حديث آخر: قال أحمد بن مَنِيع: حدثنا عبد الملك بن عبد العزيز، حدثنا حَمّاد، عن عاصم، عن
Başka bir hadis: Ahmed b. Menî‘ şöyle demiştir: Bize Abdülmelik b. Abdilazîz anlattı, bize Hammâd, Âsım'dan, o da
زر، عن ابن مسعود قال النبي ﷺ: "عُرِضَتْ عَلَيَّ الأمَمُ بِالْمَوْسِمِ فَرَاثَتْ عَلَيَّ أُمَّتِي، ثُمَّ رَأَيْتُهُمْ فَأَعْجَبَتْنِي كَثْرَتُهُمْ وَهَيْئاتُهُمْ، قَدْ مَلَؤوا السَّهْلَ وَالْجَبَلَ"، فَقَالَ: أَرَضِيتَ يَا مُحَمَّدُ؟ فَقُلْتُ: "نَعَمْ". قَالَ: فَإِنَّ مَعَ هَؤُلاءِ سَبْعِينَ أَلْفًا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَهُمْ الَّذِينَ لا يَسْتَرْقُونَ وَلا يَكْتَوُونَ، وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ ". فَقَامَ عُكاشَةُ فَقَالَ: يَا رسول اللَّه، ادعُ اللَّه أن يجعلني منهم فقال: "أنْتَ مِنْهُمْ" فقام رجل آخر فقال: [ادع الله أن يجعلني منهم فقال] سَبَقَكَ بِهَا عُكاشَةُ". رواه الحافظ الضِّياء المقْدِسيّ، قال: هذا عندي على شرط مسلم .
Zirr'den, o da İbn Mes‘ûd'dan rivayet etti ki Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Hac mevsiminde ümmetler bana arz olundu. Ümmetim bana gecikip ağır geldi , sonra onları gördüm; çoklukları ve heybetli halleri beni hayrete düşürdü, ovayı ve dağı doldurmuşlardı.” Bunun üzerine [bana]: ‘Razı oldun mu ey Muhammed?’ denildi. Ben de: “Evet” dedim. Şöyle buyurdu: ‘Şüphesiz bunlarla beraber hesapsız Cennet'e girecek yetmiş bin kişi vardır. Onlar rukye talep etmeyen, vücutlarını dağlamayan ve Rablerine tevekkül edenlerdir.’” Bunun üzerine Ukkâşe ayağa kalkıp: ‘Ey Allah'ın Resûlü, Allah'a dua et de beni onlardan kılsın’ dedi. O da: “Sen onlardansın” buyurdu. Sonra başka bir adam kalkıp: [‘Allah'a dua et de beni de onlardan kılsın’ dedi. Bunun üzerine] : “Bu hususta Ukkâşe seni geçti” buyurdu. Bunu Hâfız Ziyâ el-Makdisî rivayet edip şöyle demiştir: “Bu hadis bana göre Müslim'in şartına uygundur” .
حديث آخر: قال الطبراني: حدثنا محمد بن محمد الجُذُوعيّ القاضي، حدثنا عُقْبة بن مكْرم. حدثنا محمد بن أبي عَدِيّ عن هشام بنِ حسان عن محمد بن سِيرين، عن عِمْران بن حُصَين قال: قال رسول الله ﷺ: "يَدْخُل الجَنَّة مِنْ أمَّتِي سَبْعُونَ ألْفًا بِغَيْرِ حِسَاب وَلا عَذَابٍ". قيل: من هم؟ قال: "هُمْ الَّذِينَ لا يَكْتَوُونَ وَلا يَسْتَرْقُونَ وَلا يَتَطَيَّرُونَ، وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ". رواه مسلم من طريق هشام بن حسان، وعنده ذكر عكاشة .
Bir diğer hadis: Taberânî dedi ki: Bize Kadı Muhammed b. Muhammed el-Cüzû‘î anlattı, bize Ukbe b. Mükrem anlattı, bize Muhammed b. Ebî Adiy, Hişâm b. Hassân'dan, o Muhammed b. Sîrîn'den, o da İmrân b. Husayn'dan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Ümmetimden yetmiş bin kişi hesapsız ve azapsız Cennet'e girer ” buyurdu. ‘Onlar kimlerdir?’ denildi. Şöyle buyurdu: “Onlar vücutlarını dağlamayan, rukye talep etmeyen, uğursuzluğa inanmayan ve Rablerine tevekkül edenlerdir.” Bunu Müslim, Hişâm b. Hassân yoluyla rivayet etmiş olup onun rivayetinde Ukkâşe zikredilmiştir .
حديث آخر: ثبَتَ في الصحيحين من رواية الزُّهْرِي، عن سعيد بن الْمُسَيَّب، أن أبا هريرة حدثه قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي زُمْرَةٌ وَهُمْ سَبْعُونَ ألفًا، تُضِيء وُجُوهُهُمْ إضَاءة الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ". فقال أبو هريرة: فقام عُكَاشة بن مِحْصَن الأسدي يرفع نَمِرَةً عليه فقال: يا رسول الله، ادع الله أن يجعلني منهم. فقال رسول الله ﷺ: "اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ مِنْهُمْ". ثم قام رجل من الأنصار فقال: يا رسول الله، ادع الله أن يجعلني منهم فقال: "سَبَقَكَ بِهَا عكاشَةُ" .
Bir diğer hadis: Sahîhayn'da Zührî'nin Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayetiyle sabit olmuştur ki Ebû Hüreyre ona şöyle anlatmıştır: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: “Ümmetimden yetmiş bin kişilik bir zümre Cennet'e girer ki, onların yüzleri dolunay gecesindeki ay gibi parıldar.” Ebû Hüreyre dedi ki : Bunun üzerine Ukkâşe b. Mıhsan el-Esedî üzerindeki çizgili bir hırkayı kaldırarak ayağa kalktı ve: ‘Ey Allah'ın Resûlü, Allah'a dua et de beni onlardan kılsın’ dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: “Allahım, onu onlardan kıl” buyurdu. Sonra Ensâr'dan bir adam kalkıp: ‘Ey Allah'ın Resûlü, Allah'a dua et de beni de onlardan kılsın’ dedi. Bunun üzerine: “Bu hususta Ukkâşe seni geçti” buyurdu .
حديث آخر: قال أبو القاسم الطبراني: حدثنا يحيى بن عثمان، حدثنا سعيد بن أبي مريم، حدثنا أبو غَسَّان، عن أبي حازم، عن سَهْلِ بن سَعْد؛ أن النبي ﷺ قال: "لَيدخُلَنَّ مِنْ أُمَّتِي سَبْعُونَ ألْفًا -أوْ سَبْعُمِائة ألفٍ-آخِذٌ بَعْضُهُمْ ببعض، حَتَّى يدخل أوَّلُهُمْ وآخِرُهُمُ الْجَنَّةَ، وَوجُوهُهُم عَلَى صُورَةِ الْقَمَرِ لَيْلَة الْبَدْرِ".
Bir diğer hadis: Ebu'l-Kâsım et-Taberânî dedi ki: Bize Yahyâ b. Osmân anlattı, bize Saîd b. Ebî Meryem anlattı, bize Ebû Gassân, Ebû Hâzim'den, o da Sehl b. Sa‘d'dan anlattı ki Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ümmetimden yetmiş bin -yahut yedi yüz bin- kişi, ilkleri ve sonuncuları Cennet'e girinceye kadar birbirine tutunmuş halde mutlaka gireceklerdir; yüzleri dolunay gecesindeki ay suretindedir.”
أخرجه البخاري ومسلم جميعًا، عن قُتَيْبةَ عن عبد العزيز بن أبي حازم، عن أبيه، عن سَهْل به.
Bunu Buhârî ve Müslim birlikte Kuteybe'den, o Abdülazîz b. Ebî Hâzim'den, o babasından, o da Sehl'den bu [isnad] ile tahric etmişlerdir.
حديث آخر: قال مسلم بن الحجّاج في صحيحه: حدثنا سعيد بن منصور، حدثنا هُشَيْم، أخبرنا حُصَيْن بن عبد الرحمن قال: كنت عند سعيد بن جُبَير فقال: أيُّكم رأى الكوكب الذي انقضَّ البارحةَ؟ قلتُ: أنا. ثم قُلتُ: أما إني لم أكن في صلاة، ولكني لُدغْتُ: قال: فما صنعتَ؟ قلتُ: استرقَيْتُ. قال: فما حملك على ذلك؟ قلتُ: حديث حدَّثَنَاه الشعبي. قال: وما حدثكم الشعبي؟ قلت: حَدَّثَنَا عن بُرَيْدَة بن الحُصَيب الأسلمي أنه قال: لا رُقْيَةَ إلا مِنْ عَيْنٍ أو حُمّة. فقال: قد أحسن من انتهى إلى ما سمع، ولكن حدثنا ابنُ عباس عن النبي ﷺ قال: "عُرضَتْ عَلَيَّ الأمَمُ، فَرَأيْتُ النَّبِيَّ وَمَعَهُ الرُّهَيْطُ والنَّبِيَّ ومَعَهُ الرَّجُلُ والرَّجُلانِ والنَّبِيَّ وَلَيْسَ مَعَهُ أحَدٌ، إذْ رُفِعَ لِي سَوَادٌ عَظِيمٌ، فَظَنَنْتُ أنَّهُمْ أُمَّتِي، فَقِيلَ لِي: هَذَا مُوسَى وقوْمُهُ، وَلَكِنِ انْظُرْ إلَى الأفقِ. فَنَظَرتُ، فَإذا سَوَادٌ عَظِيمٌ، فَقِيلَ لِي: انْظُرْ إلَى الأفُقِ الآخَرِ، فَإذَا سَوَادٌ عَظِيمٌ، فَقِيلَ لِي: هَذِهِ أُمَّتُكَ ومعَهُم سَبْعُونَ ألْفًا يَدْخُلُونَ الجنة بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَلا عَذَابٍ". ثم نهَضَ فدخل منزله، فخاض الناس في أولئك الذين يدخلون الجنة بغير حساب ولا عذاب، فقال بعضهم: فلعلهم الذين صَحِبوا رسول الله ﷺ. وقال بعضهم: فلعلهم الذين وُلِدُوا في الإسلام فلم يُشْرِكوا بالله شيئا، وذكروا أشياء، فخرج عليهم رسول الله ﷺ فقال: "مَا الَّذِي تَخُوضُونَ فِيهِ؟ " فأخبروه، فقال: "هُمُ الَّذِينَ لا يَرْقُونَ وَلا يَسْتَرقُونَ وَلا يَتَطيرونَ، وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ". فقام عكاشة بن مِحصن فقال: ادع الله أن يجعلني منهم قال: "أنْتَ مِنْهُمْ". ثم قام رجل آخر فقال: ادع الله أن يجعلني منهم. قال: "سَبَقَكَ بِهَا عُكَاشَةُ".
Bir diğer hadis: Müslim b. el-Haccâc Sahîh'inde dedi ki: Bize Saîd b. Mansûr anlattı, bize Huşeym anlattı, bize Husayn b. Abdirrahmân haber verip dedi ki: Saîd b. Cübeyr'in yanındaydım, şöyle dedi: ‘Dün gece kayan yıldızı hanginiz gördü?’ Ben: ‘Ben gördüm’ dedim. Sonra da: ‘Fakat ben namazda değildim, beni [bir akrep] sokmuştu’ dedim. Dedi ki: ‘Peki ne yaptın?’ Dedim ki: ‘Rukye yaptırdım.’ Dedi ki: ‘Seni buna sevk eden neydi?’ Dedim ki: ‘Şa‘bî'nin bize anlattığı bir hadistir.’ Dedi ki: ‘Şa‘bî size ne anlattı?’ Dedim ki: ‘Bize Büreyde b. el-Husayb el-Eslemî'den onun: ‘Göz değmesi veya zehirli hayvan sokması dışında rukye yoktur’ dediğini anlattı.’ Bunun üzerine şöyle dedi: ‘Duyduğu şeyle amel eden kimse güzel davranmıştır; fakat bize İbn Abbâs, Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu anlattı: “Bana ümmetler arz olundu; yanında küçük bir topluluk bulunan bir peygamber, yanında bir iki adam bulunan bir peygamber ve yanında hiç kimse bulunmayan bir peygamber gördüm. Derken bana büyük bir karaltı gösterildi; onların benim ümmetim olduğunu sandım. Bana: ‘Bu Mûsâ ve kavmidir, fakat sen ufka bak’ denildi. Baktım, bir de gördüm ki büyük bir karaltı! Bana: ‘Diğer ufka bak’ denildi. Baktım, bir de gördüm ki yine büyük bir karaltı! Bana: ‘İşte bu senin ümmetindir ve onlarla beraber hesapsız ve azapsız Cennet'e girecek yetmiş bin kişi vardır’ denildi.” Sonra [Resûlullah] kalkıp evine girdi. İnsanlar ise hesapsız ve azapsız Cennet'e girecek bu kimseler hakkında konuşup tartışmaya daldılar. Bazıları: ‘Belki de onlar Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) arkadaşlık eden kimselerdir’ dedi. Bazıları da: ‘Belki de onlar İslâm üzere doğup Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayan kimselerdir’ dediler ve birtakım şeyler zikrettiler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların yanına çıkıp: “Ne hakkında konuşup duruyorsunuz?” buyurdu. Ona haber verdiler. Şöyle buyurdu: “Onlar rukye yapmayan, rukye talep etmeyen, uğursuzluğa inanmayan ve Rablerine tevekkül edenlerdir.” Bunun üzerine Ukkâşe b. Mıhsan ayağa kalkıp: ‘Allah'a dua et de beni onlardan kılsın’ dedi. Şöyle buyurdu: “Sen onlardansın.” Sonra başka bir adam kalkıp: ‘Allah'a dua et de beni onlardan kılsın’ dedi. Şöyle buyurdu: “Bu hususta Ukkâşe seni geçti.”
وأخرجه البخاري عن أُسَيد بن زيد، عن هُشَيم وليس عنده، "لا يرقون" .
Bunu Buhârî, Useyd b. Zeyd'den, o Huşeym'den rivayet etmiştir; ancak onun rivayetinde “rukye yapmayan” lafzı yoktur.
حديث آخر: قال أحمد: حدثنا رَوْح بن عبادة. حدثنا ابن جُرَيج، أخبرني أبو الزُّبَيْر، أنه سمع جابر بن عبد الله قال: سمعت رسول الله ﷺ، فذكر حديثًا، وفيه: "فَتَنْجُو أَوَّلُ زُمْرَةٍ وُجُوهُهُمْ كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ سَبْعُونَ أَلْفًا، لا يُحَاسَبُونَ ثم الَّذِينَ يَلُونَهُمْ، كأَضْوَإِ نَجْمٍ فِي السَّمَاءِ ثُمَّ كَذَلِكَ". وذكر بقيته، رواه مسلم من حديث رَوْح، غير أنه لم يذكر النبي ﷺ .
Bir diğer hadis: Ahmed dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde anlattı, bize İbn Cüreyc anlattı, bana Ebû ez-Zübeyr haber verdi ki kendisi Câbir b. Abdillâh'ı: ‘Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) işittim’ deyip bir hadis zikrederken işitmiştir; hadiste şu da vardır: “İlk zümre kurtulur; yüzleri dolunay gecesindeki ay gibidir, yetmiş bin kişidirler, hesaba çekilmezler. Sonra onların peşindekiler gökteki en parlak yıldız gibidir; sonra da böyledir.” Hadisin devamını zikretti. Bunu Müslim, Ravh'ın hadisinden rivayet etmiş, ancak Nebî'yi (sallallâhu aleyhi ve sellem) [merfû olarak] zikretmemiştir .
حديث آخر: قال الحافظ أبو بكر بن أبي عاصم في كتاب السنن له: حدثنا أبو بكر بن أبي شيبة، حدثنا إسماعيل بن عيَّاش، عن محمد بن زياد، سمعت أبا أمامة الباهلي يقول: سمعتُ رسول الله ﷺ يقول: "وَعَدنِي رَبِّي أنْ يُدْخِلَ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعِينَ ألفًا، مَعَ كُلِّ ألْفٍ سَبْعُونَ ألْفًا، لا حِسَابَ عَلَيْهِمْ وَلا عَذَابَ. وَثَلاثُ حَثياتٍ مِنْ حَثَيات ربِّي ﷿".
Bir diğer hadis: Hâfız Ebû Bekr b. Ebî Âsım, es-Sünen adlı kitabında dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize İsmâil b. Ayyâş, Muhammed b. Ziyâd'dan anlattı: Ebû Ümâme el-Bâhilî'yi şöyle derken işittim: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: “Rabbim bana, ümmetimden yetmiş bin kişiyi Cennet'e koyacağını vaad etti; her bin kişiyle beraber yetmiş bin kişi vardır; onlara ne bir hesap ne de azap vardır. Ayrıca Rabbim (celle celâluhu)'nun avuçlamalarından üç avuçlama daha [vardır].”
وكذا رواه الطبراني من طريق هشام بن عمار، عن إسماعيل بن عياش، به، وهذا إسناد جيد .
Bunu aynı şekilde Taberânî, Hişâm b. Ammâr yoluyla İsmâil b. Ayyâş'tan aynı isnadla rivayet etmiştir; bu ceyyid bir isnaddır .
طريق أخرى عن أبي أمامة: قال ابن أبي عاصم: حدثنا دُحَيم، حدثنا الوليد بن مسلم، حدثنا
Ebû Ümâme'den [gelen] bir diğer rivayet yolu: İbn Ebî Âsım dedi ki: Bize Düheym anlattı, bize el-Velîd b. Müslim anlattı, bize
صفوان بن عَمرو، عن سليم بن عامر، عن أبي اليمان الهوزَني -واسمه عامر بن عبد الله بن لُحيّ، عن أبي أمامة، عن رسول الله ﷺ قال: "إنَّ اللهَ وَعَدَنِي أنْ يُدْخِلَ الْجنةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعِينَ ألْفًا بِغَيْرِ حِسَابٍ". قال يزيد بن الأخنس: والله ما أولئك في أمتك يا رسول الله إلا مثل الذباب الأصهب في الذباب. قال رسول الله ﷺ: "فَإنَّ اللهَ وَعَدَنِي سَبْعِينَ ألْفًا، مَعَ كُلِّ ألْفٍ سَبْعُونَ ألفًا، وَزَادَنِي ثَلاثَ حَثَيَاتٍ". وهذا أيضًا إسناد حسن .
Safvân b. Amr, Süleym b. Âmir'den, o Ebû'l-Yemân el-Hevzenî'den -ki adı Âmir b. Abdillâh b. Lühayy'dır-, o Ebû Ümâme'den, o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlattı ki şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah bana, ümmetimden yetmiş bin kişiyi hesapsız olarak Cennet'e koyacağını vaad etti.” Yezîd b. el-Ahnes dedi ki: ‘Vallahi ey Allah'ın Resûlü, bunlar senin ümmetin içinde karasinekler arasındaki kızıl sinek gibidir.’ Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Şüphesiz Allah bana yetmiş bin kişiyi vaad etti; her bin kişiyle beraber yetmiş bin kişi vardır ve bana üç avuçlama da fazladan verdi.” Bu da hasen bir isnaddır .
حديث آخر: قال أبو القاسم الطبراني: حدثنا أحمد بن خُلَيْد، حدثنا أبو تَوْبة، حدثنا معاوية بن سلام، عن زيد بن سلام أنه سمع أبا سلام يقول: حدثني عامر بن زيد البُكَالي أنه سمع عُتْبة بن عبْد السلمي، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إنَّ رَبِّي ﷿ وَعَدَنِي أنْ يُدْخِلَ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعِينَ ألْفًا بِغَيِرِ حِسَابٍ، ثُمَّ يَشْفَعُ كُلُّ ألْفٍ لِسَبْعِينَ ألْفًا، ثم يَحْثي رَبِّي، ﷿، بِكفيْهِ ثَلاثَ حَثَيَات". فكبر عمر وقال: إن السبعين الأوَلَ يُشفعهم الله في آبائهم وأبنائهم وعشائرهم، وأرجو أن يجعلني الله في إحدى الحثيات الأواخر.
Bir diğer hadis: Ebu'l-Kâsım et-Taberânî dedi ki: Bize Ahmed b. Huleyd anlattı, bize Ebû Tevbe anlattı, bize Muâviye b. Sellâm, Zeyd b. Sellâm'dan anlattı; o Ebû Sellâm'ı şöyle derken işitmiştir: Bana Âmir b. Zeyd el-Bükâlî anlattı; kendisi Utbe b. Abd es-Sülemî'yi (radıyallâhu anh) şöyle derken işitmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Şüphesiz Rabbim (celle celâluhu) bana, ümmetimden yetmiş bin kişiyi hesapsız olarak Cennet'e koyacağını vaad etti. Sonra her bin kişi yetmiş bin kişiye şefaat edecektir; sonra Rabbim (celle celâluhu) iki avucuyla üç avuçlama avuçlayacaktır.” Bunun üzerine Ömer tekbir getirdi ve: ‘İlk yetmiş bine Allah babaları, oğulları ve aşiretleri hakkında şefaat hakkı verir; Allah'ın beni son avuçlamalardan birine koymasını ümit ederim’ dedi.
قال الحافظ الضياء المقدسي في كتابه صفة الجنة: لا أعلم لهذا الإسناد علة. والله أعلم .
Hâfız Ziyâ el-Makdisî, Sıfatü'l-Cenne adlı kitabında şöyle demiştir: “Bu isnad için bir illet (kusur) bilmiyorum. En doğrusunu Allah bilir” .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن سعيد، حدثنا هشام -يعني الدَّستَوائي-حدثنا يحيى بن أبي كثير، عن هلال بن أبي ميمونة، حدثنا عطاء بن يَسَار أن رِفَاعة الجُهَنيّ حدّثه قال: أقبلنا مع رسول الله ﷺ حتى إذا كنا بالكُدَيد -أو قال بقُدَيْد-فذكر حديثا، وفيه: ثم قال: وَعَدَنِي رَبِّي، ﷿، أنْ يُدْخِلَ الْجنةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعِينَ ألْفًا بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَإِنِّي لأرْجُو ألا يَدْخُلُوهَا حَتَّى تَبوؤُوا أْنتُمْ ومَنْ صَلَحَ مِنْ أزْوَاجِكُمْ وذرياتكم مَسَاكِنَ فِي الْجَنَّةِ".
Bir diğer hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Hişâm -yani ed-Destevâî- anlattı, bize Yahyâ b. Ebî Kesîr, Hilâl b. Ebî Meymûne'den anlattı, bize Atâ b. Yesâr, Rifâa el-Cühenî'nin kendisine şöyle anlattığını bildirdi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte yönelip geldik; nihayet Küdeyd'de -yahut Kudeyd'de dedi- bulunduğumuz sırada bir hadis zikretti; hadiste şu da vardı: Sonra şöyle buyurdu: “Rabbim (celle celâluhu) bana, ümmetimden yetmiş bin kişiyi hesapsız Cennet'e koyacağını vaad etti. Şüphesiz ben, sizler ve eşleriniz ile zürriyetlerinizden salih olanlar Cennet'teki konaklara yerleşmedikçe onların oraya girmeyeceklerini ümit ediyorum.”
قال الضياء [المقدسي] وهذا عندي على شرط مسلم .
Ziyâ [el-Makdisî] dedi ki: “Bu hadis bana göre Müslim'in şartına uygundur” .
حديث آخر: قال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن قتادة، عن النَّضْر بن أنس، عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: "إنَّ اللهَ وَعَدَنِي أنْ يُدْخِلَ الجنة مِنْ أُمَّتِي أرْبَعمِائَةِ ألْفٍ". قال أبو بكر: زدنا يا رسول الله. قال: والله هكذا فقال عمر: حسبك يا أبا بكر. فقال أبو بكر: دعني، وما عليك أن يدخلنا الله الجنة كلنا فقال عمر: إن شاء الله أَدْخَل خَلْقه الجنة بكفٍّ واحد. فقال النبي ﷺ: "صَدَقَ عُمَرُ".
Bir diğer hadis: Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den, o en-Nadr b. Enes'ten, o da Enes'ten [şöyle] anlattı: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah bana, ümmetimden dört yüz bin kişiyi Cennet'e koyacağını vaad etti.» Ebû Bekir: “Bize artır ey Allah'ın Resûlü!” dedi. [Resûlullah]: “Vallahi işte şöyle!” buyurdu. Bunun üzerine Ömer: “Sana bu kadarı yeter ey Ebû Bekir!” dedi. Ebû Bekir de: “Beni bırak; Allah'ın hepimizi Cennet'e koymasından sana ne zarar gelir ki!” dedi. Ömer: “Allah dilerse yarattıklarını tek bir avuçla Cennet'e koyar” dedi. Bunun üzerine Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ömer doğru söyledi.» buyurdu.
هذا الحديث بهذا الإسناد انفرد به عبد الرزاق قاله الضياء. وقد رواه الحافظ أبو نُعيم الأصبهاني:
Bu hadisi bu isnadla rivayet etmekte Abdürrezzâk tek kalmıştır ; bunu ez-Ziyâ söylemiştir. Bunu Hâfız Ebû Nuaym el-İsfahânî de rivayet etmiştir:
حدثنا محمد بن أحمد بن مَخْلَد، حدثنا إبراهيم بن الْهيْثَم البَلدِي، حدثنا سليمان بن حَرْب، حدثنا أبو هلال، عن قتادة، عن أنس عن النبي ﷺ قال: "وَعَدَنِي رَبِّي أنْ يُدْخِلَ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي مِائَةَ ألْف". فقال أبو بكر: يا رسول الله، زدنا قال: "وهكذا" -وأشار سليمان بن حرب بيده كذلك-قلت يا رسول الله، زدنا. فقال عمر: إن الله قادر أن يدخل الناس الجنة بِحَفْنَةٍ واحدة. فقال رسول الله ﷺ: "صَدَقَ عُمَرُ". هذا حديث غريب من هذا الوجه وأبو هلال اسمه: محمد بن سُلَيْم الراسبي، بصري .
Bize Muhammed b. Ahmed b. Mahled anlattı, bize İbrâhîm b. el-Heysem el-Beledî anlattı, bize Süleymân b. Harb anlattı, bize Ebû Hilâl, Katâde'den, o Enes'ten, o da Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlattı ki şöyle buyurmuştur: “Rabbim bana, ümmetimden yüz bin kişiyi Cennet'e koyacağını vaad etti.” Ebû Bekr: ‘Ey Allah'ın Resûlü, bize artır’ dedi. O da: “Ve böyle” buyurdu -Süleymân b. Harb de eliyle bu şekilde işaret etti-. [Ebû Bekr] : ‘Ey Allah'ın Resûlü, bize artır’ dedim/dedi. Bunun üzerine Ömer: ‘Şüphesiz Allah, insanları tek bir avuçla Cennet'e koymaya kadirdir’ dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: “Ömer doğru söyledi” buyurdu. Bu hadis bu vecihten garibtir. Ebû Hilâl'in adı ise: Muhammed b. Süleym er-Râsibî olup Basralıdır .
طريق أخرى عن أنس: قال الحافظ أبو يعلى: حدثنا محمد بن أبي بكر، حدثنا عبد القاهر بن السُّرِّي السلمي، حدثنا حُمَيد، عن أنس، عن النبي ﷺ قال: "يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعُونَ ألْفًا". قالوا: زدنا يا رسول الله. قال: "لِكُلِّ رَجُلٍ سَبْعُونَ ألْفًا" قالوا: زدنا -وكان على كثيب -فقال: هكذا، وحثا بيده. قالوا: يا رسول الله، أبْعدَ الله من دخل النار بعد هذا، وهذا إسناد جيد، رجاله ثقات، ما عدا عبد القاهر بن السري، وقد سئل عنه ابن معين، فقال: صالح .
Enes'ten gelen başka bir tarik: Hâfız Ebû Ya‘lâ dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî Bekr anlattı, bize Abdülkâhir b. es-Sırrî es-Sülemî anlattı, bize Humeyd, Enes'ten, o da Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlattı ki şöyle buyurmuştur: “Ümmetimden yetmiş bin kişi Cennet'e girer.” ‘Bize artır ey Allah'ın Resûlü’ dediler. Şöyle buyurdu: “Her bir adama karşılık yetmiş bin kişi vardır.” ‘Bize artır’ dediler -kendisi bir kum tepesi üzerindeydi - bunun üzerine: “Böyle” buyurup eliyle avuçladı. Dediler ki: ‘Ey Allah'ın Resûlü, bundan sonra Cehennem'e gireni Allah rahmetinden uzaklaştırsın!’ Bu ceyyid bir isnaddır; ricali, hakkında İbn Maîn'e sorulup da: ‘Salihtir’ dediği Abdülkâhir b. es-Sırrî hariç sikadır .
حديث آخر: روى الطبراني من حديث قتادة، عن أبي بكر بن أنس، عن أبي بكر بن عُمَير عن أبيه؛ أن النبي ﷺ قال: "إنَّ اللهَ وَعَدَنِي أنْ يُدْخِلَ مِنْ أُمَّتِي ثَلاثَمائة ألْفٍ الْجَنَّةَ". فقال عمير: يا رسول الله، زدنا. فقال هكذا بيده. فقال عمير يا رسول الله، زدنا. فقال عمر: حَسْبك، إنّ الله إنْ شاء أدخل الناس الجنة بِحفْنَةٍ -أو بِحَثْيَةٍ-واحدة. فقال نبي الله ﷺ: "صَدَقَ عُمَرُ" .
Bir diğer hadis: Taberânî, Katâde'nin hadisinden, o Ebû Bekr b. Enes'ten, o Ebû Bekr b. Umeyr'den, o da babasından rivayet etti ki Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah bana, ümmetimden üç yüz bin kişiyi Cennet'e koyacağını vaad etti.” Umeyr: ‘Ey Allah'ın Resûlü, bize artır’ dedi. Eliyle böyle yaptı. Umeyr: ‘Ey Allah'ın Resûlü, bize artır’ dedi. Bunun üzerine Ömer: ‘Sana yeter; şüphesiz Allah dilerse insanları tek bir avuçla -yahut tek bir avuçlamayla- Cennet'e koyar’ dedi. Allah'ın Nebîsi (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Ömer doğru söyledi” buyurdu .
حديث آخر: قال الطبراني: حدثنا أحمد بن خُلَيْد، حدثنا أبو تَوْبة، حدثنا معاوية بن سلام، عن زيد بن سلام أنه سمع أبا سلام يقول: حدثني عبد الله بن عامر، أن قيسا الكندي حَدّث أن أبا سعيد الأنماري حدثه أن رسول الله ﷺ قال: "إنَّ رَبِّي ﷿ وَعَدَنِي أنْ يُدْخِلَ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعِينَ ألْفًا بِغَيِرِ حِسَابٍ، ويَشْفَعُ كُلُّ ألْفٍ لِسَبْعِين ألْفًا، ثم يَحْثِي رَبِّي ثَلاثَ حَثَيَاتٍ بِكَفَّيْهِ". كذا قال قيس، فقلت لأبي سعيد: أنت سمعتَ هذا من رسول الله ﷺ؟ قال: نعم، بأذني، ووعاه قلبي. قال أبو سعيد: فقال -يعني رسول الله ﷺ: "وَذَلِكَ إنْ شَاءَ اللهُ، ﷿، يَسْتَوْعِبُ مُهَاجِرِي أمتي، ويُوَفِّي الله بقيته مِنْ أعْرَابِنَا".
Bir diğer hadis: Taberânî dedi ki: Bize Ahmed b. Huleyd anlattı, bize Ebû Tevbe anlattı, bize Muâviye b. Sellâm, Zeyd b. Sellâm'dan anlattı; o Ebû Sellâm'ı şöyle derken işitmiştir: Bana Abdullâh b. Âmir anlattı; Kays el-Kindî, Ebû Saîd el-Enmârî'nin kendisine Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu anlattığını bildirdi: “Şüphesiz Rabbim (celle celâluhu) bana, ümmetimden yetmiş bin kişiyi hesapsız olarak Cennet'e koyacağını, her bir bin kişinin de yetmiş bin kişiye şefaat edeceğini, sonra Rabbimin iki avucuyla üç avuçlama avuçlayacağını vaad etti.” Kays böyle anlattı. Ben Ebû Saîd'e: ‘Bunu bizzat Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) mi işittin?’ dedim. Dedi ki: ‘Evet, bizzat kulağımla işittim ve kalbim bunu belledi.’ Ebû Saîd dedi ki: [Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)] şöyle buyurdu: “Bu, Allah (celle celâluhu) dilerse ümmetimin muhacirlerini bütünüyle kapsar ve Allah kalan kısmını da bedevilerimizden tamamlar.”
وقد روى هذا الحديث محمد بن سهل بن عسكر، عن أبي تَوْبَة الربيع بن نافع بإسناده، مثله.
Bu hadisi Muhammed b. Sehl b. Asker de Ebû Tevbe er-Rebî‘ b. Nâfi‘den isnadıyla benzer şekilde rivayet etmiştir.
وزاد: قال أبو سعيد: فحسب ذلك عند رسول الله ﷺ، فبلغ أربعمائة ألف ألف وتسعين ألف ألْف.
Ve şunu ziyade etti: Ebû Saîd dedi ki: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda bu hesaplandı ve dört milyar doksan milyon kişiye ulaştı.
حديث آخر: قال أبو القاسم الطبراني: حدثنا هاشم بن مَرْثَد الطبراني، حدثنا محمد بن إسماعيل بن عَيّاش، حدثني أبي، حدثني ضَمْضَم بن زُرْعة، عن شُرَيح بن عبيد، عن أبي مالك قال: قال رسول الله ﷺ: "أمَا وَالَّذي نَفْسُ مُحَمَّد بِيَدِهِ لَيُبْعَثَنَّ مِنْكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إلَى الْجَنَّةِ مِثْلَ اللَّيْلِ الأسْوَدِ، زُمْرةٌ جَمِيعُهَا يَخْبطُونَ الأرضَ، تَقُولُ الملائِكةُ: لِمَ جَاءَ مَعَ مُحَمَّدٍ أكْثَرُ مِمَّا جَاءَ مَعَ الأنْبِيَاءِ؟ ". وهذا إسناد حسن .
Bir diğer hadis: Ebu'l-Kâsım et-Taberânî dedi ki: Bize Hâşim b. Mersed et-Taberânî anlattı, bize Muhammed b. İsmâil b. Ayyâş anlattı, bana babam anlattı, bana Damdam b. Zür‘a, Şüreyh b. Ubeyd'den, o da Ebû Mâlik'ten anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, kıyamet gününde Cennet'e sizden karanlık gece gibi, tamamı yeryüzünü adımlayan öyle bir zümre diriltilip gönderilecektir ki melekler: ‘Muhammed ile birlikte gelenler, diğer peygamberlerle gelenlerden niçin daha çok oldu?’ diyeceklerdir.” Bu hasen bir isnaddır .
نوع آخر من الأحاديث الدالة على فضيلة هذه الأمة وشرفها بكرامتها على الله، وأنها خير الأمم في الدنيا والآخرة.
Bu ümmetin faziletine, Allah katındaki ikramıyla şerefine ve dünyada da ahirette de ümmetlerin en hayırlısı olduğuna delalet eden hadislerin bir diğer türü:
قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن سعيد، حدثنا ابن جُرَيج، أخبرني أبو الزبير، عن جابر أنه سمع النبي ﷺ يقول: "إنِّي لأرْجُو أنْ يَكُونَ مَنْ يَتَّبِعُنِي مِنْ أُمَّتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ رُبْعَ الْجَنَّةِ". قال: فكبَّرنا. ثم قال: "أَرْجُو أنْ يَكُونُوا ثلثَ النَّاسِ". قال: فكبرنا. ثم قال: "أَرْجُو أنْ تَكُونُوا الشَّطْرَ". وهكذا رواه عن رَوْح، عن ابن جُرَيج، به. وهو على شرط مسلم .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize İbn Cüreyc anlattı, bana Ebû ez-Zübeyr, Câbir'den haber verdi; o Nebî'yi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işitmiştir: “Şüphesiz ben, kıyamet gününde bana uyan ümmetimin Cennet ehlinin dörtte biri olmasını ümit ediyorum.” Dedi ki: Bunun üzerine biz tekbir getirdik. Sonra: “İnsanların üçte biri olmalarını ümit ediyorum” buyurdu. Dedi ki: Tekbir getirdik. Sonra: “Yarısı olmanızı ümit ediyorum” buyurdu. Bunu Ravh'tan, o İbn Cüreyc'den aynı şekilde rivayet etmiştir. Bu, Müslim'in şartına uygundur .
وثبت في الصحيحين من حديث أبي إسحاق السَّبِيعي، عن عَمْرو بن ميمون، عن عبد الله بن مسعود قال: قال لنا رسول الله ﷺ: "أمَا تَرْضَوْنَ أنْ تَكُونُوا رُبْعَ أَهْلِ الْجَنِّةِ؟ " فكبرنا. ثم قال: "أَمَا تَرْضَوْنَ أنْ تَكُونُوا ثُلُثَ أَهْلَ الْجَنَّةِ؟ " فكبرنا. ثم قال: "إنِّي لأرْجُو أنْ تَكُونُوا شَطْرَ أَهْلِ الْجَنَّة" .
Sahîhayn'da Ebû İshâk es-Sebîî'nin hadisinden, o Amr b. Meymûn'dan, o da Abdullâh b. Mes‘ûd'dan rivayetle sabit olmuştur; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize: “Cennet ehlinin dörtte biri olmaya razı olmaz mısınız?” buyurdu. Tekbir getirdik. Sonra: “Cennet ehlinin üçte biri olmaya razı olmaz mısınız?” buyurdu. Tekbir getirdik. Sonra: “Şüphesiz ben, sizin Cennet ehlinin yarısı olmanızı ümit ediyorum” buyurdu .
طريق أخرى عن ابن مسعود: قال الطبراني: حدثنا أحمد بن القاسم بن مُساور، حدثنا عفان بن مسلم، حدثنا عبد الواحد بن زياد حدثني الحارث بن حَصِيرة، حدثني القاسم بن عبد الرحمن، عن أبيه، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "كَيْفَ أَنْتُمْ وَرُبْعُ الْجَنَّةِ لَكُمْ ولِسَائر الناس ثلاثة أرْبَاعِهَا؟ " قالوا: الله ورسوله أعلم. قال: "كَيْفَ أَنْتُمْ وثُلُثُهَا؟ " قالوا: ذاك أكثر. قال: "كَيْفَ أَنْتَمْ والشَّطْرُ لَكُمْ؟ " قالوا: ذاك أكثر. فقال رسول الله ﷺ: "أهْلُ الْجَنّةِ عِشْرُونَ وَمَائةُ صَفٍّ، لَكُمْ مِنْهَا ثَمَانُونَ صَفًا".
İbn Mes‘ûd'dan gelen başka bir tarik: Taberânî dedi ki: Bize Ahmed b. el-Kâsım b. Müsâvir anlattı, bize Affân b. Müslim anlattı, bize Abdülvâhid b. Ziyâd anlattı, bana el-Hâris b. Hasîre anlattı, bana el-Kâsım b. Abdirrahmân, babasından, o da Abdullâh b. Mes‘ûd'dan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Cennet'in dörtte biri sizin, diğer insanların ise dörtte üçü olsa buna nasıl bakarsınız?” ‘Allah ve Resûlü daha iyi bilir’ dediler. Şöyle buyurdu: “Üçte biri sizin olsa buna nasıl bakarsınız?” ‘Bu daha çoktur’ dediler. Şöyle buyurdu: “Yarısı sizin olsa buna nasıl bakarsınız?” ‘Bu daha çoktur’ dediler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Cennet ehli yüz yirmi saftır; bunlardan seksen safı sizindir.”
قال الطبراني: تفرد به الحارث بن حَصيرة.
Taberânî dedi ki: Bu rivayeti sadece el-Hâris b. Hasîre tek başına rivayet etmiştir.
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الصمد، حدثنا عبد العزيز بن مسلم، حدثنا ضرار بن مُرَّة أبو سَنان الشيباني، عن محارب بن دِثَار، عن ابن بُرَيْدة، عن أبيه أن النبي ﷺ قال: "أَهْلُ الْجَنَّةِ عِشْرُونَ وَمِائَةُ صَفٍّ، هَذِه الأمَّةُ مِنْ ذَلِكَ ثَمَانُون صَفا".
Bir diğer hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdüssamed anlattı, bize Abdülazîz b. Müslim anlattı, bize Dırâr b. Mürre Ebû Sinân eş-Şeybânî, Muhârib b. Disâr'dan, o İbn Büreyde'den, o da babasından anlattı ki Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Cennet ehli yüz yirmi saftır; bu ümmet bunlardan seksen saftır.”
وكذلك رواه عن عفان، عن عبد العزيز، به. وأخرجه الترمذي من حديث أبي سنان، به وقال: هذا حديث حسن. ورواه ابن ماجة من حديث سفيان الثوري، عن عَلْقَمة بن مَرْثَد، عن سليمان بن بُرَيدة، عن أبيه، به .
Aynı şekilde bunu Affân'dan, o Abdülazîz'den bu isnadla rivayet etmiştir. Tirmizî bunu Ebû Sinân'ın hadisinden bu isnadla tahrîc etmiş ve: ‘Bu hadis hasendir’ demiştir. İbn Mâce de bunu Süfyân es-Sevrî'nin hadisinden, o Alkame b. Mersed'den, o Süleymân b. Büreyde'den, o da babasından bu isnadla rivayet etmiştir .
حديث آخر: رَوَى الطبراني من حديث سليمان بن عبد الرحمن الدمشقي، حدثنا خالد بن يزيد البَجَلي، حدثنا سليمان بن علي بن عبد الله بن عباس، عن أبيه، عن جده، عن رسول الله ﷺ قال: "أهْلُ الْجَنَّةِ عِشْرُونَ وَمِائَةُ صَفٍّ، ثَمَانُونَ مِنْهَا مِنْ أُمَّتِي".
Bir diğer hadis: Taberânî, Süleymân b. Abdirrahmân ed-Dımaşkî'nin hadisinden rivayet etti: Bize Hâlid b. Yezîd el-Becelî anlattı, bize Süleymân b. Alî b. Abdillâh b. Abbâs, babasından, o dedesinden, o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlattı ki şöyle buyurmuştur: “Cennet ehli yüz yirmi saftır; bunlardan sekseni benim ümmetimdendir.”
تفرد به خالد بن يزيد البَجَلي، وقد تكلم فيه ابن عَدِيّ .
Bu rivayette Hâlid b. Yezîd el-Becelî tek kalmıştır; onun hakkında İbn Adiy söz söylemiştir .
حديث آخر: قال الطبراني: حدثنا عبد الله بن أحمد بن حنبل، حدثنا موسى بن غيلان، حدثنا هاشم بن مَخْلَد، حدثنا عبد الله بن المبارك، عن سفيان، عن أبي عمرو، عن أبيه عن أبي هريرة قال: لما نزلت {ثُلَّةٌ مِنَ الأَوَّلِينَ * وَثُلَّةٌ مِنَ الآخِرِينَ} [الواقعة: ٣٩، ٤٠] قال رسول الله ﷺ: "أَنْتُمْ رُبْعُ أهْلِ الْجَنَّةِ، أَنْتُمْ ثُلُثُ أَهْلِ الْجَنَّةِ، أَنْتُمْ نِصْفُ أَهْلِ الْجَنَّةِ، أَنْتُمْ ثُلُثَا أَهْلِ الْجَنَّةِ" .
Bir diğer hadis: Taberânî dedi ki: Bize Abdullâh b. Ahmed b. Hanbel anlattı, bize Mûsâ b. Gaylân anlattı, bize Hâşim b. Mahled anlattı, bize Abdullâh b. el-Mübârek, Süfyân'dan, o Ebû Amr'dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle demiştir: { ثُلَّةٌ مِنَ الأَوَّلِينَ * وَثُلَّةٌ مِنَ الآخِرِينَ } “Birçoğu öncekilerden, birçoğu da sonrakilerdendir.” [Vâkıa: 39, 40] ayetleri nazil olduğu zaman Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Sizler Cennet ehlinin dörtte birisiniz, sizler Cennet ehlinin üçte birisiniz, sizler Cennet ehlinin yarısısınız, sizler Cennet ehlinin üçte ikisisiniz” .
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن ابن طاوس، عن أبيه، عن أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ قال: "نَحْنُ الآخِرُونَ الأوَّلُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، نَحْنُ أَوَّلُ النَّاسِ دُخُولا الْجَنَّةَ، بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا، وَأُوتِينَاهُ مِنْ بَعْدِهِمْ، فَهَدَانَا اللَّهُ لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ، فَهَذَا الْيَوْمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ، النَّاسُ لَنَا فِيهِ تَبَعٌ غَدًا لِلْيَهُوَدِ [و] للنصارى بَعْدَ غَدٍ".
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma‘mer, İbn Tâvûs'tan, o babasından, o Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh), o da Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) haber verdi; şöyle buyurmuştur: “Bizler kıyamet gününde sonuncular [olup fazilette] öne geçenleriz; Cennet'e ilk giren insanlar bizleriz. Şu kadar var ki, kitap onlara bizden önce verildi, bize ise onlardan sonra verildi. Allah, onların hakkında ihtilaf ettikleri hakka bizi hidayet etti. İşte hakkında ihtilaf ettikleri bu [cuma] günü konusunda insanlar bize tâbidir; yarın Yahudilerin, [ve] öbür gün ise Hristiyanlarındır.”
رواه البخاري ومسلم من حديث عبد الله بن طاوس، عن أبيه، عن أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ مرفوعا بنحوه ورواه مسلم أيضا عن طريق الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "نَحْنُ الآخِرُونَ الأوَّلُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَنَحْنُ أوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ". وذكر تمام الحديث .
Bunu Buhârî ve Müslim, Abdullâh b. Tâvûs'un hadisinden, o babasından, o Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh), o da Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) merfû olarak benzer şekilde rivayet etmişlerdir . Müslim bunu ayrıca el-A‘meş yoluyla Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bizler kıyamet gününde sonuncular [olup fazilette] öne geçenleriz ve Cennet'e ilk girecek olanlarız” buyurdu ve hadisin tamamını zikretti .
حديث آخر: روى الدارقطني في الأفراد من حديث عبد الله بن محمد بن عقيل، عن الزهري،
Bir başka hadis: Dârekutnî el-Efrâd'da Abdullah b. Muhammed b. Akîl'in hadisinden, o ez-Zührî'den rivayet etmiştir:
عن سعيد بن المسيَّب، عن عمر بن الخطاب، عن رسول الله ﷺ قال: "إنَّ الْجَنَّةَ حُرِّمَتْ عَلَى الأنْبِيَاءِ كُلُّهُمْ حَتَّى أَدْخُلَهَا، وَحُرِّمَتْ عَلَى الأمَمِ حَتَّى تَدْخُلَهَا أمتِي".
o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o Ömer b. el-Hattâb'dan, o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Cennet, ben oraya girinceye kadar bütün peygamberlere haram kılınmıştır; ümmetim oraya girinceye kadar da diğer ümmetlere haram kılınmıştır.”
ثم قال: تفرد به ابن عقيل، عن الزهري، ولم يرو عنه سواه. وتفرد به زُهير بن محمد، عن ابن عقيل، وتفرد به عَمْرو بن أبي سلمة، عن زهير.
Sonra şöyle dedi: Bu hadisi Zührî'den rivayette İbn Akîl tek kalmıştır ve ondan başka kimse bunu rivayet etmemiştir. İbn Akîl'den rivayette Züheyr b. Muhammed tek kalmış, Züheyr'den rivayette de Amr b. Ebî Seleme tek kalmıştır.
وقد رواه أبو أحمد بن عَدِيّ الحافظ فقال: حدثنا أحمد بن الحسين بن إسحاق، حدثنا أبو بكر الأعين محمد بن أبي عَتَّاب، حدثنا أبو حفص التِّنيسي -يعني عمرو بن أبي سلمة-حدثنا صدقة الدمشقي. عن زهير بن محمد، عن عبد الله بن محمد بن عقيل، عن الزهري.
Bunu Hâfız Ebû Ahmed b. Adiy de rivayet edip şöyle demiştir: Bize Ahmed b. el-Hüseyin b. İshâk anlattı, bize Ebû Bekr el-A‘yen Muhammed b. Ebî Attâb anlattı, bize Ebû Hafs et-Tinnîsî -yani Amr b. Ebî Seleme- anlattı, bize Sadaka ed-Dımaşkî, Züheyr b. Muhammed'den, o Abdullâh b. Muhammed b. Akîl'den, o da Zührî'den anlattı.
ورواه الثَّعْلَبي: حدثنا أبو عباس المَخْلَدي، أخبرنا أبو نُعْم عبد الملك بن محمد، أخبرنا أحمد بن عيسى التنيسي، حدثنا عمرو بن أبي سلمة، حدثنا صدقة بن عبد الله، عن زهير بن محمد، عن ابن عقيل، به .
Bunu Sa‘lebî de şöyle rivayet etmiştir: Bize Ebu'l-Abbâs el-Mahledî anlattı, bize Ebû Nu‘m Abdülmelik b. Muhammed haber verdi, bize Ahmed b. Îsâ et-Tinnîsî haber verdi, bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, bize Sadaka b. Abdillâh, Züheyr b. Muhammed'den, o İbn Akîl'den bu isnadla anlattı .
فهذه الأحاديث في معنى قوله تعالى: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ) فمن اتصف من هذه الأمة بهذه الصفات دخل معهم في هذا الثناء عليهم والمدح لهم، كما قال قتادة: بَلَغَنَا أن عمر بن الخطاب [﵁] في حجة حجّها رأى من الناس سُرْعة فقرأ هذه الآية: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ) ثم قال: من سَرَّه أن يكون من تلك الأمة فَلْيؤدّ شَرْط الله فيها. رواه ابن جرير.
İşte bu hadisler, Yüce Allah'ın şu buyruğunun anlamı doğrultusundadır: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ) “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten sakındırır ve Allah'a inanırsınız.” Bu ümmetten her kim bu niteliklerle nitelenirse, onlara yönelik bu övgü ve senaya onlarla birlikte dâhil olur; nitekim Katâde şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Ömer b. el-Hattâb [(radıyallâhu anh)] yaptığı bir hac esnasında insanlarda bir acelecilik gördü ve: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ) “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” ayetini okudu; sonra da: ‘Bu ümmetten olmak kimi sevindiriyorsa, Allah'ın o ümmet hakkındaki şartını yerine getirsin’ dedi. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
ومن لم يتصف بذلك أشبه أهل الكتاب الذين ذمهم الله بقوله: {كَانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ [لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ]} [المائدة: ٧٩] ولهذا لما مَدح [الله] تعالى هذه الأمة على هذه الصفات شرع في ذم أهل الكتاب وتأنيبهم، فقال: (وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ) أي: بما أنزل على محمد ﷺ (لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ) أي: قليل منهم من يؤمن بالله وما أنزل إليكم وما أنزل إليهم، وأكثرهم على الضلالة والكفر والفسق والعصيان.
Kim de bununla nitelenmezse, Allah'ın: { كَانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ [لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ] } “İşledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. [Yaptıkları şey ne kötüydü!]” [Mâide: 79] kavliyle yerdiği Ehl-i Kitap'a benzemiş olur. İşte bu sebeple Yüce [Allah] bu ümmeti bu niteliklerinden ötürü övünce, Ehl-i Kitap'ı yermeye ve onları azarlamaya başlayarak şöyle buyurmuştur: (وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ) “Eğer Ehl-i Kitap da iman etseydi” yani Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirilen şeylere iman etselerdi (لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ) “elbette kendileri için hayırlı olurdu. İçlerinden müminler vardır; fakat çoğu yoldan çıkmış fasıklardır.” Yani onlardan Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene iman edenler pek azdır; onların çoğu ise sapıklık, küfür, fasıklık ve isyan üzeredir.
ثم قال تعالى مخبرًا عباده المؤمنين ومُبشِّرًا لهم أن النصر والظَّفر لهم على أهل الكتاب الكفرة الملحدين، فقال: (لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلا أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الأدْبَارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ) وهكذا وقع، فإنهم يوم خَيْبَر أذلّهم الله وأرْغَم آنافهم وكذلك من قبلهم من يهود المدينة بني قَيْنُقَاع وبني النَّضِير وبني قُرَيْظَة كلهم أذلهم الله، وكذلك النصارى بالشام كَسَرهم الصحابة في غير ما موطن، وسَلَبوهم مُلْك الشام أبد الآبدين ودهر الداهرين، ولا تزال عِصَابة الإسلام قائمة بالشام حتى ينزل
Sonra Yüce Allah, mümin kullarına haber verip kâfir ve mülhid Ehl-i Kitap'a karşı zafer ve üstünlüğün kendilerine ait olacağını müjdeleyerek şöyle buyurdu: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلا أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الأدْبَارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ } “Onlar size eziyetten başka bir zarar veremezler. Eğer sizinle savaşırlarsa, size arkalarını dönüp kaçarlar; sonra kendilerine yardım da edilmez.” Nitekim olay da böyle vuku buldu. Zira Allah, Hayber günü onları zelil kıldı ve burunlarını yere sürttü. Aynı şekilde onlardan önce Medine Yahudilerinden Benî Kaynukâ‘, Benî Nadîr ve Benî Kurayza'nın hepsini Allah zelil kıldı. Şam'daki Hristiyanları da ashâb pek çok savaşta hezimete uğrattı ve Şam'ın hâkimiyetini ebediyen ve kıyamete dek ellerinden aldı. İslâm cemaati, Şam'da dimdik ayakta kalmaya devam edecektir; ta ki ... ininceye kadar.
عيسى ابن مريم [﵇] وهم كذلك، ويحكم، ﵇ بشرع محمد عليه أفضل الصلاة والسلام فيَكْسر الصَّلِيب، ويقتل الخنزير، ويَضَع الجزْية، ولا يقبل إلا الإسلام.
Meryem oğlu Îsâ [(aleyhisselâm)] ininceye kadar bu hal üzere dimdik ayakta kalmaya devam edecektir; o da (aleyhisselâm) Muhammed'in -üzerine en faziletli salât ve selâm olsun- şeriatıyla hükmedecek; haçı kıracak, domuzu öldürecek, cizyeyi kaldıracak ve İslâm'dan başka hiçbir şeyi kabul etmeyecektir.
ثم قال تعالى: (ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ) أي: ألزمهم الله الذلة والصَّغَار أينما كانوا فلا يأمنون (إِلا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ) أي: بذمة من الله، وهو عَقْد الذمة لهم وضَرْب الجزية عليهم، وإلزامهم أحكام الملة (وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ) أي: أمان منهم ولهم، كما في المُهَادَن والمعاهَد والأسير إذا أمَّنَه واحد من المسلمين ولو امرأة، وكذَا عَبْد، على أحد قولي العلماء.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ) “Onlar nerede bulunurlarsa bulunsunlar, Allah'ın ipine ve insanların ipine sığınmadıkça üzerlerine zillet vurulmuştur.” Yani Allah nerede olurlarsa olsunlar onların üzerine zilleti ve aşağılığı mahkûm etmiştir; dolayısıyla onlar güvende olamazlar, (إِلا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ) “ancak Allah'ın ipiyle [güvende olurlar]” yani Allah'tan bir zimmet (ahd) ile ki bu da onlar için zimmet akdi yapılması, üzerlerine cizye konulması ve İslâm milletinin hükümlerine bağlı kılınmalarıdır; (وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ) “ve insanların ipiyle” yani onlardan kendilerine ve kendilerinden onlara verilen eman ile güvende olurlar; nitekim aralarında barış anlaşması yapılan, muahede yapılan kimse ile Müslümanlardan biri -bir kadın ve hatta âlimlerin iki görüşünden birine göre bir köle dahi olsa- kendisine eman verdiği takdirdeki esir gibi.
قال ابن عباس: (إِلا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ) أي: بعهد من الله وعهد من الناس، [و] هكذا قال مُجاهد، وعِكْرِمة، وعَطَاء، والضَّحَّاك، والحسن، وقتادة، والسُّدِّي، والرَّبِيع بن أنس.
İbn Abbâs: (إِلا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ) “Ancak Allah'ın ipine ve insanların ipine sığınmadıkça” yani Allah'tan bir ahit ve insanlardan bir ahit ile [güvende olurlar] demiştir. Mücâhid, İkrime, Atâ, Dahhâk, Hasan, Katâde, Süddî ve er-Rebî‘ b. Enes de [böyle] söylemişlerdir.
وقوله: (وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ) أي: أُلزموا فالتزَمُوا بغضب من الله، وهم يستحقونه (وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ) أي: أُلزِموها قَدرًا وشَرْعًا. ولهذا قال: (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الأنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ) أي: وإنما حملهم على ذلك الكبْر والبَغْي وَالْحسَد، فأعْقَبَهم ذلك الذِّلة والصَّغَار والمسكنة أبدا، متصلا بذلة الآخرة، ثم قال تعالى: (ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ) أي: إنما حَمَلهم على الكفر بآيات الله وقَتْل رُسُل الله وقُيِّضوا لذلك أنّهم كانوا يكثرون العصيان لأوامر الله، ﷿، والغشيان لمعاصي الله، والاعتداء في شرع الله، فَعِياذًا بالله من ذلك، والله المستعان.
Yüce Allah'ın: (وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ) buyruğu ise: Yani Allah'tan bir gazaba uğradılar ve bunu hak etmiş olarak onun altına girdiler demektir. (وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ) “Üzerlerine [meskenet] vuruldu” yani kader ve şeriat bakımından üzerlerine [zillet ve meskenet] vuruldu . İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الأنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ) “Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir.” Yani onları buna sevk eden şey yalnızca kibir, azgınlık ve hasetti; bu da onlara ahiretteki zillete bitişik olarak ebedî bir zillet, aşağılık ve meskenet getirdi. Sonra Yüce Allah: (ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ) “Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyledir” buyurdu. Yani onları Allah'ın ayetlerini inkâr etmeye ve Allah'ın elçilerini öldürmeye sevk eden ve onları buna mahkûm kılan sebep, onların Allah (celle celâluhu)'nun emirlerine çokça isyan etmeleri, Allah'ın haram kıldığı şeyleri fütursuzca işlemeleri ve Allah'ın şeriatında haddi aşmalarıydı. Bundan Allah'a sığınırız, yardımına başvurulacak olan yalnız Allah'tır.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا يونس بن حَبِيب حدثنا أبو داود الطيالسي، حدثنا شعبة، عن سليمان الأعمش، عن إبراهيم، عن أبي مَعْمَر الأزدي، عن عبد الله بن مسعود، ﵁، قال: كانت بنو إسرائيل تقتل في اليوم ثلاثمائة نبيّ، ثم يقوم سُوق بَقْلهم في آخر النهار.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yûnus b. Habîb, ona Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, ona Şu‘be, ona Süleymân el-A‘meş, ona İbrâhîm, ona Ebû Ma‘mer el-Ezdî, ona da Abdullah b. Mes‘ûd (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmiştir: İsrâiloğulları bir günde üç yüz peygamberi öldürür, sonra da günün sonunda sebze pazarlarını kurarlardı.
{لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥)}
{لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥)} “Onların hepsi bir değildir. Ehl-i kitap içinde dosdoğru bir topluluk vardır ki, gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar. (113) Onlar Allah'a ve ahiret gününe inanırlar, iyiliği emreder, kötülükten sakındırırlar ve hayırlarda yarışırlar. İşte onlar salihlerdendir. (114) Onların yapacağı hiçbir iyilik karşılıksız bırakılmayacaktır. Allah, takva sahiplerini hakkıyla bilendir. (115)”
قال ابن أبي نَجِيح: زَعَم الحسن بن يَزيد العِجْليّ، عن ابن مسعود في قوله تعالى: (لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ) قال لا يستوي أهل الكتاب وأمَّة محمد ﷺ.
İbn Ebî Necîh dedi ki: Hasan b. Yezîd el-İclî, İbn Mes'ûd'dan Yüce Allah'ın: (لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ) “Onların hepsi bir değildir. Ehl-i kitap içinde dosdoğru bir topluluk vardır” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Ehl-i kitap ile Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ümmeti bir değildir.
وهكذا قال السُّدِّي، ويؤيد هذا القول الحديثُ الذي رواه الإمامُ أحمدُ بن حنبل في مسنده.
es-Süddî de böyle demiştir. İmam Ahmed b. Hanbel'in Müsned'inde rivayet ettiği hadis de bu görüşü desteklemektedir.
حدثنا أبو النَّضْر وحسن بن موسى قالا حدثنا شَيْبان، عن عاصم، عن زر، عن ابن مسعود قال: أخر رسولُ الله ﷺ صلاة العشاء، ثم خرج إلى المسجد، فإذا الناس ينتظرون الصلاة: فقال: "أَمَا إِنَّه لَيْسَ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الأدْيَانِ أَحَدٌ يَذْكُرُ اللهَ هَذِهِ السَّاعَةَ غَيْرَكُمْ". قال: وأُنزلَت هذه الآيات: (لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ [أُمَّةٌ قَائِمَةٌ] ) إلى قوله (وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ) .
Bize Ebu'n-Nadr ve Hasan b. Mûsâ anlattılar, dediler ki: Bize Şeybân, Âsım'dan, o Zirr'den, o da İbn Mes'ûd'dan nakletti, o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yatsı namazını geciktirdi, sonra mescide çıktı, bir de baktı ki insanlar namazı bekliyorlar. Bunun üzerine: "Dikkat edin! Bu din mensuplarından şu saatte sizden başka Allah'ı anan hiç kimse yoktur." buyurdu. Dedi ki: Bunun üzerine şu ayetler indi: (لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ [أُمَّةٌ قَائِمَةٌ] ) “Onların hepsi bir değildir. Ehl-i kitap içinde [dosdoğru bir topluluk vardır]” ayetinden (وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ) “Allah, takva sahiplerini hakkıyla bilendir” ayetine kadar.
والمشهور عن كثير من المفسرين -كما ذكره محمد بن إسحاق وغيره، ورواه العَوْفِيّ عن ابن عباس-أن هذه الآيات نزلت فيمن آمَنَ من أحبار أهل الكتاب، كعبد الله بن سَلام وأسَد بن عُبَيْد وثعلبة بن سَعْية وأسَيد بن سعْية وغيرهم، أي: لا يستوي من تقدم ذكرهم بالذم من أهل الكتاب [وهؤلاء الذين أسلموا، ولهذا قال تعالى: (لَيْسُوا سَوَاءً) أي: ليسوا كلُّهم على حَدّ سواء، بل منهم المؤمن ومنهم المُجْرم، ولهذا قال تعالى: (مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ] أُمَّةٌ قَائِمَةٌ) أي: قائمة بأمر الله، مطيعة لشَرْعه مُتَّبِعة نبيَّ الله، [فهي] (قَائِمَةٌ) يعني مستقيمة (يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ) أي: يقومون الليل، ويكثرون التهجد، ويتلون القرآن في صلواتهم (يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ) وهؤلاء هم المذكورون في آخر السورة: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ [لا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ]} [الآية ١٩٩] وهكذا قال هاهنا: (وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ) أي: لا يضيع عند الله بل يجزيكم به أوفر الجزاء. (وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ) أي: لا يخفى عليه عمل عامل، ولا يضيع لديه أجر من أحسن عملا.
Müfessirlerin çoğundan meşhur olan görüşe göre -ki Muhammed b. İshâk ve başkaları bunu zikretmiş, el-Avfî de İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir- bu ayetler, Abdullah b. Selâm, Esed b. Ubeyd, Sa'lebe b. Sa'ye, Üseyd b. Sa'ye ve başkaları gibi Ehl-i kitabın hahamlarından iman eden kimseler hakkında inmiştir. Yani, daha önce kendilerinden yergiyle bahsedilen Ehl-i kitap ile [bu Müslüman olanlar bir değildir. İşte bu yüzden Yüce Allah: (لَيْسُوا سَوَاءً) “Onların hepsi bir değildir” yani onların hepsi eşit değildir; bilakis onlardan mümin olan da vardır, günahkâr mücrim olan da vardır buyurmuştur. İşte bu yüzden Yüce Allah: (مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ] أُمَّةٌ قَائِمَةٌ) “[Ehl-i kitap içinde] dosdoğru bir topluluk vardır” buyurmuştur.] Yani Allah'ın emrini ayakta tutan, O'nun şeriatına boyun eğen , Allah'ın Peygamberine uyan bir topluluktur; [o topluluk] (قَائِمَةٌ) yani dosdoğrudur. (يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ) “Gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar” yani geceleyin kalkarlar, teheccüdü çokça kılarlar ve namazlarında Kur'an okurlar . (يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ) “Onlar Allah'a ve ahiret gününe inanırlar, iyiliği emreder, kötülükten sakındırırlar ve hayırlarda yarışırlar. İşte onlar salihlerdendir.” Bunlar, surenin sonunda zikredilen kimselerdir: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ [لا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ]} [الآية ١٩٩] “Şüphesiz Ehl-i kitaptan öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene Allah'a gönülden saygı duyarak inanırlar; Allah'ın ayetlerini az bir paraya satmazlar. İşte onların, Rableri katında mükâfatları vardır. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir.” Burada da şöyle buyurmuştur: (وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ) “Onların yapacağı hiçbir iyilik karşılıksız bırakılmayacaktır” yani Allah katında zayi olmayacak, aksine size bunun en bol karşılığı verilecektir. (وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ) “Allah, takva sahiplerini hakkıyla bilendir” yani hiçbir amel edenin ameli O'na gizli kalmaz ve güzel amel işleyenin mükâfatı O'nun katında zayi olmaz.
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١١٦) مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧)}
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١١٦) مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧)} “Şüphesiz inkâr edenlerin malları da evlatları da Allah'a karşı kendilerine hiçbir fayda sağlamayacaktır. İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır. (116) Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu, kendilerine zulmetmiş olan bir topluluğun ekinine vurup onu mahveden kavurucu dondurucu bir rüzgârın durumuna benzer. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendilerine zulmediyorlar. (117)”
ثم قال تعالى مخبرًا عن الكفرة المشركين بأنه (لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا) أي لا يُرَدّ عنهم بأس الله ولا عذابه إذا أراده بهم (وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ)
Sonra Yüce Allah, müşrik kâfirler hakkında haber vererek (لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا) “onların malları da evlatları da Allah'a karşı kendilerine hiçbir fayda sağlamayacaktır” buyurmuştur. Yani Allah kendilerine azap etmek dilediğinde, O'nun azabı ve şiddetli cezası onlardan asla savılamaz. (وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ) “İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.”
ثم ضرب مثلا لما ينفقه الكفار في هذه الدار، قاله مجاهد والحسن، والسُّدِّي، فقال تعالى:
Sonra [Allah], kâfirlerin bu dünyada harcadıkları şeyler için bir misal verdi -bunu Mücâhid, Hasan ve es-Süddî söylemiştir- ve şöyle buyurdu:
(مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ) أي: بَرْد شديد، قاله ابن عباس، وعِكْرِمة، وسعيد بن جُبَير وقتادة والحسن، والضّحّاك، والرَّبِيع بن أنس، وغيرهم. وقال عطاء: بَرْد وجَلِيد. وعن ابن عباس أيضًا ومجاهد (فِيهَا صِرٌّ) أي: نار. وهو يرجع إلى الأول، فإن البرد الشديد -سيّما الجليد -يحرق الزروع والثمار، كما يحرق الشيء بالنار (أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ) أي: أحرقته، يعني بذلك السَّفْعة إذا نزلت على حَرْث قد آن جدَادُه أو حَصَاده فدمَّرَتْه وأعدَمَتْ ما فيه من ثمر أو زرع، فذهبت به وأفسدته، فعَدمَه صاحبه أحوج ما كان إليه. فكذلك الكفار يمحق الله ثوابَ أعمالهم في هذه الدنيا وثمرتها كما أذهب ثمرةَ هذا الحرث بذنوب صاحبه. وكذلك هؤلاء بَنَوْهَا على غير أصْل وعلى غير أساس (وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ)
(مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ) “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu, kendisinde kavurucu bir soğuk bulunan bir rüzgârın durumuna benzer” yani şiddetli soğuk demektir; bunu İbn Abbâs, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Katâde, Hasan, Dahhâk, er-Rebî‘ b. Enes ve başkaları söylemiştir. Atâ ise: Soğuk ve dondurucu buz demiştir. İbn Abbâs ve Mücâhid'den nakledilen diğer bir görüşe göre (فِيهَا صِرٌّ) “içinde ateş bulunan” demektir. Bu da birinci anlama döner; zira şiddetli soğuk -özellikle don ve buz - tıpkı bir şeyin ateşle yanması gibi ekinleri ve meyveleri yakıp kurutur. (أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ) “kendilerine zulmetmiş olan bir topluluğun ekinine vurup onu mahveden” yani onu yakıp yok eden demektir; bununla kastedilen, devşirilme veya hasat zamanı gelmiş bir ekine inip onu yerle bir eden, içindeki meyve ve ekini yok edip helak eden ve sahibinin ona en çok muhtaç olduğu anda elinden çıkarıp telef eden afettir. İşte kâfirlerin de dünyadaki amellerinin sevabını ve semeresini, tıpkı bu ekinin semeresinin sahibinin günahları sebebiyle yok olup gitmesi gibi, Allah yok eder. Nitekim onlar da amellerini köksüz ve temelsiz bir şey üzerine bina etmişlerdir. (وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ) “Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendilerine zulmediyorlar.”
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبَالا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨) هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (١١٩) إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبَالا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨) هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (١١٩) إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠)} “Ey iman edenler! Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin; onlar size bozgunculuk yapmaktan geri durmazlar, sıkıntıya düşmenizi arzu ederler. Kinleri ağızlarından taşmıştır; göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür. Eğer akıl erdiriyorsanız, ayetleri size açıklamış bulunuyoruz. (118) İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler. Siz Kitab'ın tamamına inanırsınız; onlar sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar. De ki: 'Öfkenizle geberin!' Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (119) Size bir iyilik dokunursa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelirse buna sevinirler. Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir zarar veremez. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır. (120)”
يقول ﵎ ناهيًا عباده المؤمنين عن اتخاذ المنافقين بطانة، أي: يُطْلعونهم على سرائرهم وما يضمرونه لأعدائهم، والمنافقون بجهدهم وطاقتهم لا يألون المؤمنين خَبَالا أي: يَسْعَوْنَ في مخالفتهم وما يضرهم بكل ممكن، وبما يستطيعونه من المكر والخديعة، ويودون ما يُعْنتُ المؤمنين ويخرجهم ويَشُقّ عليهم.
Allah (tebâreke ve teâlâ) mümin kullarına münafıkları sırdaş edinmelerini yasaklayarak buyuruyor ki: Yani onları sırlarınıza ve düşmanlarınıza karşı gizlediklerinize muttali kılmayın; çünkü münafıklar güçleri ve takatleri yettiğince müminlere fesat çıkarmaktan geri durmazlar. Yani mümkün olan her yolla ve ellerinden gelen hile ve tuzaklarla müminlere muhalefet etmeye ve onlara zarar vermeye çalışırlar; müminleri sıkıntıya sokacak, zora düşürecek ve onlara meşakkat verecek şeyleri arzu ederler.
وقوله: (لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ) أي: من غيركم من أهل الأديان، وبطانة الرجل: هم خاصّة أهله الذين يطلعون على داخل أمره.
Yüce Allah'ın: (لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ) “Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin” buyruğu, yani diğer din mensuplarından olan sizden gayrısını sırdaş edinmeyin demektir. Kişinin bitânesi (بِطَانَة): onun iç işlerine muttali olan en yakınları ve özel çevresidir.
وقد روى البخاري، والنسائي، وغيرهما، من حديث جماعة، منهم: يونس، ويحيى بن سعيد، وموسى بن عقبة، وابن أبي عتيق -عن الزهري، عن أبي سلمة، عن أبي سعيد؛ أن رسول الله ﷺ قال: "مَا بَعَثَ اللهُ مِنْ نَبِي وَلا اسْتَخْلَفَ مِنْ خَلِيفَة إلا كَانَتْ لَهُ بِطَانَتَانِ: بِطَانَةٌ تَأْمُرُهُ بِالْخيرِ وتَحُضُّهُ عَلَيْهِ، وَبِطَانَةٌ تَأْمُرُهُ بِالسُّوءِ وَتَحُضُّهُ عَلَيْهِ، وَالْمَعْصُومُ مَنْ عَصَم اللهُ " .
Nitekim Buhârî, Nesâî ve başkaları; Yûnus, Yahyâ b. Saîd, Mûsâ b. Ukbe ve İbn Ebî Atîk'in de aralarında bulunduğu bir gruptan, ez-Zührî'den, Ebû Seleme'den, Ebû Saîd'den rivayet etmişlerdir ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Allah'ın gönderdiği hiçbir peygamber ve tayin ettiği hiçbir halife yoktur ki onun iki sırdaş çevresi (bitânesi) olmasın: Kendisine iyiliği emredip onu teşvik eden bir çevre ve kendisine kötülüğü emredip onu teşvik eden bir çevre. Masum ve korunmuş olan kimse, Allah'ın koruduğu kimsedir.”
وقد رواه الأوزاعي ومعاوية بن سلام، عن الزهري، عن أبي سلمة [عن أبي هريرة مرفوعا بنحوه فيحتمل أنه عند الزهري عن أبي سلمة] عنهما. وأخرجه النسائي عن الزهري
el-Evzâî ve Muâviye b. Sellâm da ez-Zührî'den, Ebû Seleme'den [Ebû Hureyre'den merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. Dolayısıyla bu hadisin ez-Zührî nezdinde Ebû Seleme'den] her ikisinden [de nakledilmiş] olması muhtemeldir. Nesâî de hadisi ez-Zührî'den tahric etmiştir.
أيضا وعلقه البخاري في صحيحه فقال: وقال عبيد الله بن أبي جعفر، عن صَفْوان بن سليم، عن أبي سلمة، عن أبي أيوب الأنصاري، فذكره. فيحتمل أنه عند أبي سلمة عن ثلاثة من الصحابة والله أعلم.
Ayrıca Buhârî de Sahîh'inde muallak olarak zikredip şöyle demiştir: Ubeydullah b. Ebî Ca'fer, Safvân b. Süleym'den, Ebû Seleme'den, Ebû Eyyûb el-Ensârî'den rivayet etti diyerek hadisi zikretmiştir. Dolayısıyla bu hadisin Ebû Seleme'nin yanında üç sahabiden rivayet edilmiş olması muhtemeldir; en doğrusunu Allah bilir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو أيوب محمد بن الوَزَّان، حدثنا عيسى بن يونس، عن أبي حَيّان التيمي عن أبي الزِّنْباع، عن ابن أبي الدِّهْقانة قال: قيل لعمر بن الخطاب، ﵁: إن هاهنا غُلاما من أهل الحِيرة، حافظ كاتب، فلو اتخذته كاتبا؟ فقال: قد اتخذت إذًا بطانة من دون المؤمنين .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebû Eyyûb Muhammed b. el-Vezzân anlattı, bize Îsâ b. Yûnus, Ebû Hayyân et-Teymî'den, Ebû'z-Zinbâ'dan, İbn Ebi'd-Dihkanetü'l-Hîrî'den nakletti, o şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh)'a: 'Burada Hîre halkından hafızası güçlü, iyi yazan bir genç var; onu kâtip edinseniz?' denildi. Bunun üzerine o: 'O takdirde müminlerden başkasını sırdaş edinmiş olurum' dedi .
ففي هذا الأثر مع هذه الآية دلالة على أن أهل الذَّمَّة لا يجوز استعمالهم في الكتابة، التي فيها استطالة على المسلمين واطِّلاع على دَوَاخل أمُورهم التي يُخْشَى أن يُفْشوها إلى الأعداء من أهل الحرب؛ ولهذا قال تعالى: (لا يَأْلُونَكُمْ خَبَالا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ).
İşte bu rivayette ve bu ayette, zimmîlerin Müslümanlar üzerinde üstünlük kurmalarına ve onların harbi düşmanlara ifşa etmelerinden korkulan iç işlerine muttali olmalarına yol açacak kâtiplik görevlerinde istihdam edilmelerinin caiz olmadığına delil vardır. İşte bu yüzden Yüce Allah: (لا يَأْلُونَكُمْ خَبَالا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ) “onlar size bozgunculuk yapmaktan geri durmazlar, sıkıntıya düşmenizi arzu ederler” buyurmuştur.
وقد قال الحافظ أبو يعلى: حدثنا إسحاق بن إسرائيل، حدثنا هُشَيم، حدثنا العَوَّام، عن الأزهر بن راشد قال: كانوا يأتون أنَسًا، فإذا حَدَّثهم بحديث لا يدرون ما هو، أتَوا الحسن -يعني البصري-فيفسره لهم. قال: فحدَّث ذات يوم عن النبي ﷺ أنه قال: "لا تَسْتَضِيؤوا بِنَارِ الْمُشْرِكِينَ، ولا تَنْقُشُوا فِي خَوَاتِيمِكُمْ عَرَبيا فلم يدروا ما هو، فأتوا الحسن فقالوا له: إن أنسا حَدّثنا أن رسول الله ﷺ قال: "لا تَسْتَضِيؤوا بِنَارِ الشِّركِ ولا تَنْقُشُوا فِي خَوَاتِيمِكُمْ عَرَبيا فقال الحسن: أما قوله: "ولا تَنْقُشُوا فِي خَوَاتِيمِكُمْ عَرَبيا : محمد ﷺ. وأما قوله: "لا تَسْتَضِيؤوا بِنَارِ الشِّركِ" يقول: لا تستشيروا المشركين في أموركم. ثم قال الحسن: تصديق ذلك في كتاب الله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ).
Hâfız Ebû Ya'lâ şöyle dedi: Bize İshak b. İsrâîl anlattı, bize Hüşeym anlattı, bize el-Avvâm, el-Ezher b. Râşid'den anlattı; o şöyle dedi: İnsanlar Enes'e gelirlerdi; kendilerine ne anlama geldiğini bilmedikleri bir hadis rivayet ettiğinde Hasan'a -yani el-Basrî'ye- gelirler, o da bunu kendilerine açıklardı . Dedi ki: Bir gün Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle rivayet etti: “Müşriklerin ateşiyle aydınlanmayın ve yüzüklerinize Arapça nakış kazımayın.” Bunun ne anlama geldiğini bilemediler ve Hasan'a gelip ona dediler ki: Enes bize Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: “Şirk ateşiyle aydınlanmayın ve yüzüklerinize Arapça nakış kazımayın ” buyurduğunu rivayet etti. Bunun üzerine Hasan şöyle dedi: Resûlullah'ın: “Yüzüklerinize Arapça nakış kazımayın ” sözüne gelince; bu, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) demektir. “Şirk ateşiyle aydınlanmayın” sözüne gelince; işlerinizde müşriklere danışmayın demektir. Sonra Hasan şöyle dedi: Bunun Allah'ın Kitabı'ndaki tasdiki şudur: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ) “Ey iman edenler! Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin.”
هكذا رواه الحافظ أبو يعلى، ﵀، وقد رواه النسائي عن مجاهد بن موسى، عن هشيم. ورواه الإمام أحمد، عن هُشَيم بإسناده مثله، من غير ذكر تفسير الحسن البصري .
Hâfız Ebû Ya'lâ (rahimehullâh) bunu böyle rivayet etmiştir. Nitekim Nesâî de bunu Mücâhid b. Mûsâ'dan, o da Hüşeym'den rivayet etmiştir. İmam Ahmed de Hüşeym'den aynı isnadla Hasan el-Basrî'nin tefsirini zikretmeksizin benzer şekilde rivayet etmiştir .
وهذا التفسير فيه نظر، ومعناه ظاهر: "لا تَنْقُشُوا فِي خَوَاتِيمِكُمْ عَرَبيّا أي: بخط عربي، لئلا يشابه نقش خاتم النبي ﷺ، فإنه كان نَقْشُه محمد رسول الله؛ ولهذا جاء في الحديث الصحيح أنه
Bu tefsirde [eleştiriye açık] bir yön (nazar) vardır; hadisin anlamı ise açıktır: « لا تَنْقُشُوا فِي خَوَاتِيمِكُمْ عَرَبيّا » «Yüzüklerinize Arapça nakış kazımayınız» yani Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yüzüğünün nakşına benzemesin diye Arapça hat ile [kazımayınız]; zira onun nakşı "Muhammedun Resûlullâh" idi. Nitekim sahih hadiste rivayet edildiğine göre kendisi
نهى أن يَنْقُشَ أحد على نقشه. وأما الاستضاءة بنار المشركين، فمعناه: لا تقاربوهم في المنازل بحيث تكونون معهم في بلادهم، بل تَبَاعَدُوا منهم وهَاجروا من بلادهم؛ ولهذا روى أبو داود [﵀] لا تَتَرَاءَى نَاراهُمَا" وفي الحديث الآخر: "مَنْ جَامَعَ الْمُشْرِكَ أَوْ سَكَنَ مَعَهُ، فَهُوَ مِثْلُهُ"؛ فحَمْلُ الحديث على ما قاله الحسن، ﵀، والاستشهاد عليه بالآية فيه نظر، والله أعلم.
kendisi hiç kimsenin kendi nakşı üzerine nakış kazımasını yasaklamıştır. Müşriklerin ateşiyle aydınlanmaya gelince; bunun anlamı: Onların yurtlarında onlarla birlikte olacak şekilde onlara evlerinizle yakın komşu olmayın, aksine onlardan uzaklaşın ve onların memleketlerinden hicret edin demektir. İşte bundan dolayı Ebû Dâvûd [(rahimehullâh)] “İkisinin ateşi birbirini görmez” hadisini rivayet etmiştir. Diğer bir hadiste de: “Kim bir müşrikle bir araya gelir veya onunla birlikte oturursa, o da onun gibidir” buyrulmuştur. Dolayısıyla hadisi Hasan (rahimehullâh)'ın dediği manaya hamletmek ve buna bu ayetle delil getirmek tartışmalıdır, en doğrusunu Allah bilir.
ثم قال تعالى: (قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ) أي: قد لاح على صَفَحات وجوههم، وفلتات ألسنتهم من العداوة، مع ما هم مشتملون عليه في صدورهم من البغضاء للإسلام وأهله، ما لا يخفى مثله على لبيب عاقل؛ ولهذا قال: (قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ).
Sonra Yüce Allah: (قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ) “Kinleri ağızlarından taşmıştır; göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür” buyurmuştur. Yani göğüslerinde İslâm'a ve ehline karşı besledikleri kinle birlikte, yüz ifadelerinden ve dillerinden dökülen sözlerden öyle bir düşmanlık belirmiştir ki akıllı ve basiretli bir kimseye bunun benzeri gizli kalmaz. İşte bu yüzden: (قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ) “Eğer akıl erdiriyorsanız, ayetleri size açıklamış bulunuyoruz” buyurmuştur.
وقوله تعالى: (هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ) أي: أنتم -أيها المؤمنون-تحبون المنافقين مما يظهرون لكم من الإيمان، فتحبونهم على ذلك وهم لا يحبونكم، لا باطنا ولا ظاهرا (وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ) أي: ليس عندكم في شيء منه شك ولا رَيْب، وهم عندهم الشك والرِّيَب والحِيرة.
Yüce Allah'ın: (هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ) “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler. Siz Kitab'ın tamamına inanırsınız” buyruğu ise: Yani ey müminler! Siz onların iman görüntüsü vermelerinden dolayı münafıkları seversiniz, bundan dolayı onları seversiniz; hâlbuki onlar ne bâtınen ne de zâhiren sizi sevmezler . (وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ) “Siz Kitab'ın tamamına inanırsınız” yani sizde onun hiçbir parçasında şüphe ve tereddüt yoktur; onlarda ise şüphe, tereddütler ve kafa karışıklığı vardır.
وقال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن عِكْرِمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ) أي: بكتابكم وكتابهم، وبما مضى من الكتب قبل ذلك، وهم يكفرون بكتابكم، فأنتم أحق بالبغضاء لهم، منهم لكم. رواه ابن جرير.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ) “Siz Kitab'ın tamamına inanırsınız” yani kendi kitabınıza, onların kitabına ve bundan önceki geçmiş kitaplara inanırsınız; onlar ise sizin kitabınızı inkâr ederler. Dolayısıyla sizin onlara kin beslemeniz, onların size kin beslemesinden daha layıktır. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
(وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الأنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ) والأنامل: أطراف الأصابع، قاله قتادة.
(وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الأنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ) “onlar sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar.” el-Enâmil (الأنَامِل): parmak uçlarıdır; bunu Katâde söylemiştir.
وقال الشاعر:
Şair şöyle demiştir:
أوَدُّ كما ما بَلّ حَلْقِيَ ريقَتى … وَمَا حَمَلَتْ كَفَّايَ أنْمُلي العَشْرا
Tükürüğüm boğazımı ıslattığı müddetçe severim … Ve iki avucum on parmak ucumu taşıdığı müddetçe
وقال ابن مسعود، والسُّدِّي، والرَّبِيع بن أنس: (الأنَامِلَ) الأصابع.
İbn Mes'ûd, es-Süddî ve er-Rebî‘ b. Enes şöyle demişlerdir: el-Enâmil (الأنَامِل): parmaklardır.
وهذا شأن المنافقين يُظْهِرون للمؤمنين الإيمانَ والمودّة، وهم في الباطن بخلاف ذلك من كل وجه، كما قال تعالى: (وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الأنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ) وذلك أشد الغيظ والحنق، قال الله تعالى: (قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ) أي: مهما كنتم تحسدون عليه المؤمنين ويغيظكم ذلك منهم، فاعلموا أن الله مُتمّ نعمته على عباده المؤمنين ومُكَملٌ دينه، ومُعْلٍ كلمتَه ومظهر دينَه، فموتوا أنتم بغيظكم (إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ) أي: هو عليم بما تنطوي عليه ضمائركم، وتُكنُّه سَرَائرُكُم من البغضاء والحسد والغل للمؤمنين، وهو مجازيكم عليه في الدنيا بأن يريكم خلاف ما تؤمّلون، وفي الآخرة بالعذاب الشديد في النار التي أنتم خالدون فيها، فلا خروج لكم منها.
İşte bu, münafıkların durumudur; müminlere iman ve sevgi gösterirler, bâtında ise her bakımdan bunun zıddı üzeredirler. Nitekim Yüce Allah: (وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الأنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ) “baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar” buyurmuştur ki bu, öfke ve hıncın en şiddetlisidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ) “De ki: 'Öfkenizle geberin!' Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” Yani müminlere hangi hususta haset ederseniz edin ve bu durum sizi onlara karşı ne kadar öfkelendirirse öfkelendirsin, biliniz ki Allah mümin kulları üzerindeki nimetini tamamlayacak, dinini kemale erdirecek, kelimesini yüceltecek ve dinini üstün kılacaktır; siz de kendi öfkenizle geberin! (إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ) “Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” yani O, vicdanlarınızın sakladığı ve gizlediklerinizin içinde barındırdığı müminlere yönelik kin, haset ve garezleri pek iyi bilendir. Bunun cezasını size dünyada umduğunuzun tersini göstererek, ahirette ise içinde ebedî kalacağınız ve oradan asla çıkamayacağınız cehennem ateşindeki şiddetli azapla verecektir.
ثم قال: (إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا) وهذه الحال دالة على شدة
Sonra [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: { إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا } “Size bir iyilik dokunursa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelirse de buna sevinirler.” Bu durum, şiddetli...
العداوة منهم للمؤمنين وهو أنه إذا أصاب المؤمنين خصب، ونصر وتأييد، وكثروا وعزّ أنصارهم، ساء ذلك المنافقين، وإن أصاب المسلمين سَنَة -أي: جَدْب-أو أُديل عليهم الأعداء، لما لله في ذلك من الحكمة، كما جرى يوم أُحُد، فَرح المنافقون بذلك، قال الله تعالى مخاطبا عباده المؤمنين: (وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا [إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ] ) يرشدهم تعالى إلى السلامة من شر الأشرار وكَيْدِ الفُجّار، باستعمال الصبر والتقوى، والتوكل على الله الذي هو محيط بأعدائهم، فلا حول ولا قوة لهم إلا به، وهو الذي ما شاء كان، وما لم يشأ لم يكن. ولا يقع في الوجود شيء إلا بتقديره ومشيئته، ومن توكل عليه كفاه.
şöyle ki : Müminlere bir bolluk, zafer ve teyit erişir, sayıları artar ve yardımcıları güçlenirse bu durum münafıkları üzer. Şayet Müslümanlara bir kıtlık -yani kuraklık- isabet eder veya Allah'ın bunda bulunan bir hikmetinden ötürü Uhud gününde olduğu gibi düşmanlar onlara üstün gelirse münafıklar buna sevinirler. Allah Teâlâ mümin kullarına hitap ederek şöyle buyurdu: (وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا [إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ] ) “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir zarar veremez. [Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır.]” Yüce Allah sabrı ve takvayı kuşanarak ve düşmanlarını çepeçevre kuşatan Allah'a tevekkül ederek şerlilerin şerrinden ve facirlerin tuzağından kurtuluş yolunu onlara göstermektedir; zira O'ndan başka hiçbir güç ve kuvvet yoktur. O'nun dilediği olur, dilemediği ise olmaz. Varlık âleminde hiçbir şey O'nun takdiri ve meşîeti olmaksızın meydana gelmez; kim O'na tevekkül ederse O, kendisine yeter.
ثم شَرَعَ تعالى في ذكر قصة أحد، وما كان فيها من الاختبار لعباده المؤمنين، والتمييز بين المؤمنين والمنافقين، وبيان صَبْر الصابرين، فقال تعالى:
Sonra Yüce Allah, Uhud kıssasını, o günde mümin kulları için gerçekleşen imtihanı, müminlerle münafıkların birbirinden ayırt edilmesini ve sabredenlerin sabrının açıklanmasını zikretmeye başlayarak şöyle buyurdu:
{وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١)}
{وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١)} “Hani sen sabah erkenden ailenden ayrılıp müminleri savaş için mevzilere yerleştiriyordun. Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (121)”
المرادُ بهذه الوقعة يوم أُحُد عند الجمهور، قاله ابن عباس، والحسن، وقتادة، والسُّدِّي، وغير واحد. وعن الحسن البصري: المراد بذلك يوم الأحزاب. رواه ابن جرير، وهو غريب لا يُعَوَّل عليه.
Cumhura göre bu olayla kastedilen Uhud günüdür; bunu İbn Abbâs, Hasan, Katâde, es-Süddî ve pek çok kişi söylemiştir. Hasan el-Basrî'den bununla Ahzâb gününün kastedildiği de rivayet edilmiştir; bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir ancak bu garip bir görüştür ve itimat edilmez .
وكانت وقعةُ أحد يومَ السبت من شوال سنة ثلاث من الهجرة. قال [قتادة] لإحدى عشرة ليلة خَلَتْ من شَوَّال. وقال عِكْرِمة: يوم السبت للنصف من شوال، فالله أعلم.
Uhud savaşı, hicretin üçüncü yılı Şevval ayının bir cumartesi günü vuku bulmuştur. [Katâde] şöyle demiştir: Şevval ayından on bir gece geçtikten sonraydı. İkrime ise: Şevval'in tam ortasında bir cumartesi günüydü demiştir; en doğrusunu Allah bilir.
وكان سببها أن المشركين حين قُتل من قتل من أشرافهم يوْمَ بَدْر، وسَلمَت العيرُ بما فيها من التجارة التي كانت مع أبي سُفْيان، فلما رجع قفَلُهُم إلى مكة قال أبناء من قُتل، ورؤساء من بقي لأبي سفيان: ارصد هذه الأموال لقتال محمد، فأنفقوها في ذلك، وجمعوا الجموع والأحابيش وأقبلوا في قريب من ثلاثة آلاف، حتى نزلوا قريبًا من أحد تِلْقاء المدينة، فصلى رسولُ الله ﷺ يومَ الجمعة، فلما فَرَغَ منها صَلى على رجل من بني النجار، يقال له: مالك بن عَمْرو، واستشار الناس: أيخرج إليهم أم يمكث بالمدينة؟ فأشار عبد الله بن أُبيّ بالمقام بالمدينة، فإن أقاموا أقاموا بشِرِّ مَحْبس وإن دخلوها قاتلهم الرجال في وجوههم، ورماهم النساء والصبيان بالحجارة من فوقهم، وإن رجعوا رجعوا خائبين. وأشار آخرون من الصحابة ممن لم يشهد بدرا بالخروج إليهم، فدخل رسول الله ﷺ فلبس لأمَتَه وخرج عليهم، وقد نَدم بعضهم وقالوا: لعلنا استكرَهْنَا رسولَ الله ﷺ، فقالوا: يا رسول الله، إن شئت أن نمكث؟ فقال رسول الله ﷺ: "مَا يَنْبَغِي لِنَبِيٍّ إِذَا لَبِسَ لأمَتَه أنْ يَرْجِعَ حَتى يَحْكُمَ اللهُ لَه".
Bu [savaşın] sebebi şuydu: Müşriklerin ileri gelenlerinden öldürülenler Bedir günü öldürülüp Ebû Süfyân'ın yanında bulunan ticaret mallarıyla birlikte kervan kurtulunca, kafileleri Mekke'ye döndüğünde öldürülenlerin oğulları ve geride kalan liderler Ebû Süfyân'a: “Bu malları Muhammed ile savaşmak için ayır” dediler. Onlar da bu malları bu uğurda harcadılar; kabileleri ve Ehâbîş'i topladılar ve yaklaşık üç bin kişiyle gelip Medine'nin karşısında Uhud yakınlarına indiler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) cuma namazını kıldırdı; namazı bitirince Benî Neccâr'dan Mâlik b. Amr denilen bir adamın [cenaze] namazını kıldı ve insanlarla istişare etti: Onlara karşı [şehirden dışarı] mı çıkılsın, yoksa Medine'de mi kalınsın? Abdullah b. Übeyy Medine'de kalınmasını teklif etti; zira [düşman şehir dışında] beklerse en kötü bekleme yerinde kalmış olur, şehre girerlerse erkekler karşılarında onlarla savaşır, kadınlar ve çocuklar da yukarıdan üzerlerine taş atar, dönerlerse de eli boş dönerlerdi. Ashaptan Bedir'e katılmamış olan diğer bazı kimseler ise onların karşısına [şehirden dışarı] çıkılmasını teklif etti. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) [evine] girdi, zırhını giydi ve onların karşısına çıktı. [Dışarı çıkmayı teklif edenlerden] bazıları pişman oldu ve: “Galiba Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) [istemediği bir şeye] zorladık” dediler; ardından da: “Ey Allah'ın Resûlü, dilersen [şehirde] kalalım?” dediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise şöyle buyurdu: «Bir peygambere, zırhını giydikten sonra Allah kendisi ile [düşmanları] arasında hükmünü verinceye kadar [onu çıkarıp savaştan] geri dönmesi yakışmaz.»
فسار، ﵇ في ألف من أصحابه، فلما كان بالشَّوط رجع عبد الله بن أبيّ في ثُلُث الجيش مُغْضَبا؛ لكونه لم يرجع إلى قوله، وقال هو وأصحابه: لو نعلم اليوم قتالا لاتبعناكم، ولكنا لا نراكم تقاتلون اليوم.
Bunun üzerine o (aleyhisselâm) ashabından bin kişiyle yola çıktı. eş-Şavt mevkiine varıldığında Abdullah b. Übeyy, kendi sözüne itibar edilmediği için öfkelenerek ordunun üçte biriyle geri döndü. O ve arkadaşları: 'Bugün bir savaş olacağını bilseydik size uyardık, fakat bugün savaşacağınızı sanmıyoruz' dediler.
واستمر رسول الله ﷺ سائرا حتى نزل الشِّعْب من أُحُد في عَدْوَةِ الوادي. وجعل ظهره وعسكره إلى أحد وقال: "لا يُقَاتِلَنَّ أَحَدٌ حتى نَأْمُرَهُ بِالْقِتَالِ".
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yoluna devam etti, nihayet Uhud geçidinde vadinin yamacına indi. Sırtını ve karargâhını Uhud dağına verdi ve: “Biz emretmedikçe hiç kimse savaşa başlamasın!” buyurdu.
وتهيأ رسول الله ﷺ للقتال وهو في سبعمائة من أصحابه، وأمَّر على الرماة عبد الله بن جُبَيْر أخا بني عَمْرو بن عوف، والرماة يومئذ خمسون رجلا فقال لهم: "انْضَحُوا الخَيْلَ عَنَّا، وَلا نُؤْتَيَنَّ مِنْ قِبَلِكُمْ. والْزَمُوا مَكَانَكُمْ إنْ كَانَتِ النَّوْبَةُ لَنَا أوْعَلَيْنَا، وإنْ رَأيْتُمُونَا تَخَطَّفُنا الطَّيْرُ فَلا تَبْرَحُوا مَكَانَكُمْ".
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından yedi yüz kişiyle savaşa hazırlandı; okçuların başına Benî Amr b. Avf'ın kardeşi Abdullah b. Cübeyr'i kumandan tayin etti. Okçular o gün elli kişiydi. Onlara şöyle buyurdu: “Süvarileri bizden uzaklaştırıp püskürtün, sizin tarafınızdan bize baskın yapılmasın. Zafer lehimize de olsa aleyhimize de olsa yerinizi terk etmeyin. Kuşların cesetlerimizi kapıştığını görseniz bile yerinizden ayrılmayın!”
وظاهر رسولُ الله ﷺ بين درعين، وأعطى اللواء مُصْعَب بن عُمَير أخا بني عبد الدار. وأجاز رسول الله ﷺ بعض الغِلْمان يومئذ وأرجأ آخرين، حتى أمضاهم يوم الخندق بعد هذا اليوم بقريب من سنتين.
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki zırhı üst üste giydi ve sancağı Benî Abdiddâr'ın kardeşi Mus'ab b. Umeyr'e verdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) o gün çocuklardan bazılarına savaşa katılma izni verdi, diğer bazılarını ise geri çevirdi; nihayet bu günden yaklaşık iki yıl sonra Hendek gününde onlara izin verdi.
وتعبَّأت قريش وهم ثلاثة آلاف، ومعهم مائتا فَرَس قد جَنَبوها فجعلوا على مَيْمَنة الخيل خالد بن الوليد: وعلى الميسرة عِكْرِمة بن أبي جَهْل، ودفعوا إلى بني عبد الدار اللواء. ثم كان بين الفريقين ما سيأتي تفصيله في مواضعه عند هذه الآيات، إن شاء الله تعالى.
Kureyş ise üç bin kişi olarak saf düzeni aldı; yanlarında yedeklerinde çektikleri iki yüz at vardı. Süvarilerin sağ kanadına Hâlid b. Velîd'i, sol kanadına da İkrime b. Ebî Cehl'i koydular ve sancağı Benî Abdiddâr'a teslim ettiler. Ardından iki taraf arasında, Allah Teâlâ dilerse bu ayetlerin tefsirinde kendi yerlerinde tafsilatı gelecek olan olaylar cereyan etti.
ولهذا قال تعالى: (وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ) أي: بَيّن لهم منازلهم ونجعلهم مَيْمَنة ومَيْسَرة وحيث أمرتهم (وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) أي: سميع لما تقولون، عليم بضمائركم.
İşte bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ) “Hani sen sabah erkenden ailenden ayrılıp müminleri savaş için mevzilere yerleştiriyordun” yani onlara yerlerini belirliyor, onları sağ kanat, sol kanat ve emrettiğin mevzilere koyuyordun. (وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) “Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” Yani söylediklerinizi işiten, içlerinizdekini bilendir.
وقد أورد ابن جرير هاهنا سؤالا حاصله: كيف يقولونَ: إن النبي ﷺ سار إلى أحد يوم الجمعة بعد الصلاة، وقد قال الله [تعالى] (وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ)؟ ثم كان جوابه عنه: أن غدوه ليبوئهم مقاعد، إنما كان يوم السبت أول النهار.
İbn Cerîr burada özeti şöyle olan bir soru ortaya koymuştur: Allah [Teâlâ] (وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ) “Hani sen sabah erkenden ailenden ayrılıp müminleri savaş için mevzilere yerleştiriyordun” buyurduğu hâlde, nasıl olur da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Uhud'a cuma günü namazdan sonra hareket ettiğini söylüyorlar? Sonra buna şöyle cevap vermiştir: Onun onları mevzilere yerleştirmek için sabah erkenden çıkışı, cumartesi günü günün ilk saatlerinde gerçekleşmiştir .
{إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢) وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣)}
{إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢) وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣)} “Hani sizden iki grup çözülüp geri çekilmeye yeltenmişti; oysa Allah onların yardımcısıydı. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler. (122) Andolsun, siz güçsüz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti. O hâlde Allah'a karşı gelmekten sakının ki şükretmiş olasınız. (123)”
وقوله: (إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا [وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ]) قال البخاري: حدثنا عليّ بنُ عبد الله، حدثنا سفيان قال: قال عَمْرو: سمعت جابر بن عبد الله يقول: فينا نزلت: (إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا [وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ]) قال: نحن الطائفتان بنو حارثَة وبنو سَلَمة، وما نحِب -وقال سفيان مرة: وما يسرنِي-أنَّها لم تَنزلْ، لقول الله تعالى: (وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا).
Yüce Allah'ın: (إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا [وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ]) “Hani sizden iki grup çözülüp geri çekilmeye yeltenmişti; [oysa Allah onların yardımcısıydı. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.]” buyruğu hakkında Buhârî şöyle demiştir: Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Süfyân anlattı ve dedi ki: Amr şöyle dedi: Câbir b. Abdillâh'ı (radıyallâhu anh) şöyle derken işittim: (إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا [وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ]) “Hani sizden iki grup çözülüp geri çekilmeye yeltenmişti; [oysa Allah onların yardımcısıydı. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.]” [ayeti] bizim hakkımızda indi. Câbir dedi ki: “Biz o iki grubuz: Benî Hârise ve Benî Selime. Allah Teâlâ'nın: (وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا) “Oysa Allah onların yardımcısıydı” buyruğundan ötürü, bu ayetin inmemiş olmasını asla istemezdik -Süfyân bir defasında: 'inmemiş olması beni sevindirmezdi' [şeklinde rivayet etti]-.”
وكذا رواه مسلم من حديث سفيان بن عيينة به. وكذا قال غيرُ واحد من السَّلَف: إنهم بنو حارثة وبنو سلمةَ.
Müslim de bunu Süfyân b. Uyeyne hadisinden bu şekilde rivayet etmiştir. Selef'ten birden fazla kişi de bu iki grubun Benî Hârise ve Benî Selime olduğunu söylemiştir.
وقوله: (وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) أي: يوم بدر، وكان في جمعة وافق السابع عشر من رمضان، من سنة اثنتين من الهجرة، وهو يوم الفرقان الذي أعز الله فيه الإسلام وأهله، ودمغَ فيه الشرك وخرَّب محِله، [هذا] مع قلة عدد المسلمين يومئذ، فإنهم كانوا ثلاثمائة وثلاثة عشر رجلا فيهم فرسان وسبعُون بعِيرا، والباقون مُشاة، ليس معهم من العَدَد جميع ما يحتاجون إليه، وكان العدو يومئذ ما بين التسعمائة إلى الألف في سوابغ الحديد والبَيض، والعدة الكاملة والخيول المسومة والحلي الزائد، فأعز الله رسوله، وأظهر وحيه وتنزيله، وبَيَّضَ وَجْه النبي وقبيله، وأخْزى الشيطان وجيله ولهذا قال تعالى -مُمْتَنا على عباده المؤمنين وحِزبه المتقين: (وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ) أي: قليل عددكم ليعلموا أن النصر إنما هو من عند الله، لا بكثرة العَدَد والعُدَد؛ ولهذا قال في الآية الأخرى: {وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ [شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ * ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ * ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ] وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [التوبة: ٢٥ - ٢٧].
Yüce Allah'ın: (وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) “Andolsun, siz güçsüz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti. O hâlde Allah'a karşı gelmekten sakının ki şükretmiş olasınız” buyruğu; yani Bedir gününde ki hicretin ikinci yılı Ramazan ayının on yedisine rastlayan bir cuma günüydü. O, Allah'ın İslâm'ı ve ehlini aziz kıldığı, şirki mahvedip mekânını yerle bir ettiği Furkan günüdür. [Bu zafer,] o gün Müslümanların sayısının azlığına rağmen gerçekleşmiştir; çünkü onlar üç yüz on üç kişiydiler, aralarında iki at ve yetmiş deve vardı; gerisi yayaydı ve yanlarında ihtiyaç duydukları teçhizatın tamamı yoktu. Düşman ise o gün dokuz yüz ile bin kişi arasındaydı; baştan ayağa demir zırhlar, miğferler, tam teçhizat , eğitimli atlar ve fazladan süsler içindeydiler. Fakat Allah Resûlü'nü aziz kıldı, vahiy ve tenzilini galip kıldı; Peygamber'in ve taraftarlarının yüzünü ak etti, şeytanı ve hizbini rezil rüsva eyledi. İşte bu sebeple Yüce Allah, mümin kullarına ve takva sahibi hizbine lütufta bulunarak şöyle buyurmuştur: (وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ) “Andolsun, siz güçsüz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti” yani zaferin sayı ve teçhizat çokluğuyla değil, ancak Allah katından olduğunu bilsinler diye sayınız azdı. Nitekim diğer ayette de şöyle buyurmuştur: {وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ [شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ * ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ * ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ] وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [التوبة: ٢٥ - ٢٧] “Huneyn gününde de hani çokluğunuz sizi böbürlendirmişti de size hiçbir fayda sağlamamıştı; [bütün genişliğine rağmen yeryüzü size dar gelmiş, sonra da arkanızı dönüp kaçmıştınız. Sonra Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi ve görmediğiniz ordular indirdi de inkâr edenleri azaplandırdı. İşte bu, kâfirlerin cezasıdır. Sonra Allah bunun ardından dilediğinin tövbesini kabul eder.] Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جَعْفَر، حدثنا شُعْبَة، عن سِمَاك قال: سمعت عِياضا الأشعري قال: شهدتُ الْيَرْمُوك وعلينا خمسة أمراء: أبو عبيدة، ويزيد بن أبي سفيان، وابن حَسَنَة، وخالد بن الوليد، وعياض -وليس عياض هذا الذي حدث سماكا-قال: وقال عمر، ﵁: إذا كان قتال فعليكم أبو عبيدة. قال: فكتبنا إليه إنه قد جاش إلينا الموت، واستمددناه، فكتب إلينا: إنه قد جاءني كتابكم تَسْتَمِدُّونَنِي وإني أدلكم على من هو أعز نصرًا، وأحصن جندًا: الله ﷿، فاستنصروه، فإن محمدًا ﷺ قد نُصر يومَ بدر في أقل من عدتكم، فإذا جاءكم كتابي فقاتلوهم ولا تراجعوني. قال فقاتلناهم فهزمناهم أربعة فراسخ، قال: وأصبنا أموالا فتشاورنا، فأشار علينا عياض أنْ نُعْطِيَ عن كل ذي رأس عشرة. قال: وقال أبو عبيدة: من يراهنني؟ فقال شاب: أنا، إن لم تَغْضَبْ. قال: فسبقه، فرأيت عَقِيصَتَيْ أبي عُبَيدة تَنْقزان وهو خَلْفه على فرس عُرْي .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Simâk'tan anlattı; o dedi ki: Iyâz el-Eş'arî'yi şöyle derken işittim: Yermük Savaşı'na katıldım; başımızda beş komutan vardı: Ebû Ubeyde, Yezîd b. Ebî Süfyân, İbn Hasene, Hâlid b. Velîd ve Iyâz -fakat bu Iyâz , Simâk'a hadis rivayet eden kişi değildir-. Dedi ki: Ömer (radıyallâhu anh) şöyle demişti: 'Savaş olduğunda komutanınız Ebû Ubeyde'dir.' Dedi ki: Bunun üzerine ona [Ömer'e], 'Ölüm üzerimize dalga dalga geldi' diye mektup yazıp takviye kuvvet istedik. O da bize şu cevabı yazdı: 'Benden yardım istediğinize dair mektubunuz bana ulaştı . Ben sizi yardımı en güçlü ve ordusu en muhkem olana yönlendiriyorum: O da Azîz ve Celîl olan Allah'tır. Yalnız O'ndan yardım dileyin; zira Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) Bedir günü sizin sayınızdan daha az bir sayıyla zafere ulaştırıldı. Mektubum size ulaştığında onlarla savaşın ve bana tekrar başvurmayın.' Dedi ki : Biz de onlarla savaştık ve onları dört fersah hezimete uğratıp kaçırdık. Dedi ki: Ganimet malları elde ettik ve aramızda istişare ettik; Iyâz baş başına onar tane vermemizi teklif etti. Dedi ki: Ebû Ubeyde: 'Kimin benimle at yarıştırmaya cesareti var?' dedi. Bir genç: 'Kızmayacaksanız ben varım' dedi. Dedi ki: Genç onu geçti; Ebû Ubeyde'nin eyersiz bir at üzerinde arkasında giderken iki örgülü saçının sıçrayıp durduğunu gördüm .
وهذا إسناد صحيح وقد أخرجه ابن حِبّان في صحيحه من حديث بُنْدَار، عن غُنْدَر،
Bu sahih bir isnaddır. İbn Hibbân da bunu Sahîh'inde Bundâr'ın Gundar'dan yaptığı rivayetle,