سمعت من رسول الله ﷺ حديثا نفعني الله بما شاء منه، وإذا حدثني عنه [غيري استَحْلفْتُه، فإذا حلف لي صَدقته، وإن أبا بكر ﵁ حَدثني] وصدَق أبو بكر -أنه سمع رسول الله ﷺ قال: "مَا مِنْ رَجُلٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا فَيَتَوَضَّأُ فَيُحْسِنُ -الوُضُوءَ -قال مِسْعر: فَيُصَلّي. وقال سفيان: ثم يُصلِّي ركعتين -فَيَسْتَغْفِرُ اللهَ ﷿ إلا غَفَرَ لَهُ".
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir hadis işittiğimde Allah ondan dilediği kadar beni faydalandırırdı. [Bana ondan başkası bir şey rivayet ettiğinde ise ona yemin ettirirdim. Bana yemin ettiğinde onu tasdik ederdim. Ebû Bekir radıyallâhu anh bana rivayet etti] -ki Ebû Bekir doğru söylemiştir- o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: "Bir günah işleyip de ardından abdest alan ve abdestini güzelce alan -Mis'ar 'sonra namaz kılan', Süfyân ise 'sonra iki rekât kılan' demiştir- ve Allah Azze ve Celle'den bağışlanma dileyen hiçbir kul yoktur ki Allah onu bağışlamış olmasın."
كذا رواه علي بن المَديني، والحُمَيْدي وأبو بكر بن أبي شيبة، وأهل السنن، وابن حِبَّان في صحيحه والبزار والدارقُطْني، من طرق، عن عثمان بن المغيرة، به. وقال الترمذي: هو حديث حسن وقد ذكرنا طُرقه والكلام عليه مستقصى في مسند أبي بكر الصديق، [﵁] وبالجملة فهو حديث حسن، وهو من رواية أمير المؤمنين علي بن أبي طالب [﵁] عن خليفة النبي [ﷺ] أبي بكر الصديق، ﵄ ومما يشهد لصحة هذا الحديث ما رواه مسلم في صحيحه، عن أمير المؤمنين عمر بن الخطاب، ﵁، عن النبي ﷺ قال: "مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ يَتَوَضَّأُ فَيَبْلُغَ -أو: فَيُسْبِغَ -الوُضُوءَ، ثُمَّ يَقُولُ: أشْهَدُ أنْ لا إلَهَ إلا اللهُ وَحْدَهُ لا شَرِيْكَ لَهُ، وأَشْهَدُ أنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، إلا فُتِحَتْ لَهُ أبْوَابُ الْجَنَّةِ الثَّمَانِيَةُ، يَدْخُلُ مِنْ أيّهَا شَاءَ" .
Bunu Ali b. el-Medînî, el-Humeydî, Ebû Bekir b. Ebî Şeybe, Sünen sahipleri, Sahîh'inde İbn Hibbân, el-Bezzâr ve ed-Dârekutnî muhtelif yollarla Osmân b. el-Mugîre'den aynı isnadla rivayet etmişlerdir. Tirmizî, "Bu hadis hasendir" demiştir. Biz bunun tariklerini ve üzerindeki geniş değerlendirmeyi Müsnedü Ebî Bekr es-Sıddîk [radıyallâhu anh]'da zikretmiştik. Özetle bu hasen bir hadistir ve Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib'in [radıyallâhu anh] Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in halifesi Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anhümâ'dan rivayetidir. Bu hadisin sıhhatine şahitlik eden rivayetlerden biri de Müslim'in Sahîh'inde Müminlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadistir: "Sizden her kim abdest alır da abdesti kemale erdirirse -yahut: tam ve mükemmel yaparsa- sonra da: 'Eşhedü en lâ ilâhe illallâh vahdehû lâ şerîke leh ve eşhedü enne Muhammeden abduhû ve resûluh' derse, kendisine cennetin sekiz kapısı açılır, dilediğinden girer."
وفي الصحيحين عن أمير المؤمنين عثمان بن عفان، ﵁، أنه توضأ لهم وُضُوء النبي ﷺ، ثم قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "مَنْ تَوضَّأَ نَحْوَ وُضُوئي هَذَا، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ لا يُحَدِّثُ فِيْهِمَا نَفْسَهُ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ" .
Sahîhayn'da da Müminlerin Emîri Osmân b. Affân radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, onlara Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in abdesti gibi abdest almış, sonra da şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kim benim şu abdestim gibi abdest alır, sonra içinden bir şey geçirmeksizin iki rekât namaz kılarsa, geçmiş günahları bağışlanır."
فقد ثبت هذا الحديث من رواية الأئمة الأربعة الخلفاء الراشدين، عن سيد الأولين والآخرين ورسول رب العالمين، كما دل عليه الكتاب المبين من أن الاستغفار من الذنب ينفع العاصين.
Nitekim bu hadis dört imamdan, Râşid Halifelerden, öncekilerin ve sonrakilerin efendisi ve âlemlerin Rabbinin elçisinden sabit olmuştur; tıpkı apaçık Kitap'ın günahtan istiğfar etmenin günahkârlara fayda vereceğine delalet ettiği gibi.
وقد قال عبد الرزاق: أخبرنا جعفر بن سليمان، عن ثابت، عن أنس بن مالك قال: بلغني أن إبليس حين نزلت: (وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ) الآية، بَكَى .
Abdurrezzâk şöyle demiştir: Bize Ca'fer b. Süleymân, Sâbit'ten, o da Enes b. Mâlik'ten bildirdi; o şöyle dedi: Bana ulaştığına göre İblis, {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ} “Ve onlar çirkin bir iş yaptıklarında yahut kendilerine zulmettiklerinde Allah'ı hatırlayıp hemen günahları için bağışlanma dilerler...” ayeti indiğinde ağlamıştır .
وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا مُحْرِز بن عَون، حدثنا عثمان بن مطر، حدثنا عبد الغفور، عن أبي نُضَيْرة عن أبي رجاء، عن أبي بكر، ﵁، عن النبي ﷺ قال: "عَلَيْكُمْ بِلا إلَهَ إلا اللهُ والاسْتِغْفَار، فأكْثرُوا مِنْهُمَا، فإنَّ إبْليسَ قَالَ: أهْلَكْتُ النَّاسَ بالذُّنُوبِ، وأهْلَكُونِي بِلا إلَهَ إلا اللهُ والاسْتِغْفَار، فَلَمَّا رَأيْتُ ذَلِكَ أهْلَكْتُهُمْ بِالأهْوَاءِ، فَهُمْ يَحْسَبُونَ أنَّهُم مُهْتَدُونَ".
Hâfız Ebû Ya'lâ dedi ki: Bize Muhriz b. Avn anlattı, bize Osmân b. Matar anlattı, bize Abdülgafûr, Ebû Nadre'den, o Ebû Recâ'dan, o Ebû Bekir radıyallâhu anh'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı; buyurdu ki: "Lâ ilâhe illallâh'a ve istiğfara sarılın, bu ikisini çokça yapın; zira İblis şöyle demiştir: 'Ben insanları günahlarla helak ettim, onlar ise beni Lâ ilâhe illallâh ve istiğfar ile helak ettiler. Bunu görünce ben de onları heva ve heveslerle helak ettim; onlar ise kendilerinin doğru yolda olduklarını sanırlar.'"
عثمان بن مطر وشيخه ضعيفان.
Osmân b. Matar ve hocası zayıftırlar.
وروى الإمام أحمد في مسنده، من طريق عَمْرو بن أبي عمرو وأبي الهيثم العُتْوَارِيّ، عن أبي سعيد، عن النبي ﷺ قال: "قَالَ إبْلِيسُ: يَا رَبِّ، وَعِزَّتكَ لا أزَالُ أغْوي [عِبَاَدكَ] ما دامت أرْوَاحُهُمْ فِي أجْسَادِهِمْ. فَقَالَ اللهُ: وَعِزَّتِي وَجَلالِي ولا أزَالُ أغْفِرُ لَهُمْ مَا اسْتَغْفَرُونِي" .
İmam Ahmed Müsned'inde Amr b. Ebî Amr ve Ebu'l-Heysüm el-Utvârî yoluyla Ebû Saîd'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: "İblis: 'Ey Rabbim! İzzetine yemin olsun ki [kullarının] ruhları cesetlerinde olduğu müddetçe onları saptırmaya devam edeceğim' dedi. Allah da: 'İzzetime ve celalime yemin olsun ki benden bağışlanma diledikleri sürece onları bağışlamaya devam edeceğim' buyurdu."
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا محمد بن المثنى، حدثنا عُمر بن أبي خليفة، سمعت أبا بَدْر يحدث عن ثابت، عن أنس قال: جاء رجل فقال: يا رسول الله ، أَذْنَبْتُ ذَنْبًا، فقال رسول الله ﷺ: "إذَا أَذْنَبْتَ فَاسْتَغْفِرْ رَبَّكَ". [قال: فإني أستغفر، ثم أعود فأُذْنِب. قال فَإذا أَذْنَبْتَ فَعُدْ فَاسْتَغْفِرْ رَبَّكَ] " فقالها في الرابعة فقال: "اسْتَغْفِرْ رَبَّكَ حَتَّى يَكُونَ الشَّيْطَانُ هُوَ المحسُورُ" .
Hâfız Ebû Bekir el-Bezzâr dedi ki: Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Ömer b. Ebî Halîfe anlattı, Ebû Bedr'in Sâbit'ten, onun da Enes'ten anlattığını işittim: Bir adam gelip: "Ey Allah'ın Resûlü , ben bir günah işledim" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Günah işlediğinde Rabbinden bağışlanma dile" buyurdu. [Adam: "Ben istiğfar ediyorum, sonra tekrar günaha dönüyorum" dedi. Resûlullah: "Günah işlediğinde tekrar Rabbinden bağışlanma dile"] buyurdu. Dördüncüsünde de bunu söyleyince: "Şeytan kahrolup mahvolana kadar Rabbinden bağışlanma dilemeye devam et" buyurdu .
وهذا حديث غريب من هذا الوجه .
Bu, bu tarikten garip bir hadistir .
وقوله: (وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلا اللَّهُ) أي: لا يغفرها أحد سواه، كما قال الإمام أحمد:
(وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلا اللَّهُ) "Günahları Allah'tan başka kim bağışlar?" sözü; yani O'ndan başka hiç kimse onları bağışlayamaz demektir; nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا محمد بن مُصْعَب، حدثنا سلام بن مسكين، والمبارك، عن الحسن، عن الأسود بن سَرِيع؛ أن النبي ﷺ أتي بأسير فقال: اللهمُ إني أتوب إليك ولا أتوب إلى محمد. فقال النبي ﷺ: "عَرَفَ الْحقَّ لأهْلِهِ" .
Bize Muhammed b. Mus'ab anlattı, bize Sellâm b. Miskîn ve el-Mübârek, Hasan'dan, o da el-Esved b. Serî'den anlattılar: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir esir getirildi. [Esir]: "Allah'ım! Ben sana tövbe ederim, Muhammed'e tövbe etmem" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hakkı ehline teslim etti" buyurdu .
وقوله: (وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ) أي: تابوا من ذنوبهم، ورجعوا إلى الله عن قريب، ولم يستمروا على المعصية ويصروا عليها غير مقْلِعِين عنها، ولو تكرر منهم الذنب تابوا عنه، كما قال الحافظ أبو يعلى الموصلي، ﵀، في مسنده:
(وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ) "Ve yaptıklarında bile bile ısrar etmezler" sözü; yani günahlarından tövbe ettiler, tez zamanda Allah'a yöneldiler, masiyet üzerinde devam edip vazgeçmeksizin onda ısrarcı olmadılar. Onlardan günah tekrar vaki olsa bile ondan tövbe ettiler demektir; nitekim Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî rahimehullâh Müsned'inde şöyle demiştir:
حدثنا إسحاق بن أبي إسرائيل وغيره قالوا: حدثنا أبو يحيى عبد الحميد الحِمَّانيّ، عن عثمان بن واقد عن أبي نُصَيْرَةَ، عن مولى لأبي بكر، عن أبي بكر، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "مَا أصَرَّ مَنِ اسْتَغْفَرَ وَإنْ عَادَ فِي الْيَوْمِ سَبْعِينَ مَرَّةً".
Bize İshâk b. Ebî İsrâîl ve başkaları anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Yahyâ Abdülhamîd el-Himmânî, Osmân b. Vâkıd'dan, o Ebû Nuseyre'den, o Ebû Bekir'in bir azatlısından, o da Ebû Bekir radıyallâhu anh'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Günde yetmiş defa dönse bile istiğfar eden kimse ısrar etmiş sayılmaz."
ورواه أبو داود، والترمذي، والْبَزَّار في مسنده، من حديث عثمان بن واقد -وقد وثقه يحيى بن معين-به وشيخه أبو نصيرة الواسطي واسمه مسلم بن عبيد، وثقه الإمام أحمد وابن حبان وقول علي بن المديني والترمذي: ليس إسناد هذا الحديث بذاك، فالظاهر إنما [هو] لأجل جهالة مولى أبي بكر، ولكن جهالة مثله لا تضر؛ لأنه تابعي كبير، ويكفيه نسبته إلى [أبي بكر] الصديق، فهو حديث حسن والله أعلم.
Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Müsned'inde Bezzâr, Osmân b. Vâkıd -ki onu Yahyâ b. Maîn sika (güvenilir) kabul etmiştir- kanalıyla bu şekilde rivayet etmişlerdir. Onun hocası ise Vâsıtlı Ebû Nuseyre'dir; adı Müslim b. Ubeyd olup İmam Ahmed ve İbn Hibbân onu sika kabul etmiştir. Ali b. el-Medînî ve Tirmizî'nin: "Bu hadisin isnadı o kadar [sağlam] değildir" şeklindeki sözlerine gelince, zâhir olan [şu ki bu durum], Ebû Bekir'in azatlısının meçhul olmasından kaynaklanmaktadır. Ne var ki onun gibisinin meçhul oluşu zarar vermez; zira o büyük bir tabiîdir ve [Ebû Bekir] es-Sıddîk'a nispet edilmiş olması ona kâfidir. Dolayısıyla bu, hasen bir hadistir ve en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَهُمْ يَعْلَمُونَ) قال مجاهد وعبد الله بن عبيد بن عُمَير: (وَهُمْ يَعْلَمُونَ) أن من تاب تاب الله عليه.
(وَهُمْ يَعْلَمُونَ) "Bile bile" sözü hakkında Mücâhid ve Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr şöyle demişlerdir: (وَهُمْ يَعْلَمُونَ) "Bilirler ki; kim tövbe ederse Allah onun tövbesini kabul eder."
وهذا كقوله تعالى: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ} [التوبة: ١٠٤] وكقوله {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} [النساء: ١١٠] ونظائر هذا كثيرة جدا.
Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ} “Bilmediler mi ki, kullarından tövbeyi kabul eden ancak Allah'tır” [Tevbe: 104] ve şu buyruğu gibidir: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.” [Nisâ: 110] Bunun benzerleri pek çoktur.
وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد أخبرنا جرير، حدثنا حبان -هو ابن زيد الشَّرْعَبيّ-عن عبد الله بن عَمْرو، عن النبي ﷺ أنه قال-وهو على المنبر-: "ارْحَمُوا تُرْحَمُوا، واغْفِرُوا يُغْفَرْ لَكُمْ، وَيْلٌ لأقْمَاعِ الْقَوْلِ، وَيْلٌ للْمُصِرِّينَ الَّذِينَ يُصرونَ عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Yezîd anlattı, bize Cerîr bildirdi, bize Habbân -o İbn Zeyd eş-Şa'bî'dir- Abdullah b. Amr'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; o minberdeyken şöyle buyurmuştur: "Merhamet edin ki merhamet olunasınız, bağışlayın ki bağışlanasınız. Sözün huni gibi içine girip de tutmayan kulaklarına yazıklar olsun! Yaptıklarında bile bile ısrar eden o ısrarcılara yazıklar olsun!"
تفرد به أحمد، ﵀ .
Bunu rivayette Ahmed rahimehullâh tek kalmıştır .
ثم قال تعالى -بعد وصفهم بما وصفهم به-: (أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ) أي: جزاؤهم على هذه الصفات مغفرة من الله وجنات (تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) أي: من أنواع المشروبات (خَالِدِينَ فِيهَا) أي: ماكثين فيها (وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ) يمدح تعالى الجنة.
Sonra Allah Teâlâ -onları bu niteliklerle andıktan sonra- şöyle buyurdu: (أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ) "İşte bunların mükâfatı, Rablerinden bir bağışlanma ve cennetlerdir"; yani bu niteliklerinin karşılığı Allah'tan bir bağışlanma ve cennetlerdir; (تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) "altından ırmaklar akan", yani türlü içeceklerden [oluşan ırmaklar], (خَالِدِينَ فِيهَا) "içinde ebedî kalacaklardır", yani orada sürekli kalıcıdırlar, (وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ) "amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir!"; Allah Teâlâ cenneti övmektedir.
{قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧) هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨) وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠)}
{قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧) هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨) وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠)} “Sizden önce nice sünnetler (uygulamalar) gelip geçmiştir. Öyleyse yeryüzünde gezin de yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın. (137) Bu, insanlara bir açıklama, takva sahipleri için de bir hidayet ve bir öğüttür. (138) Gevşemeyin ve üzülmeyin; eğer gerçekten inanıyorsanız, en üstün olan sizlersiniz. (139) Eğer size bir yara dokunduysa, şüphesiz o kavme de benzeri bir yara dokunmuştu. İşte o günleri biz insanlar arasında döndürüp dururuz; bu da Allah'ın iman edenleri bilip ortaya çıkarması ve sizden şehitler edinmesi içindir. Allah zalimleri sevmez. (140)”
يقول تعالى مخاطبا عباده المؤمنين الذين أُصِيبوا يومَ أُحُد، وقُتِل منهم سبعون: (قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ) أي: قد جرى نحو هذا على الأمم الذين كانوا من قبلكم من أتباع الأنبياء، ثم كانت العاقبة لهم والدائرة على الكافرين؛ ولهذا قال: (فَسِيرُوا فِي الأرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ).
Allah Teâlâ Uhud günü musibete uğrayan ve aralarından yetmiş kişi öldürülen mümin kullarına hitaben şöyle buyurmaktadır: (قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ) "Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir"; yani sizden önce peygamberlerin tabilerinden olan ümmetlerin başına da benzer şeyler gelmiştir; sonra akıbet onların lehine olmuş, hezimet ise kâfirlerin üzerine dönmüştür; bundan dolayı: (فَسِيرُوا فِي الأرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ) "Öyleyse yeryüzünde gezin de yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın" buyurmuştur.
ثم قال: (هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ) يعني: القرآن فيه بيان للأمور على جليتها، وكيف كان الأممُ الأقدمون مع أعدائهم (وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ) يعني: القرآن فيه خَبَرُ ما قبلكم و (هُدًى) لقلوبكم و (مَوْعِظَةٌ) أي: زاجر [عن المحارم والمآثم] .
Sonra: (هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ) "Bu, insanlara bir açıklamadır" buyurmuştur; yani Kur'an'da meselelerin apaçık beyanı ve önceki ümmetlerin düşmanlarıyla olan durumlarının nasıl olduğu bildirilmektedir. (وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ) "Ve bir hidayet ve bir öğüttür"; yani Kur'an'da sizden öncekilerin haberi, kalpleriniz için bir (هُدًى) hidayet ve (مَوْعِظَةٌ) öğüt, yani [haramlardan ve günahlardan] bir caydırıcı vardır.
ثم قال مسليا للمؤمنين: (وَلا تَهِنُوا) أي: لا تَضعفوا بسبب ما جرى (وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الأعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ)
Sonra müminleri teselli ederek şöyle buyurdu: { وَلا تَهِنُوا } “Gevşemeyin”; yani meydana gelen şey sebebiyle zaaf göstermeyin, { وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الأعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “ve üzülmeyin. Eğer inanıyorsanız üstün olan sizlersiniz.”
أي: العاقبة والنّصرة لكم أيها المؤمنون.
Yani zafer ve nihai sonuç sizin lehinizedir ey müminler!
(إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ) أي: إن كنتم قد أصابتكم جراحٌ وقُتل منكم طائفةٌ، فقد أصاب أعداءكم قريب من ذلك من قتل وجراح (وَتِلْكَ الأيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ) أي: نُديل عليكم الأعداء تارة، وإن كانت العاقبة لكم لما لنا في ذلك من الحكم ؛ ولهذا قال تعالى: (وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا) قال ابن عباس: في مثل هذا لنَرَى، أي: من يَصبر على مناجزة الأعداء (وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ) يعني: يُقْتَلُون في سبيله، ويَبْذُلون مُهَجهم في مرضاته. (وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ).
(إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ) "Eğer size bir yara dokunduysa, şüphesiz o kavme de benzeri bir yara dokunmuştu"; yani size yaralar isabet ettiyse ve sizden bir topluluk öldürüldüyse, düşmanlarınıza da öldürülme ve yaralanma bakımından buna yakın şeyler isabet etmiştir. (وَتِلْكَ الأيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ) "İşte o günleri biz insanlar arasında döndürüp dururuz"; yani bunda gözettiğimiz hikmetlerden ötürü nihai sonuç sizin olsa da bazen düşmanları size galip kılarız . İşte bu sebeple Allah Teâlâ: (وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا) "Ve Allah'ın iman edenleri bilmesi için" buyurmuştur. İbn Abbâs: "Böyle durumlarda kimin düşmanla çarpışmaya sabredeceğini görelim diye" demiştir. (وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ) "Ve sizden şehitler edinmesi için"; yani O'nun yolunda öldürülen ve canlarını O'nun rızası uğruna feda edenler olsun diye. (وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ) "Allah zalimleri sevmez."
{وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ (١٤١) أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢) وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣)}
{وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ (١٤١) أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢) وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣)} “Bir de Allah iman edenleri arındırsın ve kâfirleri helak etsin diye (böyle yapar). (141) Yoksa Allah, içinizden cihad edenleri bilip ortaya çıkarmadan ve sabredenleri bilip ortaya çıkarmadan cennete gireceğinizi mi sandınız? (142) Andolsun ki siz, ölümle karşılaşmadan önce onu arzuluyordunuz. İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz. (143)”
وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا) أي: يكفر عنهم من ذنوبهم، إن كان لهم ذنوب وإلا رُفعَ لهم في درجاتهم بحسب ما أصيبوا به، وقوله: (وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ) أي: فإنهم إذا ظفروا بَغَوا وبَطروا فيكون ذلك سَبَبَ دمارهم وهلاكهم ومَحْقهم وفنائهم.
(وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا) "Ve Allah iman edenleri arındırsın"; yani eğer günahları varsa onların günahlarını örtsün, yoksa uğradıkları musibetler ölçüsünde derecelerini yükseltsin diye. (وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ) "Ve kâfirleri helak etsin diye" sözü ise; zira onlar zafer kazandıklarında azar ve şımarırlar; bu da onların yıkımına, helakine, köklerinin kazınmasına ve yok oluşlarına sebep olur demektir.
ثم قال: (أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ) أي: أحسبتم أن تدخلوا الجنة ولم تُبْتَلوا بالقتال والشدائد، كما قال تعالى في سورة البقرة: {[أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ] } [البقرة: ٢١٤] وقال تعالى: {الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ * [وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ] } [العنكبوت: ١ - ٣]؛ ولهذا قال هاهنا: (أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ) أي: لا يحصل لكم دخول الجنة حتى تُبْتَلَوا ويرى الله منكم المجاهدين في سبيله والصابرين على مقارنة الأعداء.
Sonra şöyle buyurdu: (أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ) "Yoksa Allah, içinizden cihad edenleri ve sabredenleri bilmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?"; yani savaşla ve zorluklarla imtihan edilmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Nitekim Allah Teâlâ Bakara Sûresi'nde şöyle buyurmuştur: {[أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ] } “[Yoksa siz, sizden öncekilerin başına gelenlerin benzeri başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve sıkıntı dokundu ve öyle sarsıldılar ki, nihayet peygamber ve beraberindeki müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek duruma geldiler. İyi bilin ki Allah'ın yardımı pek yakındır.]” [Bakara: 214] Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ * [وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ] } “Elif, Lâm, Mîm. İnsanlar, 'İnandık' demekle imtihan edilmeden bırakılacaklarını mı sandılar? [Andolsun ki biz, onlardan öncekileri de imtihan ettik. Allah elbette doğru olanları bilecektir ve elbette yalancıları da bilecektir.]” [Ankebût: 1-3]. Bu sebeple burada: (أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ) buyurmuştur; yani siz imtihan edilmedikçe, Allah sizin içinizden kendi yolunda cihad edenleri ve düşmanlarla karşılaşmaya sabredenleri fiilen görmedikçe cennete girmeniz gerçekleşmez demektir.
وقوله: (وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ) أي: قد كنتم -أيها المؤمنون-قبل هذا اليوم تتمنون لقاء العدو وتتحرقون عليهم، وتودون مناجزتهم ومصابرتهم، فها قد حصل لكم الذي تمنيتموه وطلبتموه، فدونَكم فقاتلوا وصابروا.
(وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ) "Andolsun ki siz, ölümle karşılaşmadan önce onu arzuluyordunuz. İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz" buyruğu; yani ey müminler, siz bu günden önce düşmanla karşılaşmayı temenni ediyor, onlara karşı hırslanıyor ve onlarla vuruşup direnmeyi arzuluyordunuz. İşte temenni ettiğiniz ve istediğiniz şey başınıza geldi; haydi öyleyse savaşın ve direnin demektir.
وقد ثبت في الصحيحين أن رسول الله ﷺ قال: "لا تَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ، وَسَلُوا الله الْعَافِيَةَ، فَإذَا لقيتموهم فَاصْبِرُوا، وَاعْلَمُوا أنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ ظِلالِ السُّيُوفِ" .
Sahîhayn'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabittir: "Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyin , Allah'tan afiyet dileyin. Onlarla karşılaştığınızda ise sabredin ve bilin ki cennet kılıçların gölgeleri altındadır."
ولهذا قال: (فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ) يعني: الموت شاهدتموه في لَمَعان السيوف وحدّ الأسِنّة واشتباك الرِّماح، وصفوف الرجال للقتال.
Bu sebeple: (فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ) "İşte onu gördünüz" buyurmuştur; yani ölümü kılıçların parıltısında, mızrak uçlarının keskinliğinde, kargıların birbirine girmesinde ve savaş için dizilen erlerin saflarında bizzat müşahede ettiniz .
والمتكلمون يعبرون عن هذا بالتخْييل، وهو مشاهدة ما ليس بمحسوس كالمحسوس كما تَتَخَيل الشاة صداقة الكبش وعداوة الذئب.
Kelâmcılar bunu tahyîl (zihinde canlandırma/temsil) kavramıyla ifade ederler; bu da koyunun koçun dostluğunu ve kurdun düşmanlığını zihninde canlandırması gibi, somut olarak hissedilmeyen bir şeyi somut/hissedilir gibi müşahede etmektir.
{وَمَا مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥) وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦) وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (١٤٧) فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨)}
{وَمَا مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥) وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦) وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (١٤٧) فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨)} “Muhammed ancak bir resûldür; ondan önce de resûller gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz? Kim iki ökçesi üzerinde geriye dönerse, Allah'a hiçbir zarar veremez. Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır. (144) Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan, belirlenmiş bir vakte bağlanmış bir yazı olmaksızın ölemez. Kim dünya mükâfatını isterse ona ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz. Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız. (145) Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabbanî kimseler savaştı. Allah yolunda başlarına gelenlerden ötürü gevşemediler, zaaf göstermediler ve boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever. (146) Onların sözü sadece şöyle demekten ibaretti: 'Rabbimiz! Bizim günahlarımızı ve işimizdeki taşkınlıklarımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler kavmine karşı bize yardım et!' (147) Allah da onlara hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi. Allah iyilik edenleri sever. (148)”
لما انهزم من انهزم من المسلمين يوم أُحُد، وقُتِل من قتل منهم، نادى الشيطان: ألا إن محمدًا قد قُتل. ورجع ابن قَمِيئَةَ إلى المشركين فقال لهم: قتلتُ محمدًا. وإنما كان قد ضرب رسول الله ﷺ، فَشَجَّه في رأسه، فوقع ذلك في قلوب كثير من الناس واعتقدوا أن رسول الله قد قُتل، وجوزوا عليه ذلك، كما قد قَصَّ الله عن كثير من الأنبياء، ﵈، فحصل وهَن وضعف وتَأخر عن القتال ففي ذلك أنزل الله [﷿] على رسوله ﷺ: (وَمَا مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ) أي: له أسْوة بهم في الرسالة وفي جواز القتل عليه.
Uhud günü Müslümanlardan bozguna uğrayanlar uğrayıp, öldürülenler de öldürülünce şeytan: "Haberiniz olsun, Muhammed öldürüldü!" diye bağırdı. İbn Kamîe de müşriklerin yanına dönüp onlara: "Muhammed'i öldürdüm" dedi. Oysa o sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vurmuş ve başını yarmıştı. Bu durum insanların çoğunun kalbine düştü ve Resûlullah'ın öldürüldüğünü zannettiler; Allah'ın birçok peygamberden aleyhimüsselâm haber verdiği gibi bunun onun başına gelmesini de mümkün gördüler. Bunun üzerine bir gevşeklik, zaaf ve savaştan geri durma hali meydana geldi. İşte bu hususta Allah [Azze ve Celle] Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayeti indirdi: (وَمَا مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ) "Muhammed ancak bir resûldür; ondan önce de resûller gelip geçmiştir"; yani peygamberlikte ve öldürülmesinin caiz oluşunda onun için onlarda bir örnek vardır.
قال ابن أبي نَجيح، عن أبيه، أنّ رجلا من المهاجرين مَر على رجل من الأنصار وهو يتشحط في دمه، فقال له: يا فلان أشعرتَ أن محمدا ﷺ قد قُتِل؟ فقال الأنصاري: إن كان محمد [ﷺ] قد قُتِل فقد بلغ، فقاتلوا عن دينكم، فنزل: (وَمَا مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ) رواه [الحافظ أبو بكر] البيهقي في دلائل النبوة .
İbn Ebî Necîh babasından nakletti ki: Muhacirlerden bir adam, kanlar içinde kıvranan Ensardan bir adamın yanından geçti ve ona: "Ey filan! Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğünü duydun mu?" dedi. Ensarî de: "Eğer Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] öldürüldüyse şüphesiz tebliğ etmiştir; siz dininiz uğruna savaşın!" dedi. Bunun üzerine: (وَمَا مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ) ayeti indi. Bunu [Hâfız Ebû Bekir] el-Beyhakî Delâilü'n-Nübüvve'de rivayet etmiştir .
ثم قال تعالى منكرا على من حصل له ضعف: (أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ) أي: رجعتم القَهْقرى (وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ) أي: الذين قاموا بطاعته وقاتلوا عن دينه، واتبعوا رسوله حيا وميتا.
Sonra Allah Teâlâ kendisinde zaaf oluşan kimseleri kınayarak şöyle buyurdu: (أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ) "Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?"; yani gerisin geri mi döneceksiniz? (وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ) "Kim iki ökçesi üzerinde geriye dönerse, Allah'a hiçbir zarar veremez. Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır"; yani O'na itaate sarılan, O'nun dini uğruna savaşan ve diriyken de vefatından sonra da O'nun Resûlüne tabi olanları.
وكذلك ثبت في الصحاح والمساند والسنن وغيرها من كتب الإسلام من طُرق متعددة تفيد القطْع، وقد ذكرت ذلك في مُسْندي الشيخين أبي بكر وعُمَرَ، ﵄؛ أن الصدّيق ﵁-تلا هذه الآية لما مات رسول الله ﷺ .
Aynı şekilde Sahîhlerde, Müsnedlerde, Sünenlerde ve diğer İslâm kitaplarında kesin bilgi ifade eden müteaddit yollarla sabit olmuştur -ki bunu iki Şeyh Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ'nın Müsnedlerinde zikrettim-; es-Sıddîk radıyallâhu anh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde bu ayeti okumuştur .
وقال البخاري: حدثنا يحيى بن بُكَير، حدثنا الليث، عن عُقيل عن ابن شهاب، أخبرني أبو سَلَمة؛ أن عائشة، ﵂، أخبرته أن أبا بكر، ﵁، أقبل على فَرَس من مَسْكنه بالسَّنْح حتى نزل فدخل المسجد، فلم يُكلم الناس حتى دخل على عائشة فتيمَّم رَسُول الله ﷺ
Buhârî dedi ki: Bize Yahyâ b. Bükeyr rivayet etti, bize Leys, Ukayl'den, o İbn Şihâb'dan anlattı, bana Ebû Seleme haber verdi; Âişe radıyallâhu anhâ ona haber vermiştir ki Ebû Bekir radıyallâhu anh, es-Sunh'taki evinden bir at üzerinde geldi, nihayet [atından] inip mescide girdi. İnsanlarla hiç konuşmadan doğruca Âişe'nin yanına girdi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına yöneldi.
وهو مُغَشى بثوب حبرة، فكشف عن وجهه [ﷺ] ثم أكب عليه وقَبَّله وبكى، ثم قال: بأبي أنت وأمي. والله لا يجمع الله عليك موْتَتَين؛ أما الموتة التي كُتبت عليك فقد مُتَّها.
o ise çizgili bir Yemen kumaşıyla örtülüydü. Yüzünü açtı [sallallâhu aleyhi ve sellem] , sonra üzerine kapanıp onu öptü ve ağladı. Sonra şöyle dedi: "Anam babam sana feda olsun! Allah sana iki ölümü bir arada tattırmaz; sana takdir edilmiş olan ölüme gelince, sen onu tatmış bulunuyorsun."
وقال الزهري: وحدثني أبو سَلمة عن ابن عباس، أن أبا بكر خرج وعمر يُحَدِّث الناس فقال: اجلس يا عمر فأبى عمرُ أن يجلس، فأقبل الناس إليه وتركوا عُمَرَ، فقال أبو بكر: أما بعد، مَنْ كانَ يعبد محمدًا فإن محمدًا قد مات، ومن كان يعبد الله فإن الله حَيّ لا يموت، قال الله تعالى: (وَمَا مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ) إلى قوله: (وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ) قال: فوالله لكَأنّ الناس لم يعلموا أن الله أنزل هذه الآية حتى تلاها أبو بكر، فتلقاها الناس منه كلهم، فما سمعها بشر من الناس إلا تلاها .
ez-Zührî dedi ki: Bana Ebû Seleme İbn Abbâs'tan nakletti ki: Ebû Bekir dışarı çıktı; Ömer ise insanlara bir şeyler anlatıyordu . Ebû Bekir: "Otur ey Ömer!" dedi, fakat Ömer oturmaktan kaçındı. Bunun üzerine insanlar Ömer'i bırakıp Ebû Bekir'e yöneldiler. Ebû Bekir şöyle dedi: "Emmâ ba'd; kim Muhammed'e tapıyor idiyse bilsin ki Muhammed ölmüştür! Kim de Allah'a ibadet ediyor idiyse şüphesiz Allah diridir, asla ölmez." Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَمَا مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ) ayetinden (وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ) kavline kadar okudu. [İbn Abbâs] dedi ki: "Vallahi sanki insanlar Ebû Bekir okuyana kadar Allah'ın bu ayeti indirdiğini bilmiyor gibiydiler. İnsanların hepsi onu Ebû Bekir'den öğrendiler ; insanlardan onu işitip de okumayan tek bir kişi bile kalmadı."
وأخبرني سعيد بن المُسَيَّب أن عُمر قال: والله ما هو إلا أن سمعت أبا بكر تلاها فَعقرتُ حتى ما تقلني رجلاي وحتى هَوَيتُ إلى الأرض .
Bana Saîd b. el-Müseyyeb bildirdi ki; Ömer şöyle demiştir: "Vallahi Ebû Bekir'in onu okuduğunu işitir işitmez dehşetten dizlerimin bağı çözüldü, öyle ki ayaklarım beni taşıyamaz oldu ve yere yıkıldım."
وقال أبو القاسم الطبراني: حدثنا علي بن عبد العزيز، حدثنا عمرو بن حماد بن طلحة القنَّاد، حدثنا أسباط بن نصر، عن سماك بن حَرْب، عن عكْرمة، عن ابن عباس أن عليا كان يقول في حياة رسول الله: (أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ) والله لا ننقلب على أعقابنا بعد إذ هدانا الله، والله لئن مات أو قتل لأقاتلن على ما قاتل عليه حتى أموت، والله إني لأخوه، ووليُّه، وابن عمه، ووارثه فمن أحق به مني؟ .
Ebu'l-Kâsım et-Taberânî dedi ki: Bize Ali b. Abdilazîz anlattı, bize Amr b. Hammâd b. Talha el-Kannâd anlattı, bize Esbât b. Nasr, Simâk b. Harb'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: Ali, Resûlullah'ın sağlığında şöyle derdi: (أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ) "Vallahi Allah bizi hidayete erdirdikten sonra gerisin geriye dönmeyiz. Vallahi o ölse veya öldürülse bile, onun uğrunda savaştığı dava için ölünceye kadar mutlaka savaşırım. Vallahi ben onun kardeşi, velisi, amcasının oğlu ve vârisiyim; ona benden daha lâyık kim olabilir?"
وقوله: (وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلا) أي: لا يموت أحد إلا بقدر الله، وحتى يستوفي المدةَ التي ضربها الله له؛ ولهذا قال: (كِتَابًا مُؤَجَّلا) كقوله {وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلا فِي كِتَابٍ} [فاطر: ١١] وكقوله {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ} [الأنعام: ٢].
(وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلا) "Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan, belirlenmiş bir vakte bağlanmış bir yazı olmaksızın ölemez" sözü; yani hiç kimse Allah'ın takdiri olmadan ve Allah'ın kendisi için belirlediği süreyi tamamlamadan ölemez demektir. Bu sebeple: (كِتَابًا مُؤَجَّلا) "belirlenmiş bir vakte bağlanmış bir yazı olarak" buyurmuştur; nitekim şu buyrukları da böyledir: {وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلا فِي كِتَابٍ} “Yaşayan bir varlığa ömür verilmesi de onun ömründen eksiltilmesi de mutlaka bir kitaptadır” [Fâtır: 11] ve {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ} “O, sizi çamurdan yaratan, sonra da bir ecel tayin edendir. Belirlenmiş bir ecel de O'nun katındadır” [En'âm: 2].
وهذه الآية فيها تشجيع للجُبَناء وترغيب لهم في القتال، فإن الإقدام والإحجام لا يَنْقُص من العمر ولا يزيد فيه كما قال ابن أبي حاتم:
Bu ayette korkakları cesaretlendirme ve onları savaşa teşvik etme vardır; zira ileri atılmak veya geri durmak ömrü ne eksiltir ne de artırır; nitekim İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir:
حدثنا العباس بن يزيد العبدي قال: سمعت أبا معاوية، عن الأعمش، عن حبيب بن صُهبان، قال: قال رجل من المسلمين -وهو حُجْرُ بن عَدِيّ-: ما يمنعكم أن تعبُروا إلى هؤلاء العدو، هذه النطفة؟ -يعني دِجْلَة- (وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلا) ثم أقحم فرسه دجلة فلما أقحم أقحم الناس فلما رآهم العدوّ قالوا: ديوان، فهربوا.
Bize Abbâs b. Yezîd el-Abdî rivayet edip dedi ki: Ebû Muâviye'den işittim, o A'meş'ten, o da Habîb b. Suhbân'dan nakletti; o şöyle demiştir: Müslümanlardan bir adam -ki o Hucr b. Adiyy'dir- şöyle dedi: "Şu su birikintisini -Dicle'yi kastediyor- aşıp bu düşmanın üzerine yürümenize ne engel var? { وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلا } “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan, belirlenmiş bir vakte bağlanmış bir yazı olmaksızın ölemez.”" Sonra atını Dicle'ye sürdü. O atını sürünce insanlar da [arkasından] sürdüler. Düşman onları görünce: "Dîvân (bunlar cin/deli)!" dediler ve kaçtılar.
وقوله: (وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا) أي: من كان عمله للدنيا فقد نال منها ما قدّرَه الله له، ولم يكن له في الآخرة [من] نصيب، ومن قصد بعمله الدار الآخرة أعطاه الله منها مع ما قسم له في الدنيا كما قال: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ} [الشورى: ٢٠] وقال تعالى: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا * وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا} [الإسراء: ١٨، ١٩] وهكذا قال هاهنا: (وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ) أي: سنعطيهم من فضلنا ورحمتنا في الدنيا والآخرة بحسب شُكْرهم وعملهم.
(وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا) "Kim dünya mükâfatını isterse ona ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz" buyruğu; yani ameli dünya için olan kimse, dünyadan Allah'ın kendisi için takdir ettiği kadarını elde eder, ahirette ise onun [hiçbir] nasibi olmaz. Ameliyle ahiret yurdunu hedefleyen kimseye ise Allah dünyada kendisine taksim edilenle birlikte ahiretten de verir; nitekim şöyle buyurmuştur: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ} “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız. Kim de dünya kazancını isterse, ona da ondan veririz; fakat onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” [Şûrâ: 20]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا * وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا} “Kim çarçabuk geçen dünyayı isterse, dilediğimiz kimseye dilediğimiz kadarını orada hemen veririz. Sonra da onun için kınanmış ve kovulmuş olarak gireceği cehennemi hazırlarız. Kim de mümin olarak ahireti ister ve onun için gereği gibi çaba gösterirse, işte onların çabası makbul olur.” [İsrâ: 18, 19]. Burada da şöyle buyurmuştur: (وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ) "Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız"; yani onlara şükürleri ve amelleri ölçüsünde dünyada ve ahirette lütfumuzdan ve rahmetimizden vereceğiz.
ثم قال تعالى -مسليًا للمسلمين عما كان وقع في نفوسهم يوم أُحُد-: (وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ) قيل: معناه: كم من نبي قُتِل وقتل معه ربيون من أصحابه كثير. وهذا القول هو اختيار ابن جرير، فإنه قال: وأما الذين قرؤوا: (قُتِلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ) فإنهم قالوا: إنما عنى بالقتل النبي وبعض من معه من الربيين دون جميعهم، وإنما نفي الوهن والضعف عمن بقي من الربيين ممن لم يقتل.
Sonra Allah Teâlâ -Uhud günü kalplerine düşen şeyden ötürü Müslümanları teselli ederek - şöyle buyurdu: (وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ) "Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabbanî kimseler savaştı." Bunun manasının: "Nice peygamber öldürüldü ve onunla beraber ashabından pek çok rabbanî kimseler de öldürüldü" şeklinde olduğu söylenmiştir. Bu görüş İbn Cerîr'in tercihidir; zira o şöyle demiştir: (قُتِلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ) "Beraberinde birçok rabbanî kimse öldürüldü" şeklinde okuyanlara gelince; onlar, 'Öldürülmekle kastedilen peygamber ve beraberindeki rabbanîlerin tamamı değil, bir kısmıdır. Gevşeklik ve zaafın nefyedilmesi ise öldürülmeyip geriye kalan rabbanîler içindir' demişlerdir.
قال: ومن قرأ (قَاتَلَ) فإنه اختار ذلك لأنه قال: لو قتلوا لم يكن لقوله: (فَمَا وَهَنُوا) وجه معروف؛ لأنهم يستحيل أن يُوصَفوا بأنهم لم يهنوا ولم يضعفوا بعد ما قتلوا.
[İbn Cerîr] dedi ki: (قَاتَلَ) "Savaştı" şeklinde okuyan kimse ise bu kıraati tercih etmiştir; çünkü demiştir ki: Şayet öldürülmüş olsalardı , (فَمَا وَهَنُوا) "gevşemediler" sözünün bilinen bir anlamı olmazdı; zira öldürüldükten sonra onların gevşemedikleri ve zaaf göstermedikleri şeklinde nitelenmeleri imkânsızdır.
ثم اختار قراءة من قرأ (قُتِلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ)؛ لأن الله [تعالى] عاتب بهذه الآيات والتي قبلها من انهزم يوم أحد، وتركوا القتال أو سمعوا الصائح يصيح: "إن محمدا قد قتل". فعذلهم الله على فرارهم وترْكِهم القتال فقال لهم: (أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ) أيها المؤمنون ارتددتم عن دينكم وانقلبتم على أعقابكم؟.
Sonra [İbn Cerîr] (قُتِلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ) şeklinde okuyanın kıraatini tercih etmiştir; zira Allah [Teâlâ] bu ayetlerle ve bundan önceki ayetlerle Uhud günü bozguna uğrayıp savaşı terk edenleri yahut çağıranın: "Şüphesiz Muhammed öldürüldü!" diye bağırdığını işitenleri azarlamıştır. Allah onların kaçmalarını ve savaşı terk etmelerini ayıplayarak kendilerine şöyle demiştir: (أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ) Ey müminler! 'O ölür veya öldürülürse dininizden dönüp ökçelerinizin üzerine gerisin geri mi döneceksiniz?'
وقيل: وكم من نبي قتل بين يديه من أصحابه ربيون كثير .
Şöyle de denilmiştir: Nice peygamberin önünde ashabından birçok rabbanî kimseler öldürüldü .
وكلام ابن إسحاق في السيرة يقتضي قولا آخر، [فإنه] قال: أي وكأين من نبي أصابه القتل، ومعه ربيون، أي: جماعات فما وهنوا بعد نبيهم، وما ضعفوا عن عدوهم، وما استكانوا لما أصابهم في الجهاد عن الله وعن دينهم، وذلك الصبر، (وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ).
İbn İshâk'ın es-Sîre'deki sözü ise başka bir görüşü gerektirmektedir; [zira o] şöyle demiştir: Yani, nice peygambere ölüm isabet etti ki beraberinde rabbanîler, yani topluluklar vardı da peygamberlerinden sonra gevşemediler, düşmanlarına karşı zaaf göstermediler ve Allah yolunda, dinleri uğrunda cihatta başlarına gelenlerden ötürü boyun eğmediler; işte sabır budur. (وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ) "Allah sabredenleri sever."
فجعل قوله: (مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ) حالا وقد نصر هذا القول السهيلي وبالغ فيه، وله اتجاه لقوله: (فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ) الآية، وكذلك حكاه الأموي في مغازيه، عن كتاب محمد بن إبراهيم، ولم يقل غيره.
Böylece (مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ) ifadesini hâl kılmıştır. Bu görüşü es-Süheylî savunmuş ve bunda ileri gitmiştir. (فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ) ayetinden ötürü bunun bir dayanağı da vardır. el-Ümevî de Mağâzî'sinde Muhammed b. İbrâhim'in kitabından bunu böylece aktarmış ve başkası bir şey söylememiştir .
وقرأ بعضهم: (قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ) قال سفيان الثوري، عن عاصم، عن زرّ، عن ابن
Bazıları da { قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ } “beraberinde pek çok rabbânî (Rabbe bağlı kimseler) savaştı” şeklinde okumuştur. Süfyân es-Sevrî, Âsım'dan, [o] Zirr'den, [o da] İbn
مسعود (رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ) أي: ألوف.
Mes'ûd'dan [naklettiğine göre ayetteki] (رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ) "binlercesi" demektir.
وقال ابن عباس، ومجاهد وسعيد بن جُبَير، وعِكْرِمة، والحسن، وقتادة، والسُّدِّي، والرَّبِيع، وعطاء الخراساني: الربيون: الجموع الكثيرة.
İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, İkrime, el-Hasan, Katâde, es-Süddî, er-Rebî' ve Atâ el-Horasânî ise: "Rabbânîler; büyük topluluklardır" demişlerdir.
وقال عبد الرزاق، عن مَعْمَر عن الحسن: (رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ) أي: علماء كثير، وعنه أيضًا: علماء صبر أبرار أتقياء.
Abdurrezzâk, Ma'mer'den, o da el-Hasan'dan [rivayet ettiğine göre o]: (رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ) "Pek çok âlimler" demektir, demiştir. Ondan ayrıca: "Sabırlı, iyi ve takva sahibi âlimler" [dediği de rivayet edilmiştir].
وحكى ابن جرير، عن بعض نحاة البصرة: أن الربيين هم الذين يعبدون الرب، ﷿، قال: ورد بعضهم عليه قال: لو كان كذلك لقيل رَبيون، بفتح الراء.
İbn Cerîr, Basra nahivcilerinin bazısından naklettiğine göre; rabbanîler, Rabb'e -azze ve celle- ibadet eden kimselerdir. [İbn Cerîr] dedi ki: Bazıları ona itiraz edip demiştir ki: Eğer öyle olsaydı, râ harfinin fethasıyla 'rabbiyyûn' denilirdi.
وقال ابن زيد: "الربيون: الأتباع، والرعية، والربابيون: الولاة.
İbn Zeyd ise şöyle demiştir: "Rabbanîler: Tâbiler ve tebaadır; rabbâbiyyûn ise idarecilerdir."
(فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا) قال قتادة والربيع بن أنس: (وَمَا ضَعُفُوا) بقتل نبيهم (وَمَا اسْتَكَانُوا) يقول: فما ارتدوا عن نصرتهم ولا عن دينهم، أنْ قاتلوا على ما قاتل عليه نبي الله حتى لحقوا بالله.
(فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا) "Allah yolunda başlarına gelenlerden ötürü gevşemediler, zaaf göstermediler ve boyun eğmediler." Katâde ve er-Rebî' b. Enes şöyle demişlerdir: Peygamberlerinin öldürülmesiyle (وَمَا ضَعُفُوا) "zaaf göstermediler", (وَمَا اسْتَكَانُوا) "ve boyun eğmediler"; yani Allah'ın peygamberinin uğrunda savaştığı şey üzere Allah'a kavuşuncaya kadar savaşarak O'na yardımdan ve dinlerinden dönmediler.
وقال ابن عباس (وَمَا اسْتَكَانُوا) تَخَشَّعوا. وقال السُّدِّي وابن زيد: وما ذلوا لعدوهم.
İbn Abbâs (وَمَا اسْتَكَانُوا) "huşû duymadılar/yılmadılar" demiştir. es-Süddî ve İbn Zeyd ise: "Düşmanlarına boyun eğmediler" demişlerdir.
وقال محمد بن إسحاق، وقتادة والسدي: أي ما أصابهم ذلك حين قُتِل نبيهم.
Muhammed b. İshâk, Katâde ve es-Süddî: "Yani peygamberleri öldürüldüğü vakit onlara bu [gevşeklik] isabet etmedi" demişlerdir.
(وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ * وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ) أي: لم يكن لهم هِجيرى إلا ذلك.
(وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ * وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ) "Allah sabredenleri sever. Onların sözleri ancak şöyle demekten ibaretti: Rabbimiz! Günahlarımızı ve işimizdeki taşkınlığımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve inkârcı topluluğa karşı bize yardım et." Yani onların bundan başka bir sözü ve âdeti yoktu.
(فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا) أي: النصر والظفر والعاقبة (وَحُسْنَ ثَوَابِ الآخِرَةِ) أي: جمَع لهم ذلك مع هذا، (وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ).
(فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا) "Allah da onlara dünya mükâfatını verdi"; yani yardım, zafer ve güzel akıbeti . (وَحُسْنَ ثَوَابِ الآخِرَةِ) "Ve ahiret mükâfatının da en güzelini [verdi]"; yani bununla birlikte onu da onlara topluca verdi. (وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ) "Allah iyilik edenleri sever."
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١) وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢) إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٥٣)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١) وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢) إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٥٣)} “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere itaat ederseniz, sizi ökçelerinizin üzerine gerisin geri çevirirler de hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz. (149) Hayır! Mevlânız Allah'tır ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır. (150) Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koştuklarından ötürü, inkâr edenlerin kalplerine korku salacağız. Onların varacağı yer ateştir. Zalimlerin durağı ne kötüdür! (151) Andolsun ki, O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada, Allah size olan vaadini yerine getirmişti. Nihayet korkuya kapıldınız, emir konusunda tartıştınız ve O size sevdiğinizi gösterdikten sonra isyan ettiniz. Kiminiz dünyayı istiyordu, kiminiz de ahireti istiyordu. Sonra sizi denemek için onlardan yüzünüzü çevirdi. Yine de sizi affetti. Allah, müminlere karşı lütuf sahibidir. (152) O vakit siz kimseye bakmadan kaçıp uzaklaşıyordunuz, Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu. Bunun üzerine [Allah] elinizden çıkana ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye keder üstüne keder vererek sizi cezalandırdı. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (153)”
يحذر تعالى عباده المؤمنين عن طاعة الكافرين والمنافقين فإن طاعتهم تورث الردى في الدنيا والآخرة؛ ولهذا قال: (إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ).
Yüce Allah, mümin kullarını kâfirlere ve münafıklara itaat etmekten sakındırmaktadır. Çünkü onlara itaat etmek, dünyada ve ahirette helak getirir. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: { إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ } “Eğer inkâr edenlere itaat ederseniz, sizi ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye çevirirler de hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz.”
ثم أمرهم بطاعته وموالاته، والاستعانة به، والتوكل عليه، فقال: (بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ).
Sonra kendilerine O'na itaat etmeyi, O'nu dost edinmeyi, O'ndan yardım istemeyi ve O'na tevekkül etmeyi emrederek şöyle buyurmuştur: (بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ) "Hayır! Mevlânız Allah'tır ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır."
ثم بشرهم بأنه سَيُلقي في قلوب أعدائهم الخوف منهم والذلة لهم، بسبب كفرهم وشركهم، مع ما ادخره لهم في الدار الآخرة من العذاب والنَّكال، فقال: (سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنزلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ).
Sonra, küfürleri ve şirk koşmaları sebebiyle düşmanlarının kalplerine onlardan ötürü korku ve zillet salacağını, bununla birlikte ahiret yurdunda onlar için azap ve ibretlik ceza hazırladığını müjdeleyerek şöyle buyurmuştur: (سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنزلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ) "Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koştuklarından ötürü, inkâr edenlerin kalplerine korku salacağız. Onların varacağı yer ateştir. Zalimlerin durağı ne kötüdür!"
وقد ثبت في الصحيحين عن جابر بن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "أُعْطِيتُ خَمْسًا لَمْ يُعْطَهُنَّ أَحَدٌ مِنْ الأنْبِيَاءِ قَبْلِي: نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ، وَجُعِلَتْ لِي الأرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا، وَأُحِلَّتْ لِي الْغَنَائِمُ، وَأُعْطِيتُ الشَّفَاعَة وَكَانَ النَّبِيُّ يُبْعَثُ إِلَى قَوْمِهِ خَاصَّةً وَبُعِثْتُ إِلَى النَّاسِ عَامَّةً .
Sahîhayn'da Câbir b. Abdillâh'tan şöyle dediği sabit olmuştur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Bana, benden önceki peygamberlerden hiçbirine verilmeyen beş şey verildi: Bir aylık mesafeden korku ile yardım olundum; yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı; ganimetler bana helal kılındı; bana şefaat verildi ve peygamber yalnızca kendi kavmine gönderilirken ben bütün insanlara gönderildim ."
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن أبي عَدِيّ عن سليمان -يعني التيمي-عن سَيّار، عن أبي أمامة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "فَضَّلَني [رَبِّي] عَلَى الأنْبِيَاء -أو قال: عَلَى الأمَمِ-بأَرْبَعٍ" قال "أُرْسِلْتُ إلَى النَّاسِ كَافَّةً وَجُعِلَتْ لِيَ الأرْضُ كُلُّهَا وَلأمَّتِي مَسْجِدًا وَطَهُورًا فَأيْنَمَا أدْرَكَتْ رَجُلا مِنْ أُمَّتِي الصَّلاةُ فَعِنْدَهُ مَسْجِدُهُ و طَهُوُرهُ، ونُصِرْتُ بِالرُّعْبِ مَسِيرَة شَهْرٍ يَقْذِفُهُ فِي قُلُوبِ أَعْدَائِي وأحَل لِيَ الغنائِم".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî Adiy, Süleymân'dan -yani et-Teymî'den-, o Seyyâr'dan, o da Ebû Ümâme'den nakletti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "[Rabbim] beni peygamberlere -yahut ümmetlere dedi- dört şey ile üstün kıldı." Buyurdu ki: "Bütün insanlara gönderildim; yeryüzünün tamamı bana ve ümmetime mescit ve temizleyici kılındı, ümmetimden bir adama namaz nerede erişirse mescidi de temizleyicisi de yanındadır; düşmanlarımın kalplerine atılan bir aylık mesafeden korku ile yardım olundum ve ganimetler bana helal kılındı."
ورواه الترمذي من حديث سليمان التيمي، عن سَيَّار القُرَشي الأموي مولاهم الدمشقي -سكن البصرة-عن أبي أمامة صُدَيّ بن عَجْلان، ﵁، به. وقال: حسن صحيح .
Bunu Tirmizî, Süleymân et-Teymî hadisinden, o Seyyâr el-Kureşî el-Emevî -onların azatlısı olup Dımaşk'lıdır ve Basra'da yerleşmiştir-, o da Ebû Ümâme Sudey b. Aclân'dan radıyallâhu anh bu şekilde rivayet etmiş ve: "Hasen sahihtir" demiştir.
وقال سعيد بن منصور: أخبرنا ابن وَهْب، أخبرني عمرو بن الحارث: أن أبا يونس حدثه، عن أبي هريرة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ عَلَى الْعَدُوِّ".
Saîd b. Mansûr dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, bana Amr b. el-Hâris bildirdi; Ebû Yûnus ona Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Düşmana karşı korku ile yardım olundum."
ورواه مسلم من حديث ابن وهب .
Bunu Müslim de İbn Vehb hadisinden rivayet etmiştir .
وروى الإمام أحمد: حدثنا حسين بن محمد، حدثنا إسرائيل، عن أبي إسحاق عن أبي بُرْدَة، عن أبيه أبي موسى قال: قال رسول الله ﷺ: "أُعْطِيتُ خَمْسًا: بُعِثْتُ إلَى الأحْمَرِ وَالأسْوَدِ، وَجعلَتْ لِيَ الأرْض طَهُورًا ومَسْجِدًا، وأُحِلَّتْ لِيَ الْغَنَائِم وَلَمْ تَحِل لِمَنْ كَانَ قَبْلِي، ونُصِرْتُ بِالرُّعْبِ شَهْرًا، وأُعْطِيتُ الشَّفَاعَةَ، وَلَيْسَ مِنْ نَبِيٍّ إلا وَقَدْ سَأَل شَفَاعَتَهُ، وإنِّي اخْتَبَأتُ شَفَاعَتِي، ثُمَّ جَعَلْتُهَا لِمَنْ مَاتَ لا يُشْرِكُ بِاللهِ شَيْئًا".
İmam Ahmed rivayet etti: Bize Hüseyn b. Muhammed nakletti, bize İsrâil, Ebû İshâk'tan, o Ebû Bürde'den, o babası Ebû Mûsâ'dan nakletti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Bana beş şey verildi: Kızıla ve siyaha [herkese] gönderildim; yeryüzü bana temizleyici ve mescit kılındı; ganimetler bana helal kılındı, benden öncekilere ise helal kılınmamıştı; bir aylık mesafeden korku ile yardım olundum ve bana şefaat verildi. Hiçbir peygamber yoktur ki şefaatini istemiş olmasın; ben ise şefaatimi sakladım, sonra da onu Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen kimse için kıldım."
تفرد به أحمد.
Bunu sadece Ahmed rivayet etmiştir.
وروى العَوْفيّ، عن ابن عباس في قوله: (سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ) قال: قذف الله في قلب أبي سفيان الرعب، فرجع إلى مكة، فقال النبي ﷺ: "إنَّ أبَا سُفْيَانَ قَدْ أَصَابَ مِنْكُمْ طَرَفا، وَقَدْ رَجَعَ، وقَذَفَ الله فِي قَلْبِهِ الرُّعْبِ". رواه ابن أبي حاتم.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan (سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ) "İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağız" ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Allah, Ebû Süfyân'ın kalbine korku saldı ve o Mekke'ye geri döndü. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ebû Süfyân sizden bir pay elde etti ve geri döndü; Allah onun kalbine korku saldı." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقوله: (وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ) قال ابن عباس: وعدهم الله النصر.
(وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ) "Andolsun ki, O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada, Allah size olan vaadini yerine getirmişti" ayeti hakkında İbn Abbâs: "Allah onlara zafer vaat etmişti" demiştir.
وقد يستدل بهذه الآية على أحد القولين المتقدمين في قوله: (إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ * بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ) أن ذلك كان يوم أحد لأن عدوهم كان ثلاثة آلاف مقاتل، فلما واجهوهم كان الظفر والنصر أول النهار للإسلام، فلما حصل ما حصل من عصيان الرُّماة وفشل بعض المقاتلة، تأخر الوعد الذي كان مشروطا بالثبات والطاعة؛ ولهذا قال: (وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ) أي: أول النهار (إِذْ تَحُسُّونَهُمْ) أي: تقتلونهم (بِإِذْنِهِ) أي: بتسليطه إياكم عليهم (حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ) وقال ابن جريج: قال ابن عباس: الفشل الجبن، (وَتَنَازَعْتُمْ فِي الأمْرِ وَعَصَيْتُمْ) كما وقع للرماة (مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ) وهو الظفر منهم (مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا) وهم الذين رغبوا في المغنم حين رأوا الهزيمة (وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ) ثم أدالهم عليكم ليختبركم ويمتحنكم (وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ) أي: غفر لكم ذلك الصَّنِيع، وذلك -والله أعلم-لكثرة عَدد العدو وعُدَدهم، وقلة عَدد المسلمين وعُدَدهم.
Bu ayetle, (إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ * بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ) "Hani sen müminlere: 'Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?' diyordun. Evet, eğer sabreder ve sakınırsanız, onlar da hemen şu dakikada üzerinize gelirlerse, Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım eder" ayeti hakkında daha önce geçen iki görüşten birine delil getirilebilir ki bu Uhud günündeydi; çünkü düşmanları üç bin savaşçı idi. Onlarla karşılaştıklarında günün başında zafer ve nusret İslam'ındı. Ne zaman ki okçuların isyanı ve savaşçıların bir kısmının korkuya kapılması şeklinde gerçekleşen hadiseler oldu, sebat ve itaate bağlanmış olan vaat gecikti. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ) Yani günün başında; (إِذْ تَحُسُّونَهُمْ) Yani onları öldürdüğünüzde ; (بِإِذْنِهِ) Yani O'nun sizi onlara musallat kılmasıyla; (حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ) İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: Feshel, korkaklıktır; (وَتَنَازَعْتُمْ فِي الأمْرِ وَعَصَيْتُمْ) Okçuların başına geldiği gibi; (مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ) Bu da onlara karşı elde edilen zaferdir ; (مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا) Bunlar hezimeti gördüklerinde ganimete rağbet edenlerdir; (وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ) Sonra sizi sınamak ve imtihan etmek için onları size galip kıldı; (وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ) Yani bu davranışınızı size bağışladı. Bu da -Allah en iyisini bilir ya- düşmanın sayı ve teçhizatının çokluğundan, Müslümanların sayı ve teçhizatının azlığındandır.
قال ابن جريج: قوله: (وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ) قال: لم يستأصلكم. وكذا قال محمد بن إسحاق، رواهما ابن جرير (وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ).
İbn Cüreyc, (وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ) "Yine de sizi affetti" ayeti hakkında: "Kökünüzü kazımadı" dedi. Muhammed b. İshâk da böyle demiştir; ikisini de İbn Cerîr rivayet etmiştir. (وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ) "Allah, müminlere karşı lütuf sahibidir."
وقال الإمام أحمد: حدثنا سليمان بن داود أخبرنا عبد الرحمن ابن أبي الزناد، عن أبيه، عن عُبَيد الله عن ابن عباس أنه قال: ما نَصَرَ الله في مَوْطِن كما نصره يوم أحد. قال: فأنكرنا ذلك، فقال ابن عباس: بيني وبين من أنكر ذلك كتابُ الله، إن الله يقول في يوم أحد: (وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ) يقول ابن عباس: والحَسُّ: القتل (حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الأمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَةَ) الآية وإنما عنى بهذا الرماة، وذلك أن النبي ﷺ أقامهم في موضع، ثم قال: "احْمُوا ظُهُورَنَا، فَإنْ رَأيْتُمُونَا نقتل فَلا تَنْصُرُونَا وَإنْ رَأَيْتُمُونَا قَدْ غَنِمْنَا فَلا تُشْرِكُونَا. فلما غنم النبي ﷺ وأباحُوا عسكر المشركين أكبّت الرُّماة جميعا [ودخلوا] في العسكر ينهبون، ولقد التقت صفوف أصحاب رسول الله ﷺ، فَهُم هكذا -وشبك بين يديه-وانتشبوا، فلما أخل الرماة تلك الخلة التي كانوا فيها، دخلت الخيل من ذلك الموضع على أصحاب رسول الله ﷺ، فضرب بعضهم بعضا والتبسوا، وقُتل من المسلمين ناس
İmâm Ahmed şöyle dedi: Bize Süleymân b. Dâvûd anlattı, bize Abdurrahman b. Ebî ez-Zinâd, babasından, o Ubeydullah'tan, o da İbn Abbâs'tan [rivayetle] bildirdi ki o şöyle demiştir: "Allah, hiçbir savaş meydanında Uhud gününde yardım ettiği gibi yardım etmemiştir." [Râvi] dedi ki: Biz bunu yadırgadık. Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: "Bunu kabul etmeyen kimse ile benim aramda Allah'ın Kitâbı vardır. Şüphesiz Allah, Uhud günü hakkında şöyle buyurmaktadır: { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ } “Andolsun ki Allah, O'nun izniyle onları öldürdüğünüz sırada size olan vaadini yerine getirdi”." İbn Abbâs der ki: "el-Hass (الحَسُّ), öldürmek demektir." { حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الأمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَةَ } “Nihayet siz zaaf gösterdiniz, [verilen] emir hususunda çekiştiniz ve [Allah] sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra isyan ettiniz. Sizden dünyayı isteyen de vardı, ahireti isteyen de vardı...” ayetine kadar. [İbn Abbâs devamla] dedi ki: "Bununla yalnızca okçular kastedilmiştir. Şöyle ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları bir yere yerleştirdi, sonra da: « احْمُوا ظُهُورَنَا، فَإنْ رَأيْتُمُونَا نقتل فَلا تَنْصُرُونَا وَإنْ رَأَيْتُمُونَا قَدْ غَنِمْنَا فَلا تُشْرِكُونَا » «Arkamızı koruyun! Bizim öldürüldüğümüzü görseniz dahi bize yardıma gelmeyin; ganimet elde ettiğimizi görseniz de bize ortak olmayın» buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ganimet elde edip [müminler] müşriklerin ordugâhını ele geçirince, okçuların tamamı yöneldi ve yağmalamak üzere ordugâha [girdiler]. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının safları birbirine girdi, -[İbn Abbâs] parmaklarını birbirine kenetledi- ve birbirlerine karıştılar. Okçular durdukları o gediği boşaltınca, süvariler o mevkiden Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının üzerine daldılar. [Müslümanlar] birbirlerini vurmaya başladılar ve kargaşa çıktı; Müslümanlardan birçok insan öldürüldü."
كثير، وقد كان لرسول الله ﷺ وأصحابه أول النهار، حتى قُتِل من أصحاب لواء المشركين سبعة أو تسعةٌ، وجال المسلمون جَوْلَةً نحو الجبل ولم يبلغوا -حيث يقول الناس-الغار، إنما كان تحت المِهْراس، وصاح الشيطان: قُتل محمد، فلم يُشَك فيه أنه حق، فما زلنا كذلك ما نَشُك أنه حق، حتى طلع رسول الله ﷺ بين السعدين، نعرفه بتلفته إذا مشى -قال: ففرحنا حتى كأنه لم يصبنا ما أصابنا-قال: فَرَقِيَ نحونا وهو يقول: "اشتد غَضَبَ اللهِ عَلَى قَوْمٍ دَمَّوْا وَجْهَ رَسُولِ اللهِ". ويقول مرة أخرى: "اللَّهم إنه ليس لَهم أنْ يَعْلُونَا". حتى انتهى إلينا، فمكث ساعة، فإذا أبو سفيان يصيح في أسفل الجبل: اعْلُ هبل، مرتين -يعني آلهته-أين ابن أبي كَبْشة؟ أين ابن أبي قحَافة؟ أين ابن الخطاب؟ فقال عمر: يا رسول الله، ألا أجيبه؟ قال: "بلى" قال: فلما قال: اعل هبل. قال عمر: الله أعلى وأجل. فقال أبو سفيان: قد أنعمت عينها فعَادِ عنها أو: فَعَالِ! فقال: أين ابن أبي كبشة؟ أين ابن أبي قُحَافة؟ أين ابن الخطاب؟ فقال عمر: هذا رسول الله، وهذا أبو بكر، وها أنا ذا عمر. قال: فقال أبو سفيان: يوم بيوم بدر، الأيام دُوَل، وإن الحرب سِجَال. قال: فقال عمر: لا سواء، قتلانا في الجنة وقتلاكم في النار. قال إنكم تزعمون ذلك، لقد خِبْنا إذا وخَسِرْنا ثم قال أبو سفيان: إنكم ستجدون في قتلاكم مثلة ولم يكن ذلك على رأي سراتنا. قال: ثم أدركَتْه حَمِيَّة الجاهلية فقال: أما إنه إن كان ذلك لم نَكْرهْه.
Günün başında [üstünlük] Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına aitti; öyle ki müşriklerin sancaktarlarından yedi veya dokuz kişi öldürüldü. Müslümanlar dağa doğru bir ricat yaptılar ve insanların dediği mağaraya ulaşmadılar, sadece Mihrâs'ın altındaydılar. Şeytan: 'Muhammed öldürüldü!' diye bağırdı, bunun gerçek olduğundan şüphe edilmedi. Biz bunun gerçek olduğundan şüphe etmeksizin bu halde kaldık; ta ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki Sa'd arasında ortaya çıkıncaya kadar. Yürürkenki dönüp bakışından onu tanıdık. [Ravi] dedi ki: Sanki başımıza gelenler hiç gelmemiş gibi sevindik. Dedi ki: Bize doğru tırmandı ve şöyle diyordu: "Allah'ın elçisinin yüzünü kana bulayan bir kavme Allah'ın gazabı çetin olmuştur." Bir başka sefer de: "Allahım, onların bize üstün gelmesi [mümkün] değildir" diyordu. Nihayet yanımıza ulaştı ve bir müddet durdu. Birden Ebû Süfyân dağın eteğinden iki defa bağırdı: 'Yücel Hübel!' -yani ilahını kastediyordu- 'İbn Ebî Kebşe nerede? İbn Ebî Kuhâfe nerede? İbnü'l-Hattâb nerede?' Ömer: 'Ey Allah'ın Resûlü, ona cevap vermeyeyim mi?' dedi. 'Evet [ver]' buyurdu. [Ravi] dedi ki: O, 'Yücel Hübel' deyince, Ömer: 'Allah en yücedir ve en uludur!' dedi. Ebû Süfyân: 'Gözün aydın olsun, bundan vazgeç yahut: yüksel!' dedi. Sonra: 'İbn Ebî Kebşe nerede? İbn Ebî Kuhâfe nerede? İbnü'l-Hattâb nerede?' dedi. Ömer: 'İşte bu Resûlullah, işte bu Ebû Bekir ve işte ben Ömer'im!' dedi. [Ravi] dedi ki: Ebû Süfyân: 'Bedir gününe karşılık bir gün; günler sırayladır ve savaş nöbetleşedir' dedi. [Ravi] dedi ki: Ömer: 'Eşit değiliz; bizim ölülerimiz cennette, sizin ölüleriniz ise cehennemdedir' dedi. [Ebû Süfyân] : 'Siz öyle iddia ediyorsunuz; o halde biz hüsrana uğramış ve kaybetmişizdir' dedi. Sonra Ebû Süfyân: 'Ölüleriniz arasında cesetlerin bozulduğunu (müsle) göreceksiniz; bu bizim ileri gelenlerimizin görüşüyle olmamıştır' dedi. [Ravi] dedi ki: Sonra onu Câhiliye taassubu yakaladı ve: 'Bilin ki, bu olmuşsa bile bundan hoşnutsuz kalmadık' dedi.
هذا حديث غريب، وسياق عجيب، وهو من مرسلات ابن عباس، فإنه لم يشهد أحُدًا ولا أبوه.
Bu garip bir hadis ve acayip bir sevktir. İbn Abbâs'ın mürsellerindendir; zira o da babası da Uhud'a katılmamıştır.
وقد أخرجه الحاكم في مستدركه عن أبي النَّضْر الفقيه، عن عثمان بن سعيد، عن سليمان بن داود بن علي بن عبد الله بن عباس، به. وهكذا رواه ابن أبي حاتم والبيهقي في دلائل النبوة، من حديث سليمان بن داود الهاشمي، به ولبعضه شواهد في الصحاح وغيرها، فقال الإمام أحمد:
Bunu el-Hâkim Müstedrek'inde Ebü'n-Nadr el-Fakîh'ten, o Osman b. Saîd'den, o Süleymân b. Dâvud b. Alî b. Abdillâh b. Abbâs'tan bu şekilde tahric etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Delâilü'n-Nübüvve'de el-Beyhakî de Süleymân b. Dâvud el-Hâşimî'nin hadisinden bu şekilde rivayet etmişlerdir . Bir kısmının Sahihlerde ve diğerlerinde şahitleri vardır; nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا عفان، حدثنا حماد، حدثنا عطاء بن السائب عن الشعبي، عن ابن مسعود قال: إن النساء كن يوم أحد، خلْف المسلمين، يُجْهزْن على جَرْحى المشركين، فلو حَلَفت يومئذ رجوت أن أبَر: أنه ليس أحد منا يريد الدنيا، حتى أنزل الله ﷿: (مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ) فلما خالف أصحاب النبي ﷺ وعَصَوا ما أمروا به، أفرد رسول الله ﷺ في تسعة: سبعة من الأنصار، ورجلين من قريش، وهو عاشرهم، فلما رهقُوه [قال: "رَحِمَ اللهُ رجلا رَدَّهُمْ عَنَّا". قال: فقام رجل من الأنصار فقاتل ساعة حتى قتل، فلما رَهقُوه] أيضا قال: "رَحِمَ اللهُ رَجُلا رَدَّهُمْ عَنَّا". فلم يزل يقول ذا حتى قُتِل السبعة، فقال رسول الله ﷺ لصاحبه: "مَا أَنْصَفْنَا أَصْحَابَنَا".
Affân bize rivayet etti, Hammâd bize rivayet etti, Atâ b. es-Sâib bize eş-Şa'bî'den, o da İbn Mes'ûd'dan [şöyle dediğini] rivayet etti: Uhud günü kadınlar Müslümanların arkasındaydılar ve müşriklerin yaralılarının işini bitiriyorlardı. O gün yemin etseydim yeminimde sadık kalmayı umardım ki: Hiçbirimiz dünyayı istemiyordu; nihayetinde Azîz ve Celîl olan Allah şu ayeti indirdi: { مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ } “İçinizden kimi dünyayı istiyor, kimi de ahireti istiyordu. Sonra sizi denemek için onlardan [yüzünüzü] çevirdi.” Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı [emre] muhalefet edip kendilerine emredilen hususta itaatsizlik gösterince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dokuz kişinin yanında yalnız kaldı: Yedisi Ensar'dan, ikisi de Kureyş'tendi; kendisi de onların onuncusuydu. Müşrikler onun etrafını sarıp sıkıştırınca [şöyle buyurdu: «Onları bizden püskürten kimseye Allah rahmet etsin!» [İbn Mes'ûd] dedi ki: Bunun üzerine Ensar'dan bir adam kalktı ve öldürülünceye kadar bir müddet savaştı. Müşrikler onu tekrar sıkıştırdıklarında] yine: «Onları bizden püskürten kimseye Allah rahmet etsin!» buyurdu. O yedi kişi öldürülünceye kadar bunu söylemeye devam etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [yanındaki] arkadaşına: «Ashabımıza karşı insaflı davranmadık» buyurdu.
فجاء أبو سفيان فقال: اعْلُ هُبَلُ. فقال رسول الله ﷺ: "قُولُوا: اللهُ أعْلَى وأجَلُّ". فقالوا: الله أعلى وأجل. فقال أبو سفيان: لنا العُزَّى ولا عُزَّى لكم. فقال رسول الله ﷺ: قُولُوا: "اللهُ مَوْلانَا، وَالْكَافِرُونَ لا مَوْلَى لَهُم". ثم قال أبو سفيان: يومٌ بيوْم بَدْر، يومٌ علينا ويوم لنا ويوم نُسَاءُ ويوم نُسَر. حَنْظَلَةَ بِحَنْظَلَةَ، وفلان بفلان، وفلان بفلان، فقال رسول الله ﷺ: "لا سَوَاء. أمَّا قَتْلانَا فَأْحَيْاءٌ يُرْزَقُونَ، وَقْتَلاكُمْ فِي النَّارِ يُعَذَّبُونَ". قال أبو سفيان: قد كان في القوم مَثُلَةٌ، وإنْ كانَتْ لَعَنْ غير مَلأ منَّا، ما أمرتُ ولا نَهَيْتُ، ولا أحْبَبْتُ ولا كَرِهتُ، ولا ساءني ولا سرَّني. قال: فنظروا فإذا حمزةُ قد بُقِرَ بَطْنُه، وأخذتْ هنْد كَبده فلاكَتْها فلم تستطع أن تأكلها، فقال رسول الله ﷺ: "أكَلَتْ شَيْئًا؟ " قالوا: لا. قال: "مَا كَانَ اللهُ ليُدْخِلَ شَيْئًا مِنْ حَمْزَةَ فِي النَّارِ".
Ebû Süfyân gelip: 'Yücel Hübel!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "'Allah en yücedir ve en uludur' deyin" buyurdu. Onlar da: 'Allah en yücedir ve en uludur' dediler. Ebû Süfyân: 'Bizim Uzzâ'mız var, sizin Uzzâ'nız yok' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "'Allah bizim Mevlâmızdır, kâfirlerin ise Mevlâsı yoktur' deyin" buyurdu. Sonra Ebû Süfyân: 'Bedir gününe karşılık bir gün; bir gün aleyhimize, bir gün lehimize ; bir gün üzülürüz, bir gün seviniriz. Hanzala'ya karşılık Hanzala, falana karşılık falan, filana karşılık filan!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Eşit değiliz. Bizim ölülerimiz diridirler ve rızıklandırılırlar; sizin ölüleriniz ise ateşte azap görürler" buyurdu. Ebû Süfyân: 'Kavmin [ölüleri] arasında müsle (ceset tahrifi) olmuştur ; gerçi bu bizim ileri gelenlerimizin görüşüyle olmamıştır , ne emrettim ne nehyettim; ne hoşlandım ne hoşnutsuz oldum; ne beni üzdü ne de sevindirdi' dedi. [Ravi] dedi ki: Baktılar, bir de gördüler ki Hamza'nın karnı yarılmış, Hind onun ciğerini almış ve çiğnemiş, fakat onu yutmaya güç yetirememiş. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ondan bir şey yedi mi?" buyurdu. 'Hayır' dediler. O da: "Allah, Hamza'dan herhangi bir parçayı asla ateşe sokmaz" buyurdu.
قال: فوضع رسول الله ﷺ حمزة فَصَلَّى عليه، وَجِيء برجل من الأنصار فَوُضِع إلى جنبه فصلَّى عليه، فَرُفِعَ الأنصاري وتُرِكَ حمزة، ثم جيء بآخر فوضعَه إلى جنب حمزة فصلى [عليه] ثم رُفِعَ وتُرِكَ حمزة، حتى صلَّى عليه يومئذ سبعين صلاة.
[Ravi] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hamza'yı koyup üzerine [cenaze] namazı kıldı. Ensar'dan bir adam getirildi ve onun yanına konuldu, üzerine namaz kıldı. Sonra Ensarî kaldırıldı, Hamza bırakıldı. Sonra bir başkası getirildi, Hamza'nın yanına konuldu, [üzerine] namaz kıldı; sonra o kaldırıldı, Hamza bırakıldı; ta ki o gün onun üzerine yetmiş defa namaz kıldı.
تفرد به أحمد أيضًا .
Bu rivayette de Ahmed tek kalmıştır .
وقال البخاري: حدثنا عُبَيد الله بن موسى، عن إسرائيل، عن أبي إسحاق: عن البراء قال: لقينا المشركين يومئذ، وأجْلَس النبي ﷺ جَيْشا من الرُّماة، وأمَّر عليهم عبد الله -يعني ابن جُبَيْر-وقال: "لا تَبْرَحُوا إنْ رأيْتُمُونَا ظَهَرْنَا عَلَيْهِمْ فَلا تَبْرَحُوا، وإنْ رَأَيْتُمُوهُمْ ظَهَرُوا عَلَيْنَا فَلا تُعِينُونَا". فلما لقيناهم هربُوا، حتى رأينا النساء يَشْتَددْنَ في الجبل، رَفَعْنَ عن سُوقهن، وقد بدت خَلاخلهن، فأخذوا يقولون: الغنيمةَ الغَنيمة. فقال عبد الله: عَهدَ إليّ النبيّ ﷺ ألا تَبْرَحُوا. فأبَوْا، فلما أبَوْا صَرَفَ وجوههم، فأُصِيب سبعون قتيلا فأشرف أبو سفيان فقال: أفي القوم محمد؟ فقال: "لا تجيبوه". فقال: أفي القوم ابن أبي قحافة؟ فقال: "لا تُجِيبُوهُ". فقال: أفي القوم ابن الخطاب؟ فقال: إن هؤلاء قد قُتِلوا، فلو كانوا أحياء لأجابوا. فلم يملك عُمَرُ نفسه فقال: كَذَبْتَ يَا عَدَوَّ اللهِ، قد أبقى الله لك ما يُحزِنكَ فقال أبو سفيان: اعْل هُبَل. فقال النبي ﷺ: "أجِيبُوهُ". قالوا: ما نقول؟ قال: "قُولُوا: الله أعْلَى وأجَلُّ". فقال أبو سفيان: لنا العُزَّى ولا عُزَّى لكم. فقال النبي ﷺ: "أجِيبُوهُ". قالوا: ما نقول؟ قال: "قُولُوا: اللهُ مَوْلانَا، وَلا مَوْلَى لَكُمْ". قال أبو سفيان: يوم بيوم بدر، والحرب سِجَال، وتجدون مَثُلَةً لم آمر بها ولم تسؤني.
Buhârî dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ, İsrâil'den, o Ebû İshâk'tan, o da el-Berâ'dan nakletti; o dedi ki: O gün müşriklerle karşılaştık. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir okçu birliğini yerleştirdi ve başlarına Abdullah'ı -yani İbn Cübeyr'i- komutan tayin edip şöyle buyurdu: "Yerinizden ayrılmayın; bizim onlara galip geldiğimizi görseniz bile ayrılmayın, onların bize galip geldiğini görseniz bile bize yardım etmeyin." Onlarla karşılaştığımızda kaçtılar; öyle ki kadınların dağda paçalarını sıvayarak hızla koştuklarını ve halhallarının göründüğünü gördük. [Okçular]: 'Ganimet, ganimet!' demeye başladılar. Abdullah: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yerinizden ayrılmamanızı bana tembih etti' dedi. Fakat onlar dinlemediler. Dinlemeyince de yüzleri çevrildi [bozguna uğradılar] ve yetmiş kişi öldürüldü. Ebû Süfyân yukarıdan seslenerek: 'Topluluğun içinde Muhammed var mı?' dedi. [Peygamber]: "Ona cevap vermeyin" buyurdu. 'Topluluğun içinde İbn Ebî Kuhâfe var mı?' dedi. "Ona cevap vermeyin" buyurdu. 'Topluluğun içinde İbnü'l-Hattâb var mı?' dedi. [Cevap alamayınca]: 'Bunlar öldürülmüştür; şayet yaşıyor olsalardı cevap verirlerdi' dedi. Bunun üzerine Ömer kendine hâkim olamadı ve: 'Yalan söyledin ey Allah'ın düşmanı! Allah seni üzecek şeyi senin için baki kılmıştır ' dedi. Ebû Süfyân: 'Yücel Hübel!' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ona cevap verin" buyurdu. 'Ne diyelim?' dediler. "'Allah en yücedir ve en uludur' deyin" buyurdu. Ebû Süfyân: 'Bizim Uzzâ'mız var, sizin Uzzâ'nız yok' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ona cevap verin" buyurdu. 'Ne diyelim?' dediler. "'Allah bizim Mevlâmızdır, sizin ise Mevlânız yoktur' deyin" buyurdu. Ebû Süfyân: 'Bedir gününe karşılık bir gün; savaş nöbetleşedir. [Ölüleriniz arasında] müsle (ceset tahrifi) göreceksiniz; bunu ne emrettim ne de bu beni üzdü' dedi.
تفرد به البخاري من هذا الوجه، ثم رواه عن عَمْرو بن خالد، عن زُهَير بن معاوية عن أبي إسحاق، عن البراء، بنحوه وسيأتي بأبْسط من هذا.
Buhârî bu vecihten rivayette tek kalmıştır. Sonra onu Amr b. Hâlid'den, o Züheyr b. Muâviye'den, o Ebû İshâk'tan, o da el-Berâ'dan benzer şekilde rivayet etmiştir . Bu rivayet ileride bundan daha geniş olarak gelecektir.
وقال البخاري أيضا: حدثنا عُبَيد الله بن سعيد، حدثنا أبو أسامة، عن هشام بن عُرْوة، عن أبيه،
Buhârî yine dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Saîd anlattı, bize Ebû Üsâme, Hişâm b. Urve'den, o da babasından nakletti;
عن عائشة، ﵂، قالت: لَمَّا كان يوم أُحد هُزِم المشركون، فصَرخَ إبليس: أيْ عباد الله، أخْرَاكم. فَرَجعت أولادهم فاجْتَلَدَتْ هي وأخراهم، فَبَصُرَ حُذَيفة فإذا هو بأبيه اليمان، فقال: أيْ عباد الله، أبي أبي. قال: قالت: فوالله ما احْتَجَزُوا حَتَّى قَتَلُوه، فقال حذيفة: يغفر الله لكم. قال عروة: فوالله ما زَالَتْ في حذيفة بقية خير حتى لقي الله ﷿ .
o da Âişe'den radıyallâhu anhâ nakletti; o şöyle demiştir: Uhud günü olunca müşrikler hezimete uğradı. İblis: 'Ey Allah'ın kulları! Arkanızdakilere bakın!' diye bağırdı. Bunun üzerine onların ön safları geri döndü ve arka saflarıyla birbirine kılıç çaldı. Huzeyfe bir de baktı ki babası el-Yemân [aralarında]; 'Ey Allah'ın kulları, babam! Babam!' dedi. [Âişe] dedi ki: Vallahi onu öldürünceye kadar durmadılar. Bunun üzerine Huzeyfe: 'Allah sizi bağışlasın' dedi. Urve dedi ki: Vallahi Allah'a -azze ve celle- kavuşuncaya kadar Huzeyfe'de bir hayır fazlalığı [bu affediciliğin bereketi] eksik olmadı .
وقال محمد بن إسحاق: حدثني يحيى بن عَبَّاد بن عبد الله بن الزبير، عن أبيه، عن جَده أن الزبير بن العوام قال: والله لقد رأيتني أنظر إلى خَدَم [هند] وصواحباتها مُشَمِّرات هوارب ما دون أخْذهن كثير ولا قليل ومالت الرُّماة إلى العسكر حين كَشَفْنا القوم عنه، يريدون النهب وَخَلَّوا ظهورنَا للخيل فأتتنا من أدبارنا، وصرخ صارخ: ألا إنَّ محمدًا قد قُتل. فانكفأنا وانكفأ علينا القوم بعد أن أصَبْنا أصحاب اللواء، حتى ما يدنو منه أحد من القوم.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Yahyâ b. Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr babasından, o da dedesinden nakletti; Zübeyr b. el-Avvâm şöyle demiştir: Vallahi ben kendimi, [Hind'in] ve arkadaşlarının hizmetçilerine bakarken gördüm; eteklerini toplamış kaçıyorlardı, onları yakalamaya hiçbir şey engel değildi . Biz o kavmi oradan sürüp çıkarınca okçular yağma arzusuyla ordugâha meylettiler ve arkamızı süvarilere açık bıraktılar. Süvariler arkamızdan bize geldiler ve bir bağıran : 'Haberiniz olsun, Muhammed öldürüldü!' diye bağırdı. Bunun üzerine biz geri döndük; kavim de sancaktarlarını vurup neredeyse kavimden hiç kimsenin sancağa yaklaşamadığı bir durumdan sonra üzerimize döndü.
قال محمد بن إسحاق: فلم يزل لواء المشركين صريعا، حتى أخذته عَمْرَة بنت علقمة الحارثية، فدفعته لقريش فلاثوا به وقال السُّدِّي عن عبد خير قال: قال عبد الله بن مسعود قال: ما كنتُ أرى أن أحدًا من أصحاب رسول الله ﷺ يريد الدنيا حتى نزلت فينا ما نزل يوم أحد (مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَةَ).
Muhammed b. İshâk dedi ki: Müşriklerin sancağı yere serilmiş olarak kaldı; nihayet onu el-Hârisiyye kızı Amre aldı ve Kureyş'e verdi, onlar da etrafında toplandılar . es-Süddî, Abd Hayr'dan, o da Abdullah b. Mes'ûd'un şöyle dediğini rivayet etti: Uhud günü hakkımızda inen (مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَةَ) "Kiminiz dünyayı istiyordu, kiminiz de ahireti istiyordu" ayeti ininceye kadar Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birinin dünyayı isteyeceğini düşünmezdim.
وقد رُوي من غير وَجْه عن ابن مسعود، وكذا رُوي عن عبد الرحمن بن عَوْف وأبي طلحة، رواهن ابن مَرْدُويَه في تفسيره.
Bu rivayet İbn Mes'ûd'dan başka vecihlerle de rivayet edilmiştir; aynı şekilde Abdurrahmân b. Avf ve Ebû Talha'dan da rivayet edilmiş olup bunları İbn Merdûye tefsirinde aktarmıştır.
وقوله: (ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ) قال ابن إسحاق: حدثني القاسم بن عبد الرحمن بن رافع، أحدُ بني عديّ بن النجار قال: انتهى أنسُ بنُ النَّضر، عَمّ أنس بن مالك، إلى عمر بن الخطاب وطلحة بن عُبَيد الله، في رجال من المهاجرين والأنصار، قد ألْقَوْا بأيديهم فقال: ما يخليكم ؟ فقالوا: قُتِلَ رسولُ الله ﷺ. قال: فما تصنعون بالحياة بعده؟ قوموا فموتوا على ما مات عليه. ثم استقبل القومَ فقاتل حتى قُتِل.
(ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ) "Sonra sizi denemek için onlardan yüzünüzü çevirdi" ayeti hakkında İbn İshâk şöyle demiştir: Bana Benî Adiyy b. en-Neccâr'dan Kāsım b. Abdirrahmân b. Râfi' nakledip dedi ki: Enes b. Mâlik'in amcası Enes b. en-Nadr, Muhacirler ve Ensar'dan ellerini [koyunlarına] salmış vaziyetteki bir grup adamın yanına vardı ve: 'Sizi alıkoyan nedir ?' dedi. Onlar: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öldürüldü' dediler. O da: 'Ondan sonra yaşayıp da ne yapacaksınız? Kalkın ve onun uğrunda öldüğü şey üzere ölün!' dedi. Sonra o kavme doğru yönelip öldürülünceye kadar savaştı.
وقال البخاري: حدثنا حسان بن حسان، حدثنا محمد بن طلحة، حدثنا حُمَيد، عن أنس بن مالك: أن عمه -يعني أنس بن النضر-غاب عن بدر فقال: غِبْتُ عن أول قتال رسول الله ﷺ، لَئِنْ أشْهدني الله مع رسول الله ﷺ لَيَرَيَنّ الله ما أُجدّ فلقي يومَ أحد، فهُزم الناسُ، فقال: اللهُمّ إني أعتذر إليك مما صنع هؤلاء -يعني المسلمين-وأبرَأ إليك مما جاء به المشركون، فتقدم بسيفه فَلقي سعدَ بن مُعَاذ فقال: أينَ يا سعد؟ إني أجدُ ريح الجنة دون أحد. فمضى فَقُتِل، فما عُرف حتى عَرَفته أخته ببنانه بشامة وبه بضع وثمانون من طَعْنة وضَرْبة ورَمْية بسَهْم.
Buhârî şöyle demiştir: Bize Hassân b. Hassân nakletti, bize Muhammed b. Talha nakletti, bize Humeyd, Enes b. Mâlik'ten bildirdi: Amcası -yani Enes b. en-Nadr- Bedir'de bulunamamıştı. Bunun üzerine: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in katıldığı ilk savaşta bulunamadım. Eğer Allah beni Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir savaşa eriştirirse, neler yapacağımı Allah elbette görecektir!» dedi. Uhud gününe eriştiğinde insanlar bozguna uğradı. O da şöyle dedi: «Allahım! Şunların -yani Müslümanların- yaptıklarından dolayı Senden özür diler, müşriklerin getirdiği [yaptığı] şeylerden de Sana sığınırım [berî olduğumu arz ederim]!» Ardından kılıcıyla öne atıldı ve Sa'd b. Muâz ile karşılaştı; «Nereye ey Sa'd? Doğrusu ben Uhud'un berisinden cennetin kokusunu alıyorum!» dedi. İlerledi ve şehit edildi. Kız kardeşi onu parmak uçlarından bir beninden tanıyana kadar teşhis edilemedi; üzerinde mızrak darbesi, kılıç yarası ve ok isabetinden [kaynaklanan] seksen küsur yara vardı.
هذا لفظ البخاري وأخرجه مسلم من حديث ثابت عن أنس، بنحوه .
Bu, Buhârî'nin lafzıdır. Müslim de bunu Sâbit'in Enes'ten rivayetiyle benzer şekilde tahric etmiştir .
وقال البخاري [أيضا] حدثنا عبدان، أخبرنا أبو حَمْزَةَ عن عثمان بن مَوْهَب قال: جاء رجل حج البيت، فرأى قوما جلوسا، فقال: من هؤلاء القُعُودُ؟ قالوا: هؤلاء قريش. قال: من الشيخ؟ قالوا: ابن عُمَر. فأتاه فقال: إني سائلك عن شيء فحدثني. قال: أنْشُدُك بحرمة هذا البيت أتعلم أنَّ عثمان بن عفان فر يوم أحد؟ قال: نعم. قال: فَتَعْلَمُه تَغَيَّب عن بدر فلم يشهدها؟ قال: نعم. قال: فتعْلم أنه تخلف عن بيعة الرّضْوان فلم يشهَدْها؟ قال: نعم. قال: فكبر، فقال ابن عمر: تَعَالَ لأخبرَك ولأبيَّن لك عما سألتني عنه. أما فراره يوم أحد فأشهد أن الله عفا عنه، وأما تَغَيُّبه عن بدر فإنه كان تحتَه بنتُ النبي ﷺ، وكانت مريضة، فقال له رسول الله ﷺ: "إنَّ لَكَ أَجْرَ رَجُلٍ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا وَسَهْمَه". وأما تغيبه عن بيعة الرضوان فلو كان أحد أعزّ ببطن مكة من عثمان لبعثه مكانه، فبعث عثمانَ، فكانت بيعة الرضوان بعد ما ذهب عثمان إلى مكة. فقال النبي ﷺ بيده اليمنى: "هِذِهِ يَدُ عُثْمَان". فضرب بها على يده، فقال: "هِذِهِ يَدُ عُثْمَان اذْهَبْ بِهَا الآنَ مَعَكَ".
Buhârî [ayrıca] dedi ki: Bize Abdân nakletti, bize Ebû Hamza, Osman b. Mevheb'den bildirdi; o dedi ki: Beyt'i haccetmeye bir adam geldi ve oturan bir topluluk görüp: 'Bu oturanlar kimdir?' dedi. 'Bunlar Kureyş'tir' dediler. 'Şu yaşlı zat kimdir?' dedi. 'İbn Ömer'dir' dediler. Bunun üzerine onun yanına varıp: 'Sana bir şey soracağım, bana haber ver' dedi. Dedi ki: 'Şu Beyt'in hürmeti hakkı için sana soruyorum; Osman b. Affân'ın Uhud günü kaçtığını biliyor musun?' [İbn Ömer]: 'Evet' dedi. 'Peki onun Bedir'de bulunmayıp oraya katılmadığını biliyor musun?' dedi. 'Evet' dedi. 'Peki onun Rıdvân biatından geri kalıp ona katılmadığını biliyor musun?' dedi. 'Evet' dedi. [Adam]: 'Allahu Ekber!' dedi. Bunun üzerine İbn Ömer şöyle dedi: 'Gel, bana sorduğun şeyleri sana haber vereyim ve açıklayayım: Uhud günü kaçmasına gelince; şahitlik ederim ki Allah onu affetmiştir. Bedir'de bulunmayışına gelince; onun nikâhı altında Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kızı vardı ve hastaydı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Bedir'e katılan bir adamın ecri ve payı senin içindir" buyurdu. Rıdvân biatında bulunmayışına gelince; Mekke vadisinde Osman'dan daha itibarlı biri olsaydı [Peygamber] onun yerine onu gönderirdi; bu sebeple Osman'ı gönderdi. Rıdvân biatı da Osman Mekke'ye gittikten sonra oldu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sağ elini göstererek: "Bu Osman'ın elidir" buyurdu ve onu elinin üzerine vurdu; sonra da: "Bu Osman'ın elidir, şimdi bunu beraberinde götür" buyurdu.'
ثم رواه البخاري من وجه آخر عن أبي عَوانة عن عثمان بن عبد الله بن موهب .
Sonra Buhârî bunu başka bir vecihten Ebû Avâne'den, o Osman b. Abdillâh b. Mevheb'den rivayet etmiştir .
وقوله: (إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ) أي: صرفكم عنهم (إِذْ تُصْعِدُونَ) أي: في الجبل هاربين من أعدائكم.
(إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ) "O vakit siz kimseye bakmadan kaçıp uzaklaşıyordunuz" ayeti; yani, (إِذْ تُصْعِدُونَ) düşmanlarınızdan kaçarak dağa tırmandığınız vakit [Allah] sizi onlardan çevirdi.