! Şüphesiz Ben, senden sonra öyle bir ümmet göndereceğim ki sevdikleri bir şey başlarına geldiğinde hamd edip şükrederler; hoşlanmadıkları bir şey başlarına geldiğinde ise [sevabını Allah'tan] umup sabrederler; üstelik ne hilimleri ne de ilimleri vardır.” [Îsâ]: “Ey Rabbim! Ne hilimleri ne de ilimleri olmaksızın bu onlarda nasıl olur?” dedi. [Allah Teâlâ]: “Onlara Kendi hilmimden ve ilmimden veririm” buyurdu.»

وقد وردت أحاديثُ يناسب ذكرُها هاهنا:

Burada zikredilmesi uygun düşen hadisler varid olmuştur:

قال الإمام أحمد: حدثنا هاشم بن القاسم، حدثنا المسعودي، حدثنا بُكَيْر بن الأخْنَس، عن رجل، عن أبي بكر الصديق، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "أُعْطِيتُ سَبْعِينَ أَلْفًا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ، وُجُوهُهُمْ كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْر، قُلُوبُهُمْ عَلَى قَلْبِ رَجُلٍ وَاحِدٍ، فَاسْتَزَدْتُ رَبِّي، ﷿، فَزَادَنِي مَعَ كُل وَاحِدٍ سبعين ألفًا". فقال أبو بكر، ﵁: فرأيت أن ذلك آتٍ على أهل القرى، ومصيبٌ من حافات البوادي .

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hâşim b. el-Kāsım nakletti, bize el-Mes‘ûdî nakletti, bize Bükeyr b. el-Ahnes, bir adamdan, Ebû Bekr es-Sıddîk'tan (radıyallâhu anh) nakletti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Bana Cennet'e hesapsız girecek yetmiş bin kişi verildi; yüzleri dolunay gecesindeki ay gibidir, kalpleri tek bir adamın kalbi üzeredir. Rabbimden -azze ve celle- artırmasını istedim, O da her bir kişiyle beraber bana yetmiş bin daha artırdı.” Ebû Bekr (radıyallâhu anh) dedi ki: ‘Gördüm ki bu durum köyleri kuşatacak ve çöllerin kenarlarına kadar ulaşacaktır’ .

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الله بن بكر السهمي، حدثنا هشام بن حسان، عن القاسم بنِ مهران، عن موسى بن عبيد، عن ميمون بن مهران، عن عبد الرحمن بن أبي بكر؛ أن رسول الله ﷺ قال: "إنَّ رَبِّي أعْطَانِي سَبْعِينَ أَلْفًا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ، بِغَيْرِ حِسَابٍ". فقال عمر: يا رسول الله، فهلا استزدته؟ فقال: "اسْتَزَدْتُهُ فَأَعْطَانِي مَعَ كُلِّ رَجُلٍ سَبْعِينَ أَلْفًا ". قال عمر: فهلا استزدته؟ قال: "قَدِ اسْتَزَدْتُهُ فأعْطَانِي هكَذَا". وفرج عبد الله بن بكر بين يديه، وقال عبد الله: وبسط باعيه، وحثا عبد الله، قال هشام: وهذا من الله لا يدرى ما عدده .

Başka bir hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Bekr es-Sehmî nakletti, bize Hişâm b. Hassân, el-Kāsım b. Mihrân'dan, Mûsâ b. Ubeyd'den, Meymûn b. Mihrân'dan, Abdurrahman b. Ebî Bekr'den nakletti; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Rabbim bana Cennet'e hesapsız girecek yetmiş bin kişi verdi.” Bunun üzerine Ömer: ‘Ey Allah'ın Resûlü, O'ndan artırmasını isteseydin ya?’ dedi. Buyurdu ki: “O'ndan artırmasını istedim, O da her adamla beraber bana yetmiş bin kişi verdi.” Ömer: ‘O'ndan artırmasını isteseydin ya?’ dedi. Buyurdu ki: “O'ndan artırmasını istedim, O da bana böylece verdi.” Abdullah b. Bekr iki elinin arasını açtı ; Abdullah dedi ki: Kollarını açtı ve [iki eliyle avuçlayarak] saçtı . Hişâm dedi ki: Bu, Allah'tan [öyle bir lütuftur ki] sayısının ne olduğu bilinmez .

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا أبو اليَمان، حدثنا إسماعيل بن عَيّاش، عن ضَمْضم بن زُرْعة قال: قال شُرَيح بن عبيد: مَرِضَ ثَوْبَان بحِمْص، وعليها عبد الله بن قُرْط الأزْدِي، فلم يَعُدْه، فدخل على ثوبان رجل من الكَلاعيين عائدًا، فقال له ثوبان: [أتكتب؟ قال: نعم: فقال: اكتب، فكتب للأمير عبد الله بن قرط، "من ثوبان] مولى رسول الله ﷺ، أما بعد: فإنه لو كان لموسى وعيسى، ﵉، بحضرتك خَادم لعدته" ثم طوى الكتاب وقال له: أتبلغه إياه؟ فقال: نعم. فانطلقَ الرجلُ بكتابه فدفعه إلى ابن قرط، فلما رآه قام فَزِعا، فقال الناس: ما شأنه؟ أحدث أمر؟ فأتى ثوبان حتى دخل عليه فعاده، وجلس عنده ساعة ثم قام، فأخذ ثوبان بردائه وقال: اجلس حتى أحدثك حديثًا سمعته من رسول الله ﷺ سمعته يقول: "لَيَدْخُلَنَّ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعُونَ ألْفًا، لا حِسَابَ عَلَيْهِمْ وَلا عَذَابَ، مَعَ كُلِّ ألفٍ سَبْعُونَ ألْفًا".

Başka bir hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebü'l-Yemân nakletti, bize İsmâîl b. Ayyâş, Damdam b. Zür‘a'dan nakletti; dedi ki: Şüreyh b. Ubeyd şöyle dedi: Sevbân Humus'ta hastalandı, oranın valisi ise Abdullah b. Kurt el-Ezdî idi ve onu ziyaret etmedi. Kelâîlerden bir adam Sevbân'ın yanına hasta ziyaretine girdi. Sevbân ona: [‘Yazı yazar mısın?’ dedi. ‘Evet’ dedi. ‘Yaz’ dedi; o da Emir Abdullah b. Kurt'a şöyle yazdı: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) azatlısı Sevbân'dan... İmdi, şayet Mûsâ ve İsa'nın (aleyhimesselâm) senin yanında bir hizmetçisi olsaydı onu ziyaret ederdin.] Sonra mektubu katladı ve ona: ‘Bunu ona ulaştırır mısın?’ dedi. Adam: ‘Evet’ dedi. Adam mektubuyla birlikte gitti ve onu İbn Kurt'a verdi. İbn Kurt onu görünce telaşla ayağa kalktı. İnsanlar: ‘Ona ne oldu? Yeni bir hadise mi çıktı?’ dediler. Hemen Sevbân'a gelip yanına girdi, onu ziyaret etti ve yanında bir müddet oturduktan sonra kalktı. Bunun üzerine Sevbân onun ridasından tuttu ve: ‘Otur da sana Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) işittiğim bir hadisi rivayet edeyim; O'nu şöyle buyururken işittim’ dedi: “Ümmetimden yetmiş bin kişi Cennet'e kesinlikle hesapsız ve azapsız girecektir; her bir bin ile beraber yetmiş bin kişi daha vardır.”

تفرد به أحمد من هذا الوجه، وإسناد رجاله كلهم ثقات شاميون حِمْصِيّون فهو حديث صحيح ولله الحمد.

Bunu Ahmed bu vecihten tek başına rivayet etmiştir; ricalinin isnadı hepsi sika, Şamlı ve Humuslulardır ; binaenaleyh bu sahih bir hadistir ve hamd Allah'adır.

طريق أخرى: قال الطبراني: حدثنا عمرو بن إسحاق بن زبْريق الحِمْصي، حدثنا محمد بن

Başka bir tarîk: Taberânî şöyle demiştir: Bize Amr b. İshâk b. Zibrîk el-Hımsî nakletti, bize Muhammed b.

إسماعيل -يعني ابن عَيَّاش-حدثنا أبي، عن ضَمْضَم بن زُرْعة، عن شُرَيح بن عبيد، عن أبي أسماء الرَحَبيّ، عن ثوبان قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إنَّ رَبِّي، ﷿، وَعَدَنِي مِنْ أُمَّتِي سَبْعِينَ ألْفًا لا يُحَاسَبُونَ، مَعَ كُلِّ ألْفٍ سَبْعُونَ ألْفًا". هذا لعله هو المحفوظ بزيادة أبي أسماء الرحبي، بين شريح وبين ثوبان والله أعلم.

İsmâîl -yani İbn Ayyâş- nakletti, bize babam, Damdam b. Zür‘a'dan, Şüreyh b. Ubeyd'den, Ebû Esmâ er-Rahabî'den, Sevbân'dan nakletti; dedi ki: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: “Şüphesiz Rabbim -azze ve celle- ümmetimden hesaba çekilmeyecek yetmiş bin kişiyi, her bir bin ile beraber yetmiş bin kişiyi bana vadetti.” Şüreyh ile Sevbân arasında Ebû Esmâ er-Rahabî ziyadesiyle mahfuz olan belki de budur; en doğrusunu Allah bilir.

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمر، عن قتادة، عن الحسن، عن عمران بن حُصَين، عن ابن مسعود قال: أكثرنا الحديث عند رسول الله ﷺ ذات ليلة، ثم غَدَوْنا إليه فقال: "عُرِضَتْ عَلَيَّ الأنْبِيَاءُ اللَّيْلَةَ بِأُمَمِهَا، فَجَعَلَ النَّبِيُّ يَمُرُّ وَمَعَهُ الثَّلاثَةُ، وَالنَّبِيُّ وَمَعَهُ الْعِصَابَةُ، وَالنَّبِيُّ وَمَعَهُ النَّفَرُ، وَالنَّبِيُّ لَيْسَ مَعَهُ أَحَدٌ، حَتَّى مَرَّ عَلَيَّ مُوسَى، ﵇، ومَعَهُ كَبْكَبَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَأَعْجَبُونِي، فَقُلْتُ: مَنْ هَؤُلاءِ؟ فَقِيلَ لِي: هَذَا أَخُوكَ مُوسَى، مَعَهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ". قال: "قُلْتُ: فَأَيْنَ أُمَّتِي؟ فَقِيلَ: انْظُرْ عَنْ يَمِينِكَ. فَنَظَرْتُ فَإِذَا الظِّرَابُ قَدْ سُدَّ بِوُجُوهِ الرِّجَالِ ثُمَّ قِيلَ لِي انْظُرْ عَنْ يَسَارِكَ فَنَظَرْتُ فَإِذَا الأفُقُ قَدْ سُدَّ بِوُجُوهِ الرِّجَالِ فَقِيلَ لي: قَدْ رَضِيتَ؟ فَقُلْتُ "رَضِيتُ يَا رَبِّ، [رَضِيتُ يَا رَبِّ] " قَالَ: "فَقِيلَ لِي: إِنَّ مَعَ هَؤُلاءِ سَبْعِينَ أَلْفًا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ". فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "فِدَاكُمْ أَبِي وَأُمِّي إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَكُونُوا مِنْ السَّبْعِينَ أَلْفًا فَافْعَلُوا فَإِنْ قَصَّرْتُمْ فَكُونُوا مِنْ أَهْلِ الظِّرَابِ فَإِنْ قَصَّرْتُمْ فَكُونُوا مِنْ أَهْلِ الأفُقِ، فَإِنِّي قَدْ رَأَيْتُ ثَمَّ أُناسًا يَتَهَاوَشُونَ". فَقَامَ عُكاشَةُ بْنُ مِحْصَنٍ فَقَالَ: ادع الله يا رسول الله أن يجعلني منهم. أي من السبعين، فدعا له. فقام رجل آخر فَقَالَ: ادع الله يا رسول الله أن يجعلني منهم فَقَالَ: "قَدْ سَبَقَكَ بِهَا عُكاشَة". قَالَ: ثُمَّ تَحَدَّثْنَا فَقُلْنَا: لمَنْ تُرَوْنَ هؤلاء السبعين الألف؟ قوم وُلِدُوا في الإسلام لم يُشْرِكُوا بالله شيئا حتى ماتوا. فبلغ ذلك النَّبِيَّ ﷺ فقال: "هُمْ الَّذِينَ لا يَكْتَوُونَ وَلا يَسْتَرْقُونَ وَلا يَتَطَيَّرُونَ، وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ" .

Başka bir hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdürrezzâk nakletti, bize Ma‘mer, Katâde'den, el-Hasen'den, İmrân b. Husayn'dan, İbn Mes‘ûd'dan haber verdi; dedi ki: Bir gece Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında çokça konuştuk, sonra sabahleyin O'nun yanına gittik. Şöyle buyurdu: “Bu gece bana peygamberler ümmetleriyle birlikte arz olundu. Peygamber geçmeye başladı, yanında üç kişi vardı; peygamber [geçti], yanında bir topluluk vardı; peygamber [geçti], yanında birkaç kişi vardı; peygamber [geçti], yanında hiç kimse yoktu. Nihayet Mûsâ (aleyhisselâm) İsrâiloğulları'ndan büyük bir kalabalıkla yanımdan geçti. Onlar hoşuma gitti ve: ‘Bunlar kimlerdir?’ dedim. Bana: ‘Bu kardeşin Mûsâ'dır, yanındakiler de İsrâiloğulları'dır’ denildi.” Buyurdu ki: “Dedim ki: ‘Peki benim ümmetim nerede?’ Denildi ki: ‘Sağına bak.’ Baktım, bir de gördüm ki tepeler adamların yüzleriyle dolup kapanmış. Sonra bana: ‘Soluna bak’ denildi. Baktım, bir de gördüm ki ufuk adamların yüzleriyle dolup kapanmış. Bana: ‘Razı oldun mu?’ denildi. Dedim ki: ‘Razı oldum ey Rabbim, [razı oldum ey Rabbim]’ .” Buyurdu ki: “Bana denildi ki: ‘Şüphesiz bunlarla beraber Cennet'e hesapsız girecek yetmiş bin kişi vardır.’” Bunun üzerine Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Anam babam size feda olsun! Eğer o yetmiş bin kişiden olmaya gücünüz yeterse bunu yapın; eğer kusur edip yetmezse tepeler ehlinden olun; eğer buna da gücünüz yetmezse ufuk ehlinden olun; zira ben orada birbirine karışıp dalgalanan nice insanlar gördüm” buyurdu. Bunun üzerine Ukkâşe b. Mıhsan ayağa kalkıp: ‘Dua et ey Allah'ın Resûlü, Allah beni onlardan kılsın’ -yani o yetmiş binden- dedi. O da ona dua etti. Başka bir adam ayağa kalkıp: ‘Dua et ey Allah'ın Resûlü, Allah beni de onlardan kılsın’ dedi. Buyurdu ki: “Bu hususta Ukkâşe seni geçti.” Dedi ki: Sonra aramızda konuşup dedik ki: ‘Bu yetmiş bin kişinin kimler olduğunu düşünüyorsunuz? Onlar İslam üzere doğup ölünceye kadar Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayan bir topluluktur.’ Bu söz Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaşınca şöyle buyurdu: “Onlar vücutlarını dağlamayan, rukye talep etmeyen, uğursuzluğa inanmayan ve ancak Rablerine tevekkül eden kimselerdir” .

هكذا رواه أحمد بهذا السَّنَد وهذا السياق، ورواه أيضا عن عبد الصمد، عن هشام، عن قتادة، بإسناده مثله، وزاد بعد قوله: "رَضِيتُ يَا رَبِّ رضيت يا رب" قال رَضِيتَ؟ قُلْتُ: "نَعَمْ". قَالَ: انْظُرْ عَنْ يَسَارِكَ قال: "فَنَظَرْتُ فَإِذَا الأفُقُ قَدْ سُدَّ بِوُجُوهِ الرِّجَالِ ". فقال: رَضِيتَ؟ قُلْتُ: "رَضِيتُ". وهذا إسناد صحيح من هذا الوجه، تفرد به أحمد ولم يخرجوه .

Ahmed bu isnad ile ve bu metin akışıyla hadisi böylece rivayet etmiştir. Bunu ayrıca Abdüssamed'den, Hişâm'dan, Katâde'den aynı isnad ile benzer şekilde rivayet etmiş ve: “Razı oldum ey Rabbim, razı oldum ey Rabbim” sözünden sonra şunu ziyade etmiştir: [Cebrail] : ‘Razı oldun mu?’ dedi. Dedim ki: “Evet.” Dedi ki: ‘Sol tarafına bak.’ Buyurdu ki: “Baktım, bir de gördüm ki ufuk adamların yüzleriyle dolup kapanmış.” Dedi ki: ‘Razı oldun mu?’ Dedim ki: “Razı oldum.” Bu, bu vecihten sahih bir isnaddır; Ahmed bunu tek başına rivayet etmiş, diğerleri ise tahrîc etmemişlerdir .