بنحوه، واختاره الحافظ الضياء المقدسي في كتابه.
benzeri bir şekilde [rivayet etmiştir]; Hâfız ed-Diyâ el-Makdisî de kitabında bunu tercih etmiştir.
وبَدْر مَحَلَّة بين مكة والمدينة، تُعرف ببئرها، منسوبة إلى رجل حفرها يقال له: "بدر بن النارين". قال الشعبي: بدر بئر لرجل يسمى بدرًا.
Bedir, Mekke ile Medine arasında, kuyusuyla bilinen bir mevkidir. Onu kazan ve kendisine "Bedr b. en-Nâreyn" denilen bir adama nispet edilmiştir. Şa'bî şöyle demiştir: 'Bedir, Bedr adındaki bir adama ait bir kuyudur.'
وقوله: (فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) أي: تقومون بطاعته.
{فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Allah'a karşı gelmekten sakının ki şükretmiş olasınız.” buyruğu ise; O'na itaat edesiniz [demektir].
{إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥) وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ (١٢٧) لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ (١٢٨) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩)}
{إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥) وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ (١٢٧) لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ (١٢٨) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩)} “Hani sen müminlere: 'Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?' diyordun. (124) Evet, eğer sabreder ve sakınırsanız, onlar da hemen şu dakikada üzerinize gelirlerse, Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım eder. (125) Allah bunu ancak size bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yaptı. Zafer, ancak Mutlak Güç Sahibi, Hüküm ve Hikmet Sahibi olan Allah katındandır. (126) [Allah bu yardımı,] inkâr edenlerden bir kısmını helak etsin yahut onları perişan etsin de umutsuz olarak geri dönsünler diye [yaptı]. (127) [Ey Muhammed!] Bu işten sana hiçbir pay yoktur. Allah ya onların tövbelerini kabul eder yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir. (128) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (129)”
اختلف المفسرون في هذا الوعد: هل كان يوم بَدْر أو يوم أُحُد؟ على قولين:
Müfessirler bu vaadin Bedir günü mü yoksa Uhud günü mü olduğu konusunda iki görüşe ayrılmışlardır:
أحدهما: أن قوله: (إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ) متعلق بقوله: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ} ورُوي هذا عن الحسن البصري، وعامر الشعبي، والرَّبِيع بن أنس، وغيرهم. واختاره ابن جرير.
Birincisi: {إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ} “Hani sen müminlere diyordun” buyruğunun, {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ} “Andolsun ki, siz zayıf ve çaresiz bir haldeyken Allah size Bedir'de yardım etmişti” buyruğuna bağlı olduğudur. Bu görüş Hasan-ı Basrî, Âmir eş-Şa'bî, er-Rebî' b. Enes ve başkalarından rivayet edilmiş olup İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir.
قال عباد بن منصور، عن الحسن في قوله: (إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ) قال: هذا يوم بَدْر. رواه ابن أبي حاتم، ثم قال:
Abbâd b. Mansûr, Hasan[-ı Basrî]'nin: {إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ} “Hani sen müminlere: 'Rabbinizin indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?' diyordun” ayeti hakkında: 'Bu, Bedir günüdür' dediğini nakletmiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiş, sonra şöyle demiştir:
حدثنا أبي، حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا وُهَيْب عن داود، عن عامر -يعني الشعبي-أن المسلمين بلغهم يوم بدر أن كُرْز بن جابر يُمدّ المشركين، فشق ذلك عليهم، فأنزل الله: (أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنزلِينَ) إلى قوله: (مُسَوِّمِين) قال: فبلغت كُرْزًا الهزيمة، فلم يمد المشركين ولم يمد الله المسلمين بالخمسة.
Bize babam anlattı, bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, bize Vüheyb, Dâvûd'dan, o da Âmir'den -yani eş-Şa'bî'den- anlattı ki: Bedir günü Müslümanlara, Kürz b. Câbir'in müşriklere takviye güç getireceği haberi ulaştı. Bu durum onlara ağır geldi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنزلِينَ} “Rabbinizin indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?” ayetinden {مُسَوِّمِين} “Nişanlı meleklerle” sözüne kadar indirdi. Dedi ki: Ancak Kürz'e [müşriklerin] hezimeti haberi ulaştı, o da müşriklere yardım getirmedi; Allah da Müslümanlara o beş bin [melekle] yardım göndermedi.
وقال الرَّبِيع بن أنس: أمد الله المسلمين بألف، ثم صاروا ثلاثة آلاف، ثم صاروا خمسة آلاف.
er-Rebî' b. Enes ise şöyle demiştir: 'Allah Müslümanlara bin melekle yardım etti, sonra bunlar üç bin oldu, sonra da beş bin oldu.'
فإن قيل: فما الجمع بين هذه الآية -على هذا القول-وبين قوله تعالى في قصة بدر: {إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ * [وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلا بُشْرَى وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَمَا النَّصْرُ إِلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ] إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} [الأنفال: ٩، ١٠] فالجواب: أن التنصيص على الألف هاهنا لا ينافي الثلاثة الآلاف فما فوقها، لقوله: مُرْدِفِينَ بمعنى يَرْدَفُهم غيرُهم ويَتْبَعهم ألوف أخر مثلهم. وهذا السياق شبيه بهذا السياق في سورة آل عمران. فالظاهر أن ذلك كان يوم بدر كما هو المعروف من أن قتال الملائكة إنما كان يوم بدر، والله أعلم، قال سعيد بن أبي عَرُوبَة، عن قتادة: أمد الله المؤمنين يوم بدر بخمسة آلاف.
Eğer: "Bu görüşe göre bu ayet ile Allah Teâlâ'nın Bedir kıssasındaki: {إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ * [وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلا بُشْرَى وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَمَا النَّصْرُ إِلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ] إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} [el-Enfâl: 9-10] “Hani Rabbinizden yardım diliyordunuz da O: 'Muhakkak Ben, birbiri ardınca gelen bin melekle size yardım edeceğim' diyerek duanızı kabul buyurmuştu. Allah bunu sadece bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yapmıştı. Zafer ancak Allah katındandır. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyruğunun arası nasıl telif edilir?" denilirse; cevap şudur: Burada bin sayısının açıkça belirtilmesi, üç bin ve daha fazlasına engel teşkil etmez. Çünkü ayetteki 'mürdifîn' (مُرْدِفِينَ) kelimesi, başkalarının da onların ardı sıra geleceği ve peşlerinden benzerleri olan başka binlerin de katılacağı anlamındadır. Bu bağlam, Âl-i İmrân Suresi'ndeki bu bağlama benzemektedir. Meleklerin bizzat savaşmasının ancak Bedir günü olduğu bilindiğine göre, zâhir olan bunun Bedir günü gerçekleştiğidir. En doğrusunu Allah bilir. Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den rivayetle [onun] şöyle dediğini aktarmıştır: "Allah, Bedir günü müminlere beş bin [melekle] yardım etti."
القول الثاني: إن هذا الوعد متَعَلق بقوله: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ} وذلك يوم أحُد. وهو قول مجاهد، وعِكْرِمة، والضَّحَّاك، والزهري، وموسى بن عُقبة وغيرهم. لكن قالوا: لم يحصل الإمداد بالخمسة الآلاف؛ لأن المسلمين فرّوا يومئذ -زاد عكرمة: ولا بالثلاثة الآلاف؛ لقوله: (بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا) فلم يصبروا، بل فروا، فلم يمدوا بملك واحد.
İkinci görüş: Bu vaat, {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ} “Hani sen sabahleyin ailenden erkenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun” buyruğuna bağlıdır ki bu da Uhud günüdür. Bu, Mücâhid, İkrime, ed-Dahhâk, ez-Zührî, Mûsâ b. Ukbe ve başkalarının görüşüdür. Fakat onlar şöyle demişlerdir: 'Beş bin melekle yardım gerçekleşmedi; çünkü Müslümanlar o gün kaçtılar.' İkrime şunu da eklemiştir: 'Üç bin melekle de gerçekleşmedi; çünkü Allah, {بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا} “Evet, eğer sabreder ve sakınırsanız...” buyurmuştur. Onlar ise sabretmeyip bilakis kaçtılar ve kendilerine tek bir melekle dahi yardım edilmedi.'
وقوله: (بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا) يعني: تصبروا على مُصَابرة عَدُوّكم وتتقوني وتطيعوا أمري.
{بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا} “Evet, eğer sabreder ve sakınırsanız” buyruğu; düşmanınıza karşı sabır gösterir, Benden sakınır ve emrime itaat ederseniz demektir.
وقوله: (وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا) قال الحسن، وقتادة، والربيع، والسُّدِّي: أي من وجههم هذا. وقال مجاهد، وعكرمة، وأبو صالح: أي من غضبهم هذا. وقال الضحاك: من غضبهم ووجههم. وقال العَوْفيّ عن ابن عباس: من سفرهم هذا. ويقال: من غضبهم هذا.
{وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “onlar da hemen şu dakikada üzerinize gelirlerse” buyruğu hakkında Hasan, Katâde, er-Rebî' ve es-Süddî: 'Yani hemen bu cihetlerinden [gelirlerse]' demişlerdir. Mücâhid, İkrime ve Ebû Sâlih: 'Yani bu öfkeleriyle [gelirlerse]' demişlerdir. ed-Dahhâk: 'Öfkeleri ve cihetleri üzere' demiştir. el-Avfî, İbn Abbâs'tan: 'Bu seferlerinden [gelirlerse]' dediğini nakletmiştir. 'Bu öfkelerinden' şeklinde de söylenmiştir.
وقوله: (يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ) أي: معلمين بالسِّيما.
{يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ} “Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım eder” buyruğu; yani simalarla/işaretlerle alametlendirilmiş [meleklerle] demektir.
وقال أبو إسحاق السَّبِيعي، عن حارثة بن مُضَرِّب، عن علي بن أبي طالب، ﵁، قال: كان سِيَما الملائكة يوم بدر الصوف الأبيض، وكان سيماهم أيضا في نواصي خَيْلِهم .
Ebû İshâk es-Sebî'î, Hârise b. Mudarrib'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmiştir: 'Bedir günü meleklerin alameti beyaz yündü; ayrıca atlarının alınlarında da alametleri vardı.'
رواه ابن أبي حاتم، ثم قال: حدثنا أبو زُرْعة، حدثنا هَدْبة بن خالد، حدثنا حماد بن سلمة، عن محمد بن عمرو بن علقمة، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة في هذه الآية: (مُسَوِّمِينَ) قال: بِالْعِهْن الأحمر.
Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiş, sonra da şöyle demiştir: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Hedbe b. Hâlid anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Muhammed b. Amr b. Alkame'den, o Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den nakletti ki; o, bu {مُسَوِّمِينَ} “nişanlı” ayeti hakkında: 'Kırmızı yün ile [işaretlenmişlerdi]' demiştir.
وقال مجاهد: (مُسَوِّمِينَ) أي: مُحَذَّقة أعرافها، مُعَلَّمة نواصيها بالصوف الأبيض في أذناب الخيل.
Mücâhid şöyle demiştir: {مُسَوِّمِينَ} “nişanlı”, yani yeleleri kesilmiş, atların kuyruklarında beyaz yünle alınları işaretlenmiş [demektir].
وقال العَوْفِيّ، عن ابن عباس، قال: أتت الملائكة محمدا ﷺ مُسَوِّمين بالصوف، فسَوَم محمد وأصحابه أنفسهم وخيلهم على سيماهم بالصوف.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Melekler Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzerlerinde yünden işaretler olduğu halde geldiler. Bunun üzerine Muhammed ve ashabı da kendilerini ve atlarını meleklerin alameti gibi yün ile işaretlediler.'
وقال عكرمة وقتادة (مُسَوِّمِينَ) أي: بسيما القتال، وقال مكحول: (مُسَوِّمِينَ) بالعمائم.
İkrime ve Katâde, {مُسَوِّمِينَ} “nişanlı” [ifadesi hakkında]: 'Savaş alametiyle [işaretlenmiş]' demişlerdir. Mekhûl ise: '{مُسَوِّمِينَ} sarıklarla [işaretlenmiş]' demiştir.
وروى ابن مَرْدُويَه، من حديث عبد القدوس بن حَبيب، عن عطاء بن أبي رباح، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ في قوله: (مُسَوِّمِينَ) قال: "مُعَلَّمينَ. وكان سيما الملائكة يوم بدر عمائم سود، ويوم حنين عمائم حُمْر".
İbn Merdûye, Abdülkuddûs b. Habîb'in hadisinden, o Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), {مُسَوِّمِينَ} “nişanlı” buyruğu hakkında: 'İşaretlenmişlerdi. Meleklerin alameti Bedir günü siyah sarıklar, Huneyn günü ise kırmızı sarıklardı' buyurmuştur.
ورَوَى من حديث حُصَين بن مُخارق، عن سعيد، عن الحكم، عن مِقْسَم، عن ابن عباس قال: لم تقاتل الملائكة إلا يوم بدر.
Yine [İbn Merdûye], Huseyn b. Muhârık hadisinden, o Saîd'den, o Hakem'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre [İbn Abbâs] şöyle demiştir: 'Melekler yalnızca Bedir günü savaşmıştır.'
وقال ابن إسحاق: حَدّثني مَنْ لا أتهم، عن مِقْسَم، عن ابن عباس قال: كان سيما الملائكة يوم بدر عَمَائِمَ بيض قد أرْسَلُوها في ظهورهم، ويوم حُنَيْنٍ عمائمَ حُمْرا. ولم تضرب الملائكة في يوم سوى يوم بدر، وكانوا يكونون فيما سواه من الأيام عَدَدًا ومَدَدًا لا يَضْربون.
İbn İshâk şöyle demiştir: Bana itham altında olmayan biri Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: 'Meleklerin Bedir günündeki alameti, sırtlarına sarkıttıkları beyaz sarıklardı; Huneyn günü ise kırmızı sarıklardı. Melekler Bedir gününden başka hiçbir günde [bizzat] kılıç çalmadılar; diğer günlerde ise sayı ve destek olarak bulunurlar, [bizzat] vurup savaşmazlardı.'
ثم رواه عن الحسن بن عمارة، عن الحكم، عن مقْسَم عن ابن عباس، فذكر نحوه.
Sonra bunu el-Hasen b. Umâre'den, o Hakem'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ve benzerini zikretti.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الأحْمَسِي حدثنا وَكِيع، حدثنا هشام بن عُرْوة، عن يحيى بن عباد: أن الزبير [بن العوام] ﵁، كان عليه يوم بدر عمامة صفراء مُعْتَجرًا بها، فنزلت الملائكة عليهم عمائم صُفْر.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Ahmesî anlattı, bize Vekî' anlattı, bize Hişâm b. Urve, Yahyâ b. Abbâd'dan anlattı ki: Zübeyr [b. el-Avvâm] (radıyallâhu anh) üzerinde Bedir günü sarınmış olduğu sarı bir sarık vardı; bunun üzerine melekler de üzerlerinde sarı sarıklar olduğu halde indiler.
رواه ابن مَرْدُويَه من طريق هشام بن عروة، عن أبيه، عن عبد الله بن الزبير، فذكره.
İbn Merdûye bunu Hişâm b. Urve tarikiyle, babasından, o da Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet ederek zikretmiştir.
وقوله: (وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ) أي: وما أنزل الله الملائكة وأعلمكم بإنزالها إلا بشارةً لكم وتطييبا لقلوبكم وتطمينا، وإلا فإنما النصر من عند الله، الذي لو شاء لانتصر من أعدائه بدونكم، ومن غير احتياج إلى قتالكم لهم، كما قال تعالى بعد أمره المؤمنين بالقتال: {ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ * سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بَالَهُمْ * وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ} [محمد: ٤ - ٦]. ولهذا قال هاهنا: وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ أي: هو ذو العزة التي لا تُرام، والحكمة في قَدره والإحكام.
{وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ} “Allah bunu ancak size bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yaptı” buyruğu; yani Allah melekleri indirmeyi ve onların indirildiğini size bildirmeyi sırf sizin için bir müjde olsun, gönülleriniz ferahlasın ve yatışsın diye kılmıştır. Yoksa zafer ancak, dileseydi siz olmaksızın ve sizin onlarla savaşmanıza gerek kalmaksızın düşmanlarından intikamını alabilecek olan Allah katındandır. Nitekim Yüce Allah müminlere savaşı emrettikten sonra şöyle buyurmuştur: {ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ * سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بَالَهُمْ * وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ} [محمد: ٤ - ٦] “İşte böyle; eğer Allah dileseydi onlardan intikamını alırdı. Fakat O, sizi birbirinizle denemek ister. Allah yolunda öldürülenlerin amellerini asla boşa çıkarmaz. Onları doğru yola iletecek ve durumlarını düzeltecektir. Onları, kendilerine tanıttığı cennete koyacaktır.” İşte bu sebeple burada: {وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ} “Allah bunu ancak size bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yaptı. Zafer, ancak Mutlak Güç Sahibi, Hüküm ve Hikmet Sahibi olan Allah katındandır.” buyurmuştur. Yani O, erişilmez bir izzet sahibidir ve takdirinde de hükmünde de hikmet sahibidir.
ثم قال تعالى: (لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا) أي: أمركم بالجهاد والجلاد، لما له في ذلك من الحكمة في كل تقدير، ولهذا ذكر جميع الأقسام الممكنة في الكفار المجاهدين. فقال: (لِيَقْطَعَ طَرَفًا) أي: ليهلك أمة (مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ) أي: يخزيهم ويردهم بغيظهم لَمّا لم ينالوا منكم ما أرادوا؛ ولهذا قال: (أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا) أي: يرجعوا (خَائِبِينَ) أي: لم يحصلوا على ما أمَّلُوا.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu : {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “[Allah bu yardımı,] inkâr edenlerden bir kısmını helak etsin... diye [yaptı]”. Yani her bir takdirindeki hikmetten ötürü size cihat etmeyi ve vuruşmayı emretti. İşte bu sebeple, [Müslümanlarla] savaşan kâfirler hakkında mümkün olan bütün durumları zikretti ve şöyle buyurdu: {لِيَقْطَعَ طَرَفًا} “bir kısmını helak etsin”, yani bir topluluğu helak etsin, {مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ} “inkâr edenlerden yahut onları perişan etsin”, yani sizden umduklarını elde edemedikleri zaman onları rezil rüsvay etsin ve öfkeleriyle geri çevirsin [diye]. İşte bu yüzden şöyle buyurmuştur: {أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا} “yahut onları perişan etsin de dönsünler”, yani geri dönsünler, {خَائِبِينَ} “umutsuz olarak”, yani umduklarını elde edememiş bir halde.
ثم اعترض بجملة دَلَّت على أنّ الحُكْم في الدنيا والآخرة له وحده لا شريك له، فقال: (لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ) أي: بل الأمر كلّه إلي، كما قال: {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} [الرعد: ٤٠] وقال {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} [البقرة: ٢٧٢]. وقال {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} [القصص: ٥٦].
Sonra dünyada da ahirette de hükmün yalnızca ortağı olmayan tek bir zata [Allah'a] ait olduğunu gösteren bir ara cümle getirerek şöyle buyurdu: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ} “[Ey Muhammed!] Bu işten sana hiçbir pay yoktur”; yani bilakis işin tamamı Bana aittir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} [الرعد: ٤٠] “Sana düşen ancak tebliğ etmektir, hesap görmek ise Bize aittir.” Yine şöyle buyurmuştur: {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} [البقرة: ٢٧٢] “Onları doğru yola iletmek senin görevin değildir, fakat Allah dilediğini doğru yola iletir.” Ve yine şöyle buyurmuştur: {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} [القصص: ٥٦] “Şüphesiz sen sevdiğini doğru yola iletemezsin, fakat Allah dilediğini doğru yola iletir.”
قال محمد بن إسحاق في قوله: (لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ) أي: ليس لك من الحكم شيء في عبادي إلا ما أمرتك به فيهم.
Muhammed b. İshâk, {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ} “Bu işten sana hiçbir pay yoktur” buyruğu hakkında: 'Kullarım konusunda sana emrettiğim şeylerin dışında senin hiçbir hüküm yetkin yoktur' demiştir.
ثم ذكر تعالى بقية الأقسام فقال: (أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ) أي: مما هم فيه من الكفر ويهديهم بعد الضلالة (أَوْ يُعَذِّبَهُمْ) أي: في الدنيا والآخرة على كفرهم وذنوبهم؛ ولهذا قال: (فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ) أي: يستحقون ذلك.
Sonra Yüce Allah durumların geri kalanını zikrederek şöyle buyurdu: {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “ya onların tövbelerini kabul eder”, yani içinde bulundukları küfürden [dönüşlerini kabul eder] ve sapıklıktan sonra onları hidayete erdirir, {أَوْ يُعَذِّبَهُمْ} “yahut onlara azap eder”, yani küfürleri ve günahları sebebiyle dünyada ve ahirette [azap eder]. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: {فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “çünkü onlar zalimlerdir”, yani bunu hak etmektedirler.
وقال البخاري: حدثنا حِبّان بن مُوسى، أخبرنا عبد الله، أخبرنا مَعْمَر، عن الزهري، حدثني سالم، عن أبيه: أنه سمع رسول الله ﷺ يقول، إذا رفع رأسه من الركوع في الركعة الثانية من الفجر
Buhârî şöyle demiştir: Bize Hıbbân b. Mûsâ anlattı, bize Abdullah haber verdi, bize Ma'mer haber verdi, ez-Zührî'den, [o da şöyle demiştir:] Bana Sâlim, babasından haber verdi: O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sabah [namazının] ikinci rekatında rükûdan başını kaldırdığında şöyle dediğini işitmiştir:
اللَّهُمَّ الْعَنْ فُلانًا وفُلانًا" بعد ما يقول: "سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، ربنا ولك الحمد" فأنزل الله تعالى (لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ [أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ]) .
'Semiallâhu limen hamideh, Rabbenâ ve leke'l-hamd' dedikten sonra: 'Allah'ım! Falana ve filana lanet et!' [diye beddua ederdi]. Bunun üzerine Yüce Allah şu ayeti indirdi : {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ [أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ]} “[Ey Muhammed!] Bu işten sana hiçbir pay yoktur. [Allah ya onların tövbelerini kabul eder yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir.]”
وهكذا رواه النسائي، من حديث عبد الله بن المبارك وعبد الرزاق، كلاهما، عن مَعْمَر ، به.
Nesâî de bunu Abdullah b. el-Mübârek ve Abdürrezzâk hadisinden; her ikisi de Ma'mer'den bu [rivayet zinciri] ile nakletmiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو النَّضْر، حدثنا أبو عقيل -قال أحمد: وهو عبد الله بن عقيل، صالح الحديث ثقة-قال: حدثنا عُمَر بن حمزة، عن سالم، عن أبيه قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "اللهم العن فلانا، اللهم العن الحارث بن هِشامِ، اللهم العن سُهَيلَ بنَ عَمْرو، اللهم العن صَفْوانَ بْنَ أُمَيَّةَ". فنزلت هذه الآية: (لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ) فَتِيبَ عليهم كلّهم .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebu'n-Nadr anlattı, bize Ebû Akîl anlattı -Ahmed dedi ki: O, hadisi salih, güvenilir biri olan Abdullah b. Akîl'dir- dedi ki: Bize Ömer b. Hamza, Sâlim'den, o da babasından anlattı; dedi ki: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle dediğini işittim: 'Allah'ım! Falana lanet et! Allah'ım! Hâris b. Hişâm'a lanet et! Allah'ım! Süheyl b. Amr'a lanet et! Allah'ım! Safvân b. Ümeyye'ye lanet et!' Bunun üzerine şu ayet indi: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “[Ey Muhammed!] Bu işten sana hiçbir pay yoktur. Allah ya onların tövbelerini kabul eder yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir.” Ve onların hepsinin tövbesi kabul edildi .
وقال أحمد: حدثنا أبو معاوية الغَلابي، حدثنا خالد بن الحارث، حدثنا محمد بن عجْلان، عن نافع، عن عبد الله؛ أن رسول الله ﷺ كان يدعو على أربعة قال: فأنزل الله: (لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ [أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ] ) قال: وهداهم الله للإسلام .
Ahmed dedi ki: Bize Ebû Muâviye el-Galâbî anlattı, bize Hâlid b. el-Hâris anlattı, bize Muhammed b. Aclân, Nâfi'den, o da Abdullah'tan anlattı; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) dört kişiye beddua ediyordu. Dedi ki: Bunun üzerine Allah Teâlâ: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ [أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ]} “[Ey Muhammed!] Bu işten sana hiçbir pay yoktur. [Allah ya onların tövbelerini kabul eder yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir.]” ayetini indirdi. Dedi ki: Allah onları İslam'a hidayet etti .
وقال محمد بن عَجْلان، عن نافع، عن ابن عمر قال: كان رسول الله ﷺ يدعو على رجال من المشركين يُسَمِّيهم بأسمائهم، حتى أنزل الله: (لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ) الآية.
Muhammed b. Aclân, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den nakletti ki: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) müşriklerden bazı adamlara isimlerini zikrederek beddua ediyordu; nihayet Allah, {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ} “Bu işten sana hiçbir pay yoktur” ayetini indirdi.'
وقال البخاري أيضًا: حَدّثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا إبراهيم بن سَعْد، عن ابن شهاب، عن سعيد بن المسيَّب، وأبي سلمة بن عبد الرحمن، عن أبي هريرة، ﵁، أن رسول الله ﷺ كان إذا أراد أن يَدْعو على أحد -أو يدعو لأحد-قَنَتَ بعد الركوع، وربما قال -إذا قال: "سمع الله لمن حمده، ربنا ولك الحمد-: "اللَّهُمَّ انْجِ الْوَلِيد بن الوليدِ، وسَلَمَة بْنَ هشَامٍ، وعَيَّاشَ بْنَ أبِي رَبِيعَةَ، وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنينَ، اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَر، وَاجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسَنِيِّ يُوسُفَ". يجهر بذلك، وكان يقول -في بعض صلاته في صلاة الفجر-: "اللهم العن فلانا وفلانا" لأحياء من أحياء العرب، حتى أنزل الله (لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ) الآية .
Buhârî yine şöyle demiştir: Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, bize İbrâhim b. Sa'd, İbn Şihâb'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb ve Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, onlar da Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) anlattı ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir kimseye beddua etmek -veya bir kimseye dua etmek- istediği zaman rükûdan sonra kunut yapardı. Çoğu zaman 'Semiallâhu limen hamideh, Rabbenâ ve leke'l-hamd' dediğinde şöyle derdi: 'Allah'ım! Velîd b. el-Velîd'i, Seleme b. Hişâm'ı, Ayyâş b. Ebî Rebîa'yı ve müminlerden zayıf düşürülenleri kurtar! Allah'ım! Mudar kabilesi üzerine baskını şiddetlendir ve onların üzerindeki yılları Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yap!' Bunu sesli olarak söylerdi. Sabah namazının bazı rekâtlarında da Arap kabilelerinden bazı obalar aleyhine: 'Allah'ım! Falana ve filana lanet et!' derdi; nihayet Allah Teâlâ, {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ} “Bu işten sana hiçbir pay yoktur” ayetini indirdi.
وقال البخاري: قال حُمَيْد وثابت، عن أنس بن مالك: شُجّ النبي ﷺ يوم أحُد، فقال: "كَيْفَ يُفْلِحُ قُوْمٌ شَجُّوا نَبِيَّهُمْ؟ ". فنزلت: (لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ) وقد أسند هذا الحديث الذي عَلَّقه البخاري ﵀ .
Buhârî dedi ki: Humeyd ve Sâbit, Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiler: Uhud günü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) başından yaralandı ve: 'Peygamberlerini yaralayan bir kavim nasıl felaha erer?' dedi. Bunun üzerine {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ} “Bu işten sana hiçbir pay yoktur” ayeti indi. Buhârî'nin (rahimehullâh) muallak olarak zikrettiği bu hadis müsned olarak da rivayet edilmiştir .
وقال البخاري: في غزوة أُحُد: حدثنا يحيى بن عَبْد الله السلمي، حدثنا عبد الله -أخبرنا مَعْمَر،
Buhârî, Uhud Gazvesi [bölümünde] şöyle dedi: Bize Yahyâ b. Abdillâh es-Sülemî anlattı, bize Abdullâh anlattı, [o da] bize Ma'mer haber verdi,
عن الزهري، حَدّثَني سالم بن عبد الله، عن أبيه أنه سمع رسول الله ﷺ يقول -إذا رفع رأسه من الركوع، في الركعة الأخيرة من الفجر-: "اللهم العن فلانا وفلانا وَفُلانًا" بعد ما يقول: "سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، ربنا ولك الحمد". فأنزل الله: (لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ) [إلى قوله: (فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ)] .
ez-Zührî'den, bana Sâlim b. Abdillâh babasından anlattı ki: O, sabah namazının son rekâtında rükûdan başını kaldırdığında Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle dediğini işitmiştir: 'Semiallâhu limen hamideh, Rabbenâ ve leke'l-hamd' dedikten sonra: 'Allah'ım! Falana, filana ve filana lanet et!' Bunun üzerine Allah Teâlâ: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ} [إلى قوله: {فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ}] “[Ey Muhammed!] Bu işten sana hiçbir pay yoktur... [çünkü onlar zalimlerdir.]” ayetini indirdi.
وعن حنظلة بن أبي سفيان قال: سمعت سالم بن عبد الله قال: كان رسول الله ﷺ يدعو على صفوانَ بن أمَيّة، وسُهَيل بن عمرو، والحارث بن هشام، فنزلت: (لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ [أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ] فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ) .
Hanzala b. Ebî Süfyân'dan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Sâlim b. Abdillâh'ı şöyle derken işittim: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Safvân b. Ümeyye, Süheyl b. Amr ve el-Hâris b. Hişâm'a beddua ediyordu; bunun üzerine: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ [أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ] فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “[Ey Muhammed!] Bu işten sana hiçbir pay yoktur. [Allah ya onların tövbelerini kabul eder yahut onlara azap eder;] çünkü onlar zalimlerdir.” ayeti indi.
هكذا ذكر هذه الزيادة البخاري معلقة مرسلة مسندة متصلة في مسند أحمد متصلة آنفا.
Buhârî bu fazlalığı muallak ve mürsel olarak zikretmiş olup, az önce geçtiği üzere Müsned-i Ahmed'de müsned ve muttasıl olarak rivayet edilmiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا هُشَيم، حدثنا حُمَيد، عن أنس، ﵁ أن النبي ﷺ كُسرَتْ رَبَاعيتُهُ يومَ أُحدُ، وشُجَّ في جبهته حتى سال الدم على وجهه، فقال: "كَيْفَ يُفْلِحُ قَوْمٌ فَعَلُوا هَذَا بِنَبِيِّهِمْ، وهو يدعوهم إلى ربهم، ﷿". فأنزل الله تعالى: (لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ)
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, bize Humeyd, Enes'ten (radıyallâhu anh) anlattı ki: Uhud günü Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ön yan dişi kırıldı ve alnından yaralandı; öyle ki kan yüzüne aktı. Bunun üzerine: 'Kendilerini Rablerine -Azze ve Celle- davet edip dururken Peygamberlerine bunu yapan bir kavim nasıl felaha erer?' buyurdu. Bunun üzerine Yüce Allah: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “[Ey Muhammed!] Bu işten sana hiçbir pay yoktur. Allah ya onların tövbelerini kabul eder yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir.” ayetini indirdi.
انفرد به مسلم، فرواه [عن] القعنبي، عن حَمّاد، عن ثابت، عن أنس، فذكره .
Bu rivayette Müslim tek kalmış ve onu [el-Ka'nebî'den] , o Hammâd'dan, o Sâbit'ten, o da Enes'ten naklederek zikretmiştir .
وقال ابن جرير: حدثنا ابن حميد، حدثنا يحيى بن واضح، حدثنا الحسين بن واقد، عن مطر، عن قتادة قال: أصيب النبي ﷺ يوم أحد وكُسرت رَبَاعيته، وفرق حاجبه، فوقع وعليه درعان والدم يسيل، فمر به سالم مولى أبي حذيفة، فأجلسه ومسح عن وجهه، فأفاق وهو يقول: "كَيْفَ بِقَوْمٍ فَعَلُوا هَذَا بِنَبِيِّهِمْ، وهو يدعوهم إلى اللهِ؟ " فأنزل الله: (لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ [أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ] ).
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, bize el-Hüseyn b. Vâkıd, Matar'dan, o da Katâde'den anlattı; o şöyle demiştir: 'Uhud günü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaralandı, ön yan dişi kırıldı, kaşı yarıldı ve üzerinde iki zırh varken kanlar akar bir halde yere düştü. Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim yanına uğradı, onu oturttu ve yüzündeki kanı sildi. O da kendine gelip: 'Kendilerini Allah'a davet ederken Peygamberlerine bunu yapan bir kavmin hali nice olur?' diyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ [أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ]} “[Ey Muhammed!] Bu işten sana hiçbir pay yoktur. [Allah ya onların tövbelerini kabul eder yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir.]” ayetini indirdi.'
وكذا رواه عبدُ الرزاق، عن مَعْمَر، عن قتادة، بنحوه، ولم يقل: فأفاق .
Bunu Abdürrezzâk da Ma'mer'den, o da Katâde'den benzer şekilde rivayet etmiş; ancak 'kendine geldi' lafzını söylememiştir .
ثم قال تعالى: (وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ) أي: الجميع ملك له، وأهلهما عبيد بين يديه (يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ) أي: هو المتصرف فلا مُعَقّب لحكمه، ولا يسأل عما يفعل وهم يسألون، والله غفور رحيم.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır.” Yani hepsi O'nun mülküdür ve her ikisinin ahalisi de O'nun huzurunda birer kuldur. { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ } “O, dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder.” Yani yegâne tasarruf sahibi O'dur; O'nun hükmünü geri çevirecek hiç kimse yoktur. O, yaptığından sorumlu tutulmaz, onlar ise sorguya çekilirler. { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢)} “Ey iman edenler! Kat kat artırılmış olarak faiz yemeyin. Allah'a karşı gelmekten sakının ki kurtuluşa eresiniz. (130) Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının. (131) Allah'a ve Resûl'e itaat edin ki merhamet olunasınız. (132)”
يقول تعالى ناهيًا عباده المؤمنين عن تعاطي الربا وأكله أضعافا مضاعفة، كما كانوا يقولون في الجاهلية -إذا حَلّ أجل الدين: إما أن يَقْضِي وإمّا أن يُرْبِي، فإن قضاه وإلا زاده في المدة وزاده الآخَر في القَدْر، وهكذا كلّ عام، فربما تضاعف القليل حتى يصير كثيرًا مضاعفا.
Yüce Allah, mümin kullarını faizle işlem yapmaktan ve onu kat kat artırılmış olarak yemekten nehyetmektedir. Nitekim Câhiliye döneminde borcun vadesi geldiğinde: 'Ya ödersin ya da faiz işletirsin' derlerdi. Borçlu borcunu öderse ne âlâ, ödeyemezse alacaklı ona vadeyi uzatır, borçlu da miktarı artırırdı. Her yıl bu böyle sürüp giderdi; böylece az olan miktar katlanarak çok büyük katlara ulaşırdı.
وأمر تعالى عباده بالتقوى لعلهم يفلحون في الأولى والأخرى ثم توعدهم بالنار وحذرهم منها، فقال: (وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ * وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ).
Allah Teâlâ kullarına, dünyada ve ahirette kurtuluşa ermeleri için takvayı emretti . Sonra onları cehennem ateşiyle tehdit edip ondan sakındırdı ve şöyle buyurdu: {وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ * وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının. Allah'a ve Resûl'e itaat edin ki merhamet olunasınız.”
{وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤) وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥) أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (١٣٦)}
{وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤) وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥) أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (١٣٦)} “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği göklerle yer kadar olan, takva sahipleri için hazırlanmış cennete koşun. (133) Onlar ki bollukta da darlıkta da infak ederler, öfkelerini yutarlar ve insanları affederler. Allah ihsan sahiplerini sever. (134) Onlar, bir kötülük/hayasızlık yaptıklarında yahut kendilerine zulmettiklerinde Allah'ı anıp hemen günahları için bağışlanma dilerler -günahları Allah'tan başka kim bağışlar ki?- ve yaptıklarında bile bile ısrar etmezler. (135) İşte onların mükâfatı, Rableri tarafından bir bağışlanma ve altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlerdir. [Böyle güzel] amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir! (136)”
ثم نَدَبهم إلى المبادرة إلى فعْل الخيرات والمسارعة إلى نَيْل القُرُبات، فقال: (وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ) أي: كما أعدّت النار للكافرين. وقد قيل: إن معنى قوله: (عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأرْضُ) تنبيها على اتساع طولها، كما قال في صفة فرش الجنة: {بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ} [الرحمن: ٥٤] أي: فما ظنك بالظهائر؟ وقيل: بل عرضها كطولها؛ لأنها قبة تحت العرش، والشيء المُقَبَّب والمستدير عَرْضُه كطوله. وقد دل على ذلك ما ثبت في الصحيح: "إِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ الجنة فَاسْأَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ، فَإِنَّهُ أَعْلَى الْجَنَّةِ وَأَوْسَطُ الْجَنَّةِ وَمِنْهُ تَفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ، وَسَقْفُهَا عَرْشُ الرَّحْمَنِ" .
Sonra onları hayırları işlemeye öncülük etmeye ve [Allah'a] yakınlık vesilelerini elde etmeye koşmaya teşvik ederek şöyle buyurdu: {وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ} “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği göklerle yer kadar olan, takva sahipleri için hazırlanmış cennete koşun”; yani tıpkı cehennem ateşinin kâfirler için hazırlanmış olduğu gibi. O'nun: (عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأرْضُ) buyruğunun, tıpkı cennet döşeklerinin niteliğinde: {بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ} [er-Rahmân: 54] “Astarları kalın ipektendir” -yani astarları böyle olunca yüzlerini var sen düşün- buyurduğu gibi, boyunun genişliğine dikkat çekmek anlamında olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise aksine onun eni boyu gibidir; çünkü cennet Arş'ın altındaki bir kubbedir; kubbe şeklinde ve yuvarlak olan şeyin ise eni boyu gibidir. Sahîh'te sabit olan şu hadis de buna delalet etmektedir: "Allah'tan cennet istediğiniz zaman O'ndan Firdevs'i isteyin; zira o, cennetin en yücesi ve cennetin en ortasıdır. Cennet ırmakları oradan fışkırır ve tavanı da Rahmân'ın Arş'ıdır" .
وهذه الآية كقوله تعالى في سورة الحديد: {سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ} الآية [رقم ٢١].
Bu ayet, Yüce Allah'ın Hadîd Suresi'ndeki şu buyruğu gibidir: {سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ} “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği gökle yerin genişliği kadar olan bir cennete yarışın...” [21. ayet].
وقد روينا في مسند الإمام أحمد: أنّ هِرَقْل كَتَبَ إلى النبي ﷺ: إنك دَعَوْتني إلى جنة عَرْضُها السماوات والأرض، فأين النار؟ فقال النبي ﷺ: "سُبْحَانَ اللهِ! فأين الليل إذَا جَاءَ النَّهَارُ؟ " .
İmam Ahmed'in Müsned'inde rivayet ettiğimize göre; Herakliyus, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mektup yazıp: "Sen beni genişliği gökler ve yer kadar olan bir cennete çağırdın, peki o halde cehennem nerede?" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Sübhânellah! Gündüz geldiğinde gece nerede olur?" buyurdu .
وقد رواه ابنُ جرير فقال: حدثني يونس، أنبأنا ابنُ وَهْب، أخبرني مسلم بن خالد، عن أبي
İbn Cerîr de bunu rivayet edip şöyle demiştir: Bana Yûnus anlattı, bize İbn Vehb bildirdi, bana Müslim b. Hâlid haber verdi, o da Ebû
خُثَيم، عن سعيد بن أبي راشد، عن يعلى بن مُرَّة قال: لَقِيت التَّنوخي رَسُولَ هِرَقْل إلى رسول الله ﷺ بحِمْص، شيخا كبيرا فَسَدَ، قال: قدمتُ على رسول الله ﷺ بكتاب هِرَقْل، فنَاول الصحيفة رَجُلا عن يساره. قال: قلت: من صاحبكم الذي يقرأ؟ قالوا: معاوية. فإذا كتاب صاحبي: "إنك كتبت تدعوني إلى جنة عرضها السماوات والأرض أعدّت للمتقين، فأين النار؟ قال: فقال رسول الله ﷺ: "سُبْحَانَ الله! فأيْنَ اللَّيْلُ إذَا جَاءَ النَّهَارُ؟ " .
Huseym'den, o Saîd b. Ebî Râşid'den, o da Ya'lâ b. Mürre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Herakliyus'un Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderdiği elçi olan Tenûhî ile Humus'ta karşılaştım; yaşlanıp çökmüş ihtiyar bir adamdı. Şöyle anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna Herakliyus'un mektubu ile vardım. Sahifeyi solundaki bir adama uzattı. Ben: "Okuyan arkadaşınız kimdir?" diye sordum. "Muâviye" dediler. Bir de baktım ki efendimin mektubunda: "Sen bana mektup yazıp genişliği gökler ve yer kadar olan, takva sahipleri için hazırlanmış bir cennete çağırdın, peki o halde cehennem nerede?" diye yazıyor. Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sübhânellah! Gündüz geldiğinde gece nerede olur?" buyurdu .
وقال الأعمش، وسفيان الثوري، وشُعْبَة، عن قيس بن مسلم عن طارق بن شهاب، أن ناسا من اليهود سألوا عُمَرَ بن الخطاب عن جنة عرضها السماوات والأرض، فأين النار؟ فقال عمر [﵁] أرأيتم إذا جاء الليل أين النهار؟ وإذا جاء النهار أين الليل؟ فقالوا: لقد نزعت مثْلَها من التوراة.
A'meş, Süfyân es-Sevrî ve Şu'be; Kays b. Müslim'den , o Târık b. Şihâb'dan naklettiklerine göre Yahudilerden bazı kimseler Ömer b. el-Hattâb'a: "Genişliği gökler ve yer kadar olan bir cennet [varsa], peki cehennem nerede?" diye sordular. Ömer [radıyallâhu anh] onlara: "Söyleyin bakalım; gece geldiğinde gündüz nerede olur? Gündüz geldiğinde gece nerede olur?" dedi. Bunun üzerine onlar: "Tevrat'takinin benzerini oradan çekip çıkardın" dediler.
رواه ابن جرير من الثلاثة الطرق ثم قال: حدثنا أحمد بن حازم، حدثنا أبو نعيم، حدثنا جعفر بن بُرْقَان، أنبأنا يزيد بن الأصم: أن رجلا من أهل الكتاب قال: يقولون: (جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ) فأين النار؟ فقال ابن عباس: أين يكون الليل إذا جاء النهار، وأين يكون النهار إذا جاء الليل؟ .
İbn Cerîr bunu bu üç yoldan rivayet etti . Sonra şöyle dedi: Bize Ahmed b. Hâzım anlattı, bize Ebû Nuaym anlattı, bize Ca'fer b. Burkân anlattı, bize Yezîd b. el-Esam bildirdi: Ehl-i Kitap'tan bir adam: {جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ} "'Genişliği gökler ve yer kadar olan cennet' diyorlar, peki cehennem nerede?" dedi. İbn Abbâs da: "Gündüz geldiğinde gece nerede olur ve gece geldiğinde gündüz nerede olur?" dedi .
وقد رُوي هذا مرفوعا، فقال البَزّار: حدثنا محمد بن مَعْمَر، حدثنا المغيرة بن سلمة أبو هشام، حدثنا عبد الواحد بن زياد، عن عبيد الله بن عبد الله بن الأصم، عن عَمّه يزيد بن الأصَم، عن أبي هريرة قال: جاء رجل إلى رسول الله ﷺ فقال: أرأيت قوله تعالى: (جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأرْضُ) فأين النار؟ قال: "أرَأيْتَ اللَّيْلَ إذا جَاءَ لَبسَ كُلَّ شَيْءٍ، فَأيْنَ النَّهَار؟ " قال: حيث شاء الله. قال: "وَكَذِلَكَ النَّارُ تكون حيث شاء الله ﷿" .
Bu merfû olarak da rivayet edilmiştir. Nitekim Bezzâr şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ma'mer anlattı, bize Muğîre b. Seleme Ebû Hişâm anlattı, bize Abdülvâhid b. Ziyâd, Ubeydullah b. Abdillâh b. el-Esam'dan, o amcası Yezîd b. el-Esam'dan, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Yüce Allah'ın: {جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأرْضُ} 'Genişliği gökler ve yer kadar olan cennet' buyruğu hakkında ne dersin, peki cehennem nerede?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Gece geldiğinde her şeyi bürüdüğünü görmez misin, peki gündüz nerede olur?" buyurdu. Adam: "Allah'ın dilediği yerde" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "İşte cehennem de Allah Azze ve Celle'nin dilediği yerde olur" buyurdu .
وهذا يحتمل معنيين:
Bunun iki muhtemel anlamı vardır:
أحدهما: أن يكون المعنى في ذلك: أنه لا يلزم من عدم مشاهدتنا الليل إذا جاء النهار ألا يكون في مكان، وإن كنا لا نعلمه، وكذلك النار تكون حيث يشاء الله ﷿، وهذا أظهر كما تقدم في حديث أبي هريرة، عن البزار.
Birincisi: Buradaki anlam; gündüz geldiğinde geceyi müşahede etmeyişimizin, bilmesek dahi onun bir yerde bulunmamasını gerektirmediği gibi, cehennemin de Allah Azze ve Celle'nin dilediği yerde bulunmasıdır. Bezzâr'ın rivayetinde geçen Ebû Hüreyre hadisinde olduğu gibi daha zâhir (açık) olan da budur .
الثاني: أن يكون المعنى: أن النهار إذا تغشى وجه العالم من هذا الجانب، فإن الليل يكون من الجانب الآخر، فكذلك الجنة في أعلى عليّين فوق السماوات تحت العرش، وعرضها كما قال الله، ﷿: {كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ} [الحديد: ٢١] والنار في أسفل سافلين. فلا تنافي بين كونها كعرض السماوات والأرض، وبين وجود النار، والله أعلم.
İkincisi: Anlamın şöyle olmasıdır: Gündüz âlemin yüzünü bu taraftan bürüdüğü zaman, şüphesiz gece diğer tarafta olur. İşte bunun gibi cennet de semaların fevkinde, Arş'ın altında İlliyyîn'in en yüce mertebesindedir; genişliği de Allah Azze ve Celle'nin buyurduğu gibi { كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ } “göğün ve yerin genişliği kadardır” [Hadîd: 21]. Cehennem ise Esfele Sâfilîn'dedir (en aşağıların aşağısındadır). Dolayısıyla onun göklerin ve yerin genişliği kadar olması ile cehennemin varlığı arasında bir tezat yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
ثم ذكر تعالى صَفَة أهل الجنة، فقال: (الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ) أي: في الشدة والرخاء، والمَنْشَط والمَكْرَه، والصحة والمرض، وفي جميع الأحوال، كما قال: {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً} [البقرة: ٢٧٤]. والمعنى: أنهم لا يشغلهم أمْر عن طاعة الله تعالى والإنفاق في مَرَاضِيه، والإحسان إلى خلقه من قراباتهم وغيرهم بأنواع البر.
Sonra Yüce Allah cennet ehlinin niteliğini zikrederek şöyle buyurdu: {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ} “Onlar ki bollukta da darlıkta da infak ederler”; yani zorlukta ve kolaylıkta, istekli ve isteksiz zamanlarında, sağlıkta ve hastalıkta, her türlü hâlde; nitekim şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً} “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık infak edenler...” [el-Bakara: 274]. Anlam şudur: Hiçbir iş onları Allah Teâlâ'ya itaatten, O'nun rızasını kazanacak yollarda infak etmekten ve akrabaları ile diğer mahlukatına çeşitli iyiliklerle ihsanda bulunmaktan alıkoymaz.
وقوله: (وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ) أي: إذا ثار بهم الغيظ كظموه، بمعنى: كتموه فلم يعملوه، وعَفَوْا مع ذلك عمن أساء إليهم وقد ورد في بعض الآثار: "يقول الله تعالى: ابنَ آدَمَ، اذْكُرْنِي إذَا غَضِبْتَ، أَذْكُرُكَ إذَا غَضِبْتُ، فَلا أُهْلِكُكَ فيمن أهْلِكَ" رواه ابن أبي حاتم .
O'nun: {وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ} “Öfkelerini yutarlar ve insanları affederler” buyruğu ise; öfkeleri kabardığında onu yutarlar, yani içlerine atıp gereğini yapmazlar ve bununla birlikte kendilerine kötülük edenleri de affederler demektir. Bazı rivayetlerde şöyle gelmiştir: "Allah Teâlâ şöyle buyurur: 'Ey Âdemoğlu! Öfkelendiğin zaman beni an ki, ben de gazaplandığım zaman seni anayım da helak ettiklerimin içinde seni helak etmeyeyim.'" Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir .
وقد قال أبو يعلى في مسنده: حدثنا أبو موسى الزّمن، حدثنا عيسى بن شُعَيب الضَّرِير أبو الفضل، حدثنا الربيع بن سليمان الجيزي عن أبي عمرو بن أنس بن مالك، عن أبيه قال: قال رسول الله ﷺ "مَنْ كَفَّ غَضَبَهُ كَفَّ اللهُ عَنْهُ عَذَابَهُ، وَمَنْ خزَنَ لِسَانَهُ سَتَرَ اللهُ عَوْرَتَهُ، وَمَنِ اعْتَذَرَ إلَى اللهِ قَبِلَ عُذْرَهُ" [و] هذا حديث غريب، وفي إسناده نظر .
Ebû Ya'lâ Müsned'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Mûsâ ez-Zemin anlattı, bize Îsâ b. Şuayb ed-Darîr Ebü'l-Fadl anlattı, bize er-Rebî' b. Süleymân el-Cîzî , Ebû Amr b. Enes b. Mâlik'ten, o babasından anlattı; babası dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim öfkesini tutarsa Allah da ondan azabını tutar (uzaklaştırır). Kim dilini korursa Allah onun kusurunu örter. Kim de Allah'tan özür dilerse (tövbe ederse) Allah onun özrünü kabul eder." [Ve] bu garib bir hadistir ve isnadında tenkit edilecek yön vardır .
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرحمن، حدثنا مالك، عن الزهري، عن سعيد بن المسيَّب، عن أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ، قال: "لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرُعة، وَلَكِنَّ الشَّدِيدَ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الْغَضَبِ". وقد رواه الشيخان من حديث مالك .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, bize Mâlik, ez-Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; şöyle buyurdu: "Güçlü kimse güreşte rakibini yenen değildir; asıl güçlü olan, öfke anında kendine hâkim olan kimsedir." Bunu Şeyhân (Buhârî ve Müslim) Mâlik'in hadisinden rivayet etmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن إبراهيم التَّيْميّ، عن الحارث بن سُوَيد، عن عبد الله، هو ابن مسعود، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "أيُّكُمْ مَالُ وَارِثِهِ أحَبُّ إلَيْه مِنْ مَالِهِ؟ " قال: قالوا: يا رسول الله، ما منا أحد إلا مَالهُ أحب إليه من مال وارثه. قال: "اعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلا مَالُ وَارِثِهِ أحَبُّ إلَيْه مِنْ مَالهِ مَا لَكَ مِنْ مَالِكَ إلا مَا قَدَّمَتْ، ومَالُ وَارِثَكَ مَا أخَّرْتَ". قال: وقال رسول الله ﷺ: "مَا تَعُدُّونَ فِيْكُمُ الصُّرعَة؟ " قلنا: الذي لا تَصْرَعه الرجال، قال: قال "لا ولكن الذي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الْغَضَبِ". قال: قال رسول الله ﷺ: "مَا تَعُدُّونَ فِيْكُمُ الرَّقُوبَ؟ " قال: قلنا: الذي لا ولد له. قال: "لا ولكن الرَّقُوبَ الَّذِي لم يُقَدِّمْ مِنْ ولَدِهِ شَيْئًا".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, İbrâhim et-Teymî'den, o el-Hâris b. Süveyd'den, o Abdullah'tan -ki o İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tır- nakletti; şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hanginize vârisinin malı kendi malından daha sevimlidir?» buyurdu. [Râvî] dedi ki: Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü! İçimizden hiç kimse yoktur ki kendi malı vârisinin malından daha sevimli olmasın." [Bunun üzerine] buyurdu ki: «Bilin ki, içinizden hiç kimse yoktur ki vârisinin malı ona kendi malından daha sevimli olmasın. Kendi malından senin olan ancak önden gönderdiğindir; vârisinin malı ise geriye bıraktığındır.» [Râvî] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Aranızda kimi pehlivan sayarsınız?» buyurdu. "Erkeklerin kendisini yere seremediği kimsedir" dedik. [Râvî] dedi ki: «Hayır, bilakis [asıl pehlivan] öfke anında kendine hâkim olan kimsedir» buyurdu. [Râvî] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Aranızda kimi çocuğu yaşamayan (rakûb) sayarsınız?» buyurdu. [Râvî] dedi ki: Dedik ki: "Çocuğu olmayandır." Buyurdu ki: «Hayır, bilakis rakûb, çocuğundan hiçbirini [kendinden önce âhirete] göndermemiş olan kimsedir.»
أخرج البخاري الفصل الأول منه وأخرج مسلم أصل هذا الحديث من رواية الأعمش، به .
Buhârî bunun birinci kısmını tahric etmiş, Müslim de bu hadisin aslını A'meş rivayetinden onun isnadıyla tahric etmiştir .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شُعْبة، سمعت عُرْوة بن عبد الله الجَعْفِيّ يحدث عن أبي حصبة، أو ابن حصبة، عن رجل شهد النبي ﷺ يخطب فقال: "تَدْرُونَ مَا الرَّقُوبُ؟ " قالوا الذي لا ولد له. قال: "الرَّقُوبُ كُلُّ الرَّقُوبِ الَّذِي لَهُ وَلَدٌ فَمَاتَ، وَلَمْ يُقَدِّمْ مِنْهُمْ شَيْئًا". قال: "تَدْرُونَ مَا الصُّعْلُوكُ؟ " قالوا: الذي ليس له مال. قال النبي ﷺ: "الصُّعْلُوكُ كُلُّ الصُّعْلُوكِ الَّذِي لَهُ مَالٌ، فَمَاتَ وَلَمْ يُقَدِّمْ مِنْهُ شَيْئًا". قال: ثم قال النبي ﷺ: "مَا الصُّرَعَةُ؟ " قالوا: الصريع. قال: فقال ﷺ الصُّرَعَةُ كُلُّ الصُّرَعَةِ الَّذِي يَغْضَبُ فَيَشْتَدُّ غَضَبُهُ، وَيَحْمَرُّ وَجْهُهُ، وَيَقْشَعِرُّ شَعْرُهُ، فَيَصْرَعُ غَضَبَهُ" .
Diğer bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be anlattı, Urve b. Abdillâh el-Cu'fî'den işittim; Ebû Hasbe'den veya İbn Hasbe'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hutbe verirken şahit olan bir adamdan nakletti; o [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Rakûbun ne olduğunu bilir misiniz?" Dediler ki : Çocuğu olmayan kimsedir. Buyurdu ki: "Asıl tam mânasıyla rakûb, çocuğu olup da ölen ve onlardan hiçbirini [ahirete] önceden göndermemiş olan kimsedir." Buyurdu ki: "Su'lûk'un (yoksulun) ne olduğunu bilir misiniz?" Dediler ki: Malı olmayan kimsedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Asıl tam mânasıyla su'lûk, malı olup da vefat eden ve ondan [ahirete] hiçbir şey göndermeyen kimsedir" buyurdu. Dedi ki: Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sur'a (asıl güçlü/pehlivan) kimdir?" diye sordu. Onlar: Güreşçidir, dediler. Dedi ki: Bunun üzerine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: "Asıl tam mânasıyla sur'a; öfkelenen, öfkesi şiddetlenen, yüzü kızaran ve tüyleri ürperen, sonra da öfkesini yenen kimsedir" buyurdu .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا ابن نُمَيْر، حدثنا هشام -هو ابن عروة-عن أبيه، عن الأحنف بن قيس، عن عم له يقال له: جَارية بن قُدامة السعدي؛ أنه سأل رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله، قل لي قولا ينفعني وأقْلِل عليّ، لعلي أعيه. فقال رسول الله ﷺ: "لا تَغْضَبْ". فأعاد عليه حتى أعاد عليه مرارا، كل ذلك يقول: "لا تَغْضَبْ".
Diğer bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize İbn Nümeyr anlattı, bize Hişâm -ki o İbn Urve'dir- babasından, o Ahnef b. Kays'tan, o da kendisine Câriye b. Kudâme es-Sa'dî denilen bir amcasından nakletti; o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e soru sorup: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana fayda verecek bir söz söyle ve onu az tut ki belki aklımda tutabilirim" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Öfkelenme" buyurdu. Adam sorusunu tekrar etti, hatta defalarca tekrarladı; her defasında o: "Öfkelenme" buyuruyordu.
وكذا رواه عن أبي معاوية، عن هشام، به. ورواه [أيضا] عن يحيى بن سعيد القطان، عن هشام، به؛ أن رجلا قال: يا رسول الله، قل لي قولا وأقْلِل علَيَّ لَعَلّي أعقِله. قال: "لا تَغْضَبْ".
Bunu aynı şekilde Ebû Muâviye'den, o Hişâm'dan aynı isnadla rivayet etti. Bunu [ayrıca] Yahyâ b. Saîd el-Kattân'dan, o Hişâm'dan aynı isnadla; bir adamın: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana bir söz söyle ve onu az tut ki belki anlayıp aklımda tutabilirim" dediği, onun da: "Öfkelenme" buyurduğu şeklinde rivayet etti.
الحديث انفرد به أحمد .
Bu hadisi Ahmed tek başına rivayet etmiştir .
حديث آخر: قال أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، عن الزهري، عن حُمَيد بن عبد الرحمن، عن رجل من أصحاب النبي ﷺ قال: قال رجل: يا رسول الله، أوصني. قال: "لا تَغْضَبْ". قال الرجل: ففكرت حين قال ﷺ ما قال، فإذا الغضب يجمع الشر كله.
Diğer bir hadis: Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer bildirdi, ez-Zührî'den, o Humeyd b. Abdirrahmân'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adamdan nakletti; adam dedi ki: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana tavsiyede bulun" dedi. O da: "Öfkelenme" buyurdu. Adam dedi ki: O sallallâhu aleyhi ve sellem bu söylediğini söyleyince düşündüm; bir de baktım ki öfke bütün kötülükleri kendisinde toplamaktadır.
انفرد به أحمد .
Bunu Ahmed tek başına rivayet etmiştir .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا داود بن أبي هِنْد عن ابن أبي حَرْب بن أبي الأسود، عن أبي الأسود، عن أبي ذَرّ قال: كان يسقي على حوض له، فجاء قوم قالوا أيكم يورد على أبي ذر ويحتسب شعرات من رأسه فقال رجل: أنا. فجاء الرجل فأورد عليه الحوض فدقه، وكان أبو ذر قائما فجلس، ثم اضطجع، فقيل له: يا أبا ذر، لم جلست ثم اضطجعت؟ فقال: إن رسول الله ﷺ قال لنا: "إذَا غَضِبَ أَحَدُكُمْ وَهُوَ قَائِمٌ فَلْيَجْلِسْ، فإن ذَهَبَ عَنْهُ الْغَضَبُ وَإِلا فَلْيَضْطَجِعْ".
Diğer bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize Dâvûd b. Ebî Hind, İbn Ebî Harb b. Ebi'l-Esved'den, o Ebu'l-Esved'den, o da Ebû Zer'den anlattı: O kendine ait bir havuz başında sulama yapıyordu. Bir topluluk geldi ve: "Hanginiz Ebû Zer'in yanına sokulup onun saçından birkaç teli feda etmesini göze alarak havuzunu kullanacak?" dediler. Bir adam: "Ben" dedi. Adam gelip onun havuzuna daldı ve havuzu yıktı. Ebû Zer ayakta idi, hemen oturdu, sonra da uzandı. Ona: "Ey Ebû Zer! Neden önce oturdun, sonra uzandın?" diye soruldu. O da dedi ki: Şüphesiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize şöyle buyurdu: "Biriniz ayaktayken öfkelenirse otursun; öfkesi geçerse ne âlâ, geçmezse uzansın."
ورواه أبو داود، عن أحمد بن حنبل بإسناده، إلا أنه وقع في روايته: عن أبي حرب، عن أبي
[Bu hadisi] Ebû Dâvûd da kendi isnadıyla Ahmed b. Hanbel'den rivayet etmiştir; şu kadar var ki onun rivayetinde: Ebû Harb'den, o da Ebû...
ذر، والصحيح: ابن أبي حرب، عن أبيه، عن أبي ذر، كما رواه عبد الله بن أحمد، عن أبيه .
Zer'den şeklinde geçmiştir. Doğru olanı ise Abdullah b. Ahmed'in babasından rivayet ettiği gibi: İbn Ebî Harb'den, o babasından, o da Ebû Zer'den şeklindedir .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا إبراهيم بن خالد: حدثنا أبو وائل الصَّنْعَاني قال: كنا جلوسا عند عرْوة بن محمد إذ دخل عليه رجل، فكلمه بكلام أغضبه، فلما أن غضب قام، ثم عاد إلينا وقد توضأ فقال: حدثني أبي، عن جدي عطية -هو ابن سعد السعدي، وقد كانت له صحبة-قال: قال رسول الله ﷺ: "إنَّ الْغَضَبَ مِنَ الشَّيْطَانِ، وإنَّ الشَّيْطَانَ خُلِقَ مِنَ النَّارِ وإنَّمَا تُطْفَأُ النَّارُ بِالماءِ، فَإذَا أُغْضِبَ أحَدُكُمْ فَلْيَتَوضَّأْ".
Diğer bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize İbrâhim b. Hâlid anlattı: Bize Ebû Vâil es-San'ânî anlattı, dedi ki: Urve b. Muhammed'in yanında oturuyorduk, derken yanına bir adam girdi ve onu öfkelendiren bir söz söyledi. Urve öfkelenince ayağa kalktı, sonra abdest almış vaziyette yanımıza döndü ve şöyle dedi: Bana babam, dedem Atıyye'den -ki o İbn Sa'd es-Sa'dî'dir ve sahâbîdir- nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Öfke şeytandandır; şeytan ise ateşten yaratılmıştır . Ateş ise ancak su ile söndürülür. Dolayısıyla biriniz öfkelendiğinde abdest alsın."
وهكذا رواه أبو داود من حديث إبراهيم بن خالد الصنْعَاني، عن أبي وائل القاص المُرَادي الصَّنْعَاني: قال أبو داود: أراه عبد الله بن بَحير .
Bunu Ebû Dâvûd da İbrâhim b. Hâlid es-San'ânî'nin hadisinden, o Ebû Vâil el-Kâss el-Murâdî es-San'ânî'den benzer şekilde rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd: "Onun Abdullah b. Bahîr olduğunu zannediyorum" demiştir .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الله بن يزيد، حدثنا نوح بن جَعْوَنة السُّلَمي، عن مقاتل بن حَيَّان، عن عطاء، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "مَنْ أنْظَرَ مُعْسِرًا أَوْ وَضَعَ لَهُ وَقَاهُ اللهُ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ، ألا إنَّ عَمَلَ الْجَنَّةِ حَزْنٌ بِرَبْوُةٍ -ثلاثا-ألا إنَّ عَمَلَ النَّار سَهْلٌ بسَهْوة. والسَّعِيدُ مَنْ وقيَ الفِتَنَ، ومَا مِنْ جَرْعَةٍ أحَبُّ إلَى اللهِ [﷿] مِنْ جَرْعَةِ غَيْظٍ يَكْظِمُهَا عَبْدٌ، مَا كَظَمَهَا عَبْدٌ للهِ إلا مَلأ جَوْفُه إيمَانًا".
Diğer bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdullah b. Yezîd anlattı, bize Nûh b. Ca'vene es-Sülemî, Mukâtil b. Hayyân'dan, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim darda olan bir borçluya mühlet tanırsa veya borcunu bağışlarsa, Allah onu cehennemin hararetinden korur. Dikkat edin! Cennetin ameli sarp bir tepede güçlükle yürümek gibidir -üç defa söyledi-. Dikkat edin! Cehennemin ameli ise düz ve kolay arazide yürümek gibidir. Bahtiyar kimse fitnelerden korunandır. Bir kulun [Allah için] yuttuğu öfke yudumundan daha sevimli bir yudum Allah [Azze ve Celle] katında yoktur. Bir kul onu Allah için yutarsa mutlaka içi imanla dolar."
انفرد به أحمد، إسناده حسن ليس فيه مجروح، ومتنه حسن .
Bunu Ahmed tek başına rivayet etmiştir; isnadı hasendir, içinde cerhedilmiş kimse yoktur, metni de hasendir .
حديث آخر في معناه: قال أبو داود: حدثنا عقبة بن مُكرَم، حدثنا عبد الرحمن -يعني ابن مَهْدي-عن بشر -يعني ابن منصور-عن محمد بن عَجْلان، عن سُوَيد بن وَهْب، عن رجل من أبناء أصحاب النبي ﷺ، عن أبيه قال: قال رسول الله ﷺ: "مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى أنْ يُنْفِذَه مَلأهُ اللهُ أَمْنًا وَإيمانًا، وَمَنْ تَرَكَ لُبْسَ ثَوْبِ جَمَال وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَيْه -قال بِشر: أحسبه قال: "تَوَاضُعًا"-كَسَاهُ اللهُ حُلَّةَ الْكَرَامَةِ، وَمَنْ زَوَّجَ للهِ كَسَاهُ اللهُ تَاجَ الْمُلْكِ" .
Aynı anlamda diğer bir hadis: Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Ukbe b. Mükrem anlattı, bize Abdurrahman -yani İbn Mehdî- Bişr'den -yani İbn Mansûr'dan-, o Muhammed b. Aclân'dan, o Süveyd b. Vehb'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının oğullarından bir adamdan, o da babasından nakletti; babası dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim gereğini yerine getirmeye gücü yettiği halde bir öfkeyi yutarsa, Allah onun içini güven ve imanla doldurur. Kim de gücü yettiği halde güzel bir elbiseyi giymeyi terk ederse -Bişr dedi ki: Zannedersem 'tevazu olsun diye' buyurdu- Allah ona keramet elbisesi giydirir. Kim de Allah için evlendirirse Allah ona mülk tacı giydirir" .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الله بن يَزيد، حدثنا سعيد، حدثني أبو مَرْحُوم، عن سَهْل بن مُعَاذ بن أنس، عن أبيه؛ أن رسول الله ﷺ قال: "مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنْفِذَه، دَعَاهُ اللهُ عَلَى رُؤُوسِ الْخَلائِقِ، حَتَّى يُخيرَهُ مِنْ أيِّ الْحُورِ شَاءَ".
Diğer bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdullah b. Yezîd anlattı, bize Saîd anlattı, bana Ebû Merhûm, Sehl b. Muâz b. Enes'ten, o da babasından anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim gereğini yerine getirmeye gücü yettiği halde bir öfkeyi yutarsa, Allah mahlukatın gözü önünde onu çağırır; ta ki dilediği huriyi seçmekte onu serbest bırakıncaya kadar."
ورواه أبو داود والترمذي، وابن ماجه، من حديث سعيد بن أبي أيُّوب، به. وقال الترمذي: حسن غريب.
Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbn Mâce, Saîd b. Ebî Eyyûb hadisinden bu [isnad] ile rivayet etmişlerdir. Tirmizî: «Hasen garibdir» dedi.
حديث آخر: قال: عبد الرزاق: أخبرنا داود بن قَيْس، عن زيد بن أسلم، عن رجل من أهل الشام -يقال له: عبد الجليل-عن عم له، عن أبي هريرة في قوله تعالى: (وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ) أن النبي ﷺ قال: "من كظم غيظا، وهو يقدر على إنفاذه ملأه الله أمنا وإيمانا". رواه ابن جرير .
Diğer bir hadis: Abdürrezzâk dedi ki: Bize Dâvûd b. Kays bildirdi; Zeyd b. Eslem'den, o Şam ehlinden Abdülcelîl denilen bir adamdan, o bir amcasından, o da Ebû Hüreyre'den Yüce Allah'ın: {وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ} buyruğu hakkında; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Kim gereğini yerine getirmeye gücü yettiği halde bir öfkeyi yutarsa, Allah onun içini güven ve imanla doldurur." Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir .
حديث آخر: قال ابن مَرْدُويَه: حدثنا أحمد بن محمد بن زياد، أخبرنا يحيى بن أبي طالب، أخبرنا علي بن عاصم، أخبرني يونس بن عبيد عن الحسن، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "ما تَجَرَّعَ عبد من جُرْعَةٍ أفضل أجرا من جرعة غيظ كظمها ابتغاء وجه الله".
Diğer bir hadis: İbn Merdûye dedi ki: Bize Ahmed b. Muhammed b. Ziyâd anlattı, bize Yahyâ b. Ebî Tâlib bildirdi, bize Ali b. Âsım bildirdi, bana Yûnus b. Ubeyd, el-Hasan'dan, o da İbn Ömer'den bildirdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Hiçbir kul, mükâfatı bakımından Allah'ın rızasını dileyerek yuttuğu bir öfke yudumundan daha üstün bir yudum yutmamıştır."
وكذا رواه ابن ماجه عن بشر بن عمر، عن حَمَّاد بن سلمة، عن يونس بن عُبَيد، به .
Bunu aynı şekilde İbn Mâce de Bişr b. Ömer'den, o Hammâd b. Seleme'den, o Yûnus b. Ubeyd'den aynı isnadla rivayet etmiştir .
فقوله: (وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ) أي: لا يعملون غضبهم في الناس، بل يكفون عنهم شرهم، ويحتسبون ذلك عند الله ﷿.
O'nun: {وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ} buyruğu; yani öfkelerini insanlar üzerinde icra etmezler , aksine şerlerini onlardan uzak tutarlar ve bunun ecrini Allah Azze ve Celle'den umarlar demektir.
ثم قال [تعالى] (وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ) أي: مع كف الشر يعفون عمن ظلمهم في أنفسهم، فلا يبقى في أنفسهم مَوجدة على أحد، وهذا أكمل الأحوال، ولهذا قال: (وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ) فهذا من مقامات الإحسان.
Sonra [Yüce Allah]: {وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ} buyurdu; yani kötülüğü engellemekle birlikte, şahıslarına haksızlık edenleri de affederler; böylece içlerinde kimseye karşı bir kin kalmaz . Bu ise hâllerin en mükemmelidir; nitekim bu sebeple: {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} buyurmuştur. İşte bu, ihsan makamlarındandır.
وفي الحديث: "ثلاث أُقْسِمُ عليهن: ما نقص مال من صدقة، وما زاد الله عبدا بعفو إلا عِزا، ومن تواضع لله رفعه الله " .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: "Üç şey vardır ki onlar üzerine yemin ederim: Sadakadan hiçbir mal eksilmez; Allah affeden bir kulun ancak izzetini artırır; kim de Allah için tevazu gösterirse Allah onu mutlaka yükseltir" .
وروى الحاكم في مستدركه من حديث موسى بن عُقبة، عن إسحاق بن يحيى بن طلحة القُرشي، عن عُبَادة بن الصامت، عن أبي بن كعب؛ أن رسول الله ﷺ قال: "من سره أن يُشْرَف له البنيان، وترفع له الدرجات فَلْيَعْفُ عمن ظلمه، ويعط من حرمه، ويَصِلْ من قطعه".
Hâkim Müstedrek'inde Mûsâ b. Ukbe'nin hadisinden; o İshâk b. Yahyâ b. Talha el-Kureşî'den, o Ubâde b. es-Sâmit'ten, o da Übey b. Ka'b'dan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Binalarının yükseltilmesini ve derecelerinin artırılmasını isteyen kimse; kendisine zulmedeni affetsin, kendisini mahrum bırakana versin ve kendisiyle ilişiği kesenle bağını sürdürsün."
ثم قال: صحيح على شرط الشيخين، ولم يخرجاه وقد أورده ابن مردويه من حديث علي، وكعب بن عُجْرة، وأبي هريرة، وأم سلمة، بنحو ذلك. وروي عن طريق الضحاك، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا كان يوم القيامة نادى مناد يقول: أين العافون عن الناس؟ هَلُمُّوا إلى ربكم، وخذوا أجوركم، وحق على كل امرئ مسلم إذا عفا أن يدخل الجنة".
Sonra şöyle dedi: Şeyhân'ın şartına göre sahihtir, ancak tahric etmemişlerdir . İbn Merdûye de bunu Ali, Ka'b b. Ucre, Ebû Hüreyre ve Ümmü Seleme hadisinden benzer şekilde zikretmiştir. Dahhâk tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet günü olduğunda bir münâdî şöyle seslenir: 'İnsanları affedenler nerede? Rabbinize gelin ve mükâfatlarınızı alın. Affeden her Müslüman kimsenin cennete girmesi haktır (üzerine bir borçtur).'"
وقوله تعالى: (وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ) أي:
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ } “Onlar çirkin bir iş yaptıkları yahut kendilerine zulmettikleri zaman Allah'ı hatırlayıp hemen günahlarının bağışlanmasını dilerler.” Yani:
إذا صدر منهم ذنب أتبعوه بالتوبة والاستغفار.
onlardan bir günah sâdır olduğunda, onun hemen ardından tövbe edip bağışlanma dilerler demektir.
قال الإمام أحمد: حدثنا يزيد، حدثنا هَمّام بن يحيى، عن إسحاق بن عبد الله بن أبي طلحة، عن عبد الرحمن بن أبي عَمْرة، عن أبي هريرة عن النبي ﷺ قال: "إن رجلا أذنب ذَنْبًا، فقال: رب إني أذنبت ذنبا فاغفره. فقال الله [﷿] عبدي عمل ذنبا، فعلم أن له ربا يغفر الذنب ويأخذ به، قد غفرت لعبدي، ثم عمل ذنبا آخر فقال: رب، إني عملت ذنبا فاغفره. فقال ﵎: علم عبدي أن له رَبا يغفر الذنب وَيَأْخُذُ بِهِ، قَدْ غَفَرَتْ لِعَبْدِي. ثُمَّ عَمِلَ ذَنْبًا آخَرَ فَقَالَ: رَبِّ، إنِّي عَمِلْتُ ذَنْبًا فَاغْفِرْهُ لي. فَقَالَ ﷿: عَلِمَ عَبْدَي أنَّ لَهُ رَبا يَغْفِرُ الذَّنْبَ وَيأْخُذُ بِهِ، قَدْ غَفَرَتُ لِعَبْدِي ثُمَّ عَمِلَ ذَنَبًا آخَرَ فَقَالَ: رَبِّ، إنِّي عَمِلَتُ ذَنَبًا فَاغْفِرْهُ فَقَالَ ﷿: عَبْدِي عَلِمَ أنَّ لَهُ رَبا يَغْفِرُ الذَّنْبَ وَيَأْخُذُ بِهِ، أُشْهِدُكُمْ أنِّي قَدْ غَفَرْتُ لِعَبْدِي، فَلْيَعْمَلْ مَا شَاءَ".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Yezîd anlattı, bize Hemmâm b. Yahyâ, İshâk b. Abdillâh b. Ebî Talha'dan, o Abdurrahman b. Ebî Amre'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; şöyle buyurdu: "Bir adam bir günah işledi ve: 'Rabbim , ben bir günah işledim, beni bağışla' dedi. Allah [Azze ve Celle] de: 'Kulum bir günah işledi ve günahı bağışlayan ve onunla hesaba çeken bir Rabbi olduğunu bildi; kulumu bağışladım' buyurdu. Sonra başka bir günah işledi ve: 'Rabbim, ben bir günah işledim, beni bağışla' dedi. O [Tebâreke ve Teâlâ]: 'Kulum günahı bağışlayan ve onunla hesaba çeken bir Rabbi olduğunu bildi; kulumu bağışladım' buyurdu. Sonra başka bir günah daha işledi ve: 'Rabbim, ben bir günah işledim, bunu bana bağışla' dedi. Azze ve Celle: 'Kulum günahı bağışlayan ve onunla hesaba çeken bir Rabbi olduğunu bildi; kulumu bağışladım' buyurdu. Sonra başka bir günah daha işledi ve: 'Rabbim, ben bir günah işledim, beni bağışla' dedi. Bunun üzerine Azze ve Celle: 'Kulum bildi ki kendisinin günahı bağışlayan ve onunla hesaba çeken bir Rabbi vardır; sizi şahit tutarım ki ben kulumu bağışladım, artık dilediğini yapsın' buyurdu."
أخرجه في الصحيح من حديث إسحاق بن أبي طلحة، بنحوه .
Bunu Sahîh'te İshâk b. Ebî Talha'nın hadisinden benzer şekilde tahric etmiştir .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا أبو النضر وأبو عامر قالا حدثنا زهير، حدثنا سعد الطائي، حدثنا أبو الْمُدِلَّة -مولى أم المؤمنين-سمع أبا هريرة، قلنا: يا رسول الله، إذا رأيناك رقَّت قلوبُنا، وكنا من أهل الآخرة، وإذا فارقناك أعجبتنا الدنيا وشَمِمْنا النساء والأولاد، فقال لَوْ أَنَّكُمْ تَكُونُونَ عَلَى كُلِّ حَالٍ، عَلَى الْحَالِ الَّتِي أَنْتُمْ عَلَيْهَا عِنْدِي، لَصَافَحَتْكُمْ الْمَلائِكَةُ بِأَكُفِّهِمْ، وَلَزَارَتْكُمْ فِي بُيُوتِكُمْ، وَلَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَجَاءَ اللَّهُ بِقَوْمٍ يُذْنِبُونَ كَيْ يُغْفَرَ لَهُمْ". قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، حَدِّثْنَا عَنْ الْجَنَّةِ مَا بِنَاؤُهَا؟ قَالَ: "لَبِنَةُ ذَهَبٍ، وَلَبِنَةُ فِضَّةٍ، وَمِلاطُهَا الْمِسْكُ الأذْفَرُ، وَحَصْبَاؤُهَا اللُّؤْلُؤُ وَالْيَاقُوتُ، وَتُرَابُهَا الزَّعْفَرَانُ، مَنْ يَدْخُلُهَا يَنْعَمُ وَلا يَبْأَسُ، وَيَخْلُدُ وَلا يَمُوتُ، لا تَبْلَى ثِيَابُهُ، وَلا يَفْنَى شَبَابُهُ، ثَلاثَةٌ لا تُرَدُّ دَعْوَتُهُمْ: الإمَامُ الْعَادِلُ، وَالصَّائِمُ حَتَّى يُفْطِرَ، وَدَعْوَةُ الْمَظْلُومِ تُحْمَلُ عَلَى الْغَمَامِ وَتُفْتَح لَهَا أَبْوَابُ السَّمَاءِ، وَيَقُولُ الرَّبُّ: وَعِزَّتِي لأنْصُرَنَّكَ وَلَوْ بَعْدَ حِينٍ".
Diğer bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebu'n-Nadr ve Ebû Âmir anlattılar, dediler ki: Bize Züheyr anlattı, bize Sa'd et-Tâî anlattı, bize Müminlerin Annesi'nin azatlısı olan Ebü'l-Müdille anlattı; o Ebû Hüreyre'den işitmiş, dedik ki: Ey Allah'ın Resûlü, seni gördüğümüz zaman kalplerimiz yumuşuyor ve ahiret ehlinden oluyoruz; senden ayrıldığımız zaman ise dünya bizi cezbediyor, kadınları ve çocukları kokluyoruz (onlarla meşgul oluyoruz). Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Eğer siz her hâlükârda benim yanımdaki hâliniz üzere devam etseydiniz melekler elleriyle sizinle tokalaşır ve evlerinizde sizi ziyaret ederlerdi. Eğer siz günah işlemeseydiniz, Allah kendilerini bağışlaması için günah işleyen bir kavim getirirdi." Dedik ki: Ey Allah'ın Resûlü! Bize cennetten haber ver, onun binası nasıldır? Buyurdu ki: "Bir tuğlası altın, bir tuğlası gümüştür. Harcı keskin kokulu misk, çakılları inci ve yakut, toprağı ise za'ferandır. Oraya giren nimet içinde olur ve darlık görmez; ebedî kalır, ölmez; elbiseleri eskimez ve gençliği yok olmaz. Üç kimsenin duası geri çevrilmez: Âdil devlet başkanı, iftar edinceye kadar oruçlu ve mazlumun duası; o dua bulutların üzerine kaldırılır, ona gök kapıları açılır ve Rab şöyle buyurur: 'İzzetime yemin olsun ki bir süre sonra da olsa sana mutlaka yardım edeceğim.'"
ورواه الترمذي، وابن ماجه، من وجه آخر عن سعد، به .
Bunu Tirmizî ve İbn Mâce başka bir yoldan Sa'd'dan aynı isnadla rivayet etmişlerdir .
ويتأكد الوضوء وصلاة ركعتين عند التوبة، لما رواه الإمام أحمد بن حنبل:
İmam Ahmed b. Hanbel'in rivayet ettiği şu hadisten dolayı tövbe esnasında abdest almak ve iki rekât namaz kılmak müekkeddir:
حدثنا وَكِيع، حدثنا مِسْعَر، وسفيان -هو الثوري-عن عثمان بن المغيرة الثقفي، عن علي بن ربيعة، عن أسماء بن الحكم الفزاري، عن علي بن أبي طالب، ﵁، قال: كنت إذا
Bize Vekî‘ rivayet etti, bize Mis‘ar ve Süfyân -ki o es-Sevrî’dir- Osmân b. el-Mugîre es-Sekafî’den, o Alî b. Rebîa’dan, o Esmâ b. el-Hakem el-Fezârî’den, o da Alî b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh’tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Ben...