(وَاللهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ) أي: هو يعلم بهم ويحذركم منهم (وَكَفَى بِاللهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللهِ نَصِيرًا) أي: كفى به وليا لمن لجأ إليه ونصيرا لمن استنصره.
(وَاللهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ) “Allah düşmanlarınızı çok iyi bilir” yani: O, onları bilmekte ve sizi onlardan sakındırmaktadır. (وَكَفَى بِاللهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللهِ نَصِيرًا) “Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter” yani: Kendisine sığınana dost olarak O yeter, kendisinden yardım dileyene de yardımcı olarak O yeter.
ثم قال تعالى: (مِنَ الَّذِينَ هَادُوا) "من" هذه لبيان الجنس كقوله: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الأَوْثَانِ}
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu: (مِنَ الَّذِينَ هَادُوا) “Yahudilerden öyleleri var ki”. Buradaki "min" (مِنْ) edatı, O'nun şu buyruğunda olduğu gibi cins beyanı içindir: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الأَوْثَانِ}
وقوله: (يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ) أي: يتأولون على غير تأويله، ويفسرونه بغير مراد الله، ﷿، قصدا منهم وافتراء (وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا) أي يقولون سمعنا ما قلته يا محمد ولا نطيعك فيه. هكذا فسره مجاهد وابن زيد، وهو المراد، وهذا أبلغ في عنادهم وكفرهم، أنهم يتولون عن كتاب الله بعد ما عقلوه، وهم يعلمون ما عليهم في ذلك من الإثم والعقوبة.
O'nun şu buyruğu: (يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ) “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler” yani: Kasıtlı olarak ve iftira ederek onu tevilinin dışına çekerler ve Allah azze ve celle'nin muradından farklı şekilde yorumlarlar. (وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا) “Ve 'İşittik ve isyan ettik' derler” yani: 'Senin söylediğini işittik ey Muhammed, fakat bu konuda sana itaat etmiyoruz' derler. Mücâhid ve İbn Zeyd bunu böyle tefsir etmiştir; kastedilen de budur. Bu durum, onların aklettikten sonra Allah'ın Kitabı'ndan yüz çevirmeleri ve bunun üzerlerindeki günah ve cezasını bildikleri halde böyle yapmaları sebebiyle inat ve inkârlarında ne kadar ileri gittiklerini daha açık gösterir.
وقوله (وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ) أي: اسمع ما نقول، لا سمعت. رواه الضحاك عن ابن عباس. وقال مجاهد والحسن: واسمع غير مقبول منك.
O'nun şu buyruğu: (وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ) “'İşit, işitmez olası!'” yani: 'Söylediğimizi dinle, işitmez olasıca!' [demektir]. Bunu Dahhâk, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Mücâhid ve el-Hasan ise şöyle demiştir: 'Senden kabul edilmeyerek dinle!'
قال ابن جرير: والأول أصح. وهو كما قال. وهذا استهزاء منهم واستهتار، عليهم لعنة الله [والملائكةالناس أجمعين]
İbn Cerîr şöyle demiştir: "Birinci [görüş] daha doğrudur." [Durum] tam da onun dediği gibidir. Bu, onların bir alayı ve küstahlığıdır; Allah'ın, [meleklerin ve bütün insanların] lâneti onların üzerine olsun!
.
.
(وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ) أي: يوهمون أنهم يقولون: راعنا سمعك بقولهم: "راعنا" وإنما يريدون الرعونة. وقد تقدم الكلام في هذا عند قوله: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا} [البقرة: ١٠٤].
(وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ) “Ve dillerini eğip bükerek, dine saldırarak 'Râinâ' [derler]” yani: "Râinâ" (bizi gözet) sözleriyle 'Kulağını bize ver' diyorlarmış gibi hissettirirler, oysa akılsızlık ve ahmaklık (ruûnet) kastederler. Bu konudaki açıklama Yüce [Allah]'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا} [el-Bakara: 104] “Ey iman edenler! 'Râinâ' demeyin, 'Unzurnâ' deyin” ayetinde geçmişti.
ولهذا قال تعالى عن هؤلاء اليهود الذين يريدون بكلامهم خلاف ما يظهرونه: (لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ) يعني: بسبهم النبي ﷺ.
Bundan dolayı Yüce Allah, sözleriyle açığa vurduklarının aksini kastederek konuşan bu Yahudiler hakkında: (لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ) “Dillerini eğip bükerek, dine saldırarak” yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söverek [böyle yaptıklarını] buyurmuştur.
ثم قال تعالى: (وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا) أي: قلوبهم مطرودة عن الخير مبعدة منه، فلا يدخلها من الإيمان شيء نافع لهم وقد تقدم الكلام على قوله تعالى: {فَقَلِيلا مَا يُؤْمِنُونَ} [البقرة: ٨٨] والمقصود: أنهم لا يؤمنون إيمانا نافعا.
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu: (وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا) “Eğer onlar: 'İşittik ve itaat ettik', 'Dinle' ve 'Bizi gözet' deselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı ve daha doğru olurdu. Fakat küfürleri sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir; artık pek azı müstesna, iman etmezler” yani: Kalpleri hayırdan kovulmuş ve ondan uzaklaştırılmıştır; bu yüzden kalplerine kendilerine fayda sağlayacak hiçbir iman girmez. Yüce Allah'ın: {فَقَلِيلا مَا يُؤْمِنُونَ} [el-Bakara: 88] “Artık pek az inanırlar” buyruğuna dair açıklama daha önce geçmişti. Kastedilen, onların fayda veren bir imanla iman etmeyecekleridir.
يقول تعالى -آمرا أهل الكتاب بالإيمان بما نزل على عبده ورسوله محمد ﷺ من الكتاب العظيم الذي فيه تصديق الأخبار التي بأيديهم من البشارات، ومتهددا لهم أن يفعلوا، بقوله: (مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا) قال بعضهم: معناه: من قبل أن نطمس وجوها. طمسها هو ردها إلى الأدبار، وجعل أبصارهم من ورائهم. ويحتمل أن يكون المراد: من قبل أن نطمس وجوها فلا يبقى لها سمع ولا بصر ولا أثر، ونردها مع ذلك إلى ناحية الأدبار.
Yüce [Allah], Kitap ehline, kulu ve Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen, ellerinde bulunan müjdeleri doğrulayan o yüce Kitab'a iman etmelerini emrederek ve şöyle yapmalarından sakındırıp tehdit ederek şöyle buyurmaktadır: (مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا) “Bir kısım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek enselerine çevirmeden önce”. Bazıları bunun anlamının: 'Yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden önce' olduğunu söylemiştir. Yüzlerin silinmesi , onların enselere çevrilmesi ve gözlerinin arkalarına yerleştirilmesidir. Kastedilenin şu olması da muhtemeldir: Yüzleri silip de onlarda hiçbir işitme, görme ve iz bırakmamamızdan ve bununla birlikte onları enseler tarafına çevirmemizden önce.
قال العوفي عن ابن عباس: (مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا) وطمسها أن تعمى (فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا) يقول: نجعل وجوههم من قبل أقفيتهم، فيمشون القهقرى، ونجعل لأحدهم عينين من قفاه.
El-Avfî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: (مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا) “Bir kısım yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden...”; silinmesi kör edilmesidir, (فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا) “...ve onları enselerine çevirmeden [önce]” buyruğuna gelince, der ki: 'Yüzlerini enseleri tarafından yaparız da geri geri yürürler ve onlardan birinin iki gözünü ensesine koyarız.'
وكذا قال قتادة، وعطية العوفي. وهذا أبلغ في العقوبة والنكال، وهذا مثل ضربه الله لهم في صرفهم عن الحق وردهم إلى الباطل ورجوعهم عن المحجة البيضاء إلى سبل الضلالة يهرعون ويمشون القهقرى على أدبارهم، وهذا كما قال بعضهم في قوله: {إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلالا فَهِيَ إِلَى الأَذْقَانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ * وَجَعَلْنَا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا [وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ]} [يس ٨، ٩] إن هذا مثل [سوء] ضربه الله لهم في ضلالهم ومنعهم عن الهدى.
Katâde ve Atiyye el-Avfî de böyle demiştir. Bu, ceza ve ibretlik azap bakımından daha tesirlidir. Bu, Allah'ın onları haktan çevirip bâtıla döndürmesi, apaydınlık yoldan sapıklık yollarına koşarak ve arkaları üzerine geri geri yürüyerek dönmeleri hususunda kendilerine verdiği bir misaldir. Nitekim bazılarının şu ayet hakkında söylediği de böyledir: { إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلالا فَهِيَ إِلَى الأَذْقَانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ * وَجَعَلْنَا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا [وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ] } [يس ٨، ٩] “Şüphesiz biz onların boyunlarına demir halkalar geçirdik de o halkalar çenelerine dayanmıştır; bu yüzden kafaları yukarı kalkıktır. Önlerinden bir set ve [arkalarından bir set çektik de onları bürüdük, artık görmezler.]” [Yâsîn 8, 9] Şüphesiz bu, sapıklıkları ve hidayetten engellenmeleri hususunda Allah'ın onlar için verdiği [kötü] bir misaldir.
قال مجاهد: (مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا) يقول: عن صراط الحق، فنردها على أدبارهم، أي: في الضلالة.
Mücâhid şöyle demiştir: (مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا) “Bir kısım yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden önce” buyruğu: 'Hak yoldan [yüzlerini çevirip], onları arkalarına, yani sapıklığa döndürmeden önce' demektir.
قال ابن أبي حاتم: وروي عن ابن عباس، والحسن نحو هذا.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: İbn Abbâs ve el-Hasan'dan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir.
قال السدي: (فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا) فنمنعها عن الحق، قال: نرجعها كفارا ونردهم قردة.
Es-Süddî şöyle demiştir: (فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا) “Enselerine çevirmeden [önce]” buyruğu: 'Onları haktan alıkoymadan [önce]' demektir. Dedi ki: 'Onları kâfir olarak geri döndürürüz ve maymunlara dönüştürürüz.'
وقال ابن زيد نردهم إلى بلاد الشام من أرض الحجاز.
İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Onları Hicaz topraklarından Şam diyarına süreriz.
وقد ذكر أن كعب الأحبار أسلم حين سمع هذه الآية، قال ابن جرير:
Ka'b el-Ahbâr'ın bu ayeti işittiğinde Müslüman olduğu zikredilmiştir. İbn Cerîr şöyle demiştir:
حدثنا أبو كريب، حدثنا جابر بن نوح، عن عيسى بن المغيرة قال: تذاكرنا عند إبراهيم إسلام كعب، فقال: أسلم كعب زمان عمر، أقبل وهو يريد بيت المقدس، فمر على المدينة، فخرج إليه عمر فقال: يا كعب، أسلم، قال: ألستم تقرءون في كتابكم {مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ [ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ] أَسْفَارًا} وأنا قد حملت التوراة. قال: فتركه عمر. ثم خرج حتى انتهى إلى حمص، فسمع رجلا من أهلها حزينا، وهو يقول: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نزلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا) الآية. قال كعب: يا رب آمنت، يا رب، أسلمت، مخافة أن تصيبه هذه الآية، ثم رجع فأتى أهله في اليمن، ثم جاء بهم مسلمين .
Bize Ebû Kureyb anlattı, bize Câbir b. Nûh, Îsâ b. el-Mugîre'den anlattı, o dedi ki: İbrâhim'in yanında Ka'b'ın Müslüman oluşunu müzakere ettik. Şöyle dedi: Ka'b, Ömer zamanında Müslüman oldu. Beytü'l-Makdis'e gitmek isteyerek yola çıkmıştı, Medine'ye uğradı. Ömer onun yanına çıkıp: 'Ey Ka'b! Müslüman ol' dedi. Ka'b: 'Siz Kitabınızda {مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ [ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ] أَسْفَارًا} “Tevrat'la yükümlü tutulup [da sonra onun hakkını vermeyenlerin durumu, koca koca kitaplar taşıyan eşeğin durumu gibidir]” ayetini okumuyor musunuz? Ben ise Tevrat'ı yüklendim (hakkını verdim)' dedi. Dedi ki: Bunun üzerine Ömer onu bıraktı. Sonra çıkıp Humus'a kadar gitti; oranın halkından hüzünlü bir adamın şu ayeti okuduğunu duydu: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نزلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا) “Ey kendilerine kitap verilenler! Bir kısım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek enselerine çevirmeden önce, yanınızdakini tasdik edici olarak indirdiğimize iman edin...” ayetini [okuyordu]. Ka'b bu ayetin başına gelmesinden korkarak: 'Rabbim iman ettim, Rabbim teslim oldum!' dedi. Sonra geri dönüp Yemen'deki ailesine geldi ve onları da Müslüman olarak getirdi .
وقد رواه ابن أبي حاتم من وجه آخر بلفظ آخر، فقال: حدثنا أبي، حدثنا ابن نفيل، حدثنا عمرو بن واقد، عن يونس بن حلبس عن أبي إدريس عائذ الله الخولاني قال: كان أبو مسلم الجليلي معلم كعب، وكان يلومه في إبطائه عن رسول الله ﷺ قال: فبعثه إليه ينظر أهو هو؟ قال كعب: فركبت حتى أتيت المدينة، فإذا تال يقرأ القرآن، يقول: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نزلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا) فبادرت الماء فاغتسلت وإني لأمسح وجهي مخافة أن أطمس، ثم أسلمت .
İbn Ebî Hâtim bunu başka bir yoldan farklı bir lafızla rivayet ederek şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize İbn Nüfeyl anlattı, bize Amr b. Vâkıd, Yûnus b. Halbes'ten , o Ebû İdrîs Âizullâh el-Havlânî'den anlattı, dedi ki: Ebû Müslim el-Celîlî, Ka'b'ın hocasıydı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gitmekte gecikmesi sebebiyle onu kınardı. Dedi ki: Ka'b'ı, o kimse mi diye bakması için O'na gönderdi. Ka'b dedi ki: Bineğime binip Medine'ye geldim; bir de baktım ki Kur'an okuyan biri: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نزلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا) “Ey kendilerine kitap verilenler! Bir kısım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek enselerine çevirmeden önce, yanınızdakini tasdik edici olarak indirdiğimize iman edin...” [ayetini] okuyordu. Hemen suya koştum ve yüzüm silinip tanınmaz hale gelir korkusuyla yüzümü meshederek yıkandım, sonra da Müslüman oldum .
وقوله: (أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ) يعني: الذين اعتدوا في سبتهم بالحيلة على الاصطياد، وقد مسخوا قردة وخنازير، وسيأتي بسط قصتهم في سورة الأعراف.
O'nun şu buyruğu: (أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ) “Yahut cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları da lanetlemeden önce” yani: Avlanmak için hile yaparak cumartesi günlerinde haddi aşan kimseler gibi [lanetlemeden önce]. Nitekim onlar maymunlara ve domuzlara dönüştürülmüşlerdir. Onların kıssasının geniş açıklaması A'râf Suresi'nde gelecektir.
وقوله: (وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا) أي: إذا أمر بأمر، فإنه لا يخالف ولا يمانع.
O'nun şu buyruğu: (وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا) “Allah'ın emri mutlaka yerine getirilmiştir” yani: O bir işi emrettiği zaman, ona karşı gelinmez ve engel olunamaz.
ثم أخبر تعالى: أنه (لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ) أي: لا يغفر لعبد لقيه وهو مشرك به (وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ) أي: من الذنوب (لِمَنْ يَشَاءُ) أي: من عباده.
Sonra Yüce [Allah] şöyle haber vermiştir: O (لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ) “Kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz” yani: Kendisine şirk koştuğu halde huzuruna çıkan bir kulu bağışlamaz. (وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ) “Bunun dışındakileri ise bağışlar” yani diğer günahları (لِمَنْ يَشَاءُ) “Dilediği kimse için” yani kullarından dilediğine.
وقد وردت أحاديث متعلقة بهذه الآية الكريمة، فلنذكر منها ما تيسر:
Bu yüce ayetle ilgili birtakım hadisler rivayet edilmiştir; bunlardan kolayımıza geleni zikredelim:
الحديث الأول: قال الإمام أحمد: حدثنا يزيد، أخبرنا صدقة بن موسى، حدثنا أبو عمران الجوني، عن يزيد بن بابنوس عن عائشة قالت: قال رسول الله ﷺ: "الدواوين عند الله ثلاثة؛ ديوان لا يعبأ الله به شيئا، وديوان لا يترك الله منه شيئا، وديوان لا يغفره الله. فأما الديوان الذي لا يغفره الله، فالشرك بالله، قال الله ﷿: {إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ} [المائدة: ٧٢] وأما الديوان الذي لا يعبأ الله به شيئا، فظلم العبد نفسه فيما بينه وبين ربه، من صوم يوم تركه، أو صلاة تركها؛ فإن الله يغفر ذلك ويتجاوز إن شاء. وأما الديوان الذي لا يترك الله منه شيئا، فظلم العباد بعضهم بعضا؛ القصاص لا محالة".
Birinci Hadis: İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Yezîd anlattı, bize Sadaka b. Mûsâ bildirdi, bize Ebû İmrân el-Cevnî, Yezîd b. Bâbenûs'tan , o Âişe'den anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah katında divanlar (amel defterleri) üçtür: Allah'ın hiçbir şeye saymayacağı (kolayca affedeceği) divan, Allah'ın hiçbir şeyini bırakmayacağı divan ve Allah'ın bağışlamayacağı divan. Allah'ın bağışlamayacağı divana gelince, o Allah'a şirk koşmaktır. Allah azze ve celle şöyle buyurmuştur: {إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ} [el-Mâide: 72] 'Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak Allah ona cenneti haram kılmıştır'. Allah'ın hiçbir şeye saymayacağı divana gelince, o da kulun kendisi ile Rabbi arasında nefsine zulmetmesidir; tutmadığı bir günün orucu veya kılmadığı bir namaz gibi. Şüphesiz Allah dilerse bunu bağışlar ve vazgeçer. Allah'ın hiçbir şeyini bırakmayacağı divana gelince, o da kulların birbirlerine olan zulmüdür; kısas muhakkaktır."
تفرد به أحمد .
Bunu sadece Ahmed rivayet etmiştir .
الحديث الثاني: قال الحافظ أبو بكر البزار في مسنده: حدثنا أحمد بن مالك، حدثنا زائدة بن أبي الرقاد، عن زياد النمري، عن أنس بن مالك، عن النبي ﷺ قال: "الظلم ثلاثة، فظلم لا يغفره الله، وظلم يغفره الله، وظلم لا يتركه الله: فأما الظلم الذي لا يغفره الله فالشرك، وقال {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} [لقمان: ١٣] وأما الظلم الذي يغفره الله فظلم العباد لأنفسهم فيما بينهم وبين ربهم، وأما الظلم الذي لا يتركه فظلم العباد بعضهم بعضا، حتى يدين لبعضهم من بعض" .
İkinci Hadis: Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr Müsned'inde şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Mâlik anlattı, bize Zâide b. Ebî'r-Rukâd, Ziyâd en-Nümeyrî'den, o Enes b. Mâlik'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu anlattı: "Zulüm üçtür: Allah'ın bağışlamayacağı zulüm, Allah'ın bağışlayacağı zulüm ve Allah'ın bırakmayacağı zulüm. Allah'ın bağışlamayacağı zulme gelince, o şirktir. [Allah] şöyle buyurmuştur : {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} [Lokmân: 13] 'Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür'. Allah'ın bağışlayacağı zulme gelince, kulların kendileri ile Rableri arasında nefislerine yaptıkları zulümdür. Bırakmayacağı zulme gelince, kulların birbirlerine yaptıkları zulümdür; ta ki birbirlerinden hakları alınıncaya kadar" .
الحديث الثالث: قال الإمام أحمد: حدثنا صفوان بن عيسى، حدثنا ثور بن يزيد، عن أبي عون، عن أبي إدريس قال: سمعت معاوية يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "كل ذنب عسى الله أن يغفره، إلا الرجل يموت كافرًا، أو الرجل يقتل مؤمنًا متعمدًا".
Üçüncü Hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Safvân b. Îsâ anlattı, bize Sevr b. Yezîd, Ebû Avn'dan, o Ebû İdrîs'ten anlattı, dedi ki: Muâviye'nin şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kişinin kâfir olarak ölmesi veya bir mümini kasten öldürmesi müstesna, Allah'ın her günahı bağışlaması umulur."
رواه النسائي، عن محمد بن مثنى، عن صفوان بن عيسى، به .
Bunu Nesâî, Muhammed b. el-Müsennâ'dan, o Safvân b. Îsâ'dan aynı senetle rivayet etmiştir .
الحديث الرابع: قال الإمام أحمد: حدثنا هاشم بن القاسم، حدثنا عبد الحميد، حدثنا شهر، حدثنا ابن غنم أن أبا ذر حدثه عن رسول الله ﷺ قال: "إن الله يقول: يا عبدي، ما عبدتني ورجوتني فإني غافر لك على ما كان فيك، يا عبدي، إنك إن لقيتني بقراب الأرض خطيئة ما لم تشرك بي، لقيتك بقرابها مغفرة".
Dördüncü Hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hâşim b. el-Kâsım anlattı, bize Abdülhamîd anlattı, bize Şehr anlattı, bize İbn Ganm , Ebû Zer'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği şu hadisi anlattığını rivayet etti: "Allah şöyle buyurur: Ey kulum! Sen bana kulluk edip benden umdukça, sende bulunan [günahlara] rağmen seni bağışlarım. Ey kulum! Eğer bana ortak koşmadığın müddetçe yeryüzü dolusu günahla huzuruma gelsen, ben de seni bir o kadar mağfiretle karşılarım."
تفرد به أحمد من هذا الوجه
Bu vecihten [rivayette] Ahmed tek kalmıştır.
الحديث الخامس: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الصمد، حدثنا أبي، حدثنا حسين، عن ابن بريدة أن يحيى بن يعمر حدثه، أن أبا الأسود الديلي حدثه، أن أبا ذر حدثه قال: أتيت رسول الله ﷺ فقال: "ما من عبد قال: لا إله إلا الله. ثم مات على ذلك إلا دخل الجنة" قلت: وإن زنى وإن سرق؟ قال: "وإن زنى وإن سرق" قلت: وإن زنى وإن سرق؟ قال: "وإن زنى وإن سرق". ثلاثا، ثم قال في الرابعة: "على رغم أنف أبي ذر"! قال: فخرج أبو ذر وهو يجر إزاره وهو يقول: "وإن رغم أنف أبي ذر". وكان أبو ذر يحدث بهذا بعد ويقول: وإن رغم أنف أبي ذر.
Beşinci Hadis: İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Abdussamed anlattı, bize babam anlattı, bize Hüseyn, İbn Büreyde'den anlattı; Yahyâ b. Ya'mer ona anlatmış, Ebü'l-Esved ed-Dîlî ona anlatmış, Ebû Zer ona anlatıp şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim, şöyle buyurdu: "'Lâ ilâhe illallâh' deyip de sonra bu hal üzere ölen hiçbir kul yoktur ki cennete girmesin." 'Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?' dedim. "Zina etse de hırsızlık yapsa da" buyurdu. 'Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?' dedim. "Zina etse de hırsızlık yapsa da" buyurdu. Üç defa [bunu tekrarladı], sonra dördüncüsünde: "Ebû Zer'in burnu yere sürtülse de!" buyurdu. Dedi ki: Ebû Zer elbisesini sürüyerek: 'Ebû Zer'in burnu yere sürtülse de' diyerek çıktı. Ebû Zer bundan sonra bu hadisi rivayet eder ve: 'Ebû Zer'in burnu yere sürtülse de' derdi.
أخرجاه من حديث حسين، به .
Her ikisi de (Buhârî ve Müslim) bunu Hüseyn'in hadisinden aynı senetle tahric etmiştir .
طريق أخرى عنه: قال [الإمام] أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن زيد بن وهب، عن أبي ذر قال: كنت أمشي مع رسول الله ﷺ في حرة المدينة عشاء، ونحن ننظر إلى أحد، فقال: "يا أبا ذر". فقلت: لبيك يا رسول الله، [قال] "ما أحب أن لي أحدا ذاك عندي ذهبا أمسي ثالثة وعندي منه دينار، إلا دينارا أرصده -يعني لدين-إلا أن أقول به في عباد الله هكذا". وحثا عن يمينه وبين يديه وعن يساره. قال: ثم مشينا فقال: "يا أبا ذر، إن الأكثرين هم الأقلون يوم القيامة إلا من قال هكذا وهكذا وهكذا". فحثا عن يمينه ومن بين يديه وعن يساره. قال: ثم مشينا فقال: "يا أبا ذر، كما أنت حتى آتيك". قال: فانطلق حتى توارى عني. قال: فسمعت لغطا فقلت: لعل رسول الله ﷺ عرض له. قال فهممت أن أتبعه، ثم ذكرت قوله: "لا تبرح حتى آتيك" فانتظرته حتى جاء، فذكرت له الذي سمعت، فقال: "ذاك جبريل أتاني فقال: من مات من أمتك لا يشرك بالله شيئا دخل الجنة". قلت: وإن زنى وإن سرق؟ قال: "وإن زنى وإن سرق".
Ondan başka bir rivayet yolu: [İmam] Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, Zeyd b. Vehb'den, o Ebû Zer'den anlattı; dedi ki: Yatsı vakti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Medine'nin harresinde (taşlığında) yürüyordum; Uhud dağına bakıyorduk. Şöyle buyurdu: "Ey Ebû Zer!" 'Buyur ey Allah'ın Resûlü!' dedim. [Buyurdu ki] : "Şu Uhud kadar altınım olup da üçüncü geceye girdiğimde, borç için ayırdığım bir dinar hariç, ondan yanımda tek bir dinar kalmasını sevmem; ancak Allah'ın kullarına şöyle yapmam müstesna." Sağından, önünden ve solundan saçıp savurdu. Dedi ki: Sonra yürüdük, şöyle buyurdu: "Ey Ebû Zer! Şüphesiz çok malı olanlar kıyamet gününde azı olanlardır; ancak şöyle, şöyle ve şöyle yapanlar müstesna." Sağından, önünden ve solundan saçıp savurdu. Dedi ki: Sonra yürüdük, buyurdu ki: "Ey Ebû Zer! Ben sana gelinceye kadar olduğun yerde kal." Dedi ki: Gitti ve benden gözden kayboldu. Dedi ki: Bir gürültü işittim ve kendi kendime: 'Belki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in başına bir şey gelmiştir' dedim. Dedi ki: Arkasından gitmeye yeltendim, sonra O'nun: 'Ben sana gelinceye kadar buradan ayrılma' sözünü hatırladım da gelinceye kadar O'nu bekledim. Geldiğinde duyduğum şeyi O'na anlattım. Şöyle buyurdu: "O Cebrail'di, bana gelip: 'Ümmetinden Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen kimse cennete girdi' dedi." 'Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?' dedim. "Zina etse de hırsızlık yapsa da" buyurdu.
أخرجاه في الصحيحين من حديث الأعمش، به.
Her ikisi de bunu Sahîhayn'da el-A'meş'in hadisinden aynı senetle tahric etmişlerdir.
وقد رواه البخاري ومسلم أيضا كلاهما، عن قتيبة، عن جرير بن عبد الحميد، عن عبد العزيز بن رفيع، عن زيد بن وهب، عن أبي ذر قال: خرجت ليلة من الليالي، فإذا رسول الله ﷺ يمشي وحده، ليس معه إنسان، قال: فظننت أنه يكره أن يمشي معه أحد. قال: فجعلت أمشي في ظل القمر، فالتفت فرآني، فقال: "من هذا؟ " فقلت: أبو ذر، جعلني الله فداك. قال: "يا أبا ذر، تعال". قال: فمشيت معه ساعة فقال: "إن المكثرين هم المقلون يوم القيامة إلا من أعطاه الله خيرا فنفخ فيه عن يمينه وشماله، وبين يديه وورائه، وعمل فيه خيرا". قال: فمشيت معه ساعة فقال لي: "اجلس هاهنا"، قال: فأجلسني في قاع حوله حجارة، فقال لي: "اجلس هاهنا حتى أرجع إليك". قال: فانطلق في الحرة حتى لا أراه، فلبث عني فأطال اللبث، ثم إني سمعته وهو مقبل، وهو يقول: "وإن سرق وإن زنى". قال: فلما جاء لم أصبر حتى قلت: يا نبي الله، جعلني الله فداءك، من تكلم
Buhârî ve Müslim de her ikisi birden bunu Kuteybe'den, o Cerîr b. Abdilhamîd'den, o Abdülazîz b. Rufey'den, o Zeyd b. Vehb'den, o da Ebû Zer'den rivayet etmiştir; [Ebû Zer] demiştir ki: Gecelerden bir gece dışarı çıkmıştım, bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tek başına yürüyor, yanında hiç kimse yok. Dedi ki: Yanında birinin yürümesinden hoşlanmayacağını zannettim. Dedi ki: Bunun üzerine ayın gölgesinde yürümeye başladım. Dönüp baktı ve beni gördü: «Bu kim?» dedi. 'Ebû Zer, Allah beni sana feda kılsın!' dedim. «Ey Ebû Zer, gel!» buyurdu. Dedi ki: Bir süre onunla birlikte yürüdüm. Şöyle buyurdu: «(Dünyada malı) çok olanlar kıyamet gününde (sevapça) az olanlardır; ancak Allah'ın kendisine bir hayır (mal) verip de onu sağına, soluna, önüne ve arkasına saçan ve onda hayır işleyen kimse müstesna.» Dedi ki: Bir süre daha onunla birlikte yürüdüm. Bana: «Şuraya otur» buyurdu. Dedi ki: Beni etrafı taşlarla çevrili düz bir alana oturttu ve bana: «Ben sana dönünceye kadar burada otur» buyurdu. Dedi ki: Kendisini göremeyeceğim şekilde harrede (taşlıkta) ilerleyip gitti. Benden uzakta uzunca bir süre kaldı. Sonra gelirken onun şöyle dediğini işittim: «Hırsızlık yapsa da zina etse de.» Dedi ki: Geldiğinde sabredemeyip: 'Ey Allah'ın Peygamberi, Allah beni sana feda kılsın, kiminle konuşuyordun
في جانب الحرة؟ ما سمعت أحدا يرجع إليك شيئا. قال: "ذاك جبريل، عرض لي من جانب الحرة فقال: بشر أمتك أنه من مات لا يشرك بالله شيئا دخل الجنة. قلت: يا جبريل، وإن سرق وإن زنى؟ قال: نعم قلت: وإن سرق وإن زنى؟ قال: نعم. قلت: وإن سرق وإن زنى؟ قال: نعم، وإن شرب الخمر" .
harre tarafında? Sana karşılık veren kimse işitmedim' dedim. Buyurdu ki: "O Cebrail'di, harre tarafından bana göründü ve şöyle dedi: 'Ümmetine müjdele ki, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen kimse cennete girer.' 'Ey Cebrail! Hırsızlık yapsa da zina etse de mi?' dedim. 'Evet' dedi. 'Hırsızlık yapsa da zina etse de mi?' dedim. 'Evet' dedi. 'Hırsızlık yapsa da zina etse de mi?' dedim. 'Evet, içki içse bile' dedi" .
الحديث السادس: قال عبد بن حميد في مسنده: أخبرنا عبيد الله بن موسى، عن ابن أبي ليلى، عن أبي الزبير، عن جابر قال: جاء رجل إلى رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله، ما الموجبتان ؟ قال: "من مات لا يشرك بالله شيئا وجبت له الجنة، ومن مات يشرك بالله شيئا وجبت له النار". وذكر تمام الحديث. تفرد به من هذا الوجه .
Altıncı Hadis: Abd b. Humeyd Müsned'inde şöyle demiştir: Bize Ubeydullah b. Mûsâ bildirdi, İbn Ebî Leylâ'dan, o Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir'den; dedi ki: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, vacip kılan iki şey (mûcibetân) nedir?' dedi. Buyurdu ki: "Kim Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölürse ona cennet vacip olur; kim de Allah'a bir şeyi ortak koşarak ölürse ona cehennem vacip olur." Hadisin tamamını zikretti. Bu yoldan sadece o rivayet etmiştir .
طريق أخرى: قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا الحسن بن عمرو بن خلاد الحراني، حدثنا منصور بن إسماعيل القرشي، حدثنا موسى بن عبيدة، الربذي، أخبر عبد الله بن عبيدة، عن جابر بن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "ما من نفس تموت، لا تشرك بالله شيئا، إلا حلت لها المغفرة، إن شاء الله عذبها، وإن شاء غفر لها: (إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ) .
Başka bir yol: İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize el-Hasan b. Amr b. Hallâd el-Harrânî anlattı, bize Mansûr b. İsmâîl el-Kuraşî anlattı, bize Mûsâ b. Ubeyde er-Rebezî anlattı, Abdullah b. Ubeyde haber verdi , Câbir b. Abdillâh'tan rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmaksızın ölen hiçbir nefis yoktur ki bağışlanma onun için helal olmasın; Allah dilerse ona azap eder, dilerse onu bağışlar: (إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ) “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz. Bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” .
ورواه الحافظ أبو يعلى في مسنده، من حديث موسى بن عبيدة، عن أخيه عبد الله بن عبيدة، عن جابر؛ أن النبي ﷺ قال: "لا تزال المغفرة على العبد ما لم يقع الحجاب". قيل: يا نبي الله، وما الحجاب؟ قال: "الإشراك بالله". قال: "ما من نفس تلقى الله لا تشرك به شيئا إلا حلت لها المغفرة من الله تعالى، إن يشأ أن يعذبها، وإن يشأ أن يغفر لها غفر لها". ثم قرأ نبي الله: (إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ) .
Bunu Hâfız Ebû Ya'lâ Müsned'inde Mûsâ b. Ubeyde'nin hadisinden, o kardeşi Abdullah b. Ubeyde'den, o Câbir'den rivayet etmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Hicap (perde) vaki olmadığı müddetçe kul üzerinde bağışlanma devam eder." 'Ey Allah'ın Peygamberi, hicap nedir?' denildi. Buyurdu ki: "Allah'a şirk koşmaktır." Buyurdu ki: "Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmaksızın O'na kavuşan hiçbir nefis yoktur ki Yüce Allah'tan bağışlanma onun için helal olmasın; O dilerse ona azap eder, dilerse onu bağışlar, bağışlayıverir." Sonra Allah'ın Peygamberi: (إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ) “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz. Bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [ayetini] okudu .
الحديث السابع: قال الإمام أحمد: حدثنا أبو نعيم، حدثنا زكريا، عن عطية، عن أبي سعيد الخدري قال: قال رسول الله ﷺ: "من مات لا يشرك بالله شيئا دخل الجنة".
Yedinci Hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebû Nuaym anlattı, bize Zekeriyyâ, Atiyye'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölürse cennete girer."
تفرد به من هذا الوجه .
Bu yoldan sadece o rivayet etmiştir .
الحديث الثامن: قال الإمام أحمد: حدثنا حسن بن موسى، حدثنا ابن لهيعة، حدثنا أبو قبيل، عن عبد الله بن ناشر من بني سريع قال: سمعت أبا رهم قاصن أهل الشام يقول: سمعت أبا أيوب الأنصاري يقول: إن رسول الله ﷺ خرج ذات يوم إليهم، فقال لهم: "إن ربكم، ﷿، خيرني
Sekizinci Hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hasan b. Mûsâ anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Ebû Kabîl, Benî Serî'den Abdullah b. Nâşir'den anlattı; dedi ki: Şam halkının kıssacısı/vâizi Ebû Rühm'ü şöyle derken işittim: Ebû Eyyûb el-Ensârî'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün onların [ashabının] yanına çıktı ve kendilerine şöyle buyurdu: «Şüphesiz Rabbiniz -Azze ve Celle- beni muhayyer kıldı...»
بين سبعين ألفا يدخلون الجنة عفوا بغير حساب، وبين الخبيئة عنده لأمتي". فقال له بعض أصحابه: يا رسول الله، أيخبأ ذلك ربك؟ فدخل رسول الله ﷺ ثم خرج وهو يكبر، فقال: "إن ربي زادني مع كل ألف سبعين ألفا والخبيئة عنده" قال أبو رهم: يا أبا أيوب، وما تظن خبيئة رسول الله ﷺ؟ فأكله الناس بأفواههم فقالوا: وما أنت وخبيئة رسول الله ﷺ؟ ! فقال أبو أيوب: دعوا الرجل عنكم، أخبركم عن خبيئة رسول الله ﷺ كما أظن، بل كالمستيقن. إن خبيئة رسول الله ﷺ أن يقول: "من شهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له، وأن محمدا عبده ورسوله مصدقا لسانه قلبه أدخله الجنة" .
hesapsız, doğrudan cennete girecek yetmiş bin kişi ile O'nun katında ümmetim için saklanan şey (hazine) arasında muhayyer kıldı." Ashabından biri O'na: 'Ey Allah'ın Resûlü! Rabbin bunu saklar mı?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girdi, sonra tekbir getirerek çıktı ve: "Rabbim bana her bin ile beraber yetmiş bin daha artırdı, O'nun katındaki saklanan da duruyor" buyurdu. Ebû Rühm dedi ki: 'Ey Ebû Eyyûb! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in saklanan şeyinin ne olduğunu zannediyorsun?' Bunun üzerine insanlar ağızlarıyla onu susturup: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in saklanan şeyinden sana ne?!' dediler. Ebû Eyyûb: 'Bırakın adamı! Size Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in saklanan şeyini zannettiğim gibi, hatta kesin biliyormuşçasına haber vereyim. Şüphesiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in saklanan şeyi: "Kim dili kalbini tasdik ederek Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına, O'nun bir ve ortaksız olduğuna ve Muhammed'in O'nun kulu ve Resûlü olduğuna şehadet ederse, onu cennete girdirir" [buyurmasıdır]' dedi .
الحديث التاسع: قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا المؤمل بن الفضل الحراني، حدثنا عيسى بن يونس (ح) وأخبرنا هاشم بن القاسم الحراني -فيما كتب إلي-قال: حدثنا عيسى بن يونس نفسه، عن واصل بن السائب الرقاشي، عن أبي سورة ابن أخي أبي أيوب، عن أبي أيوب الأنصاري قال: جاء رجل إلى النبي ﷺ فقال: إن لي ابن أخ لا ينتهي عن الحرام. قال: "وما دينه؟ " قال: يصلي ويوحد الله تعالى. قال "استوهب منه دينه، فإن أبى فابتعه منه". فطلب الرجل ذاك منه فأبى عليه، فأتى النبي ﷺ فأخبره، فقال: وجدته شحيحا في دينه. قال: فنزلت: (إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ) .
Dokuzuncu Hadis: İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize el-Müemmel b. el-Fadl el-Harrânî anlattı, bize Îsâ b. Yûnus anlattı (h) ve bize Hâşim b. el-Kâsım el-Harrânî bana yazdığı şeyde bildirdi ki: Bize Îsâ b. Yûnus bizzat Vâsıl b. es-Sâib er-Rakâşî'den, o Ebû Eyyûb'un kardeşinin oğlu Ebû Sevre'den, o Ebû Eyyûb el-Ensârî'den anlattı; dedi ki: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Benim haramdan vazgeçmeyen bir yeğenim var' dedi. [Peygamber]: "Onun dini nedir?" buyurdu. 'Namaz kılıyor ve Yüce Allah'ı birliyor' dedi. "Ondan dinini bağışlamasını iste, eğer yanaşmazsa onu ondan satın al" buyurdu. Adam ondan bunu istedi, fakat yeğeni yanaşmadı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip haber verdi ve: 'Onu dininde cimri buldum' dedi. Dedi ki: Bunun üzerine: (إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ) “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz. Bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [ayeti] indi .
الحديث العاشر: قال الحافظ أبو يعلى: حدثنا عمرو بن الضحاك، حدثنا أبي، حدثنا مستور أبو همام الهنائي، حدثنا ثابت عن أنس قال: جاء رجل إلى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله، ما تركت حاجة ولا ذا حاجة إلا قد أتيت. قال: "أليس تشهد أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله؟ " ثلاث مرات. قال: نعم. قال: "فإن ذلك يأتي على ذلك كله" .
Onuncu Hadis: Hâfız Ebû Ya'lâ şöyle demiştir: Bize Amr b. ed-Dahhâk anlattı, bize babam anlattı, bize Mestûr Ebû Hemmâm el-Henâî anlattı, bize Sâbit, Enes'ten anlattı; dedi ki: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, işlemedik ne küçük ne büyük günah bıraktım' dedi. Üç defa: "Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet etmiyor musun?" buyurdu. 'Evet' dedi. "Şüphesiz bu, bütün onların hepsini silip süpürür" buyurdu .
الحديث الحادي عشر: قال الإمام أحمد: حدثنا أبو عامر، حدثنا عكرمة بن عمار، عن ضمضم بن جوس اليمامي قال: قال لي أبو هريرة: يا يمامي لا تقولن لرجل: والله لا يغفر الله لك. أو لا يدخلك الجنة أبدا. قلت: يا أبا هريرة إن هذه كلمة يقولها أحدنا لأخيه وصاحبه إذا غضب قال: لا تقلها، فإني سمعت رسول الله ﷺ يقول: "كان في بني إسرائيل رجلان كان أحدهما مجتهدا في العبادة، وكان الآخر مسرفا على نفسه، وكانا متآخيين وكان المجتهد لا يزال يرى الآخر على ذنب، فيقول: يا هذا أقصر. فيقول: خلني وربي! أبعثت علي رقيبا؟ قال: إلى أن رآه يوما على ذنب استعظمه، فقال له: ويحك! أقصر! قال: خلني وربي! أبعثت علي رقيبا؟ فقال: والله
On Birinci Hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebû Âmir anlattı, bize İkrime b. Ammâr, Damdam b. Cevs el-Yemâmî'den anlattı; dedi ki: Ebû Hüreyre bana şöyle dedi: "Ey Yemâmeli! Sakın bir adama: 'Vallahi Allah seni asla bağışlamaz' yahut 'Seni asla cennete koymaz' deme!" Ben: "Ey Ebû Hüreyre! Şüphesiz bu, birimiz öfkelendiğinde kardeşine ve arkadaşına söylediği bir sözdür" dedim. O şöyle dedi: "Bunu söyleme; zira ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «İsrâiloğulları arasında iki adam vardı; bunlardan biri ibadette çok gayretliydi, diğeri ise kendi aleyhine aşırı gidiyordu (günahkârdı). İkisi [din] kardeşi idiler. İbadette gayretli olan, diğerini sürekli bir günah işlerken görür ve: 'Ey adam, vazgeç!' derdi. O da: 'Beni Rabbimle baş başa bırak! Sen benim üzerime bir gözetleyici olarak mı gönderildin?' derdi. [Resûlullah] buyurdu ki: Nihayet bir gün onu büyük gördüğü bir günah üzerinde gördü ve ona: 'Yazıklar olsun sana, vazgeç!' dedi. O da: 'Beni Rabbimle baş başa bırak! Sen benim üzerime bir gözetleyici olarak mı gönderildin?' dedi. Bunun üzerine [diğeri]: 'Vallahi...»
لا يغفر الله لك -أو لا يدخلك الجنة أبدا-قال: فبعث الله إليهما ملكا فقبض أرواحهما واجتمعا عنده، فقال للمذنب: اذهب فادخل الجنة برحمتي. وقال للآخر: أكنت بي عالما؟ أكنت على ما في يدي قادرا؟ اذهبوا به إلى النار. قال: فوالذي نفس أبي القاسم بيده لتكلم بكلمة أوبقت دنياه وآخرته".
Allah seni asla bağışlamaz -yahut seni asla cennete sokmaz-!' dedi. Dedi ki: Bunun üzerine Allah ikisine bir melek gönderdi ve canlarını aldı, O'nun huzurunda bir araya geldiler. Günahkâr olana: 'Git, rahmetimle cennete gir' buyurdu. Diğerine ise: 'Sen beni biliyor muydun? Yoksa elimdeki şeye gücün mü yetiyordu? Bunu cehenneme götürün' buyurdu. [Ebû Hüreyre] dedi ki: Ebü'l-Kâsım'ın nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, o hem dünyasını hem ahiretini helak eden bir söz söyledi."
ورواه أبو داود، من حديث عكرمة بن عمار، حدثني ضمضم بن جوش، به .
Bunu Ebû Dâvûd, İkrime b. Ammâr'ın hadisinden; bana Damdam b. Cevş anlattı diyerek aynı senetle rivayet etmiştir .
الحديث الثاني عشر: قال الطبراني: حدثنا أبو شيخ عن محمد بن الحسن بن عجلان الأصبهاني، حدثنا سلمة بن شبيب، حدثنا إبراهيم بن الحكم بن أبان، عن أبيه، عن عكرمة، عن ابن عباس عن رسول الله ﷺ قال: "قال الله ﷿: من علم أني ذو قدرة على مغفرة الذنوب غفرت له ولا أبالي، ما لم يشرك بي شيئا" .
On İkinci Hadis: Et-Taberânî şöyle demiştir: Bize Ebû Şeyh, Muhammed b. el-Hasan b. Aclân el-İsbahânî'den anlattı, bize Seleme b. Şebîb anlattı, bize İbrâhim b. el-Hakem b. Ebân babasından, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı; şöyle buyurdu: "Allah azze ve celle: 'Kim benim günahları bağışlamaya güç yetiren olduğumu bilirse, bana hiçbir şeyi ortak koşmadığı müddetçe onu bağışlarım ve [günahlarının çokluğuna] aldırmam' buyurdu" .
الحديث الثالث عشر: قال الحافظ أبو بكر البزار والحافظ أبو يعلى [الموصلي] حدثنا هدبة -هو ابن خالد-حدثنا سهل بن أبي حزم، عن ثابت، عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: "من وعده الله على عمل ثوابا فهو منجزه له، ومن توعده على عمل عقابا فهو فيه بالخيار". تفردا به .
On Üçüncü Hadis: Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr ve Hâfız Ebû Ya'lâ [el-Mevsılî] şöyle dediler: Bize Hedbe -ki o İbn Hâlid'dir- anlattı, bize Sehl b. Ebî Hazm, Sâbit'ten, o da Enes'ten anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah kime bir amel karşılığında sevap vadetmişse, onu ona mutlaka eksiksiz verir. Kimi de bir amel karşılığında azapla tehdit etmişse o konuda serbesttir (dilerse cezalandırır, dilerse affeder)." [Bu hadisi rivayet etmekte] ikisi tek kalmıştır .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا بحر بن نصر الخولاني، حدثنا خالد -يعني ابن عبد الرحمن الخراساني-حدثنا الهيثم بن جمار عن سلام بن أبي مطيع، عن بكر بن عبد الله المزني، عن ابن عمر قال: كنا أصحاب النبي ﷺ لا نشك في قاتل النفس، وآكل مال اليتيم، وقاذف المحصنات، وشاهد الزور، حتى نزلت هذه الآية: (إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ) فأمسك أصحاب النبي ﷺ عن الشهادة.
İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize Bahr b. Nasr el-Havlânî anlattı, bize Hâlid -yani İbn Abdirrahmân el-Horasânî- anlattı, bize Heysem b. Cimmâr Sellâm b. Ebî Mutî'den, o Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'den, o da İbn Ömer'den anlattı; dedi ki: Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı; cana kıyan, yetim malı yiyen, iffetli kadınlara iftira atan ve yalancı şahitlik yapan kimse hakkında şu ayet inene kadar [cehennemlik olduklarında] şüphe etmezdik: {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar.” [Bu ayet inince] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı [onların cehennemlik olduğuna] şahitlik etmekten vazgeçti.
ورواه ابن جرير من حديث الهيثم بن حماد به .
Bunu İbn Cerîr de Heysem b. Hammâd'ın hadisinden aynı senetle rivayet etti .
وقال ابن أبي حاتم أيضا: حدثنا عبد الملك بن أبي عبد الرحمن المقري حدثنا عبد الله بن عاصم، حدثنا صالح -يعني المري أبو بشر-عن أيوب، عن نافع، عن ابن عمر قال: كنا لا نشك فيمن أوجب الله له النار في الكتاب، حتى نزلت علينا هذه الآية: (إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ) قال: فلما سمعناها كففنا عن الشهادة، وأرجينا الأمور إلى الله، ﷿
İbn Ebî Hâtim yine şöyle dedi: Bize Abdülmelik b. Ebî Abdirrahmân el-Mukrî anlattı, bize Abdullâh b. Âsım anlattı, bize Sâlih -yani Ebû Bişr el-Mürrî- Eyyûb'dan, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den anlattı; dedi ki: Biz, Kitap'ta Allah'ın kendisi için cehennemi kesinleştirdiği kimse hakkında [cehennemlik olduğunda] şüphe etmezdik; nihayet bize şu ayet indi: {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar.” Dedi ki: Onu işittiğimizde [cehennemlik olduklarına dair] şahitlikte bulunmaktan vazgeçtik ve işleri aziz ve celil olan Allah'a havale ettik.
وقال البزار: حدثنا محمد بن عبد الرحيم، حدثنا شيبان بن أبي شيبة، حدثنا حرب بن سُرَيج، عن أيوب، عن نافع، عن ابن عمر [﵄] قال: كنا نمسك عن الاستغفار لأهل الكبائر، حتى سمعنا نبينا ﷺ يقول: (إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ) وقال: "أخرت شفاعتي لأهل الكبائر من أمتي يوم القيامة".
El-Bezzâr şöyle dedi: Bize Muhammed b. Abdirrahîm anlattı, bize Şeybân b. Ebî Şeybe anlattı, bize Harb b. Süreyc Eyyûb'dan, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den [radıyallâhu anhümâ] anlattı; dedi ki: Biz Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” buyurduğunu ve: "Şefaatimi kıyamet gününde ümmetimden büyük günah sahipleri için erteledim" dediğini işitene kadar, büyük günah işleyenler için istiğfar etmekten geri dururduk.
وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع، أخبرني مجبر، عن عبد الله بن عمر أنه قال: لما نزلت: {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ [إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ] } [الزمر: ٥٣]، قام رجل فقال: والشرك بالله يا نبي الله؟ فكره ذلك رسول الله ﷺ فقال: (إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا)
Ebû Ca'fer er-Râzî, Rebî'den, bana Mücebbir, Abdullâh b. Ömer'den bildirdi diyerek nakletti ki o şöyle demiştir: {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ [إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ] } “De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. [Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.]” [Zümer: 53] ayeti indiğinde bir adam ayağa kalkıp: 'Allah'a şirk koşmak da mı ey Allah'ın Peygamberi?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu sözden hoşlanmadı ve: {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, pek büyük bir günahla iftira etmiş olur” buyurdu.
رواه ابن جرير. وقد رواه ابن مردويه من طرق عن ابن عمر .
Bunu İbn Cerîr rivayet etti. İbn Merdûye de İbn Ömer'den gelen çeşitli yollarla bunu rivayet etmiştir .
وهذه الآية التي في سورة "تنزيل" مشروطة بالتوبة، فمن تاب من أي ذنب وإن تكرر منه تاب الله عليه؛ ولهذا قال: {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} [الزمر: ٥٣] أي: بشرط التوبة، ولو لم يكن كذلك لدخل الشرك فيه، ولا يصح ذلك، لأنه، تعالى، قد حكم هاهنا بأنه لا يغفر الشرك، وحكم بأنه يغفر ما عداه لمن يشاء، أي: وإن لم يتب صاحبه، فهذه أرجى من تلك من هذا الوجه، والله أعلم.
Tenzîl (Zümer) suresinde yer alan bu ayet tövbeye bağlıdır; kim hangi günahtan -tekrar etse bile- tövbe ederse, Allah onun tövbesini kabul eder. Bundan dolayı: {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [Zümer: 53] buyurmuştur. Yani tövbe şartıyla; şayet böyle olmasaydı şirk de bunun kapsamına girerdi, oysa bu doğru olmaz. Çünkü Teâlâ, burada şirki bağışlamayacağına, bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlayacağına hükmetmiştir; yani sahibi tövbe etmemiş olsa bile. Dolayısıyla bu [Nisâ suresindeki] ayet, bu yönüyle o [Zümer suresindeki] ayetten daha çok ümit vericidir. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا) كقوله {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} [لقمان: ١٣]، وثبت في الصحيحين، عن ابن مسعود أنه قال: قلت: يا رسول الله، أي الذنب أعظم؟ قال: "أن تجعل لله ندا وهو خلقك … " وذكر تمام الحديث.
O'nun: {وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا} “Kim Allah'a ortak koşarsa, pek büyük bir günahla iftira etmiş olur” buyruğu, {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} “Şüphesiz şirk, gerçekten büyük bir zulümdür” [Lokmân: 13] buyruğu gibidir. Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'dan sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü, hangi günah en büyüktür?' dedim. "Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir denk koşmandır..." buyurdu ve hadisin tamamını zikretti.
وقال ابن مردويه: حدثنا إسحاق بن إبراهيم بن زيد، حدثنا أحمد بن عمرو، حدثنا إبراهيم بن المنذر، حدثنا معن، حدثنا سعيد بن بشير حدثنا قتادة، عن الحسن، عن عمران بن حصين؛ أن رسول الله صلى الله ﷺ قال: "أخبركم بأكبر الكبائر: الشرك بالله ثم قرأ: (وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا) وعقوق الوالدين. ثم قرأ: {أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ}
İbn Merdûye şöyle demiştir: Bize İshâk b. İbrâhîm b. Zeyd anlattı, bize Ahmed b. Amr anlattı, bize İbrâhîm b. el-Münzir anlattı, bize Ma'n anlattı, bize Saîd b. Beşîr anlattı, bize Katâde, Hasan'dan, o da İmrân b. Husayn'dan nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Size büyük günahların en büyüğünü haber vereyim mi? Allah'a şirk koşmaktır» Sonra: {وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا} “Kim Allah'a ortak koşarsa, pek büyük bir günahla iftira etmiş olur” ayetini okudu. [Ardından şöyle buyurdu:] «Ve anne babaya itaatsizlik etmektir.» Sonra: {أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ} “Bana ve ana babana şükret; dönüş banadır” ayetini okudu.
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا (٤٩) انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا (٥٠) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلا (٥١)}.
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا (٤٩) انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا (٥٠) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلا (٥١)} “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Hayır, Allah dilediğini temize çıkarır ve onlara hurma çekirdeğinin lifi kadar bile haksızlık edilmez. (49) Bak, Allah'a nasıl yalan uyduruyorlar! Apaçık bir günah olarak bu [onlara] yeter. (50) Kendilerine Kitap'tan bir nasip verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar ve inkâr edenler için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır' diyorlar. (51)”
قال الحسن وقتادة: نزلت هذه الآية، وهي قوله: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ) في اليهود والنصارى، حين قالوا: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ}
Hasan ve Katâde şöyle dediler: Bu ayet, yani {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?” buyruğu, Yahudiler ve Hristiyanlar hakkında, onların {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” dedikleri zaman inmiştir.
وقال ابن زيد: نزلت في قولهم: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} [المائدة: ١٨]، وفي قولهم: {وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} [البقرة: ١١١].
İbn Zeyd şöyle dedi: Onların: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [Mâide: 18] sözleri ve: {وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecek dediler” [Bakara: 111] sözleri hakkında inmiştir.
وقال مجاهد: كانوا يقدمون الصبيان أمامهم في الدعاء والصلاة يؤمونهم، ويزعمون أنهم لا ذنب لهم .
Mücâhid şöyle dedi: Onlar dua ve namazda küçük çocukları önlerine geçirip kendilerine imam yapıyorlar ve onların günahı olmadığını iddia ediyorlardı .
وكذا قال عكرمة، وأبو مالك. روى ذلك ابن جرير.
İkrime ve Ebû Mâlik de böyle demiştir. Bunu İbn Cerîr rivayet etti.
وقال العوفي، عن ابن عباس في قوله (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُم) وذلك أن اليهود قالوا: إن أبناءنا توفوا وهم لنا قربة، وسيشفعون لنا ويزكوننا، فأنزل الله على محمد [ﷺ] (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُم بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا) رواه ابن جرير.
El-Avfî, İbn Abbâs'tan {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُم} “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu şundan dolayıdır ki Yahudiler: 'Ölen çocuklarımız bizim için bir yakınlık vesilesidir, bize şefaat edecekler ve bizi temize çıkaracaklar' dediler. Bunun üzerine Allah Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُم بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا} “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Hayır, Allah dilediğini temize çıkarır ve onlara hurma çekirdeğinin lifi kadar bile haksızlık edilmez” ayetini indirdi. Bunu İbn Cerîr rivayet etti.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن مصفى، حدثنا ابن حمير، عن ابن لهيعة، عن بشر بن أبي عمرو عن عكرمة، عن ابن عباس قال: كانت اليهود يقدمون صبيانهم يصلون بهم، ويقربون قربانهم ويزعمون أنهم لا خطايا لهم ولا ذنوب. وكذبوا. قال الله [تعالى] "إني لا أطهر ذا ذنب بآخر لا ذنب له" وأنزل الله: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ)
İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize babam anlattı, bize Muhammed b. Musaffâ anlattı, bize İbn Humeyr, İbn Lehîa'dan, o Bişr b. Ebî Amr'dan o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Yahudiler küçük çocuklarını öne geçirir, onlara namaz kıldırırlar ve kurbanlarını takdim ettirirlerdi; onların hiçbir hatası ve günahı olmadığını iddia ederlerdi. Oysa yalan söylediler. Allah [Teâlâ] şöyle buyurdu: "Ben günahkâr bir kimseyi, günahı olmayan bir başkasıyla arındırmam." Ve Allah: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?” ayetini indirdi.
ثم قال: وروى عن مجاهد، وأبي مالك، والسدي، وعكرمة، والضحاك -نحو ذلك.
Sonra dedi ki: Mücâhid, Ebû Mâlik, Süddî, İkrime ve Dahhâk'tan da bunun benzeri rivayet edilmiştir.
وقال الضحاك: قالوا: ليس لنا ذنوب، كما ليس لأبنائنا ذنوب. فأنزل الله ذلك فيهم.
Dahhâk şöyle dedi: 'Çocuklarımızın günahı olmadığı gibi bizim de günahımız yoktur' dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında bunu indirdi.
وقيل: نزلت في ذم التمادح والتزكية.
[Bu ayetin] birbirini övme ve temize çıkarma eyleminin yerilmesi hakkında indiği de söylenmiştir.
وقد جاء في الحديث الصحيح عند مسلم، عن المقداد بن الأسود قال: أمرنا رسول الله ﷺ أن نحثو في وجوه المداحين التراب .
Müslim'in rivayet ettiği sahih hadiste Mikdâd b. el-Esved'den şöyle geldiği sabittir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize, yüzlerine karşı övenlerin yüzlerine toprak saçmamızı emretti" .
وفي الحديث الآخر المخرج في الصحيحين من طريق خالد الحذاء، عن عبد الرحمن بن أبي بكرة، عن أبيه: أن رسول الله ﷺ سمع رجلا يثني على رجل، فقال: "ويحك. قطعت عنق صاحبك". ثم قال: "إن كان أحدكم مادحا صاحبه لا محالة، فليقل: أحسبه كذا ولا يزكي على الله أحدا" .
Sahîhayn'da geçen diğer bir hadiste Hâlid el-Hazzâ' yoluyla Abdurrahmân b. Ebî Bekre'den, o da babasından rivayet edildiğine göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir adamı överken duyduğu birine: "Yazık sana! Arkadaşının boynunu kopardın" buyurdu. Sonra da: "Eğer biriniz arkadaşını mutlaka övecekse: 'Onu şöyle zannederim' desin ve Allah'a karşı kimseyi temize çıkarmasın" buyurdu .
وقال الإمام أحمد: حدثنا معتمر، عن أبيه، عن نعيم بن أبي هند قال: قال عمر بن الخطاب: من قال: أنا مؤمن، فهو كافر. ومن قال: هو عالم، فهو جاهل. ومن قال: هو في الجنة، فهو في النار
İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Mu'temir babasından, o da Nuaym b. Ebî Hind'den anlattı; o şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: «Kim: 'Ben müminim' derse, o kâfirdir. Kim: 'O âlimdir' derse, o cahildir. Kim de: 'O cennettedir' derse, o cehennemdedir.»
ورواه ابن مردويه، من طريق موسى بن عبيدة، عن طلحة بن عبيد الله بن كريز، عن عمر أنه قال: إن أخوف ما أخاف عليكم إعجاب المرء برأيه، فمن قال: إنه مؤمن، فهو كافر، ومن قال: إنه عالم فهو جاهل، ومن قال: إنه في الجنة، فهو في النار .
Bunu İbn Merdûye, Mûsâ b. Ubeyde yoluyla Talha b. Ubeydillâh b. Küreyz'den, o da Ömer'den rivayet etti; o şöyle demiştir: "Sizin hakkınızda en çok korktuğum şey, kişinin kendi görüşünü beğenmesidir. Kim kendisinin mümin olduğunu söylerse o kâfirdir; kim kendisinin âlim olduğunu söylerse o cahildir; kim kendisinin cennette olduğunu söylerse o cehennemdedir" .
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة وحجاج، أنبأنا شعبة، عن سعد بن إبراهيم، عن معبد الجهني قال: كان معاوية قلما يحدث عن النبي ﷺ، قال: وكان قلما يكاد أن يدع يوم الجمعة هؤلاء الكلمات أن يحدث بهن عن النبي ﷺ، يقول: "من يرد الله به خيرا يفقهه في الدين، وإن هذا المال حلو خضر، فمن يأخذه بحقه يبارك له فيه، وإياكم والتمادح فإنه الذبح" .
İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be ve Haccâc anlattı, bize Şu'be Sa'd b. İbrâhim'den, o Ma'bed el-Cühenî'den bildirdi; dedi ki: Muâviye, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den pek az hadis rivayet ederdi. Cuma günü olunca da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şu sözleri rivayet etmeyi neredeyse hiç bırakmaz ve şöyle derdi: "Allah kimin hakkında hayır dilerse onu dinde fakih kılar. Şüphesiz bu mal tatlı ve çekicidir; kim onu hakkıyla alırsa onun için bereketli kılınır. Birbirinizi övmekten sakının, çünkü o boğazlamaktır" .
وروى ابن ماجه منه: "إياكم والتمادح فإنه الذبح" عن أبي بكر بن أبي شيبة، عن غندر، عن شعبة به .
İbn Mâce bundan: "Birbirinizi övmekten sakının, çünkü o boğazlamaktır" kısmını Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o Gunder'den, o da Şu'be'den aynı senetle rivayet etti .
ومعبد هذا هو ابن عبد الله بن عويم البصري القدري.
Bu Ma'bed; İbn Abdillâh b. Uveym el-Basrî el-Kaderî'dir.
وقال ابن جرير: حدثنا يحيى بن إبراهيم المسعودي، حدثني أبي، عن أبيه، عن جده، عن الأعمش، عن قيس بن مسلم، عن طارق بن شهاب قال: قال عبد الله بن مسعود: إن الرجل ليغدو بدينه، ثم يرجع وما معه منه شيء، يلقى الرجل ليس يملك له نفعا ولا ضرا فيقول له: والله إنك كيت وكيت فلعله أن يرجع ولم يحل من حاجته بشيء وقد أسخط الله. ثم قرأ (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ) الآية.
İbn Cerîr şöyle dedi: Bize Yahyâ b. İbrâhim el-Mes'ûdî anlattı, bana babam babasından, o dedesinden, o A'meş'ten, o Kays b. Müslim'den, o da Târık b. Şihâb'dan anlattı; dedi ki: Abdullâh b. Mes'ûd şöyle dedi: "Kişi sabahleyin diniyle [evinden] çıkar, sonra kendisine ondan hiçbir şey kalmamış olarak geri döner. Kendisine ne fayda ne de zarar vermeye gücü yetmeyen bir adama rastlar ve ona: 'Vallahi sen şöylesin böylesin' der . Belki de ihtiyacından hiçbir şey elde edemeden ve Allah'ı gazaplandırmış olarak geri döner." Sonra: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?” ayetini okudu.
وسيأتي الكلام على ذلك مطولا عند قوله تعالى: {فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى} [النجم: ٣٢]. ولهذا قال تعالى: (بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ) أي: المرجع في ذلك إلى الله، ﷿ لأنه عالم بحقائق الأمور وغوامضها.
Buna dair açıklama, Teâlâ'nın: {فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى} “Kendinizi temize çıkarmayın. O, sakınanı en iyi bilendir” [Necm: 32] buyruğunun tefsirinde ayrıntılı olarak gelecektir. Bundan dolayı Teâlâ: {بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ} “Hayır, Allah dilediğini temize çıkarır” buyurmuştur. Yani bu konuda merci Allah azze ve celle'dir; çünkü O, işlerin hakikatlerini ve gizliliklerini en iyi bilendir.
ثم قال تعالى: (وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا) أي: ولا يترك لأحد من الأجر ما يوازن مقدار الفتيل.
Sonra Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا} “Ve onlara hurma çekirdeğinin lifi kadar bile haksızlık edilmez.” Yani hiçbir kimsenin mükâfatından hurma çekirdeğinin lifi miktarınca bir şey dahi eksiltilip bırakılmaz.
قال ابن عباس، ومجاهد، وعكرمة، وعطاء، والحسن، وقتادة، وغير واحد من السلف: هو ما يكون في شق النواة.
İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Atâ, Hasan, Katâde ve seleften birçok kimse: 'O, hurma çekirdeğinin yarığında olan [iplikçiktir]' dediler.
وعن ابن عباس أيضا: هو ما فتلت بين أصابعك. وكلا القولين متقارب.
İbn Abbâs'tan gelen diğer bir rivayette ise: 'O, parmaklarının arasında büktüğün şeydir' denmiştir. Her iki görüş de birbirine yakındır.
وقوله: (انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ) أي: في تزكيتهم أنفسهم ودعواهم أنهم أبناء الله وأحباؤه وقولهم: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} [البقرة: ١١١] وقولهم: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} [البقرة: ٨٠] واتكالهم على أعمال آبائهم الصالحة، وقد حكم الله أن أعمال
Allah Teâlâ'nın: {انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} “Bak, Allah'a nasıl da yalan uyduruyorlar!” buyruğu; kendilerini temize çıkarmaları, Allah'ın oğulları ve sevgilileri oldukları yönündeki iddiaları, {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecektir” [Bakara: 111] ve {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Sayılı günler dışında ateş bize asla dokunmayacaktır” [Bakara: 80] şeklindeki sözleri ile atalarının salih amellerine güvenmeleridir. Oysa Allah kesin olarak hükmetmiştir ki...
الآباء لا تجزي عن الأبناء شيئا، في قوله: {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ [وَلا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ] } [البقرة: ١٤١].
{تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ [وَلا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ] } “Onlar bir ümmetti gelip geçti. Onların kazandığı kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. [Siz onların yaptıklarından sorulacak değilsiniz]” [Bakara: 141] buyruğunda ataların amellerinin evlatlara hiçbir fayda sağlamayacağına hükmetmiştir.
ثم قال: (وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا) أي: وكفى بصنعهم هذا كذبا وافتراء ظاهرا.
Sonra: {وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا} “Apaçık bir günah olarak bu yeter” buyurmuştur; yani onların bu yaptıkları yalan ve apaçık iftira olarak yeterlidir.
وقوله: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ) أما "الجبت" فقال محمد بن إسحاق، عن حسان بن فائد، عن عمر بن الخطاب أنه قال: "الجبت": السحر، و "الطاغوت": الشيطان.
O'nun: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ} “Kendilerine Kitap'tan bir nasip verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar” buyruğuna gelince; "el-Cibt" hakkında Muhammed b. İshâk, Hassân b. Fâid'den, o da Ömer b. el-Hattâb'dan onun: "'Cibt' sihirdir, 'Tâğût' ise şeytandır" dediğini nakletmiştir.
وهكذا روي عن ابن عباس، وأبي العالية، ومجاهد، وعطاء، وعكرمة، وسعيد بن جبير، والشعبي، والحسن، والضحاك، والسدي.
İbn Abbâs, Ebü'l-Âliye, Mücâhid, Atâ, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Şa'bî, Hasan, Dahhâk ve Süddî'den de böyle rivayet edilmiştir.
وعن ابن عباس، وأبي العالية، ومجاهد، وعطاء، وعكرمة، [وأبي مالك] وسعيد بن جبير، والشعبي، والحسن، وعطية: "الجبت" الشيطان -زاد ابن عباس: بالحبشية. وعن ابن عباس أيضا: "الجبت": الشرك. وعنه: "الجبت": الأصنام.
İbn Abbâs, Ebü'l-Âliye, Mücâhid, Atâ, İkrime, [Ebû Mâlik] Saîd b. Cübeyr, Şa'bî, Hasan ve Atıyye'den: "Cibt" şeytandır -İbn Abbâs: Habeşçe dilindedir diye eklemiştir- şeklinde rivayet edilmiştir. Yine İbn Abbâs'tan: "Cibt": Şirktir, diğer bir rivayette ise: "Cibt": Putlardır, denmiştir.
وعن الشعبي: "الجبت": الكاهن. وعن ابن عباس: "الجبت": حيي بن أخطب. وعن مجاهد: "الجبت": كعب بن الأشرف.
Şa'bî'den: "Cibt": Kâhindir, denmiştir. İbn Abbâs'tan: "Cibt": Huyey b. Ahtab'dır, denmiştir. Mücâhid'den ise: "Cibt": Kâ'b b. el-Eşref'tir, denmiştir.
وقال العلامة أبو نصر بن إسماعيل بن حماد الجوهري في كتابه "الصحاح": "الجبت" كلمة تقع على الصنم والكاهن والساحر ونحو ذلك، وفي الحديث: "الطيرة والعيافة والطرق من الجبت" قال: وهذا ليس من محض العربية، لاجتماع الجيم والتاء في كلمة واحدة من غير حرف ذولقي.
Allâme Ebû Nasr b. İsmâîl b. Hammâd el-Cevherî "es-Sıhâh" adlı kitabında şöyle demiştir: "Cibt" puta, kâhine sihirbaza ve benzerlerine verilen bir isimdir. Hadiste: "Uğursuzluk saymak (tıyeret), kuş uçurarak fal bakmak (ıyâfet) ve kuma çizgi çizmek (tark) Cibt'tendir" buyrulmuştur. Dedi ki: Bu, bir zevlakî harf olmaksızın cim ve tâ harflerinin bir kelimede birleşmesinden ötürü saf Arapça değildir .
وهذا الحديث الذي ذكره، رواه الإمام أحمد في مسنده فقال: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا، عوف عن حيان أبي العلاء، حدثنا قطن بن قبيصة، عن أبيه -وهو قبيصة بن مخارق-أنه سمع النبي ﷺ قال: "إن العيافة والطرق والطيرة من الجبت" وقال عوف: "العيافة": زجر الطير، و"الطرق": الخط، يخط في الأرض، و"الجبت" قال الحسن: إنه الشيطان.
Onun zikrettiği bu hadisi İmam Ahmed Müsned'inde rivayet edip şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Avf, Hayyân Ebü'l-Alâ'dan anlattı, bize Katan b. Kabîsa babasından -ki o Kabîsa b. Muhârik'tir- anlattı; o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Şüphesiz fal bakmak (ıyâfet), çizgi çizmek (tark) ve uğursuzluk saymak (tıyeret) Cibt'tendir" buyurduğunu işitmiştir. Avf: "Iyâfet": Kuşları ürküterek fal bakmaktır, "tark": Yere çizgi çizmektir, dedi. Hasan ise "Cibt": Şeytandır demiştir.
وهكذا رواه أبو داود في سننه والنسائي وابن أبي حاتم في تفسيريهما من حديث عوف الأعرابي، به
Bunu Ebû Dâvûd Sünen'inde, Nesâî ve İbn Ebî Hâtim de tefsirlerinde Avf el-A'râbî'nin hadisinden aynı senetle böyle rivayet ettiler .
وقد تقدم الكلام على "الطاغوت" في سورة البقرة بما أغنى عن إعادته هاهنا.
"Tâğût"a dair açıklama Bakara suresinde geçmiş olup burada tekrar edilmesine gerek bırakmamıştır.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا إسحاق بن الضيف، حدثنا حجاج، عن ابن جريج، أخبرني أبو الزبير أنه سمع جابر بن عبد الله أنه سئل عن "الطواغيت" فقال: هم كهان تنزل عليهم الشياطين.
İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize babam rivayet etti, bize İshâk b. ed-Dayf rivayet etti, bize Haccâc rivayet etti, İbn Cüreyc'den [naklen], bana Ebü'z-Zübeyr haber verdi ki o, Câbir b. Abdillâh'ı [radıyallâhu anh] [şöyle derken] işitmiştir: Kendisine "tâğûtlar" hakkında sorulduğunda şöyle dedi: "Onlar, üzerlerine şeytanların indiği kâhinlerdir."
وقال مجاهد: "الطاغوت": الشيطان في صورة إنسان، يتحاكمون إليه، وهو صاحب أمرهم.
Mücâhid şöyle dedi: "Tâğût": İnsan suretindeki şeytandır; ona muhakeme olurlar ve işlerinin yöneticisi odur.
وقال الإمام مالك: "الطاغوت": هو كل ما يعبد من دون الله، ﷿.
İmam Mâlik şöyle demiştir: "Tâğût": Allah azze ve celle'den başka tapılan her şeydir.
وقوله: (وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلا) أي: يفضلون الكفار على المسلمين بجهلهم، وقلة دينهم، وكفرهم بكتاب الله الذي بأيديهم.
O'nun: {وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلا} “Ve inkâr edenler için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır' diyorlar” buyruğu; yani cehaletleri, dinlerinin azlığı ve ellerindeki Allah'ın Kitabı'nı inkâr etmeleri sebebiyle kâfirleri Müslümanlardan üstün tutarlar.
وقد روى ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عبد الله بن يزيد المقري، حدثنا سفيان، عن عمرو، عن عكرمة قال: جاء حيي بن أخطب وكعب بن الأشرف إلى أهل مكة، فقالوا لهم: أنتم أهل الكتاب وأهل العلم، فأخبرونا عنا وعن محمد، فقالوا: ما أنتم وما محمد. فقالوا: نحن نصل الأرحام، وننحر الكوماء، ونسقي الماء على اللبن، ونفك العناة، ونسقي الحجيج -ومحمد صنبور، قطع أرحامنا، واتبعه سراق الحجيج بنو غفار، فنحن خير أم هو؟ فقالوا: أنتم خير وأهدى سبيلا. فأنزل الله (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ [الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلا] ).
İbn Ebî Hâtim şunu rivayet etmiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Yezîd el-Mukrî anlattı, bize Süfyân Amr'dan, o İkrime'den anlattı; dedi ki: Huyey b. Ahtab ile Kâ'b b. el-Eşref Mekke ehline geldiler. Onlar: 'Siz Kitap ehli ve ilim ehlisiniz; bize kendimizden ve Muhammed'den haber verin' dediler. Onlar: 'Siz kimsiniz, Muhammed kimdir?' dediler. Onlar da: 'Biz akrabalık bağlarını gözetiriz, semiz develeri keseriz, sütün üzerine su ikram ederiz, esirleri kurtarırız ve hacılara su dağıtırız. Muhammed ise köksüz biridir (sunbûr), akrabalık bağlarımızı kopardı ve hacıların hırsızları olan Gıfâr oğulları ona uydu. Biz mi daha hayırlıyız yoksa o mu?' dediler. Onlar da: 'Siz daha hayırlısınız ve daha doğru bir yoldasınız' dediler. Bunun üzerine Allah: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ [الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلا] } “Kendilerine [Kitap'tan bir nasip verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar ve inkâr edenler için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır' diyorlar.]” ayetini indirdi.
وقد روي هذا من غير وجه، عن ابن عباس وجماعة من السلف.
Bu rivayet İbn Abbâs'tan ve seleften bir topluluktan çeşitli yollarla rivayet edilmiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن أبي عدي، عن داود، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: لما قدم كعب بن الأشرف مكة قالت قريش: ألا ترى هذا الصنبور المنبتر من قومه؟ يزعم أنه خير منا، ونحن أهل الحجيج، وأهل السدانة، وأهل السقاية! قال: أنتم خير. قال فنزلت {إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الأَبْتَرُ} [الكوثر: ٣] ونزل: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ) إلى (نَصِيرًا).
İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Muhammed b. Ebî Adiy, Dâvûd'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Kâ'b b. el-Eşref Mekke'ye geldiğinde Kureyşliler: 'Kavminden kopmuş şu köksüz adamı görmüyor musun? Biz hac ehl-i, Kâbe hizmetçileri ve su dağıtıcıları olduğumuz halde bizden daha hayırlı olduğunu iddia ediyor!' dediler. O da: 'Siz daha hayırlısınız' dedi. Dedi ki: Bunun üzerine: {إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الأَبْتَرُ} “Şüphesiz sana buğzeden, asıl soyu kesik olanın ta kendisidir” [Kevser: 3] ayeti indi ve {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “Kendilerine Kitap'tan bir nasip verilenleri görmedin mi?” ayetinden {نَصِيرًا} “...yardımcı” kavline kadar olan kısım indi.
وقال ابن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: كان الذين حزبوا الأحزاب من قريش وغطفان وبني قريظة حيي بن أخطب وسلام بن أبي الحقيق أبو رافع، والربيع بن الربيع بن أبي الحقيق، وأبو عمار، ووحوح بن عامر، وهوذة بن قيس. فأما وحوح وأبو عمار وهوذة فمن بني وائل، وكان سائرهم من بني النضير، فلما قدموا على قريش قالوا هؤلاء أحبار يهود وأهل العلم بالكتب الأول فسلوهم: أدينكم خير أم دين محمد؟ فسألوهم، فقالوا: بل دينكم خير من دينه، وأنتم أهدى منه وممن اتبعه. فأنزل الله ﷿: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ [الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلا. أُولَئِك الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا] ) إلى قوله ﷿: {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا}.
İbn İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Kureyş'ten, Gatafân'dan ve Benî Kurayza'dan ahzâbı (birlikleri) toplayıp kışkırtan kimseler Huyey b. Ahtab, Sellâm b. Ebi'l-Hukayk Ebû Râfi', er-Rebî' b. er-Rebî' b. Ebi'l-Hukayk, Ebû Ammâr, Vahvah b. Âmir ve Hevze b. Kays idi. Vahvah , Ebû Ammâr ve Hevze Benî Vâil'den idi; geri kalanları ise Benî Nadîr'den idi. Bunlar Kureyş'in yanına geldiklerinde Kureyşliler: 'Bunlar Yahudi hahamları ve önceki kitapların ilmine sahip kimselerdir . Onlara sorun: Sizin dininiz mi daha hayırlı yoksa Muhammed'in dini mi?' dediler. Onlara sordular. Onlar da: 'Aksine sizin dininiz onun dininden daha hayırlıdır; siz ondan ve ona uyanlardan daha doğru yoldasınız' dediler. Bunun üzerine Allah azze ve celle: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ [الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلا. أُولَئِك الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا] } “Kendilerine [Kitap'tan bir nasip verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar ve inkâr edenler için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır' diyorlar. İşte onlar, Allah'ın kendilerine lanet ettiği kimselerdir. Allah kime lanet ederse, artık onun için asla bir yardımcı bulamazsın.]” ayetinden azze ve celle'nin: {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} “ve onlara büyük bir mülk verdik” buyruğuna kadar indirdi.