{أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا (٥٢) أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا (٥٣) أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا (٥٤) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا (٥٥)}.
{أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا (٥٢) أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا (٥٣) أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا (٥٤) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا (٥٥)} “İşte onlar, Allah'ın kendilerine lanet ettiği kimselerdir. Allah kime lanet ederse, artık onun için asla bir yardımcı bulamazsın. (52) Yoksa onların mülkten bir payı mı var? Öyle olsaydı, insanlara çekirdeğin sırtındaki bir zerreyi bile vermezlerdi. (53) Yoksa onlar, Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar? Muhakkak biz İbrahim'in ailesine Kitab'ı ve hikmeti verdik ve onlara büyük bir mülk bahşettik. (54) Onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi. Alevli bir ateş olarak cehennem yeter! (55)”
وهذا لعن لهم، وإخبار بأنهم لا ناصر لهم في الدنيا ولا في الآخرة، لأنهم إنما ذهبوا يستنصرون بالمشركين، وإنما قالوا لهم ذلك ليستميلوهم إلى نصرتهم، وقد أجابوهم، وجاءوا معهم يوم الأحزاب، حتى حفر النبي ﷺ وأصحابه حول المدينة الخندق، فكفى الله شرهم {وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا}
Bu, onlara yönelik bir lânettir ve dünyada da ahirette de hiçbir yardımcılarının bulunmadığını bir haber vermedir. Çünkü onlar müşriklerden yardım istemeye gitmişler ve sırf kendilerine yardım etmelerini sağlamak ve onları kendi taraflarına çekmek için onlara böyle söylemişlerdi. Nitekim [müşrikler de] onlara icabet etmiş ve Ahzâb günü onlarla birlikte gelmişlerdi; öyle ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı Medine'nin etrafına hendek kazmışlardı. Nihayet Allah onların şerrine kâfi geldi: {وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا} “Allah, o inkâr edenleri kin ve öfkeleriyle geri çevirdi; hiçbir hayra eremediler. Savaşta müminlere Allah kâfi geldi. Allah çok güçlüdür, mutlak galiptir.”
[الأحزاب: ٢٥].
“Allah, o inkâr edenleri kin ve öfkeleriyle geri çevirdi; hiçbir hayra eremediler. Savaşta müminlere Allah kâfi geldi. Allah çok güçlüdür, mutlak galiptir” [Ahzâb: 25].
يقول تعالى: (أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ)؟ ! وهذا استفهام إنكار، أي: ليس لهم نصيب من الملك ثم وصفهم بالبخل فقال: (فَإِذًا لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا) أي: لأنهم لو كان لهم نصيب في الملك والتصرف لما أعطوا أحدا من الناس -ولا سيما محمدا ﷺ-شيئًا، ولا ما يملأ "النقير"، وهو النقطة التي في النواة، في قول ابن عباس والأكثرين.
Yüce Allah: {أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ} “Yoksa onların mülkten bir payı mı var?” buyurmaktadır. Bu bir istifhâm-ı inkârîdir (inkâr amaçlı soru); yani: Onların mülkten hiçbir payları yoktur . Sonra onları cimrilikle niteleyerek şöyle buyurmuştur: {فَإِذًا لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا} “Öyle olsaydı, insanlara çekirdeğin sırtındaki bir zerreyi bile vermezlerdi”; yani şayet mülk ve tasarrufta bir payları olsaydı insanlardan hiç kimseye -özellikle de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e- hiçbir şey vermezlerdi; İbn Abbâs'ın ve çoğunluğun kavlinde hurma çekirdeğindeki nokta demek olan "nakîr"i dolduracak kadarını bile vermezlerdi.
وهذه الآية كقوله تعالى {قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإِنْفَاقِ} [الإسراء: ١٠٠] أي: خوف أن يذهب ما بأيديكم، مع أنه لا يتصور نفاده، وإنما هو من بخلكم وشحكم؛ ولهذا قال: {وَكَانَ الإِنْسَانُ قَتُورًا} [الإسراء: ١٠٠] أي: بخيلا.
Bu ayet, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإِنْفَاقِ} “De ki: 'Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, o zaman tükenir korkusuyla cimrilik ederdiniz'” [İsrâ: 100]; yani tükenmesi tasavvur dahi edilemeyecek olduğu halde elinizdekinin gitmesi korkusuyla [vermezdiniz]. Bu da ancak sizin cimriliğinizden ve tamahkârlığınızdandır; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَكَانَ الإِنْسَانُ قَتُورًا} “İnsan pek de cimridir” [İsrâ: 100]; yani pek cimridir.
ثم قال: (أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ) يعني بذلك: حسدهم النبي ﷺ على ما رزقه الله من النبوة العظيمة، ومنعهم من تصديقهم إياه حسدهم له؛ لكونه من العرب وليس من بني إسرائيل.
Sonra şöyle buyurdu: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Yoksa onlar, Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?”. Bununla, Allah'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e rızık olarak verdiği yüce peygamberliği kıskanmalarını kastetmektedir; onun İsrâiloğulları'ndan değil de Araplardan olması sebebiyle duydukları kıskançlık onları onu tasdik etmekten alıkoymuştur.
قال الطبراني: حدثنا محمد بن عبد الله الحضرمي، حدثنا يحيى الحماني، حدثنا قيس بن الربيع، عن السدي، عن عطاء، عن ابن عباس قوله: (أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ [عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِه]) الآية، قال ابن عباس: نحن الناس دون الناس، قال الله تعالى: (فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا) أي: فقد جعلنا في أسباط بني إسرائيل -الذين هم من ذرية إبراهيم-النبوة، وأنزلنا عليهم الكتب، وحكموا فيهم بالسنن -وهي الحكمة-وجعلنا فيهم الملوك، ومع هذا (فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ) أي: بهذا الإيتاء وهذا الإنعام (وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ) أي: كفر به وأعرض عنه، وسعى في صد الناس عنه، وهو منهم ومن جنسهم، أي من بني إسرائيل، فقد اختلفوا عليهم، فكيف بك يا محمد ولست من بني إسرائيل؟.
Taberânî dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh el-Hadramî anlattı, bize Yahyâ el-Himmânî anlattı, bize Kays b. er-Rebî' Süddî'den, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ [عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِه]} “[Yoksa onlar, Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?]” ayeti hakkında nakletti; İbn Abbâs: 'Diğer insanlar değil, biz o insanlarız' dedi. Yüce Allah şöyle buyurdu: {فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} “Muhakkak biz İbrahim'in ailesine Kitab'ı ve hikmeti verdik ve onlara büyük bir mülk bahşettik”; yani İbrahim'in soyundan olan İsrâiloğulları kabilelerine peygamberlik verdik, onlara kitaplar indirdik, aralarında sünnetlerle -ki o hikmettir- hükmettiler ve aralarında hükümdarlar kıldık. Bununla birlikte: {فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ} “Onlardan kimi ona iman etti”, yani bu verilişe ve bu nimete [inandı], {وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ} “kimi de ondan yüz çevirdi”, yani onu inkâr edip ondan yüz çevirdi ve insanları da ondan alıkoymaya çalıştı; üstelik o kimse onlardan ve onların soyundan yani İsrâiloğulları'ndan idi. Onlar kendi aralarında dahi ihtilafa düşmüşken, ey Muhammed, sen İsrâiloğulları'ndan olmadığın halde sana karşı nasıl olmasınlar?
وقال مجاهد: (فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ) أي: بمحمد ﷺ (وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ) فالكفرة منهم أشد تكذيبا لك، وأبعد عما جئتهم به من الهدى، والحق المبين.
Mücâhid dedi ki: {فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ} “Onlardan kimi ona iman etti”, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, {وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ} “kimi de ondan yüz çevirdi”; dolayısıyla onlardan inkâr edenler seni daha şiddetle yalanlamakta ve onlara getirdiğin hidayetten ve apaçık haktan daha da uzak durmaktadırlar.
ولهذا قال متوعدا لهم: (وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا) أي: وكفى بالنار عقوبة لهم على كفرهم وعنادهم ومخالفتهم كتب الله ورسله.
Bundan dolayı onları tehdit ederek şöyle buyurdu: {وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا} “Alevli bir ateş olarak cehennem yeter!”; yani onların inkârlarına, inatlarına, Allah'ın kitaplarına ve peygamberlerine muhalefet etmelerine ceza olarak cehennem ateşi yeterlidir.
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا (٥٦) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلا ظَلِيلا (٥٧)}.
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا (٥٦) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلا ظَلِيلا (٥٧)} “Şüphesiz ayetlerimizi inkâr edenleri yakında bir ateşe sokacağız. Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onlara başka deriler vereceğiz. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacağız. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onları koyu bir gölgeye sokacağız.”
يخبر تعالى عما يعاقب به في نار جهنم من كفر بآياته وصد عن رسله، فقال: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا [سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا]) الآية، أي ندخلهم نارا دخولا يحيط بجميع أجرامهم، وأجزائهم. ثم أخبر عن دوام عقوبتهم ونكالهم، فقال: (كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ) قال [الأعمش، عن ابن عمر] إذا أحرقت جلودهم بدلوا جلودًا بيضا أمثال القراطيس. رواه ابن أبي حاتم.
Yüce Allah, ayetlerini inkâr eden ve peygamberlerinden yüz çeviren kimseleri cehennem ateşinde nasıl cezalandıracağını haber vererek şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا [سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا]} “[Şüphesiz ayetlerimizi inkâr edenleri yakında bir ateşe sokacağız]” ayeti; yani onları tüm bedenlerini ve azalarını kuşatacak bir şekilde ateşe sokacağız. Sonra cezalarının ve azaplarının sürekliliğini haber vererek şöyle buyurdu: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ} “Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onlara başka deriler vereceğiz”. [A'meş, İbn Ömer'den] şöyle dediğini rivayet etti: Derileri yandığında kendilerine kâğıtlar gibi beyaz deriler verilir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال يحيى بن يزيد الحضرمي إنه بلغه في قول الله: (كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ) قال: يجعل للكافر مائة جلد، بين كل جلدين لون من العذاب. رواه ابن أبي حاتم.
Yahyâ b. Yezîd el-Hadramî'nin Allah'ın: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ} “Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onlara başka deriler vereceğiz” kavli hakkında kendisine ulaştığına göre şöyle dediği rivayet edilmiştir: Kâfire yüz deri verilir , her iki deri arasında bir çeşit azap bulunur. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا علي بن محمد الطنافسي، حدثنا حسين الجعفي، عن زائدة، عن هشام، عن الحسن قوله: (كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ [بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا]) الآية. قال: تنضجهم في اليوم سبعين ألف مرة. قال حسين: وزاد فيه فضيل عن هشام عن الحسن: كلما أنضجتهم فأكلت لحومهم قيل لهم: عودوا فعادوا.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ali b. Muhammed et-Tanâfisî anlattı, bize Hüseyn el-Cu'fî Zâide'den, o Hişâm'dan, o da el-Hasan'dan O'nun: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ [بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا]} “[Derileri piştikçe, onlara başka deriler vereceğiz]” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: [Ateş] onları günde yetmiş bin kez pişirir. Hüseyn dedi ki: Fudayl, Hişâm'dan, o da el-Hasan'dan nakille buna şunu ekledi: Ateş onları her pişirip etlerini yediğinde kendilerine: 'Eski halinize dönün' denir ve onlar da dönerler.
وقال أيضا: ذكر عن هشام بن عمار: حدثنا سعيد بن يحيى -يعني سعدان-حدثنا نافع، مولى يوسف السلمي البصري، عن نافع، عن ابن عمر قال: قرأ رجل عند عمر هذه الآية: (كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا) فقال عمر: أعدها علي فأعادها، فقال معاذ بن جبل: عندي تفسيرها: تبدل في ساعة مائة مرة. فقال عمر: هكذا سمعت رسول الله ﷺ.
Yine şöyle demiştir: Hişâm b. Ammâr'dan zikredildi: Bize Saîd b. Yahyâ -yani Sa'dân- anlattı, bize Yûsuf es-Sülemî el-Basrî'nin azatlısı Nâfi', Nâfi'den, o da İbn Ömer'den anlattı; dedi ki: Bir adam Ömer'in yanında şu ayeti okudu: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا} “Derileri piştikçe, onlara başka deriler vereceğiz”. Bunun üzerine Ömer: 'Onu bana tekrar oku' dedi. Adam da tekrar okudu. Muâz b. Cebel: 'Bunun tefsiri bendedir: Bir saatte yüz kez değiştirilir' dedi. Ömer de: 'Ben de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den böyle işittim' dedi.
وقد رواه ابن مردويه، عن محمد بن أحمد بن إبراهيم، عن عبدان بن محمد المروزي، عن هشام بن عمار، به. ورواه من وجه آخر بلفظ آخر فقال: حدثنا محمد بن إسحاق، عن عمران، حدثنا إبراهيم بن محمد بن الحارث، حدثنا شيبان بن فروخ، حدثنا نافع أبو هرمز، حدثنا نافع، عن ابن عمر قال: تلا رجل عند عمر هذه الآية: (كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ [بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ]) الآية، قال: فقال عمر: أعدها علي -وثم كعب-فقال: يا أمير المؤمنين، أنا عندي تفسير هذه الآية، قرأتها قبل الإسلام، قال: فقال: هاتها يا كعب، فإن جئت بها كما سمعت من رسول الله ﷺ صدقناك، وإلا لم ننظر إليها. فقال: إني قرأتها قبل الإسلام: "كلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غيرها في الساعة الواحدة عشرين ومائة مرة". فقال عمر: هكذا سمعت من رسول الله ﷺ.
Bunu İbn Merdûye de Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm'den, o Abdân b. Muhammed el-Mervezî'den, o Hişâm b. Ammâr'dan bu isnad ile rivayet etmiştir. Onu başka bir tarikten farklı bir lafızla da rivayet edip şöyle demiştir: Bize Muhammed b. İshâk İmrân'dan anlattı, bize İbrâhîm b. Muhammed b. el-Hâris anlattı, bize Şeybân b. Ferrûh anlattı, bize Nâfi' Ebû Hürmüz anlattı, bize Nâfi', İbn Ömer'den anlattı; dedi ki: Bir adam Ömer'in yanında: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ [بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ]} “[Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onlara başka deriler vereceğiz]” ayetini okudu. [Râvî] dedi ki: Bunun üzerine Ömer: 'Onu bana tekrar oku' dedi -o sırada Ka'b da oradaydı-. [Ka'b]: 'Ey Müminlerin Emiri! Bu ayetin tefsiri bende vardır, ben onu İslâm'dan önce okumuştum' dedi. [Râvî] dedi ki: [Ömer]: 'Getir [söyle bakalım] ey Ka'b! Eğer onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim gibi getirirsen seni tasdik ederiz; aksi takdirde ona itibar etmeyiz' dedi. [Ka'b] şöyle dedi: 'Ben onu İslâm'dan önce: «Derileri piştikçe, bir saat içinde yüz yirmi defa onlara başka deriler veririz» şeklinde okumuştum.' Bunun üzerine Ömer: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den aynen böyle işitmiştim' dedi.
وقال الربيع بن أنس: مكتوب في الكتاب الأول أن جلد أحدهم أربعون ذراعا، وسنه تسعون ذراعًا، وبطنه لو وضع فيه جبل لوسعه، فإذا أكلت النار جلودهم بدلوا جلودا غيرها.
Er-Rebî' b. Enes dedi ki: İlk Kitap'ta şöyle yazılıdır: 'Onlardan birinin derisi kırk arşın, dişi doksan arşındır; karnına bir dağ konsa onu içine alırdı. Ateş onların derilerini yedikçe onlara başka deriler verilir.'
وقد ورد في الحديث ما هو أبلغ من هذا، قال الإمام أحمد: حدثنا وكيع، حدثنا أبو يحيى الطويل، عن أبي يحيى القتات، عن مجاهد، عن ابن عمر، عن النبي ﷺ قال: "يعظم أهل النار في النار، حتى إن بين شحمة أذن أحدهم إلى عاتقه مسيرة سبعمائة عام، وإن غلظ جلده سبعون ذراعا، وإن ضرسه مثل أحد".
Hadiste bundan daha çarpıcı olanı da varid olmuştur. İmam Ahmed dedi ki: Bize Vekî' anlattı, bize Ebû Yahyâ et-Tavîl, Ebû Yahyâ el-Kattât'tan, o Mücâhid'den, o İbn Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; buyurdu ki: "Cehennem ehli ateşte o kadar büyütülür ki, onlardan birinin kulak memesi ile omzu arası yedi yüz yıllık mesafedir, derisinin kalınlığı yetmiş arşındır ve azı dişi Uhud dağı gibidir."
تفرد به أحمد من هذا الوجه .
Ahmed bu rivayette bu yolla tek kalmıştır .
وقيل: المراد بقوله: (كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ) أي: سرابيلهم. حكاه ابن جرير، وهو ضعيف؛ لأنه خلاف الظاهر.
Bir görüşe göre: {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ} “Derileri piştikçe” buyruğundan kasıt gömlekleridir. Bunu İbn Cerîr nakletmiştir; ancak bu zayıftır, çünkü zahire aykırıdır.
وقوله: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا) هذا إخبار عن مآل السعداء في جنات عدن، التي تجري فيها الأنهار في جميع فجاجها ومحالها وأرجائها حيث شاءوا وأين أرادوا، وهم خالدون فيها أبدا، لا يحولون ولا يزولون ولا يبغون عنها حولا.
O'nun: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا} “İman edip salih ameller işleyenleri ise, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere sokacağız” buyruğu, Adn cennetlerindeki bahtiyarların varacağı son durumu bir haber vermedir; o cennetlerin bütün yollarında, mevkilerinde ve her köşesinde ırmaklar onların diledikleri ve istedikleri gibi akar. Onlar orada ebedî olarak kalıcıdırlar; oradan başka yere geçmezler, yok olmazlar ve oradan başka bir yere dönüş de istemezler.
وقوله: (لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ) أي: من الحيض والنفاس والأذى. والأخلاق الرذيلة، والصفات الناقصة، كما قال ابن عباس: مطهرة من الأقذار والأذى. وكذا قال عطاء، والحسن، والضحاك، والنخعي، وأبو صالح، وعطية، والسدي.
O'nun: {لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “Orada onlar için tertemiz eşler vardır” buyruğu; yani hayızdan, nifastan, eza verici şeylerden, kötü ahlaktan ve noksan sıfatlardan [arınmış eşler vardır]. Nitekim İbn Abbâs: 'Pisliklerden ve eziyet verici şeylerden arındırılmış' demiştir. Atâ, el-Hasan, ed-Dahhâk, en-Nehaî, Ebû Sâlih, Atıyye ve es-Süddî de böyle demişlerdir.
وقال مجاهد: مطهرة من البول والحيض والنخام والبزاق والمني والولد.
Mücâhid şöyle demiştir: İdrardan, hayızdan, balgamdan, tükürükten, meniden ve doğum yapmaktan arındırılmıştır.
وقال قتادة: مطهرة من الأذى والمآثم ولا حيض ولا كلف.
Katâde şöyle demiştir: Ezadan ve günahlardan arındırılmıştır; hayız da yoktur, meşakkat de.
وقوله: (وَنُدْخِلُهُمْ ظِلا ظَلِيلا) أي: ظلا عميقا كثيرا غزيرا طيبا أنيقا.
O'nun: {وَنُدْخِلُهُمْ ظِلا ظَلِيلا} “ve onları koyu bir gölgeye sokacağız” buyruğu; yani derin, bol, gür, hoş ve latif bir gölgeye [sokacağız demektir].
قال ابن جرير: حدثنا ابن بشار، حدثنا عبد الرحمن -وحدثنا ابن المثنى، حدثنا ابن جعفر -قالا حدثنا شعبة قال: سمعت أبا الضحاك يحدث، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "إن في الجنة لشجرة يسير الراكب في ظلها مائة عام لا يقطعها، شجرة الخلد" .
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Abdurrahman anlattı -ve bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, bize İbn Ca'fer anlattı- her ikisi dediler ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Ebü'd-Dahhâk'ı Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen anlatırken işittim; buyurdu ki: "Cennette öyle bir ağaç vardır ki, binekli bir kimse onun gölgesinde yüz yıl yol alır da onu bitiremez; o Huld (ebediyet) ağacıdır" .
{إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا (٥٨)}
{إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا (٥٨)} “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Şüphesiz Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz Allah Semî'dir, Basîr'dir. (58)”
يخبر تعالى أنه يأمر بأداء الأمانات إلى أهلها، وفي حديث الحسن، عن سمرة، أن رسول الله
Allah Teâlâ emanetlerin ehline verilmesini emrettiğini bildirmektedir. Hasan'ın Semure'den rivayet ettiği hadiste Resûlullah
ﷺ قال: "أد الأمانة إلى من ائتمنك، ولا تخن من خانك". رواه الإمام أحمد وأهل السنن وهذا يعم جميع الأمانات الواجبة على الإنسان، من حقوق الله، ﷿، على عباده، من الصلوات والزكوات، والكفارات والنذور والصيام، وغير ذلك، مما هو مؤتمن عليه لا يطلع عليه العباد، ومن حقوق العباد بعضهم على بعض كالودائع وغير ذلك مما يأتمنون به بعضهم على بعض من غير اطلاع بينة على ذلك. فأمر الله، ﷿، بأدائها، فمن لم يفعل ذلك في الدنيا أخذ منه ذلك يوم القيامة، كما ثبت في الحديث الصحيح أن رسول الله ﷺ قال: "لتؤدن الحقوق إلى أهلها، حتى يقتص للشاة الجماء من القرناء" .
sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Sana güvenip emanet verene emanetini geri ver, sana hıyanet edene sen hıyanet etme." Bunu İmam Ahmed ve Sünen sahipleri rivayet etmiştir . Bu [emir], namazlar, zekâtlar, kefaretler, adaklar, oruç ve kulların muttali olamadığı insana emanet edilmiş diğer şeyler gibi Allah azze ve celle'nin kulları üzerindeki haklarından olsun; emanetler ve üzerinde hiçbir delilin bulunmadığı birbirlerine güvendikleri diğer şeyler gibi kulların birbirleri üzerindeki haklarından olsun insana vacip olan bütün emanetleri kapsar. Allah azze ve celle bunların eda edilmesini emretmiştir; kim bunu dünyada yapmazsa kıyamet gününde ondan bu hak alınır. Nitekim sahih hadiste sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Haklar kesinlikle sahiplerine verilecektir; hatta boynuzsuz koyun için boynuzlu koyundan kısas alınacaktır" .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن إسماعيل الأحمسي، حدثنا وكيع، عن سفيان، عن عبد الله بن السائب، عن زاذان، عن عبد الله بن مسعود قال: إن الشهادة تكفر كل ذنب إلا الأمانة، يؤتى بالرجل يوم القيامة -وإن كان قد قتل في سبيل الله-فيقال: أد أمانتك. فيقول وأنى أؤديها وقد ذهبت الدنيا؟ فتمثل له الأمانة في قعر جهنم، فيهوي إليها فيحملها على عاتقه. قال: فتنزل عن عاتقه، فيهوي على أثرها أبد الآبدين. قال زاذان: فأتيت البراء فحدثته فقال: صدق أخي: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا).
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâîl el-Ahmesî anlattı, bize Vekî' Süfyân'dan, o Abdullah b. es-Sâib'den, o Zâzân'dan, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı; dedi ki: Şehitlik, emanet hariç her günaha kefaret olur. Kıyamet günü adam getirilir -Allah yolunda öldürülmüş olsa bile- ve: 'Emanetini öde' denir. O da: 'Dünya gitmişken ben onu nasıl ödeyeyim?' der. Bunun üzerine emanet ona cehennemin dibinde cisimleştirilir, o da ona doğru yuvarlanır ve onu omzuna yüklenir. Dedi ki: Emanet omzundan düşer, o da ebediyen onun peşinden yuvarlanır durur. Zâzân dedi ki: Berâ'ya gidip bunu ona anlattım, o da: 'Kardeşim doğru söylemiş: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا} “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder”' dedi.
وقال: سفيان الثوري، عن ابن أبي ليلى عن رجل، عن ابن عباس قوله: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا) قال: هي مبهمة للبر والفاجر. وقال محمد بن الحنفية: هي مسجلة للبر والفاجر. وقال أبو العالية: الأمانة ما أمروا به ونهوا عنه.
Süfyân es-Sevrî, İbn Ebî Leylâ'dan, o bir adamdan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا} “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: O , iyi kimseye de kötü kimseye de şamildir. Muhammed b. el-Hanefiyye: 'O, iyi kimseye de kötü kimseye de geçerlidir' demiştir. Ebü'l-Âliye de: 'Emanet, emredildikleri ve nehyedildikleri şeylerdir' demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد، حدثنا حفص بن غياث، عن الأعمش، عن أبي الضحى، عن مسروق قال: قال أبي بن كعب: من الأمانة أن المرأة ائتمنت على فرجها.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd anlattı, bize Hafs b. Gıyâs el-A'meş'ten, o Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan anlattı; dedi ki: Übeyy b. Ka'b şöyle dedi: Kadının kendi ırzı (ferci) konusunda güvenilir kılınması da emanettendir.
وقال الربيع بن أنس: هي من الأمانات فيما بينك وبين الناس.
Er-Rebî' b. Enes şöyle demiştir: O, seninle insanlar arasındaki emanetlerdendir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا) قال:
Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا } “Gerçekten Allah size, emanetleri ehline vermenizi emreder” [ayeti hakkında] şöyle demiştir:
قال: يدخل فيه وعظ السلطان النساء. يعني يوم العيد. وقد ذكر كثير من المفسرين أن هذه الآية نزلت في شأن عثمان بن طلحة بن أبي طلحة، واسم أبي طلحة، عبد الله بن عبد العزى بن عثمان بن عبد الدار بن قصي بن كلاب القرشي العبدري، حاجب الكعبة المعظمة، وهو ابن عم شيبة بن عثمان بن أبي طلحة، الذي صارت الحجابة في نسله إلى اليوم، أسلم عثمان هذا في الهدنة بين صلح الحديبية وفتح مكة، هو وخالد بن الوليد وعمرو بن العاص، وأما عمه عثمان بن أبي طلحة، فكان معه لواء المشركين يوم أحد، وقتل يومئذ كافرا. وإنما نبهنا على هذا النسب؛ لأن كثيرا من المفسرين قد يشتبه عليهم هذا بهذا، وسبب نزولها فيه لما أخذ منه رسول الله ﷺ مفتاح الكعبة يوم الفتح، ثم رده عليه.
Dedi ki: Hükümdarın kadınlara vaaz etmesi de buna dahildir. Yani bayram günü. Müfessirlerin birçoğu bu ayetin Osman b. Talha b. Ebî Talha hakkında indiğini zikretmiştir; Ebû Talha'nın adı, yüce Kâbe'nin perdedarı (hâcibi) olan Abdullah b. Abdiluzzâ b. Osmân b. Abdiddâr b. Kusay b. Kilâb el-Kureşî el-Abderî'dir. O, hicâbe (Kâbe perdedarlığı) görevi günümüze kadar soyunda devam eden Şeybe b. Osmân b. Ebî Talha'nın amcaoğludur. Bu Osman, Hudeybiye sulhu ile Mekke fethi arasındaki mütareke döneminde Hâlid b. el-Velîd ve Amr b. el-Âs ile birlikte Müslüman olmuştur. Amcası Osman b. Ebî Talha'ya gelince; Uhud günü müşriklerin sancağı onun elindeydi ve o gün kâfir olarak öldürüldü. Bu nesebe dikkat çekmemizin sebebi şudur: Müfessirlerin birçoğu bunu onunla karıştırabilmektedir. Ayetin onun hakkında iniş sebebi ise; Fetih günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kâbe'nin anahtarını ondan alıp sonra tekrar ona geri vermesidir.
وقال محمد بن إسحاق في غزوة الفتح: حدثني محمد بن جعفر بن الزبير، عن عبيد الله بن عبد الله بن أبي ثور، عن صفية بنت شيبة؛ أن رسول الله ﷺ لما نزل بمكة واطمأن الناس، خرج حتى جاء البيت، فطاف به سبعا على راحلته، يستلم الركن بمحجن في يده، فلما قضى طوافه، دعا عثمان بن طلحة، فأخذ منه مفتاح الكعبة، ففتحت له، فدخلها، فوجد فيها حمامة من عيدان فكسرها بيده ثم طرحها، ثم وقف على باب الكعبة وقد استكف له الناس في المسجد.
Muhammed b. İshâk Fetih Gazvesi'nde dedi ki: Bana Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr, Ubeydullâh b. Abdillâh b. Ebî Sevr'den, o da Safiyye bnt. Şeybe'den anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye indiğinde ve insanlar yatışıp güvende olduğunda çıktı, Beyt'e geldi ve bineği üzerinde onu yedi kez tavaf etti, elindeki değnekle (mihcen) Rükn'ü istilam etti. Tavafını bitirince Osman b. Talha'yı çağırdı, Kâbe'nin anahtarını ondan aldı, Kâbe ona açıldı ve içeri girdi. Orada ağaçtan yapılmış bir güvercin [heykeli] buldu, onu eliyle kırıp attı. Sonra insanlar Mescid'de etrafına toplanmışken Kâbe'nin kapısında durdu.
قال ابن إسحاق: فحدثني بعض أهل العلم أن رسول الله ﷺ قام على باب الكعبة فقال "لا إله إلا الله وحده لا شريك له، صدق وعده، ونصر عبده، وهزم الأحزاب وحده، ألا كل مأثرة أو دم أو مال يدعى، فهو تحت قدمي هاتين إلا سدانة البيت وسقاية الحاج". وذكر بقية الحديث في خطبة النبي ﷺ يومئذ، إلى أن قال: ثم جلس رسول الله ﷺ في المسجد، فقام إليه علي بن أبي طالب ومفتاح الكعبة في يده فقال: يا رسول الله، اجمع لنا الحجابة مع السقاية، صلى الله عليك. فقال رسول الله ﷺ: "أين عثمان بن طلحة؟ " فدعي له، فقال له: "هاك مفتاحك يا عثمان، اليوم يوم وفاء وبر" .
İbn İshâk dedi ki: İlim ehlinden bazısı bana anlattı ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'nin kapısında durup şöyle buyurdu: "Allah'tan başka ilah yoktur, O tektir, ortağı yoktur; vaadini gerçekleştirdi, kuluna yardım etti ve tek başına birlikleri hezimete uğrattı. Dikkat edin! İddia edilen her övünç, kan veya mal şu iki ayağımın altındadır; ancak Beyt'in perdedarlığı (sidâne) ve hacılara su dağıtma (sikâye) görevi müstesnadır." Hadisin devamında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in o günkü hutbesini zikretti ve nihayet şöyle dedi: Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid'de oturdu. Kâbe'nin anahtarı elinde olduğu halde Ali b. Ebî Tâlib onun yanına kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü, Allah sana salât etsin, hicâbe (perdedarlık) ile sikâye (su dağıtımı) görevlerini bizim için birleştir' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Osman b. Talha nerede?" buyurdu. Kendisi için çağrıldı. Resûlullah ona: "Al anahtarını ey Osman! Bugün vefa ve iyilik günüdür" buyurdu .
قال ابن جرير: حدثني القاسم حدثنا الحسين، عن حجاج، عن ابن جريج [قوله: (إِنّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا)] قال: نزلت في عثمان بن طلحة قبض منه النبي ﷺ مفتاح الكعبة، فدخل به البيت يوم الفتح، فخرج وهو يتلو هذه فدعا عثمان إليه، فدفع إليه المفتاح، قال: وقال عمر بن الخطاب لما خرج رسول الله ﷺ من الكعبة، وهو يتلو هذه الآية: فداه أبي وأمي، ما سمعته يتلوها قبل ذلك.
İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Kâsım anlattı, bize el-Hüseyn Haccâc'dan, o İbn Cüreyc'den [O'nun: {إِنّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا} “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder” kavli hakkında] anlattı; dedi ki: Osman b. Talha hakkında indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'nin anahtarını ondan almış ve Fetih günü onunla Beyt'e girmişti. Sonra bu [ayeti] okuyarak çıktı, Osman'ı yanına çağırdı ve anahtarı ona teslim etti. Dedi ki: Ömer b. el-Hattâb, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuyarak Kâbe'den çıktığında: 'Anam babam ona feda olsun, bundan önce bu ayeti okuduğunu işitmemiştim' dedi.
حدثنا القاسم، حدثنا الحسين، حدثنا الزنجي بن خالد، عن الزهري قال: دفعه إليه وقال: أعينوه .
Bize el-Kâsım anlattı, bize el-Hüseyn anlattı, bize ez-Zencî b. Hâlid ez-Zührî'den anlattı; dedi ki: Onu ona teslim etti ve: 'Ona yardım edin' buyurdu .
وروى ابن مردويه، من طريق الكلبي، عن أبي صالح عن ابن عباس في قوله ﷿: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا) قال: لما فتح رسول الله ﷺ مكة دعا عثمان بن طلحة
İbn Merdûye, el-Kelbî tarikiyle Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan [rivayet ettiğine göre], [İbn Abbâs] Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا} “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder” kavli hakkında şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde Osman b. Talha'yı çağırdı
ابن أبي طلحة، فلما أتاه قال: "أرني المفتاح". فأتاه به، فلما بسط يده إليه قام العباس فقال: يا رسول الله، بأبي أنت وأمي، اجمعه لي مع السقاية. فكف عثمان يده فقال رسول الله ﷺ "أرني المفتاح يا عثمان". فبسط يده يعطيه، فقال العباس مثل كلمته الأولى، فكف عثمان يده. ثم قال رسول الله ﷺ "يا عثمان، إن كنت تؤمن بالله واليوم الآخر فهاتني المفتاح". فقال: هاك بأمانة الله. قال: فقام رسول الله ﷺ ففتح باب الكعبة، فوجد في الكعبة تمثال إبراهيم معه قداح يستقسم بها. فقال رسول الله ﷺ: "ما للمشركين قاتلهم الله. وما شأن إبراهيم وشأن القداح". ثم دعا بجفنة فيها ماء فأخذ ماء فغمسه فيه، ثم غمس به تلك التماثيل، وأخرج مقام إبراهيم، وكان في الكعبة فألزقه في حائط الكعبة ثم قال: "يا أيها الناس، هذه القبلة". قال: ثم خرج رسول الله ﷺ فطاف بالبيت شوطا أو شوطين ثم نزل عليه جبريل، فيما ذكر لنا برد المفتاح، فدعا رسول الله ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا) حتى فرغ من الآية .
b. Ebî Talha'yı çağırdı. Osman yanına gelince: "Bana anahtarı göster" buyurdu. Osman anahtarı ona getirdi. Resûlullah elini ona doğru uzatınca Abbas kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü, anam babam sana feda olsun, onu sikâye göreviyle birlikte bana ver' dedi. Bunun üzerine Osman elini çekti . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Osman, bana anahtarı göster" buyurdu. Osman vermek için elini uzattı, Abbas yine önceki sözü gibi söyledi; Osman elini tekrar çekti. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Osman, eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsan anahtarı bana ver" buyurdu. Osman: 'Allah'ın emanetiyle al' dedi. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalktı ve Kâbe'nin kapısını açtı. Kâbe'de İbrahim'in fal oklarıyla kısmet arar vaziyette bir heykelini gördü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Müşriklere ne oluyor, Allah onları kahretsin! İbrahim'in fal oklarıyla ne işi olur?" buyurdu. Sonra içinde su olan bir çanak istedi, su alıp elini ona daldırdı, sonra onunla o heykelleri sildi. Kâbe'de bulunan Makâm-ı İbrâhîm'i çıkarıp Kâbe'nin duvarına bitiştirdi ve sonra: "Ey insanlar, kıble işte burasıdır" buyurdu. Dedi ki: Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çıktı, Beyt'i bir veya iki şavt tavaf etti. Sonra bize zikredildiğine göre Cebrâil anahtarın geri verilmesi hususunda ona indi; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا} “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder” ayetini sonuna kadar okuyarak [onu] çağırdı .
وهذا من المشهورات أن هذه الآية نزلت في ذلك، وسواء كانت نزلت في ذلك أو لا فحكمها عام؛ ولهذا قال ابن عباس ومحمد بن الحنفية: هي للبر والفاجر، أي: هي أمر لكل أحد.
Bu ayetin bu hususta indiği meşhur rivayetlerdendir; ister bu hususta inmiş olsun ister olmasın hükmü geneldir. Bundan dolayı İbn Abbâs ve Muhammed b. el-Hanefiyye: 'O, iyiye de kötüye de [yöneliktir]' demişlerdir; yani bu emir herkese yöneliktir.
وقوله: (وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ) أمر منه تعالى بالحكم بالعدل بين الناس؛ ولهذا قال محمد بن كعب وزيد بن أسلم وشهر بن حوشب: إنما نزلت في الأمراء، يعني الحكام بين الناس.
O'nun: {وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ} “ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi [emreder]” buyruğu, insanlar arasında adaletle hükmetmeye dair Yüce Allah'tan gelen bir emirdir. Nitekim Muhammed b. Ka'b, Zeyd b. Eslem ve Şehr b. Havşeb: 'Bu ayet ancak yöneticiler yani insanlar arasında hüküm veren hâkimler hakkında indi' demişlerdir.
وفي الحديث: "إن الله مع الحاكم ما لم يَجُرْ، فإذا جار وكله إلى نفسه" وفي الأثر: عدل يوم كعبادة أربعين سنة.
Hadiste şöyle buyrulmuştur: "Zulmetmediği müddetçe Allah hâkimle beraberdir; zulmettiği zaman ise onu nefsiyle baş başa bırakır" . Bir eserde de: 'Bir günün adaleti kırk yılın ibadeti gibidir' denilmiştir.
وقوله: (إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ) أي: يأمركم به من أداء الأمانات، والحكم بالعدل بين الناس، وغير ذلك من أوامره وشرائعه الكاملة العظيمة الشاملة.
O'nun: {إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ} “Şüphesiz Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor!” buyruğu; yani emanetlerin ehline verilmesi, insanlar arasında adaletle hükmedilmesi ve diğer eksiksiz, yüce ve kuşatıcı emirleri ve şeriatlarıyla size emrettiği şeyler ne güzeldir!
وقوله: (إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا) أي: سميعا لأقوالكم، بصيرا بأفعالكم، كما قال ابن أبي حاتم:
O'nun: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا} “Şüphesiz Allah Semî'dir, Basîr'dir” buyruğu; yani sözlerinizi hakkıyla işiten, amellerinizi hakkıyla görendir. Nitekim İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir:
حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا يحيى بن عبد الله بن بكير، حدثني عبد الله بن لهيعة، عن يزيد بن أبي حبيب، عن أبي الخير، عن عقبة بن عامر قال: رأيت رسول الله ﷺ وهو يقرئ هذه الآية (سَمِيعًا بَصِيرًا) يقول: بكل شيء بصير .
Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Yahyâ b. Abdillâh b. Bükeyr anlattı, bana Abdullah b. Lehîa, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o Ebü'l-Hayr'dan, o da Ukbe b. Âmir'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şu {سَمِيعًا بَصِيرًا} “Semî'dir, Basîr'dir” ayetini okurken gördüm , 'Her şeyi hakkıyla görendir' diyordu .
وقد قال ابن أبي حاتم: أخبرنا يحيى بن عبدك القزويني، أنبأنا المقرئ -يعني أبا عبد الرحمن-
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Abdek el-Kazvînî haber verdi, bize el-Mukrî -yani Ebû Abdirrahmân'ı [kastediyor]- bildirdi:
عبد الله بن يزيد، حدثنا حرملة -يعني ابن عمران التجيبي المصري-حدثنا أبو يونس، سمعت أبا هريرة يقرأ هذه الآية: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا) إلى قوله: (إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا) ويضع إبهامه على أذنه والتي تليها على عينه ويقول: هكذا سمعت رسول الله ﷺ يقرؤها ويضع أصبعيه. قال أبو زكريا: وصفه لنا المقري، ووضع أبو زكريا إبهامه اليمنى على عينه اليمنى، والتي تليها على الأذن اليمنى، وأرانا فقال: هكذا وهكذا .
Abdullah b. Yezîd bildirdi, bize Harmele -yani İbn İmrân et-Tucîbî el-Mısrî- anlattı, bize Ebû Yûnus anlattı; Ebû Hüreyre'yi: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا} “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder” ayetinden: {إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا} “Şüphesiz Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz Allah Semî'dir, Basîr'dir” kavline kadar okurken ve başparmağını kulağına, yanındaki parmağını da gözüne koyarak: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bu ayeti böyle okurken ve iki parmağını böyle koyarken gördüm' derken işittim. Ebû Zekeriyyâ dedi ki: el-Mukrî bunu bize tarif etti. Ebû Zekeriyyâ sağ başparmağını sağ gözüne, yanındakini de sağ kulağına koydu ve bize göstererek: 'Şöyle ve şöyle' dedi .
رواه أبو داود، وابن حبان في صحيحه، والحاكم في مستدركه، وابن مردويه في تفسيره، من حديث أبي عبد الرحمن المقري بإسناده -نحوه وأبو يونس هذا مولى أبي هريرة، واسمه سُلَيْم بن جُبَير.
Bunu Ebû Dâvûd, Sahih'inde İbn Hibbân, Müstedrek'inde el-Hâkim ve Tefsir'inde İbn Merdûye, Ebû Abdirrahmân el-Mukrî'nin hadisinden kendi isnadıyla -bunun benzeri olarak- rivayet etmiştir . Bu Ebû Yûnus, Ebû Hüreyre'nin azatlısıdır ve adı Süleym b. Cübeyr'dir.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا (٥٩)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا (٥٩)} “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de. Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz -Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsanız- onu Allah'a ve Peygamber'e götürün. Bu, daha hayırlı ve sonuç bakımından daha güzeldir.”
قال البخاري: حدثنا صدقة بن الفضل، حدثنا حجاج بن محمد الأعور، عن ابن جريج، عن يعلى بن مسلم، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ) قال: نزلت في عبد الله بن حذافة بن قيس بن عدي؛ إذ بعثه النبي ﷺ في سرية.
Buhârî dedi ki: Bize Sadaka b. el-Fadl anlattı, bize Haccâc b. Muhammed el-A'ver, İbn Cüreyc'den, o Ya'lâ b. Müslim'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; O: {أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ} “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir müfrezeye komutan olarak gönderdiği Abdullah b. Huzâfe b. Kays b. Adiyy hakkında indi.
وهكذا أخرجه بقية الجماعة إلا ابن ماجه من حديث حجاج بن محمد الأعور، به. وقال الترمذي: حديث حسن غريب، ولا نعرفه إلا من حديث ابن جريج .
İbn Mâce hariç cemaatin (diğer hadis imamlarının) geri kalanı da bu hadisi Haccâc b. Muhammed el-A'ver kanalıyla aynı isnadla rivayet etmiştir. Tirmizî: "Hadis hasen garibtir, bunu sadece İbn Cüreyc'in rivayetinden bilmekteyiz" demiştir .
وقال الإمام أحمد بن حنبل: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن سعيد بن عبيدة، عن أبي عبد الرحمن السلمي، عن علي قال: بعث رسول الله ﷺ سرية، واستعمل عليهم رجلا من الأنصار، فلما خرجوا وَجَد عليهم في شيء. قال: فقال لهم: أليس قد أمركم رسول الله ﷺ أن تطيعوني؟ قالوا: بلى، قال: اجمعوا لي حطبا. ثم دعا بنار فأضرمها فيه، ثم قال: عزمت عليكم لتدخلنها. [قال: فهم القوم أن يدخلوها] قال: فقال لهم شاب منهم: إنما فررتم إلى رسول الله ﷺ من النار، فلا تعجلوا حتى تلقوا رسول الله ﷺ، فإن أمركم أن تدخلوها فادخلوها. قال: فرجعوا إلى رسول الله ﷺ فأخبروه، فقال لهم: "لو دخلتموها ما خرجتم منها أبدا؛ إنما الطاعة في المعروف". أخرجاه في الصحيحين من حديث الأعمش، به .
İmam Ahmed b. Hanbel dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, Saîd b. Ubeyde'den, o Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den, o da Ali'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir müfreze gönderdi ve başlarına Ensâr'dan bir adamı tayin etti. Yola çıktıklarında komutan bir şey yüzünden onlara kızdı. Dedi ki: Onlara: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem size bana itaat etmenizi emretmedi mi?" dedi. Onlar da: "Evet" dediler. O da: "Benim için odun toplayın" dedi . Sonra ateş istedi ve odunları tutuşturdu. Ardından: "Oraya kesinlikle girmenizi emrediyorum!" dedi. [Dedi ki: Topluluk ateşe girmeye yeltendi] . Dedi ki: İçlerinden genç bir adam onlara şöyle dedi: "Siz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ancak ateşten kaçıp sığındınız. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaşıncaya kadar acele etmeyin; şayet o girmenizi emrederse girersiniz." Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönüp durumu haber verdiler. Bunun üzerine onlara: "Şayet oraya girmiş olsaydınız, ebediyen oradan çıkamazdınız. İtaat ancak meşru olan (iyilik) hususundadır" buyurdu. Bu hadisi Buhârî ve Müslim, Sahihayn'da el-A'meş rivayetinden aynı isnadla tahric etmişlerdir .
وقال أبو داود: حدثنا مُسَدَّد، حدثنا يحيى، عن عبيد الله، حدثنا نافع، عن عبد الله بن عمر،
Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Müsedded anlattı, bize Yahyâ, Ubeydullâh'tan anlattı, [o da] bize Nâfi'in, Abdullah b. Ömer'den anlattığını rivayet etti:
عن رسول الله ﷺ قال: "السمع والطاعة على المرء المسلم فيما أحب وكره، ما لم يؤمر بمعصية، فإذا أمر بمعصية فلا سمع ولا طاعة".
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den; şöyle buyurdu: "Müslüman bir kimsenin, günah emredilmediği müddetçe, sevdiği ve hoşlanmadığı şeylerde dinleyip itaat etmesi gerekir. Eğer günah emredilirse, artık dinlemek de yoktur, itaat etmek de."
وأخرجاه من حديث يحيى القطان .
Bu hadisi [Buhârî ve Müslim], Yahyâ el-Kattân'ın rivayetinden tahric etmişlerdir .
وعن عبادة بن الصامت قال: بايعنا رسول الله ﷺ على السمع والطاعة، في مَنْشَطنا ومكرهنا، وعسرنا ويسرنا، وأثَرَةٍ علينا، وألا ننازع الأمر أهله. قال: "إلا أن تروا كفرا بَوَاحا، عندكم فيه من الله برهان" أخرجاه .
Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e neşeli ve kederli anlarımızda, zorlukta ve kolaylıkta, başkaları bize tercih edildiğinde dahi dinleyip itaat etmek ve yönetim işinde ehil olanlarla çekişmemek üzere biat ettik. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Allah'tan elinizde apaçık bir delil bulunan apaçık bir küfür görmedikçe [çekişmeyin]" buyurdu. Bu hadisi [Buhârî ve Müslim] tahric etmişlerdir .
وفي الحديث الآخر، عن أنس: أن رسول الله ﷺ قال: "اسمعوا وأطيعوا وإن أمر عليكم عبد حبشي كأن رأسه زبيبة". رواه البخاري .
Diğer bir hadiste Enes'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Üzerinize başı kuru üzüm tanesi gibi Habeşli bir köle de yönetici tayin edilse, dinleyin ve itaat edin." Bunu Buhârî rivayet etmiştir .
وعن أبي هريرة قال: أوصاني خليلي أن أسمع وأطيع، وإن كان عبدا حبشيًا مُجَدَّع الأطراف. رواه مسلم .
Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Dostum [Peygamber], uzuvları kesilmiş Habeşli bir köle dahi olsa dinleyip itaat etmemi bana vasiyet etti. Bunu Müslim rivayet etmiştir .
وعن أم الحصين أنها سمعت رسول الله ﷺ يخطب في حجة الوداع يقول: "ولو استعمل عليكم عبد يقودكم بكتاب الله، اسمعوا له وأطيعوا" رواه مسلم وفي لفظ له: "عبدا حبشيًا مجدوعا".
Ümmü'l-Husayn'dan rivayet edildiğine göre o, Veda Haccı'nda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hutbe verirken şöyle buyururken işitmiştir: "Üzerinize sizi Allah'ın Kitabı ile sevk ve idare eden bir köle tayin edilse bile onu dinleyin ve ona itaat edin." Bunu Müslim rivayet etmiştir . Müslim'in diğer bir lafzında ise: "[Uzuvları] kesilmiş Habeşli bir köle" şeklindedir.
وقال ابن جرير: حدثني علي بن مسلم الطوسي، حدثنا ابن أبي فديك، حدثني عبد الله بن محمد بن عروة عن هشام بن عروة، عن أبي صالح السمان، عن أبي هريرة؛ أن النبي ﷺ قال: "سيليكم بعدي ولاة، فيليكم البر ببره، ويليكم الفاجر بفجوره، فاسمعوا لهم وأطيعوا في كل ما وافق الحق، وصلوا وراءهم، فإن أحسنوا فلكم ولهم وإن أساءوا فلكم وعليهم" .
İbn Cerîr dedi ki: Bana Ali b. Müslim et-Tûsî anlattı, bize İbn Ebî Füdeyk anlattı, bana Abdullah b. Muhammed b. Urve , Hişâm b. Urve'den, o Ebû Sâlih es-Semmân'dan, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Benden sonra başınıza birtakım yöneticiler geçecektir; iyisi iyiliğiyle, kötüsü de kötülüğüyle sizi yönetecektir. Hakka uygun olan her hususta onları dinleyin ve onlara itaat edin; arkalarında namaz kılın. Eğer iyilik yaparlarsa sevabı hem sizin hem onlarındır; kötülük yaparlarsa sevabı sizin, günahı onlaradır" .
وعن أبي هريرة، ﵁، أن رسول الله ﷺ قال: "كانت بنو إسرائيل تسوسهم الأنبياء، كلما هلك نبي خلفه نبي، وإنه لا نبي بعدي، وسيكون خلفاء فيكثرون". قالوا: يا رسول الله، فما تأمرنا؟ قال: "أوفوا ببيعة الأول فالأول، وأعطوهم حقهم، فإن الله سائلهم عما استرعاهم" أخرجاه .
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İsrailoğullarını peygamberler idare ederdi. Bir peygamber vefat ettiğinde peşinden başka bir peygamber gelirdi. Benden sonra ise peygamber yoktur; halifeler olacak ve sayıları çoğalacaktır." Dediler ki: "Ey Allah'ın Resulü! Bize ne emredersin?" Şöyle buyurdu: "İlk yapılan biate sırasıyla bağlı kalın ve onların hakkını verin; zira Allah, yönettikleri kimseler hakkında onları hesaba çekecektir." Bu hadisi [Buhârî ve Müslim] tahric etmişlerdir .
وعن ابن عباس، ﵄، قال: قال رسول الله ﷺ: "من رأى من أميره شيئًا فكرهه فليصبر؛ فإنه ليس أحد يفارق الجماعة شبرا فيموت إلا مات ميتة جاهلية". أخرجاه.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «مَنْ رَأَى مِنْ أَمِيرِهِ شَيْئًا فَكَرِهَهُ فَلْيَصْبِرْ؛ فَإِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ يُفَارِقُ الْجَمَاعَةَ شِبْرًا فَيَمُوتُ إِلَّا مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً» «Kim emîrinden (yöneticisinden) hoşlanmadığı bir şey görürse sabretsin; zira cemaatten bir karış ayrılıp da ölen kimse mutlaka cahiliye ölümüyle ölür.» Her ikisi de (Buhârî ve Müslim) rivayet etmiştir.
وعن ابن عمر أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "من خلع يدا من طاعة، لقي الله يوم القيامة لا حجة له، ومن مات وليس في عنقه بيعة مات ميتة جاهلية". رواه مسلم .
İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: "Kim itaatten elini çekerse, kıyamet gününde elinde hiçbir delili olmadan Allah'ın huzuruna çıkar. Kim de boynunda bir biat bulunmaksızın ölürse, cahiliye ölümüyle ölür." Bunu Müslim rivayet etmiştir .
وروى مسلم أيضا، عن عبد الرحمن بن عبد رب الكعبة قال: دخلت المسجد فإذا عبد الله بن عمرو بن العاص جالس في ظل الكعبة، والناس حوله مجتمعون عليه، فأتيتهم فجلست إليه فقال: كنا مع رسول الله ﷺ في سفر، فنزلنا منزلا فمنا من يصلح خباءه، ومنا من يَنْتَضل، ومنا من هو في جَشَره إذ نادى منادي رسول الله ﷺ: الصلاة جامعة. فاجتمعنا إلى رسول الله ﷺ فقال: "إنه لم يكن نبي قبلي إلا كان حقًا عليه أن يَدُل أمته على خير ما يعلمه لهم، وينذرهم شر ما يعلمه لهم، وإن أمتكم هذه جعل عافيتها في أولها، وسيصيب آخرها بلاء وأمور تُنْكرونها، وتجيء فتن يَرفُق بعضُها بعضا، وتجيء الفتنة فيقول المؤمن: هذه مهلكتي، ثم تنكشف وتجيء الفتنة فيقول المؤمن: هذه هذه، فمن أحب أن يزحزح عن النار ويدخل الجنة فلتأته منيته وهو يؤمن بالله واليوم الآخر، وليأت إلى الناس الذي يحب أن يؤتى إليه، ومن بايع إماما فأعطاه صَفْقَة يده وثمرة قلبه فليطعه إن استطاع، فإن جاء آخر ينازعه فاضربوا عُنُق الآخر". قال: فدنوت منه فقلت: أنشدك بالله آنت سمعت هذا من رسول الله ﷺ؟ فأهوى إلى أذنيه وقلبه بيديه وقال: سمعته أذناي ووعاه قلبي، فقلت له: هذا ابن عمك معاوية يأمرنا أن نأكل أموالنا بيننا بالباطل، ونقتل أنفسنا، والله تعالى يقول: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا} [النساء: ٢٩] قال: فسكت ساعة ثم قال: أطعه في طاعة الله، واعصه في معصية الله .
Müslim ayrıca Abdurrahman b. Abdi Rabbil-Kâ'be'den şöyle rivayet etmiştir: Mescide girdim, bir de baktım ki Abdullah b. Amr b. el-Âs Kâbe'nin gölgesinde oturuyor ve insanlar etrafında toplanmış. Yanlarına varıp onun yanına oturdum. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir seferdeydik. Bir yerde konakladık. Kimimiz çadırını düzeltiyor, kimimiz ok atışı talimi yapıyor, kimimiz de hayvanlarının otlatılmasıyla meşgul oluyordu . O esnada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münadisi: 'Namaz toplayıcıdır (namaza gelin)!' diye seslendi. Hemen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında toplandık. Şöyle buyurdu: 'Benden önceki her peygamberin, ümmeti için bildiği en hayırlı şeyi onlara göstermesi ve bildiği en şerli şeyden onları sakındırması üzerine bir görevdi. Şüphesiz sizin bu ümmetinizin afiyeti (esenliği) evvelinde kılınmıştır. Sonrakilere ise birtakım belalar ve yadırgayacağınız işler isabet edecektir . Öyle fitneler gelecektir ki bir kısmı diğerini hafifletecektir. Bir fitne gelir, mümin: İşte bu beni helak edecek der; sonra o açılıp gider. Başka bir fitne gelir, mümin: İşte bu, işte bu [helak edecek] der. Artık kim cehennem ateşinden uzaklaştırılıp cennete konulmayı isterse, ölüm kendisine Allah'a ve ahiret gününe inanır halde iken gelsin ve insanlara, kendisine yapılmasını istediği şekilde davransın. Kim bir imama (devlet başkanına) biat edip elinin sıkışmasını ve kalbinin samimiyetini ona verirse, gücü yettiğince ona itaat etsin. Eğer bir başkası çıkıp onunla iktidar kavgasına tutuşursa, o diğerinin boynunu vurun.' [Ravi] dedi ki: Ben ona yaklaştım ve: 'Allah aşkına söyle, bunu bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sen mi işittin?' dedim. İki eliyle kulaklarına ve kalbine işaret ederek: 'Kulaklarım onu işitti, kalbim de onu belledi' dedi. Ben de ona: 'İşte amcanın oğlu Muâviye bize mallarımızı aramızda batıl yollarla yememizi ve canlarımıza kıymamızı emrediyor. Halbuki Allah Teâlâ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا} [النساء: ٢٩] “Ey iman edenler! Karşılıklı rızaya dayanan ticaret olması hali müstesna, mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin ve kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz Allah size çok merhametlidir” buyuruyor' dedim. [Ravi] dedi ki: Bir müddet sustu, sonra: 'Allah'a itaat olan hususta ona itaat et, Allah'a isyan olan hususta ise ona isyan et' dedi .
والأحاديث في هذا كثيرة.
Bu husustaki hadisler pek çoktur.
وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن الحسين، حدثنا أحمد بن المفضل حدثنا أسباط، عن السدي: (أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ) قال: بعث رسول الله ﷺ سرية عليها خالد بن الوليد، وفيها عمار بن ياسر، فساروا قبل القوم الذين يريدون، فلما بلغوا قريبا منهم عَرَّسوا، وأتاهم ذو العُيَيْنَتَين فأخبرهم، فأصبحوا قد هربوا غير رجل. فأمر أهله فجمعوا متاعهم، ثم أقبل يمشي في ظلمة الليل، حتى أتى عسكر خالد، فسأل عن عمار بن ياسر، فأتاه فقال: يا أبا اليقظان، إني قد أسلمت وشهدت أن لا إله إلا الله، وأن محمدًا عبده ورسوله، وإن قومي لما سمعوا بكم هربوا، وإني بقيت، فهل إسلامي نافعي غدا، وإلا هربت؟ قال عمار: بل هو ينفعك، فأقم. فأقام، فلما أصبحوا أغار خالد فلم يجد أحدًا غير الرجل، فأخذه وأخذ ماله. فبلغ عمارا الخبر، فأتى خالدا فقال: خل عن الرجل، فإنه قد أسلم، وإنه في أمان مني. فقال خالد: وفيم أنت
İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, bize Esbât, es-Süddî'den { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de...” [ayeti hakkında] şöyle rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, başında Hâlid b. el-Velîd'in bulunduğu ve içinde Ammâr b. Yâsir'in de yer aldığı bir müfreze gönderdi. Hedefledikleri kavme doğru ilerlediler. Onların yakınına vardıklarında gecenin son vaktinde konakladılar. [Düşmana] bir casus gelip haber verdi; bunun üzerine bir adam dışında hepsi sabah erkenden kaçıp gitti. [O adam] ailesine emretti, eşyalarını topladılar. Sonra gecenin karanlığında yürüyerek Hâlid'in ordusuna geldi. Ammâr b. Yâsir'i sordu ve yanına varınca: "Ey Ebü'l-Yakzân! Ben Müslüman oldum; Allah'tan başka ilah olmadığına, Muhammed'in de O'nun kulu ve elçisi olduğuna şahitlik ettim. Kavmim sizin geldiğinizi duyunca kaçtı, ben ise kaldım. Yarın Müslüman olmam bana fayda verir mi, yoksa ben de kaçayım mı?" dedi. Ammâr: "Bilakis, o sana fayda verir, kal!" dedi. Bunun üzerine adam kaldı. Sabah olunca Hâlid baskın yaptı; o adamdan başka kimseyi bulamadı. Onu esir alıp malına el koydu. Bu haber Ammâr'a ulaşınca Hâlid'in yanına gelip: "Adamı serbest bırak! Çünkü o Müslüman oldu ve benim güvencem (emanım) altındadır" dedi. Hâlid ise: "Sen ne hakla...
تجير؟ فاستبا وارتفعا إلى النبي ﷺ، فأجاز أمان عمار، ونهاه أن يجير الثانية على أمير. فاستبا عند رسول الله ﷺ، فقال خالد: يا رسول الله، أتترك هذا العبد الأجدع يَسُبُّني، فقال رسول الله ﷺ: "يا خالد، لا تسب عمارًا، فإنه من يسب عمارا يسبه الله، ومن يبغضه يبغضه الله ومن يلعن عمارا يلعنه الله" فغضب عمار فقام، فتبعه خالد حتى أخذ بثوبه فاعتذر إليه، فرضي عنه، فأنزل الله ﷿ قوله: (أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ)
eman veriyorsun?" dedi. Karşılıklı atıştılar ve meseleyi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e götürdüler. Resûlullah Ammâr'ın emanını geçerli saydı, ancak bir daha komutanın üstüne eman vermesini yasakladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda da atıştılar. Hâlid: "Ey Allah'ın Resulü! Kulağı kesik şu kölenin bana sövmesine izin mi veriyorsun?" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Hâlid! Ammâr'a sövme; zira kim Ammâr'a söver/hakaret ederse Allah ona lanet eder (cezasını verir), kim ona buğzederse Allah da ona buğzeder, kim Ammâr'a lanet ederse Allah da ona lanet eder" buyurdu . Bunun üzerine Ammâr öfkelenip kalktı; Hâlid onun peşinden gitti, elbisesinden tutarak ondan özür diledi, o da ondan razı oldu. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ} “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de” kavlini indirdi.
وهكذا رواه ابن أبي حاتم، من طريق عن السدي، مرسلا. ورواه ابن مردويه من رواية الحكم بن ظهير، عن السدي، عن أبي صالح، عن ابن عباس، فذكره بنحوه والله أعلم.
İbn Ebî Hâtim de bu rivayeti es-Süddî yoluyla mürsel olarak böyle rivayet etmiştir. İbn Merdûye ise el-Hakem b. Zuhayr'in rivayetinden, es-Süddî'den, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan naklederek benzer şekilde zikretmiştir . En doğrusunu Allah bilir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ) يعني: أهل الفقه والدين. وكذا قال مجاهد، وعطاء، والحسن البصري، وأبو العالية: (وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ) يعني: العلماء. والظاهر -والله أعلم-أن الآية في جميع أولي الأمر من الأمراء والعلماء، كما تقدم. وقد قال تعالى: {لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ} [المائدة: ٦٣] وقال تعالى: {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} [النحل: ٤٣] وفي الحديث الصحيح المتفق عليه، عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "من أطاعني فقد أطاع الله، ومن عصاني فقد عصا الله، ومن أطاع أميري فقد أطاعني، ومن عصا أميري فقد عصاني" .
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: {وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ} “ve sizden olan emir sahiplerine de” ifadesi hakkında; fıkıh ve din ehli, dediğini nakletmiştir. Mücâhid, Atâ, Hasan-ı Basrî ve Ebü'l-Âliye de: {وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ} “ve sizden olan emir sahiplerine de” ifadesinin 'âlimler' anlamına geldiğini söylemişlerdir. Zahir olan ise -en doğrusunu Allah bilir- ayetin, daha önce geçtiği gibi hem yöneticiler (emirler) hem de âlimlerden oluşan bütün emir sahipleri hakkında olduğudur. Nitekim Allah Teâlâ: {لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ} [المائدة: ٦٣] “Rabbanîlerin ve din bilginlerinin onları günah olan sözlerinden ve haram yemekten menetmeleri gerekmez miydi?” buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} [النحل: ٤٣] “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline (ilim ehline) sorun” buyurmuştur. Sahih ve müttefekun aleyh olan hadiste Ebû Hüreyre'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Kim bana itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur; kim bana isyan ederse Allah'a isyan etmiş olur. Kim benim [tayin ettiğim] emire itaat ederse bana itaat etmiş olur; kim benim emetime isyan ederse bana isyan etmiş olur" .
فهذه أوامر بطاعة العلماء والأمراء، ولهذا قال تعالى: (أَطِيعُوا اللَّهَ) أي: اتبعوا كتابه (وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ) أي: خذوا بسنته (وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ) أي: فيما أمروكم به من طاعة الله لا في معصية الله، فإنه لا طاعة لمخلوق في معصية الله، كما تقدم في الحديث الصحيح: "إنما الطاعة في المعروف". وقال الإمام أحمد:
Bunlar âlimlere ve yöneticilere itaat etmeyi bildiren emirlerdir. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {أَطِيعُوا اللَّهَ} “Allah'a itaat edin” yani O'nun Kitabı'na uyun; {وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ} “Peygamber'e itaat edin” yani sünnetine sarılın; {وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ} “ve sizden olan emir sahiplerine de” yani Allah'a isyan hususunda değil, size Allah'a itaat dairesinde emrettikleri şeylerde [onlara uyun] buyurmuştur. Zira Allah'a isyan olan bir hususta mahlûka itaat yoktur; nitekim sahih hadiste daha önce geçtiği üzere: "İtaat ancak meşru olan (iyilik) hususundadır" buyrulmuştur. İmam Ahmed dedi ki:
حدثنا عبد الرحمن، حدثنا همام، حدثنا قتادة، عن أبي مرابة، عن عمران بن حصين، عن النبي ﷺ قال: "لا طاعة في معصية الله" .
Bize Abdurrahman anlattı, bize Hemmâm anlattı, bize Katâde, Ebû Merâbe'den, o İmrân b. Husayn'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı; şöyle buyurmuştur: "Allah'a isyan olan hususta [hiç kimseye] itaat yoktur" .
وقوله: (فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ) قال مجاهد وغير واحد من السلف: أي: إلى كتاب الله وسنة رسوله.
O'nun: {فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ} “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz, onu Allah'a ve Peygamber'e götürün” buyruğu hakkında Mücâhid ve selef-i sâlihînden pek çok kimse: "Yani Allah'ın Kitabı'na ve Resulünün sünnetine [götürün]" demiştir.
وهذا أمر من الله، ﷿، بأن كل شيء تنازع الناس فيه من أصول الدين وفروعه أن يرد التنازع في ذلك إلى الكتاب والسنة، كما قال تعالى: {وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ} [الشورى: ١٠] فما حكم به كتاب الله وسنة رسوله وشهدا له بالصحة فهو الحق، وماذا بعد الحق إلا الضلال، ولهذا قال تعالى: (إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) أي: ردوا الخصومات والجهالات
Bu, Allah Azze ve Celle'den; dinin gerek temel esaslarında (usûlü'd-dîn) gerek fer'î meselelerinde insanların ihtilafa düştüğü her konuda bu anlaşmazlığın Kitap ve Sünnet'e götürülmesi yönünde bir emirdir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ} “Hakkında ihtilafa düştüğünüz herhangi bir şeyin hükmü Allah'a aittir” [Şûrâ, 10]. Allah'ın Kitabı ve Resulünün sünneti neye hükmetmiş ve doğruluğuna şahitlik etmişse hak işte odur. Haktan sonra ise sapıklıktan başka ne vardır! İşte bundan dolayı Teâlâ: {إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ} “Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsanız” buyurmuştur. Yani: Anlaşmazlıkları ve bilgisizlikleri...
إلى كتاب الله وسنة رسوله، فتحاكموا إليهما فيما شجر بينكم (إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ)
Allah'ın Kitabı'na ve Resulünün sünnetine götürün ve aranızda çıkan anlaşmazlıklarda bu ikisinin hakemliğine başvurun {إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ} “Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsanız” buyurmuştur.
فدل على أن من لم يتحاكم في مجال النزاع إلى الكتاب والسنة ولا يرجع إليهما في ذلك، فليس مؤمنا بالله ولا باليوم الآخر.
Bu da göstermektedir ki, ihtilaf anında Kitap ve Sünnet'in hakemliğine başvurmayan ve bu hususta bu ikisine dönmeyen kimse, Allah'a ve ahiret gününe iman etmiş değildir.
وقوله: (ذَلِكَ خَيْرٌ) أي: التحاكم إلى كتاب الله وسنة رسوله. والرجوع في فصل النزاع إليهما خير (وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا) أي: وأحسن عاقبة ومآلا كما قاله السدي وغير واحد. وقال مجاهد: وأحسن جزاء. وهو قريب.
O'nun: {ذَلِكَ خَيْرٌ} “Bu, daha hayırlıdır” buyruğu; yani Allah'ın Kitabı'na ve Resulünün sünnetine başvurmak ve anlaşmazlıkların çözümünde bu ikisine dönmek daha hayırlıdır. {وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا} “ve sonuç bakımından daha güzeldir” yani es-Süddî ve pek çok kimsenin dediği gibi akıbet ve netice bakımından daha güzeldir. Mücâhid: "Karşılık ve mükafat bakımından daha güzeldir" demiştir ki bu da yakın bir anlamdır.
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالا بَعِيدًا (٦٠) وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا (٦١) فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا (٦٢) أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلا بَلِيغًا (٦٣)}.
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالا بَعِيدًا (٦٠) وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا (٦١) فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا (٦٢) أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلا بَلِيغًا (٦٣)} “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde tağutun huzurunda muhakeme olunmak istiyorlar. Şeytan da onları derin bir sapıklıkla büsbütün saptırmak ister. Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün. Kendi elleriyle işledikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde, sonra sana gelip: 'Biz sadece iyilik etmek ve arayı bulmaktan başka bir şey istemedik' diye Allah'a yemin ettikleri zaman durumları nasıl olur? Onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir. Artık onlara aldırma, kendilerine öğüt ver ve onlara içlerine işleyecek tesirli söz söyle!”
هذا إنكار من الله، ﷿، على من يدعي الإيمان بما أنزل الله على رسوله وعلى الأنبياء الأقدمين، وهو مع ذلك يريد التحاكم في فصل الخصومات إلى غير كتاب الله وسنة رسوله، كما ذكر في سبب نزول هذه الآية: أنها في رجل من الأنصار ورجل من اليهود تخاصما، فجعل اليهودي يقول: بيني وبينك محمد. وذاك يقول: بيني وبينك كعب بن الأشرف. وقيل: في جماعة من المنافقين، ممن أظهروا الإسلام، أرادوا أن يتحاكموا إلى حكام الجاهلية. وقيل غير ذلك، والآية أعم من ذلك كله، فإنها ذامة لمن عدل عن الكتاب والسنة، وتحاكموا إلى ما سواهما من الباطل، وهو المراد بالطاغوت هاهنا؛ ولهذا قال: (يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ [وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالا بَعِيدًا * وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنزلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا]) .
Bu, Allah'ın Resulüne ve önceki peygamberlere indirdiği şeylere inandığını iddia ettiği halde, anlaşmazlıkların çözümünde Allah'ın Kitabı ve Resulünün sünneti dışındakilerin hakemliğine başvurmak isteyen kimselere karşı Azîz ve Celîl olan Allah'ın bir kınamasıdır. Nitekim bu ayetin iniş sebebi hakkında şöyle zikredilmiştir: Ayet, aralarında dava olan Ensâr'dan bir adam ile Yahudi bir adam hakkında inmiştir. Yahudi: 'Seninle benim aramda Muhammed hakem olsun' derken, diğeri: 'Seninle benim aramda Kâ'b b. el-Eşref hakem olsun' diyordu. Bir diğer rivayete göre ise, Müslüman görünüp de Câhiliye hakimlerinin hakemliğine başvurmak isteyen bir grup münafık hakkında inmiştir. Başka şeyler de söylenmiştir. Ayet ise bütün bunlardan daha geneldir; zira ayet, Kitap ve Sünnet'ten yüz çevirip bu ikisi dışındaki batıl yolların hakemliğine başvuran herkesi yermektedir. Burada tâğuttan kastedilen de budur. Bundan dolayı Allah şöyle buyurmuştur: {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ [وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالا بَعِيدًا * وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنزلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا]} “[Kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde] tağutun huzurunda muhakeme olunmak istiyorlar. Şeytan da onları derin bir sapıklıkla büsbütün saptırmak ister. Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün.” .
وقوله: (يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا) أي: يعرضون عنك إعراضا كالمستكبرين عن ذلك، كما قال تعالى عن المشركين: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا} [لقمان: ٢١] هؤلاء وهؤلاء بخلاف المؤمنين، الذين قال الله فيهم: {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا [وَأَطَعْنَا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ]} [النور: ٥١].
O'nun: {يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا} “senden büsbütün yüz çevirdiklerini [görürsün]” buyruğu; yani buna karşı kibirlenen kimseler gibi senden yüz çevirdikçe çevirirler. Nitekim Allah Teâlâ müşrikler hakkında şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا} [لقمان: ٢١] “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiği zaman: 'Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız' derler.” Bunların her ikisi de, Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu müminlerin aksinedir: {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا [وَأَطَعْنَا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ]} [النور: ٥١] “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resulüne çağrıldıkları zaman müminlerin sözü ancak: 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir. İşte asıl kurtuluşa erenler onlardır.”
{فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا (٦٢)}
{فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا (٦٢)} “Kendi elleriyle işledikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde, sonra sana gelip: 'Biz sadece iyilik etmek ve arayı bulmaktan başka bir şey istemedik' diye Allah'a yemin ettikleri zaman durumları nasıl olur?”
ثم قال تعالى في ذم المنافقين: (فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ) أي: فكيف بهم إذا ساقتهم المقادير إليك في مصائب تطرقهم بسبب ذنوبهم واحتاجوا إليك في ذلك،
Sonra Allah Teâlâ münafıkları yermek sadedinde şöyle buyurdu: {فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “Kendi elleriyle işledikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde durumları nasıl olur?” Yani günahları sebebiyle başlarına gelen musibetler içerisinde kader onları sana sevk ettiğinde ve bu hususta sana muhtaç kaldıklarında [halleri nice olur]?
(ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا) أي: يعتذرون إليك ويحلفون: ما أردنا بذهابنا إلى غيرك، وتحاكمنا إلى عداك إلا الإحسان والتوفيق، أي: المداراة والمصانعة، لا اعتقادا منا صحة تلك الحكومة، كما أخبرنا تعالى عنهم في قوله: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى [أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ] فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ} [المائدة: ٥٢].
{ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا} “sonra sana gelip: 'Biz sadece iyilik etmek ve arayı bulmaktan başka bir şey istemedik' diye Allah'a yemin ettikleri zaman” yani sana mazeret beyan edip şöyle yemin ederler: 'Biz senden başkasına gitmekle ve senden gayrısının hakemliğine başvurmakla yalnızca iyilik yapmayı ve arayı bulmayı, yani o hükmün doğruluğuna inandığımız için değil sırf durumu idare etmeyi ve uzlaşmayı kastettik.' Nitekim Allah Teâlâ onlar hakkında şöyle haber vermiştir: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى [أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ] فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ} [المائدة: ٥٢] “Kalplerinde hastalık bulunanların: 'Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün. Umulur ki Allah bir fetih veya katından bir emir getirir de içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar.”
وقد قال الطبراني: حدثنا أبو زيد أحمد بن يزيد الحَوْطِيّ، حدثنا أبو اليمان، حدثنا صفوان بن عمر، عن عكرمة، عن ابن عباس. قال: كان أبو بَرْزَة الأسلمي كاهنا يقضي بين اليهود فيما يتنافرون فيه فتنافر إليه ناس من المسلمين فأنزل الله ﷿: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ [يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ]} إلى قوله: (إِنْ أَرَدْنَا إِلا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا)
Taberânî dedi ki: Bize Ebû Zeyd Ahmed b. Yezîd el-Hawtî anlattı, bize Ebü'l-Yemân anlattı, bize Safvân b. Amr, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Ebû Berze el-Eslemî, Yahudilerin aralarındaki davalarda hakemlik yapan bir kâhindi. Müslümanlardan birtakım kimseler de dava için ona başvurdular. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ [يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ]} “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? [Tağutun huzurunda muhakeme olunmak istiyorlar...]” ayetinden {إِنْ أَرَدْنَا إِلا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا} “Biz sadece iyilik etmek ve arayı bulmaktan başka bir şey istemedik” kavline kadar olan kısmı indirdi.
ثم قال تعالى: (أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ) [أي] هذا الضرب من الناس هم المنافقون، والله يعلم ما في قلوبهم وسيجزيهم على ذلك، فإنه لا تخفى عليه خافية، فاكتف به يا محمد فيهم، فإن الله عالم بظواهرهم وبواطنهم؛ ولهذا قال له: (فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ) أي: لا تعنفهم على ما في قلوبهم (وَعِظْهُمْ) أي: وانههم على ما في قلوبهم من النفاق وسرائر الشر (وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلا بَلِيغًا) أي: وانصحهم فيما بينك وبينهم بكلام بليغ رادع لهم.
Sonra Allah Teâlâ: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ} “Onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir” [yani] bu tür insanlar münafıklardır. Allah onların kalplerindekini bilmektedir ve onları bununla cezalandıracaktır; zira O'na hiçbir şey gizli kalmaz. Ey Muhammed! Onlar hakkında Allah sana yeter; çünkü Allah onların açıklarını da gizlilerini de bilmektedir. Bundan dolayı ona: {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Artık onlara aldırma” yani kalplerindekinden ötürü onları azarlama; {وَعِظْهُمْ} “kendilerine öğüt ver” yani kalplerindeki nifaktan ve gizli kötülüklerden onları sakındır ; {وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلا بَلِيغًا} “ve onlara içlerine işleyecek tesirli söz söyle!” yani kendileriyle baş başa kaldığında onlara tesirli ve caydırıcı bir sözle nasihat et buyurmuştur.
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا (٦٤) فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا (٦٥)}
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا (٦٤) فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا (٦٥)} “Biz hiçbir peygamberi Allah'ın izniyle kendisine itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik. Eğer onlar kendilerine zulmettikleri vakit sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Peygamber de onlar için af dileseydi, elbette Allah'ı tevbeleri kabul eden ve merhametli olarak bulurlardı. Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp, sonra da verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymadan tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar.”
يقول تعالى: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلا لِيُطَاعَ) أي: فرضت طاعته على من أرسله إليهم وقوله: (بِإِذْنِ اللَّهِ) قال مجاهد: أي لا يطيع أحد إلا بإذني. يعني: لا يطيعهم إلا من وفقته لذلك، كقوله: {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ} [آل عمران: ١٥٢] أي: عن أمره وقدره ومشيئته، وتسليطه إياكم عليهم.
Allah Teâlâ: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلا لِيُطَاعَ} “Biz hiçbir peygamberi [...] kendisine itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik” yani peygamber olarak gönderildiği kimselere ona itaat etmek farz kılınmıştır. O'nun: {بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izniyle” buyruğu hakkında Mücâhid: "Yani Benim iznim olmadan hiç kimse itaat edemez" demiştir. Yani: Ancak Benim kendisini muvaffak kıldığım kimse onlara itaat eder. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ} [آل عمران: ١٥٢] “Andolsun ki O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğinizde Allah size olan vaadini yerine getirmişti” buyruğu da böyledir; yani O'nun emri, takdiri, dilemesi ve sizi onlara galip kılmasıyla bu gerçekleşmiştir.
وقوله: (وَلَوْ أَنْهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا) يرشد تعالى العصاة والمذنبين إذا وقع منهم الخطأ والعصيان أن يأتوا إلى الرسول ﷺ فيستغفروا الله عنده، ويسألوه أن يستغفر لهم، فإنهم إذا فعلوا ذلك تاب الله عليهم ورحمهم وغفر لهم، ولهذا قال: (لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا)
O'nun: {وَلَوْ أَنْهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا} “Eğer onlar kendilerine zulmettikleri vakit sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Peygamber de onlar için af dileseydi, elbette Allah'ı tevbeleri kabul eden ve merhametli olarak bulurlardı” buyruğuyla Allah Teâlâ, günahkarları ve asileri bir hata ve isyan işlediklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip onun huzurunda Allah'tan mağfiret dilemeye ve Peygamber'den de kendileri için af dilemesini istemeye yönlendirmektedir. Şayet onlar bunu yaparlarsa, Allah tevbelerini kabul eder, onlara merhamet eder ve onları bağışlar. Bundan dolayı: {لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا} “elbette Allah'ı tevbeleri kabul eden ve merhametli olarak bulurlardı” buyurmuştur.
وقد ذكر جماعة منهم: الشيخ أبو نصر بن الصباغ في كتابه "الشامل" الحكاية المشهورة عن
Aralarında Şeyh Ebû Nasr b. es-Sabbâğ'ın da bulunduğu bir topluluk, *eş-Şâmil* adlı eserinde şu kimseden rivayet edilen meşhur hikâyeyi zikretmiştir:
العُتْبي، قال: كنت جالسا عند قبر النبي ﷺ، فجاء أعرابي فقال: السلام عليك يا رسول الله، سمعت الله يقول: (وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا) وقد جئتك مستغفرا لذنبي مستشفعا بك إلى ربي ثم أنشأ يقول:
el-Utbî'den rivayetle o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabrinin yanında oturuyordum. Bir bedevi geldi ve: "Selam sana ey Allah'ın Resulü! Allah'ın: {وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا} “Eğer onlar kendilerine zulmettikleri vakit sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Peygamber de onlar için af dileseydi, elbette Allah'ı tevbeleri kabul eden ve merhametli olarak bulurlardı” buyurduğunu işittim. Ben de günahıma mağfiret dileyerek ve Rabbim katında seni şefaatçi kılarak sana geldim" dedi. Sonra şu şiiri okumaya başladı:
يا خيرَ من دُفنَت بالقاع أعظُمُه … فطاب منْ طيبهنّ القاعُ والأكَمُ
Ey şu düzlükte kemikleri defnedilenlerin en hayırlısı! / O kemiklerin güzelliğinden düzlükler ve tepeler mis gibi koktu!
نَفْسي الفداءُ لقبرٍ أنت ساكنُه … فيه العفافُ وفيه الجودُ والكرمُ
Canım feda olsun senin sakin olduğun o kabre / İffet de oradadır, cömertlik ve kerem de orada!
ثم انصرف الأعرابي فغلبتني عيني، فرأيت النبي ﷺ في النوم فقال: يا عُتْبى، الحقْ الأعرابيّ فبشره أن الله قد غفر له.
Sonra bedevî dönüp gitti; derken gözlerim ağırlaştı [uyuyakaldım]. Rüyamda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i gördüm. Bana: «Ey Utbî! Bedevîye yetiş ve Allah'ın onu bağışladığını ona müjdele!» buyurdu.
وقوله: (فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ) يقسم تعالى بنفسه الكريمة المقدسة: أنه لا يؤمن أحد حتى يُحَكم الرسول ﷺ في جميع الأمور، فما حكم به فهو الحق الذي يجب الانقياد له باطنا وظاهرا؛ ولهذا قال: (ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا) أي: إذا حكموك يطيعونك في بواطنهم فلا يجدون في أنفسهم حرجا مما حكمت به، وينقادون له في الظاهر والباطن فيسلمون لذلك تسليما كليا من غير ممانعة ولا مدافعة ولا منازعة، كما ورد في الحديث: "والذي نفسي بيده لا يؤمن أحدكم حتى يكون هواه تبعا لما جئت به".
O'nun: {فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılmadıkça iman etmiş olmazlar” buyruğunda Allah Teâlâ yüce ve mukaddes Zatına yemin etmektedir ki; her meselede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hakem kılmadıkça hiç kimse iman etmiş olmaz. Onun verdiği hüküm, hem bâtınen hem de zâhiren boyun eğilmesi gereken haktır. Bundan dolayı: {ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} “sonra da verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymadan tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça [iman etmiş olmazlar]” yani seni hakem kıldıklarında iç dünyalarında sana itaat ederler, verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir darlık ve sıkıntı duymazlar; zâhiren ve bâtınen ona boyun eğer, hiçbir itiraz, direnç ve çekişme göstermeksizin buna tam bir teslimiyetle teslim olurlar. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: "Nefsim elinde olan Allah'a yemin ederim ki, hiçbiriniz arzusu benim getirdiğime tabi olmadıkça iman etmiş olmaz."
وقال البخاري: حدثنا علي بن عبد الله حدثنا محمد بن جعفر، أخبرنا مَعْمَر، عن الزهري، عن عُرْوَة قال: خاصم الزبير رجلا في شُرَيج من الحَرَّة، فقال النبي ﷺ: "اسق يا زُبير ثم أرْسل الماء إلى جارك" فقال الأنصاري: يا رسول الله، أنْ كان ابن عمتك؟ فَتَلَوَّن وجه رسول الله ﷺ ثم قال: "اسق يا زبير، ثم احبس الماء حتى يرجع إلى الجدْر، ثم أرسل الماء إلى جارك" واستوعى النبي ﷺ للزبير حَقّه في صريح الحكم، حين أحفظه الأنصاري، وكان أشار عليهما بأمر لهما فيه سعة. قال الزبير: فما أحسب هذه الآية إلا نزلت في ذلك: (فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ) الآية.
Buhârî dedi ki: Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Ma'mer haber verdi; ez-Zührî'den, o Urve'den anlattı; dedi ki: Zübeyr, Harre mevkiindeki bir su kanalı hususunda bir adamla davalaştı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Zübeyr! [Bahçeni] sula, sonra suyu komşuna sal" buyurdu. Bunun üzerine Ensârî olan zat: "Ey Allah'ın Resulü! Halanın oğlu olduğu için mi böyle hükmettin?" dedi . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün rengi değişti, sonra şöyle buyurdu: "Ey Zübeyr! [Bahçeni] sula, sonra su duvar diplerine kadar ulaşıncaya (toprağı doyuruncaya) dek suyu tut, sonra komşuna sal." Ensârî zat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öfkelendirince, Peygamber açık hükmüyle Zübeyr'in hakkını tastamam aldı. Oysa daha önce her ikisi için de kolaylık olan bir çözüm önermişti. Zübeyr dedi ki: Şu {فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılmadıkça iman etmiş olmazlar...” ayetinin ancak bu hususta indiğini zannederim.
وهكذا رواه البخاري هاهنا أعني في كتاب: "التفسير" من صحيحه من حديث معمر: وفي كتاب: "الشرب" من حديث ابن جُرَيْج ومعمر أيضا، وفي كتاب: "الصلح" من حديث شعيب بن أبي حمزة، ثلاثتهم عن الزهري عن عروة، فذكره وصورته صورة الإرسال، وهو متصل في المعنى.
Buhârî bu hadisi burada, yani Sahih'inin "Tefsir" kitabında Ma'mer'in hadisinden; "Şürb (Sulama)" kitabında İbn Cüreyc ve yine Ma'mer'in hadisinden; "Sulh" kitabında da Şuayb b. Ebî Hamza'nın hadisinden -ki her üçü de ez-Zührî'den, o da Urve'den nakletmiştir- bu şekilde zikretmiştir . Hadisin zahiri mürsel gibi görünse de mana bakımından müttasıldır.
وقد رواه الإمام أحمد من هذا الوجه فصرح بالإرسال فقال: حدثنا أبو اليمان، أخبرنا شعيب، عن الزهري، أخبرني عروة بن الزبير: أن الزبير كان يحدث: أنه كان يخاصم رجلا من الأنصار قد شهد بدرا إلى النبي ﷺ في شراج الحرة، كانا يسقيان بها كلاهما، فقال النبي ﷺ للزبير: "اسق ثم أرسل إلى جارك" فغضب الأنصاري وقال: يا رسول الله، أن كان ابن عمتك؟ فتلوّن وجه رسول
İmam Ahmed de bu hadisi bu tarikten rivayet etmiş ve irsâli açıkça belirterek şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize Şuayb haber verdi; ez-Zührî'den, bana Urve b. ez-Zübeyr haber verdi: Zübeyr şöyle anlatıyordu: Kendisi, her ikisinin de oradan sulama yaptığı Harre su arkları hususunda, Bedir Savaşı'na katılmış Ensârî bir adamla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaşmıştı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zübeyr'e: «[Önce sen] sula, sonra [suyu] komşuna sal» buyurdu. Bunun üzerine Ensârî olan zat öfkelendi ve: "Ey Allah'ın Resulü! Halanın oğlu [olduğu için mi böyle hükmettin]?" dedi. Bunun üzerine Resûl
الله ﷺ ثم قال: "اسق يا زبير ثم احبس الماء حتى يرجع إلى الجَدْر" فاستوعى النبي ﷺ للزبير حقه وكان النبي ﷺ قبل ذلك أشار على الزبير برأي أراد فيه سعة له وللأنصاري، فلما أحفظ الأنصاري رسول الله ﷺ استوعى النبي ﷺ للزبير حقه في صريح الحكم، قال عروة: فقال الزبير: والله ما أحسب هذه الآية نزلت إلا في ذلك: (فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا)
sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün rengi değişti, sonra: "Ey Zübeyr! [Bahçeni] sula, sonra su duvar diplerine ulaşıncaya kadar suyu tut" buyurdu. Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zübeyr'in hakkını tastamam aldı. Oysa bundan önce Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Zübeyr'e hem kendisi hem de Ensârî için kolaylık sağlayacak bir görüşle işaret etmişti. Ensârî zat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öfkelendirince , Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem açık hükümle Zübeyr'in hakkını tastamam aldı. Urve dedi ki: Zübeyr: 'Vallahi şu: {فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp, sonra da verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymadan tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar” ayetinin ancak bu hususta indiğini zannederim' dedi.
هكذا رواه الإمام أحمد وهو منقطع بين عروة وبين أبيه الزبير؛ فإنه لم يسمع منه، والذي يقطع به أنه سمعه من أخيه عبد الله، فإن أبا محمد عبد الرحمن بن أبي حاتم رواه كذلك في تفسيره فقال:
İmam Ahmed bu hadisi bu şekilde rivayet etmiştir . Hadis, Urve ile babası Zübeyr arasında munkatıdır; zira Urve babasından bizzat işitmemiştir. Kesin olarak bilinen husus şudur ki, Urve bu hadisi kardeşi Abdullah'tan işitmiştir; nitekim Ebû Muhammed Abdurrahman b. Ebî Hâtim tefsirinde bunu bu şekilde rivayet etmiş ve şöyle demiştir:
حدثنا يونس بن عبد الأعلى، أخبرنا ابن وهب، حدثنا الليث ويونس، عن ابن شهاب، أن عروة بن الزبير حدثه أن عبد الله بن الزبير حدثه عن الزبير بن العوام: أنه خاصم رجلا من الأنصار قد شهد بدرا مع رسول الله ﷺ إلى رسول الله ﷺ في شراج في الحَرة، كانا يسقيان به كلاهما النخل، فقال الأنصاري: سَرِّح الماء يَمُر. فأبى عليه الزبير، فقال رسول الله ﷺ: "اسق يا زبير ثم أرسل إلى جارك" فغضب الأنصاري وقال: يا رسول الله، أن كان ابن عَمَّتك ؟ فتلوَّن وجه رسول الله ﷺ ثم قال: "اسق يا زبير ثم احبس الماء حتى يرجع إلى الجَدْر" واستوعى رسولُ الله ﷺ للزبير حَقّه وكان رسول الله ﷺ قبل ذلك أشار على الزبير برأي أراد فيه السعة له وللأنصاري، فلما أحفظ الأنصاري رسولَ الله ﷺ استوعى للزبير حقه في صريح الحكم فقال الزبير: ما أحسب هذه الآية إلا في ذلك: (فَلا وَرَبِّكَ لا يَؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا)
Bize Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bize Leys ve Yûnus, İbn Şihâb'dan anlattılar; Urve b. ez-Zübeyr ona Abdullah b. ez-Zübeyr'in Zübeyr b. el-Avvâm'dan şöyle anlattığını nakletmiştir: Kendisi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir'e katılmış Ensâr'dan bir adamla Harre'deki su kanalları hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştı. Her ikisi de hurmalıklarını oradan suluyorlardı. Ensârî: "Suyu sal, aksın gitsin" dedi. Zübeyr ise buna yanaşmadı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Zübeyr! [Bahçeni] sula, sonra [suyu] komşuna sal" buyurdu. Ensârî öfkelendi ve: "Ey Allah'ın Resulü! Halanın oğlu olduğu için mi böyle yaptın?" dedi . Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün rengi değişti, sonra: "Ey Zübeyr! [Bahçeni] sula, sonra su duvar diplerine ulaşıncaya kadar suyu tut" buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem böylece Zübeyr'in hakkını tastamam aldı. Oysa bundan önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Zübeyr'e hem kendisi hem de Ensârî için kolaylık sağlayacak bir görüşle işaret etmişti. Ensârî zat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öfkelendirince , Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem açık hükümle Zübeyr'in hakkını tastamam aldı. Zübeyr dedi ki: Şu: (فَلا وَرَبِّكَ لا يَؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا) ayetinin ancak bu hususta indiğini zannederim.