وهكذا رواه النسائي من حديث ابن وهب، به ورواه أحمد والجماعة كلهم من حديث الليث، به وجعله أصحاب الأطراف في مسند عبد الله بن الزبير، وكذا ساقه الإمام أحمد في مسند عبد الله بن الزبير، والله أعلم. والعجب كل العجب من الحاكم أبي عبد الله النيسابوري، فإنه روى هذا الحديث من طريق ابن أخي ابن شهاب، عن عمه، عن عروة، عن عبد الله بن الزبير، عن الزبير فذكره، ثم قال: صحيح الإسناد ولم يخرجاه. فإني لا أعلم أحدا قام بهذا الإسناد عن الزهري يذكر عبد الله بن الزبير، غير ابن أخيه، وهو عنه ضعيف.
Nesâî de bu hadisi İbn Vehb'den bu rivayet zinciriyle böylece nakletmiştir . Ahmed ve muhaddisler cemaatinin tamamı da bunu Leys'in rivayetiyle aynı şekilde rivayet etmişlerdir . Etrâf kitaplarının müellifleri bu hadisi Abdullah b. ez-Zübeyr'in müsnedinde zikretmişlerdir; nitekim İmam Ahmed de bu hadisi Abdullah b. ez-Zübeyr'in müsnedinde sevk etmiştir, en doğrusunu Allah bilir. Hâkim Ebû Abdillâh en-Nîsâbûrî'ye ise gerçekten şaşılır; zira o bu hadisi İbn Şihâb'ın kardeşinin oğlu tarikiyle, amcasından, o Urve'den, o Abdullah b. ez-Zübeyr'den, o da Zübeyr'den şeklinde rivayet edip zikretmiş, sonra da: "İsnadı sahihtir fakat [Buhârî ve Müslim] tahric etmemiştir" demiştir. Zira ben ez-Zührî'den bu isnadı nakledip de Abdullah b. ez-Zübeyr'i zikreden, kardeşinin oğlundan başka birini bilmiyorum; o da ez-Zührî'den rivayetinde zayıftır .
وقال الحافظ أبو بكر بن مَرْدُوَيه: حدثنا محمد بن علي أبو دُحَيم، حدثنا أحمد بن حازم، حدثنا الفضل بن دُكَين، حدثنا ابن عُيَيْنة، عن عمرو بن دينار، عن سلمة -رجل من آل أبي سلمة-قال:
Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Alî Ebû Duheym anlattı, bize Ahmed b. Hâzim anlattı, bize el-Fadl b. Dükeyn anlattı, bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o da Seleme'den -Ebû Seleme ailesinden bir adam- şöyle dediğini anlattı:
خاصم الزبير رجلا إلى النبي ﷺ فقضى للزبير، فقال الرجل: إنما قضى له لأنه ابن عمته. فنزلت: (فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ) الآية .
Zübeyr bir adamla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştı. Peygamber Zübeyr'in lehine hükmetti. Bunun üzerine adam: "Onun lehine hükmetti, çünkü o halasının oğludur" dedi. Bunun üzerine: (فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ) ayeti indi.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عمرو بن عثمان، حدثنا أبو حيوة، حدثنا سعيد بن عبد العزيز، عن الزُّهري، عن سعيد بن المسيب في قوله: (فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ [حَتَّى يُحَكِّمُوكَ]) [الآية] قال: نزلت في الزبير بن العوام، وحاطب بن أبي بلتعة. اختصما في ماء، فقضى النبي ﷺ أن يسقي الأعلى ثم الأسفل. هذا مرسل ولكن فيه فائدة تسمية الأنصاري .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Amr b. Osmân anlattı, bize Ebû Hayve anlattı, bize Saîd b. Abdilazîz, ez-Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den (فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ [حَتَّى يُحَكِّمُوكَ]) [الآية] kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu ayet Zübeyr b. el-Avvâm ile Hâtıb b. Ebî Beltea hakkında indi. Bir su hususunda davalaşmışlardı da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem önce yukarıdaki [bahçe sahibinin], sonra aşağıdaki [bahçe sahibinin] sulamasına hükmetti. Bu rivayet mürseldir, ancak Ensârî zatın ismini belirtmesi bakımından bir fayda içermektedir .
ذكر سبب آخر غريب جدا:
Oldukça garip bir başka iniş sebebinin zikri:
قال ابن أبي حاتم: حدثنا يونس بن عبد الأعلى قراءة، أخبرنا ابن وهب، أخبرني عبد الله بن لَهِيعة، عن أبي الأسود قال: اختصم رجلان إلى رسول الله ﷺ فقضى بينهما، فقال الذي قضى عليه: ردنا إلى عمر بن الخطاب فقال رسول الله ﷺ: "انطلقا إليه" فلما أتيا إليه قال الرجل: يا ابن الخطاب، قضى لي رسول الله ﷺ على هذا، فقال: ردنا إلى عمر. فردنا إليك. فقال: أكذاك؟ فقال: نعم فقال عمر: مَكَانَكُمَا حتى أخرج إليكما فأقضي بينكما. فخرج إليهما مشتملا على سيفه، فضرب الذي قال رُدَّنا إلى عمر فقتله، وأدبر الآخر فارا إلى رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله قتل عُمَر والله صاحبي، ولولا أني أعجزتُه لقتلني، فقال رسول الله ﷺ: "ما كنت أظن أن يجترئ عُمَر على قتل مؤمن" فأنزل الله: (فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ) الآية، فهدر دم ذلك الرجل، وبرئ عمر من قتله، فكره الله أن يسن ذلك بعد، فقال: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا} [النساء: ٦٦].
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Yûnus b. Abdila'lâ kıraat yoluyla anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana Abdullah b. Lehîa, Ebü'l-Esved'den haber verdi; o şöyle dedi: İki adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştı. Resûlullah aralarında hüküm verdi. Aleyhine hüküm verilen kimse: "Bizi Ömer b. el-Hattâb'a götür" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ona gidin " buyurdu. Ömer'in yanına vardıklarında adam: "Ey Hattâb'ın oğlu! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunun lehine, benim aleyhime hüküm verdi; bu da: 'Bizi Ömer'e götür' dedi, biz de sana geldik" dedi. Ömer: "Öyle mi oldu?" diye sordu. Adam: "Evet" dedi. Ömer: "Yanınıza çıkıp aranızda hüküm verinceye kadar yerinizde bekleyin" dedi. Sonra kılıcını kuşanmış halde yanlarına çıktı ve "Bizi Ömer'e götür" diyen adama vurup onu öldürdü. Diğeri ise arkasını dönüp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kaçtı ve: "Ey Allah'ın Resulü! Vallahi Ömer arkadaşımı öldürdü, eğer ben kaçıp kurtulmasaydım beni de öldürecekti" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ömer'in bir mümini öldürmeye cüret edeceğini hiç sanmazdım" buyurdu. Bunun üzerine Allah: (فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ) ayetini indirdi; böylece o adamın kanı heder oldu ve Ömer onu öldürmekten dolayı sorumlu tutulmadı. Allah Teâlâ bunun daha sonra bir sünnet (uygulama) haline getirilmesini hoş görmeyip şöyle buyurdu: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا} [en-Nisâ: 66] “Eğer biz onlara: 'Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın' diye farz kılmış olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, bu onlar için elbette daha hayırlı ve [imanlarını] daha da pekiştirici olurdu”.
وكذا رواه ابن مَرْدُويه من طريق ابن لَهِيعة، عن أبي الأسود به.
İbn Merdûye de bunu İbn Lehîa tarikiyle, Ebü'l-Esved'den bu şekilde rivayet etmiştir.
وهو أثر غريب، وهو مرسل، وابن لهيعة ضعيف والله أعلم.
Bu garip bir rivayettir, mürseldir; İbn Lehîa da zayıftır , en doğrusunu Allah bilir.
طريق أخرى: قال الحافظ أبو إسحاق إبراهيم بن عبد الرحمن بن إبراهيم بن دُحَيْم في تفسيره: حدثنا شُعَيب بن شعيب حدثنا أبو المغيرة، حدثنا عتبة بن ضَمْرَة، حدثني أبي: أن رجلين اختصما إلى النبي ﷺ فقضى للمحق على المبطل، فقال المقضيّ عليه: لا أرضى. فقال صاحبه: فما تريد؟ قال: أن نذهب إلى أبي بكر الصديق، فذهبا إليه، فقال الذي قُضي له: قد اختصمنا إلى النبي ﷺ فقضى لي فقال أبو بكر: فأنتما على ما قضى به النبي ﷺ فأبى صاحبه أن يرضى، قال: نأتي
Başka bir tarik: Hâfız Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdirrahmân b. İbrâhîm b. Düheym tefsirinde şöyle dedi: Bize Şuayb b. Şuayb anlattı, bize Ebü'l-Mugîre anlattı, bize Utbe b. Damre anlattı, bana babam anlattı: İki adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştı. O da haklı olanın lehine, haksız olanın aleyhine hükmetti. Aleyhine hüküm verilen kimse: "Razı olmam" dedi. Davadaşı: "O halde ne istiyorsun?" diye sordu. [Adam]: "Ebû Bekr es-Sıddîk'a gidelim" dedi. Bunun üzerine ona gittiler. Lehine hüküm verilen kimse: "Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştık; o benim lehime hükmetti" dedi. Ebû Bekr: "Siz ikiniz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in verdiği hüküm üzeresiniz" dedi. Fakat arkadaşı razı olmaya yanaşmadı ve: "Gidelim...
عمر بن الخطاب، فأتياه، فقال المقضي له: قد اختصمنا إلى النبي ﷺ، فقضى لي عليه، فأبى أن يرضى، [ثم أتينا أبا بكر، فقال: أنتما على ما قضى به رسول الله ﷺ، فأبى أن يرضى] فسأله عمر، فقال: كذلك، فدخل عمر منزله وخرج والسيف في يده قدْ سَلَّه، فضرب به رأس الذي أبى أن يرضى، فقتله، فأنزل الله: (فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ) [إلى آخر] الآية .
Ömer b. el-Hattâb'a" dedi. Ömer'e geldiler. Lehine hüküm verilen kimse: "Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştık; o benim lehime, bunun aleyhine hükmetti. Fakat bu razı olmaya yanaşmadı. [Sonra Ebû Bekr'e gittik, o: 'Siz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in verdiği hüküm üzeresiniz' dedi; yine razı olmaya yanaşmadı] " dedi. Ömer adama sordu, adam: "Öyledir" dedi. Bunun üzerine Ömer evine girdi ve elinde kınından çekilmiş kılıçla çıktı. Razı olmaya yanaşmayan adamın başına vurup onu öldürdü. Bunun üzerine Allah: (فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ) [إلى آخر] ayetini indirdi.
{وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا (٦٦) وَإِذًا لآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا (٦٧) وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٦٨) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا (٦٩) ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا (٧٠)}
{وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا (٦٦) وَإِذًا لآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا (٦٧) وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٦٨) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا (٦٩) ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا (٧٠)} “Eğer biz onlara: 'Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın' diye farz kılmış olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, bu onlar için elbette daha hayırlı ve [imanlarını] daha da pekiştirici olurdu. (66) O takdirde kendilerine katımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik. (67) Ve onları elbette dosdoğru bir yola iletirdik. (68) Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştırlar! (69) Bu lütuf Allah'tandır. [Her şeyi] hakkıyla bilen olarak Allah yeter. (70)”
يخبر تعالى عن أكثر الناس أنهم لو أمروا بما هم مرتكبونه من المناهي لما فعلوه؛ لأن طباعهم الرديئة مجبولة على مخالفة الأمر، وهذا من علمه ﵎-بما لم يكن أو كان فكيف كان يكون؛ ولهذا قال تعالى: (وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلا قَلِيلٌ مِنْهُمْ)
Allah Teâlâ insanların çoğunluğunun, şayet işledikleri yasaklarla emrolunsalardı dahi bunu yapmayacaklarını haber vermektedir; zira onların bozuk tabiatları emre muhalefet etmek üzere yaratılmıştır. Bu, O'nun azze ve celle-olmamış veya olmuş şeylerin nasıl olacağını bilmesindendir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلا قَلِيلٌ مِنْهُمْ)
قال ابن جرير: حدثني المثنى، حدثني إسحاق، حدثنا أبو زهير عن إسماعيل، عن أبي إسحاق السبيعي، قال: لما نزلت: (وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهْ إلا قَلِيلٌ [مِنْهُمْ] ) الآية، قال رجل: لو أمرنا لفعلنا، والحمد لله الذي عافانا. فبلغ ذلك النبي ﷺ فقال: "إن من أمتي لرجالا الإيمان أثبت في قلوبهم من الجبال الرواسي" .
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana el-Müsennâ anlattı, bana İshâk anlattı, bize Ebû Züheyr , İsmâil'den, o Ebû İshâk es-Sebîî'den şöyle dediğini anlattı: (وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهْ إلا قَلِيلٌ [مِنْهُمْ] ) ayeti inince bir adam: "Bize emredilseydi kesinlikle yapardık; bizi bundan muaf tutan Allah'a hamdolsun" dedi. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca: "Ümmetimden öyle kimseler vardır ki, iman onların kalplerinde sabit dağlardan daha sağlamdır" buyurdu.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا جعفر بن منير، حدثنا روح، حدثنا هشام، عن الحسن قال: لما نزلت هذه الآية: (وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ) الآية. قال أناس من أصحاب النبي ﷺ: لو فعل ربنا لفعلنا، فبلغ النبي ﷺ فقال: "لَلإيمان أثبت في قلوب أهله من الجبال الرواسي".
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ca'fer b. Münîr anlattı, bize Ravh anlattı, bize Hişâm, Hasan'dan anlattı; o şöyle dedi: Şu: (وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ) ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimseler: "Rabbimiz emretseydi kesinlikle yapardık" dediler. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca: "İman, sahiplerinin kalbinde sabit dağlardan daha sağlamdır" buyurdu.
وقال السدي: افتخر ثابت بن قيس بن شَمَّاس ورجل من اليهود، فقال اليهودي: والله لقد كتب الله علينا القتل فقتلنا أنفسنا. فقال ثابت: والله لو كتب علينا: (أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ) لقتلنا. فأنزل الله هذه الآية. رواه ابن أبي حاتم.
es-Süddî şöyle demiştir: Sâbit b. Kays b. Şemmâs ile Yahudilerden bir adam karşılıklı övündüler. Yahudi: "Vallahi Allah bize nefislerimizi öldürmeyi farz kıldı da biz kendimizi öldürdük" dedi. Sâbit ise: "Vallahi bize: (أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ) diye farz kılınsaydı biz de öldürürdük" dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمود بن غَيْلان، حدثنا بشر بن السَّرِي، حدثنا مصعب
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Mahmûd b. Gaylân anlattı, bize Bişr b. es-Serî anlattı, bize Mus'ab
بن ثابت، عن عمه عامر بن عبد الله بن الزبير، قال: لما نزلت [(وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ) قال أبو بكر: يا رسول الله، والله لو أمرتني أن أقتل نفسي لفعلت، قال: "صدقت يا أبا بكر".
b. Sâbit, amcası Âmir b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den anlattı; o şöyle dedi: [(وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ) ayeti indiğinde Ebû Bekr: 'Ey Allah'ın Resulü! Vallahi bana kendimi öldürmemi emretseydin kesinlikle yapardım' dedi. Peygamber: 'Doğru söyledin ey Ebû Bekr' buyurdu.
حدثنا أبي، حدثنا محمد بن أبي عمر العَدَنيّ قال: سئل سفيان عن قوله] (وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلا قَلِيلٌ مِنْهُمْ) قال: قال رسول الله ﷺ: "لو نزلت لكان ابن أم عبد منهم".
Bize babam anlattı, bize Muhammed b. Ebî Ömer el-Adenî anlattı; dedi ki: Süfyân'a] (وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلا قَلِيلٌ مِنْهُمْ) ayeti hakkında soruldu; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Eğer inseydi, İbn Ümmi Abd o az kişiden biri olurdu" buyurdu.
وحدثنا أبي، حدثنا أبو اليمان، حدثنا إسماعيل بن عياش، عن صفوان بن عمرو، عن شُرَيْح بن عُبَيْد قال: لما تلا رسول الله ﷺ هذه الآية: (وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلا قَلِيلٌ مِنْهُمْ] ) الآية، أشار رسول الله ﷺ بيده إلى عبد الله بن رَواحة، فقال: "لو أن الله كتب ذلك لكان هذا من أولئك القليل" يعني: ابن رواحة.
Bize babam anlattı, bize Ebü'l-Yemân anlattı, bize İsmâil b. Ayyâş, Safvân b. Amr'dan, o Şüreyh b. Ubeyd'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu: (وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلا قَلِيلٌ مِنْهُمْ] ) ayetini okuyunca eliyle Abdullah b. Revâha'ya işaret etti ve: "Şayet Allah bunu farz kılsaydı, bu zat o az kişiden olurdu" yani İbn Revâha'yı kastetti.
ولهذا قال تعالى: (وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ) أي: ولو أنهم فعلوا ما يؤمرون به، وتركوا ما ينهون عنه (لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ) أي: من مخالفة الأمر وارتكاب النهي (وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا) قال السدي: أي: وأشد تصديقا.
İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ) yani kendilerine emredileni yapsalar ve menedildikleri şeyleri terk etselerdi (لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ) yani emre muhalefet edip yasağı işlemekten [daha hayırlı olurdu] (وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا) es-Süddî: "Yani [iman bakımından] daha çok tasdik edici olurdu" demiştir.
(وَإِذًا لآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا) أي: من عندنا، (أَجْرًا عَظِيمًا) يعني: الجنة. (وَلَهَدَيناهُمْ صِرَاطًا مُّسْتَقِيمًا) أي في الدنيا والآخرة.
(وَإِذًا لآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا) yani katımızdan (أَجْرًا عَظِيمًا) yani cenneti verirdik. (وَلَهَدَيناهُمْ صِرَاطًا مُّسْتَقِيمًا) yani dünyada ve ahirette [dosdoğru yola iletirdik].
ثم قال تعالى: (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا) أي: من عمل بما أمره الله ورسوله، وترك ما نهاه الله عنه ورسوله، فإن الله ﷿ يسكنه دار كرامته، ويجعله مرافقًا للأنبياء ثم لمن بعدهم في الرتبة، وهم الصديقون، ثم الشهداء، ثم عموم المؤمنين وهم الصالحون الذين صلحت سرائرهم وعلانيتهم.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا) Yani kim Allah'ın ve Resulünün emrettiğini yapar, Allah'ın ve Resulünün yasakladığını terk ederse, şüphesiz Allah azze ve celle onu ikram yurduna yerleştirir ve onu peygamberlerin, sonra mertebece onların ardından gelen sıddîkların, sonra şehitlerin, sonra da gizlileri ve açık halleri düzgün olan genel müminler yani salihlerin yoldaşı kılar.
ثم أثنى عليهم تعالى فقال: (وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا)
Sonra Allah Teâlâ onları överek: (وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا) buyurmuştur.
وقال البخاري: حدثنا محمد بن عبد الله بن حَوْشَب، حدثنا إبراهيم بن سعد، عن أبيه، عن عُرْوَة، عن عائشة قالت: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ما من نبي يَمْرَضُ إلا خُيِّر بين الدنيا والآخرة" وكان في شكواه التي قبض فيه، فأخذته بُحَّة شديدة فسمعته يقول: (مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ) فعلمت أنه خُيِّر.
Buhârî şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Havşeb anlattı, bize İbrâhîm b. Sa'd, babasından, o Urve'den, o Âişe'den anlattı; Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Hiçbir peygamber yoktur ki hastalandığında dünya ile ahiret arasında muhayyer bırakılmasın." Vefat ettiği hastalığı sırasında şiddetli bir ses kısıklığına tutuldu ve onun şöyle dediğini işittim: (مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ). Böylece anladım ki o muhayyer bırakılmıştı.
وكذا رواه مسلم من حديث شعبة، عن سعد بن إبراهيم به .
Müslim de bunu Şu'be'nin hadisinden, Sa'd b. İbrâhîm rivayetiyle böylece nakletmiştir .
وهذا معنى قوله ﷺ في الحديث الآخر: "اللهم في الرفيق الأعلى" ثلاثا ثم قضى، عليه أفضل الصلاة والتسليم .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer hadisteki şu sözünün anlamı da budur: "Allah'ım! Refîk-i A'lâ'da (yüce dostlar meclisinde)" sözünü üç defa söyledi, sonra vefat etti; en üstün salât ve selâm onun üzerine olsun .
ذكر سبب نزول هذه الآية الكريمة:
Bu yüce ayetin iniş sebebinin zikri:
قال ابن جرير: حدثنا ابن حميد، حدثنا يعقوب القُمي، عن جعفر بن أبي المغيرة، عن سعيد بن جُبير قال: جاء رجل من الأنصار إلى النبي ﷺ وهو محزون، فقال له النبي ﷺ: "يا فلان، ما لي
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Ya‘kûb el-Kummî, Ca‘fer b. Ebi’l-Muğîre’den, o da Sa‘îd b. Cübeyr’den nakletti; o şöyle dedi: Ensârdan bir adam, üzüntülü bir hâlde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e geldi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: «Ey falan, ne oluyor da ben...
أراك محزونًا؟ " قال: يا نبي الله شيء فكرت فيه؟ قال: "ما هو؟ " قال: نحن نغدو عليك ونروح، ننظر إلى وجهك ونجالسك، وغدا ترفع مع النبيين فلا نصل إليك. فلم يرد النبي ﷺ عليه شيئا، فأتاه جبريل بهذه الآية: (وَمَنْ يُطِعِ اللهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَم اللهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ [وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا] ) فبعث النبي ﷺ فبشره.
seni üzgün görüyorum?" diye sordu. Adam: "Ey Allah'ın Peygamberi! Düşündüğüm bir şey var" dedi. Peygamber: "Nedir o?" buyurdu. Adam: "Biz sabah akşam sana gelip gidiyor, yüzüne bakıyor ve seninle oturuyoruz. Yarın sen peygamberlerle birlikte yükseltileceksin ve biz sana ulaşamayacağız" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona bir şey cevap vermedi; derken Cibrîl şu ayetle geldi: (وَمَنْ يُطِعِ اللهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَم اللهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ [وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا] ). Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [adama haber] gönderip onu müjdeledi.
قد روي هذا الأثر مرسلا عن مسروق، وعكرمة، وعامر الشَّعْبي، وقتادة، وعن الربيع بن أنس، وهو من أحسنها سندًا.
Bu rivayet Mesrûk, İkrime, Âmir eş-Şa'bî, Katâde ve Rebî' b. Enes'ten mürsel olarak rivayet edilmiştir ve isnad bakımından rivayetlerin en güzellerindendir .
قال ابن جرير: حدثنا المثنى، حدثنا ابن أبي جعفر، عن أبيه، عن الربيع، قوله: (وَمَنْ يُطِعِ اللهَ وَالرَّسُولَ [فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَم اللهُ عَلَيْهِمْ مِنَ] ) الآية، قال: إن أصحاب النبي ﷺ قالوا: قد علمنا أن النبي ﷺ له فضل على من آمن به في درجات الجنة ممن اتبعه وصدقه، وكيف لهم إذا اجتمعوا في الجنة أن يرى بعضهم بعضا؟ فأنزل الله في ذلك -يعني هذه الآية-فقال: يعني رسول الله ﷺ: "إن الأعْلَيْنَ ينحدرون إلى من هو أسفل منهم، فيجتمعون في رياضها، فيذكرون ما أنعم الله عليهم ويثنون عليه، وينزل لهم أهل الدرجات فيسعون عليهم بما يشتهُون وما يدعون به، فهم في روضة يحبرون ويتنعمون فيه" .
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize el-Müsennâ anlattı, bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o Rebî'den (وَمَنْ يُطِعِ اللهَ وَالرَّسُولَ [فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَم اللهُ عَلَيْهِمْ مِنَ] ) ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı dediler ki: "Biz bildik ki cennet derecelerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, kendisine iman edip tâbi olan ve onu tasdik eden kimselere karşı bir üstünlüğü vardır. Peki cennette bir araya geldiklerinde birbirlerini nasıl görebilecekler?" Bunun üzerine Allah bu hususta -yani bu ayeti- indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurdu: "En yüksek derecedekiler, kendilerinden aşağıda olanların yanına inerler, bahçelerinde toplanırlar, Allah'ın kendilerine verdiği nimetleri anıp O'na övgüde bulunurlar. Derece sahipleri de onların yanına iner, canlarının çektiği ve istedikleri şeylerle onlara ikramda bulunurlar; böylece onlar bir bahçede sevinç ve nimet içinde ağırlanırlar " .
وقد روي مرفوعا من وجه آخر، فقال أبو بكر بن مردويه: حدثنا عبد الرحيم بن محمد بن مسلم، حدثنا إسماعيل بن أحمد بن أسيد، حدثنا عبد الله بن عمران، حدثنا فضيل بن عياض، عن منصور، عن إبراهيم، عن الأسود، عن عائشة قالت: جاء رجل إلى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله: إنك لأحب إلي من نفسي وأحب إلي من أهلي، وأحب إلي من ولدي، وإني لأكون في البيت فأذكرك فما أصبر حتى آتيك فأنظر إليك، وإذا ذكرت موتي وموتك عرفت أنك إذا دخلت الجنة رفعت مع النبيين، وإن دخلت الجنة خشيت ألا أراك. فلم يرد عليه النبي ﷺ حتى نزلت عليه: (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا)
Bu hadis başka bir yoldan merfû olarak da rivayet edilmiştir. Ebû Bekr b. Merdûye şöyle demiştir: Bize Abdurrahîm b. Muhammed b. Müslim anlattı, bize İsmâil b. Ahmed b. Üseyd anlattı, bize Abdullah b. İmrân anlattı, bize Fudayl b. İyâz, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den, o el-Esved'den, o Âişe'den anlattı; Âişe dedi ki: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resulü! Şüphesiz sen bana nefsimden daha sevgilisin, ailemden daha sevgilisin ve çocuğumdan daha sevgilisin. Evde iken seni hatırlıyorum da sana gelip yüzüne bakmadıkça sabredemiyorum. Benim ölümümü ve senin ölümünü hatırladığımda biliyorum ki, sen cennete girdiğinde peygamberlerle birlikte yükseltileceksin; ben ise cennete girsem dahi seni görememekten korkuyorum" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine: (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا) ayeti ininceye kadar ona cevap vermedi.
وهكذا رواه الحافظ أبو عبد الله المقدسي في كتابه: "صفة الجنة"، من طريق الطبراني، عن أحمد بن عمرو بن مسلم الخلال، عن عبد الله بن عمران العابدي، به. ثم قال: لا أرى بإسناده بأسا والله أعلم.
Hâfız Ebû Abdillâh el-Makdisî de Sıfatü’l-Cenne adlı eserinde bunu Taberânî yoluyla Ahmed b. Amr b. Müslim el-Hallâl’den, o Abdullah b. İmrân el-Âbidî’den aynı isnadla rivayet etmiştir. Sonra şöyle demiştir: "İsnadında bir beis görmüyorum." En doğrusunu Allah bilir.
وقال ابن مردويه أيضًا: حدثنا سليمان بن أحمد، حدثنا العباس بن الفضل الأسفاطي، حدثنا أبو بكر بن ثابت بن عباس المصري حدثنا خالد بن عبد الله، عن عطاء بن السائب، عن عامر الشعبي، عن ابن عباس، أن رجلا أتى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله، إني لأحبك حتى إني لأذكرك في المنزل فيشق ذلك علي وأحب أن أكون معك في الدرجة. فلم يرد عليه رسول الله ﷺ شيئا، فأنزل الله ﷿ [(وَمَنْ يُطِعِ اللهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَم اللهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وِالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا) ] .
İbn Merdûye ayrıca şöyle demiştir: Bize Süleymân b. Ahmed anlattı, bize el-Abbâs b. el-Fadl el-Esfâtî anlattı, bize Ebû Bekr b. Sâbit b. Abbâs el-Mısrî anlattı, bize Hâlid b. Abdillâh, Atâ b. es-Sâib'den, o Âmir eş-Şa'bî'den, o İbn Abbâs'tan anlattı ki: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resulü! Şüphesiz ben seni öyle seviyorum ki, evdeyken seni hatırlıyorum da bu bana pek ağır geliyor ve seninle aynı derecede olmayı arzuluyorum." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona bir şey cevap vermedi; derken Allah azze ve celle [(وَمَنْ يُطِعِ اللهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَم اللهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وِالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا) ] ayetini indirdi.
وقد رواه ابن جرير، عن ابن حُمَيْد، عن جرير، عن عطاء، عن الشعبي، مرسلا. وثبت في صحيح مسلم من حديث هقل بن زياد، عن الأوزاعي، عن يحيى بن أبي كثير عن أبي سلمة بن عبد الرحمن، عن ربيعة بن كعب الأسلمي أنه قال: كنت أبيت عند النبي ﷺ فأتيته بوضوئه وحاجته، فقال لي: "سَلْ". فقلت: يا رسول الله، أسألك مرافقتك في الجنة. فقال: " أوغَيْرَ ذلك؟ " قلت: هو ذاك. قال: "فَأَعِنِّي على نفسك بكثرة السجود" .
İbn Cerîr bunu İbn Humeyd'den, o Cerîr'den, o Atâ'dan, o eş-Şa'bî'den mürsel olarak rivayet etmiştir. Sahîh-i Müslim'de Hıkl b. Ziyâd'ın Evzâî'den, onun Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, onun Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, onun da Rebîa b. Ka'b el-Eslemî'den rivayet ettiği hadisle sabittir ki; Rebîa şöyle demiştir: Geceyi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında geçirirdim. Ona abdest suyunu ve ihtiyacı olan şeyleri getirirdim. Bana: "İste" buyurdu. Ben de: "Ey Allah'ın Resulü! Cennette seninle beraber olmayı isterim" dedim. Peygamber: "Yahut bundan başka bir şey?" buyurdu. Ben: "İsteğim ancak budur" dedim. Peygamber: "O halde çokça secde ederek kendin için bana yardımcı ol" buyurdu.
وقال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن إسحاق، أخبرنا ابن لهيعة، عن عبيد الله بن أبي جعفر، عن عيسى بن طلحة، عن عمرو بن مُرَّةَ الجُهَنِيّ قال: جاء رجل إلى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله شهدت أن لا إله إلا الله وأنك رسول الله وصليت الخمس وأديت زكاة مالي وصمت شهر رمضان. فقال رسول الله ﷺ: "من مات على هذا كان مع النبيين والصديقين والشهداء يوم القيامة هكذا -ونصب أصبعيه-ما لم يعق والديه" تفرد به أحمد .
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. İshâk anlattı, bize İbn Lehîa, Ubeydullâh b. Ebî Ca'fer'den, o Îsâ b. Talha'dan, o Amr b. Mürre el-Cühenî'den anlattı; Amr dedi ki: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resulü! Allah'tan başka ilah olmadığına ve senin Allah'ın elçisi olduğuna şehadet ettim, beş vakit namazı kıldım, malımın zekâtını verdim ve Ramazan orucunu tuttum" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Anne babasına isyan etmediği müddetçe, bu hal üzere ölen kimse kıyamet gününde peygamberler, sıddîklar ve şehitlerle beraber şöylece -iki parmağını dikti- olacaktır" buyurdu. Bu hadisi rivayet etmekte Ahmed tek kalmıştır .
قال الإمام أحمد أيضا: حدثنا أبو سعيد مولى أبي هاشم، حدثنا ابن لهيعة، عن زَبَّان بن فائد، عن سهل بن معاذ بن أنس، عن أبيه، أن رسول الله ﷺ قال: "من قرأ ألف آية في سبيل الله كتب يوم القيامة مع النبيين والصديقين والشهداء والصالحين، وحسن أولئك رفيقا، إن شاء الله" .
İmam Ahmed ayrıca şöyle demiştir: Bize Ebû Hâşim'in azatlısı Ebû Saîd anlattı, bize İbn Lehîa, Zebbân b. Fâid'den, o Sehl b. Muâz b. Enes'ten, o babasından anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim Allah yolunda bin ayet okursa, kıyamet gününde peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraber yazılır; onlar ne güzel arkadaştırlar, inşallah" .
وروى الترمذي من طريق سفيان الثوري، عن أبي حمزة، عن الحسن البصري، عن أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ: "التاجر الصدوق الأمين مع النبيين والصديقين والشهداء".
Tirmizî, Süfyân es-Sevrî tarikiyle, Ebû Hamza'dan, o Hasan-ı Basrî'den, o Ebû Saîd'den rivayet etmiştir; Ebû Saîd dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Dürüst ve güvenilir tüccar, peygamberler, sıddîklar ve şehitlerle beraberdir."
ثم قال: هذا حديث حسن لا نعرفه إلا من هذا الوجه، وأبو حمزة اسمه عبد الله بن جابر شيخ بصري .
Sonra Tirmizî: "Bu hasen bir hadistir, onu sadece bu vecihten bilmekteyiz. Ebû Hamza'nın adı Abdullah b. Câbir olup Basralı bir şeyhtir" demiştir.
وأعظم من هذا كله بشارة ما ثبت في الصحاح والمسانيد وغيرهما، من طرق متواترة عن جماعة من الصحابة: أن رسول الله ﷺ سئل عن الرجل يحب القوم ولما يلحق بهم؟ فقال: "المرء مع من
Bütün bunlardan daha büyük bir müjde ise, Sahîh'lerde, Müsned'lerde ve bunların dışındaki [kaynaklarda] bir grup sahâbîden mütevâtir yollarla sabit olan şu rivayettir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, bir topluluğu seven fakat henüz onlara yetişemeyen kişi[nin durumu] soruldu. Bunun üzerine o şöyle buyurdu: «Kişi...
أحب" قال أنس: فما فرح المسلمون فرحهم بهذا الحديث .
sevdiği ile beraberdir" buyurdu. Enes dedi ki: Müslümanlar bu hadise sevindikleri kadar hiçbir şeye sevinmediler .
وفي رواية عن أنس أنه قال: إني أحب رسول الله ﷺ، وأحب أبا بكر وعمر، ﵄ وأرجو أن الله يبعثني الله معهم وإن لم أعمل كعملهم .
Enes'ten gelen bir rivayette o şöyle demiştir: Şüphesiz ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i seviyorum, Ebû Bekr ve Ömer'i de -radıyallâhu anhümâ- seviyorum . Onların ameli gibi amel edemesem de Allah'ın beni onlarla beraber dirilteceğini umuyorum .
وقال الإمام مالك بن أنس، عن صفوان بن سليم، عن عطاء بن يسار، عن أبي سعيد الخدري أن رسول الله ﷺ قال: "إن أهل الجنة ليتراءون أهل الغرف من فوقهم، كما تتراءون الكوكب الدري الغابر من الأفق من المشرق أو المغرب لِتَفَاضُلِ ما بينهم". قالوا: يا رسول الله، تلك منازل الأنبياء لا يبلغها غيرهم؟ قال: "بلى، والذي نفسي بيده، رجال آمنوا بالله وصدقوا المرسلين".
İmam Mâlik b. Enes, Safvân b. Süleym'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennet ehli, aralarındaki mertebe farkından dolayı, tıpkı sizin gökyüzünün doğu veya batı ufkunda batmakta olan parlak ve ışık saçan yıldızı gördüğünüz gibi, kendilerinden üstteki köşklerin ehlini görürler." Sahâbîler: "Ey Allah'ın Resulü! Bunlar peygamberlerin makamları mıdır ki başkaları oraya ulaşamaz?" dediler. Resûlullah: "Evet, canım kudret elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, onlar Allah'a inanmış ve peygamberleri tasdik etmiş adamlardır" buyurdu.
أخرجاه في الصحيحين من حديث مالك ولفظه لمسلم.
Bunu Sahîhayn'da Mâlik'in hadisinden tahric etmişlerdir ; hadisin lafzı Müslim'e aittir.
وقال الإمام أحمد بن حنبل: حدثنا فزارة، أخبرني فُلَيْح، عن هلال -يعني ابن علي-عن عطاء، عن أبي هريرة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "إن أهل الجنة ليتراءون في الجنة كما تراءون -أو تَرون-الكوكب الدري الغارب في الأفق والطالع في تفاضل الدرجات". قالوا: يا رسول الله، أولئك النبيون؟ قال: "بلى، والذي نفسي بيده، وأقوام آمنوا بالله وصدقوا المرسلين".
İmam Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: Bize Fezâre anlattı, bana Füleyh, Hilâl'den -yani İbn Alî'den-, o Atâ'dan, o Ebû Hüreyre'den haber verdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennet ehli, derecelerin üstünlüğünden dolayı, sizin ufukta batmakta olan veya doğmakta olan parlak ve ışık saçan yıldızı gördüğünüz gibi birbirlerini görürler." Sahâbîler: "Ey Allah'ın Resulü! Onlar peygamberler midir?" dediler. Resûlullah: "Evet, canım kudret elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, [onlar] Allah'a iman etmiş ve peygamberleri tasdik etmiş birtakım topluluklardır" buyurdu.
قال الحافظ الضياء المقدسي: هذا الحديث على شرط البخاري والله أعلم.
Hâfız Ziyâ el-Makdisî: "Bu hadis Buhârî'nin şartına uygundur " demiştir; en doğrusunu Allah bilir.
وقال الحافظ أبو القاسم الطبراني في معجمه الكبير: حدثنا علي بن عبد العزيز، حدثنا محمد بن عمار الموصلي، حدثنا عُفَيْف بن سالم، عن أيوب بن عُتْبة عن عطاء، عن ابن عمر قال: أتى رجل من الحبشة إلى رسول الله ﷺ يسأله، فقال له رسول الله ﷺ: "سَلْ واسْتَفْهِمْ". فقال: يا رسول الله، فُضِّلتُم علينا بالصور والألوان والنبوة، أفرأيت إن آمنتُ بما آمنتَ به، وعملتُ مثلَ ما عملتَ به، إني لكائن معك في الجنة؟ قال رسول الله ﷺ: "نعم، والذي نفسي بيده إنه ليضيء بياض الأسود في الجنة من مسيرة ألف عام" قال: ثم قال رسول الله ﷺ: "من قال: لا إله إلا الله، كان له بها عهد عند الله، ومن قال: سبحان الله وبحمده، كتب له بها مائة ألف حسنة وأربعة وعشرون ألف حسنة" فقال رجل: كيف نهلك بعدها يا رسول الله؟ فقال رسول الله ﷺ: "إن الرجل ليأتي يوم القيامة بالعمل لو وضع على جبل لأثقله، فتقوم النعمة من نعم الله فتكاد أن تستنفد ذلك كله إلا أن يتطاول الله برحمته" ونزلت هذه الآيات {هَلْ أَتَى عَلَى الإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا} إلى قوله: {نَعِيمًا وَمُلْكًا كَبِيرًا} [الإنسان: ١ - ٢٠] فقال الحبشي: وإن عيني لتريان ما ترى عيناك في الجنة؟ فقال النبي ﷺ: "نعم". فاستبكى حتى فاضت نفسه، قال ابن عمر: لقد
Hâfız Ebü'l-Kāsım et-Taberânî el-Mu‘cemü’l-Kebîr'inde şöyle demiştir: Bize Ali b. Abdilazîz anlattı, bize Muhammed b. Ammâr el-Mavsılî anlattı, bize Ufeyf b. Sâlim, Eyyûb b. Utbe’den, o Atâ’dan, o İbn Ömer’den [naklen] anlattı; o şöyle dedi: Habeşistanlı bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e soru sormak üzere geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Sor ve anlamak istediğini sor» buyurdu. Adam: “Ey Allah'ın Resulü! Suretler, ten renkleri ve peygamberlik hususunda bize üstün kılındınız. Ne dersin; şayet ben de senin iman ettiğin şeylere iman eder ve senin yaptığın gibi amel edersem, cennette seninle birlikte olur muyum?” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Evet, canım elinde olan [Allah]’a yemin ederim ki, cennette siyahın beyazlığı bin yıllık mesafeden parıldar» buyurdu. [Râvi] dedi ki: Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim 'Lâ ilâhe illallâh' (Allah'tan başka ilah yoktur) derse, Allah katında onun için bir ahit olur. Kim de 'Sübhânallâhi ve bihamdihî' (Allah'ı noksanlıklardan tenzih eder ve O'na hamdederim) derse, onun için yüz yirmi dört bin sevap yazılır.» [Bunun üzerine] bir adam: “Bundan sonra biz nasıl helak oluruz ey Allah'ın Resulü?” deyince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kişi kıyamet günü öyle bir amelle gelir ki, bir dağın üzerine konsa onu ezer geçer. Ancak Allah'ın nimetlerinden bir nimet gelir ve neredeyse bunların tamamını tüketir; meğerki Allah rahmetiyle lütufta bulunsun.» Bunun üzerine şu ayetler indi: { هَلْ أَتَى عَلَى الإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا } “İnsanın üzerinden, henüz anılmaya değer bir şey değilken, uzun bir süre geçmedi mi?” ayetinden { نَعِيمًا وَمُلْكًا كَبِيرًا } “...bir nimet ve büyük bir mülk...” [İnsân: 1-20] kavline kadar. Habeşli [sahâbî]: “Cennette senin iki gözünün gördüğünü benim iki gözüm de görecek mi?” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Evet» buyurdu. Bunun üzerine adam ruhunu teslim edinceye kadar ağladı. İbn Ömer dedi ki: Gerçekten de...
رأيت رسول الله ﷺ يدليه في حفرته بيديه.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu kabrine kendi elleriyle indirdiğini gördüm.
فيه غرابة ونكارة، وسنده ضعيف .
Bu rivayette gariplik ve münkerlik vardır, senedi de zayıftır .
ولهذا قال تعالى: (ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ) أي: من عند الله برحمته، هو الذي أهلهم لذلك، لا بأعمالهم. (وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا) أي: هو عليم بمن يستحق الهداية والتوفيق.
Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ) Yani: Onları buna ehil kılan kendi amelleri değil, rahmetiyle Allah katındandır. (وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا) Yani: O, hidayete ve muvaffakiyete kimin layık olduğunu hakkıyla bilendir.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا (٧١) وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا (٧٢) وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧٣) فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (٧٤)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا (٧١) وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا (٧٢) وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧٣) فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (٧٤)} “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın; bölük bölük savaşa çıkın yahut hep birlikte seferber olun. İçinizden öyleleri vardır ki, işi ağırdan alırlar. Başınıza bir musibet gelirse: 'Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım' der. Eğer size Allah'tan bir lütuf erişirse, sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi mutlaka şöyle der: 'Keşke onlarla beraber olsaydım da büyük bir başarı kazansaydım!' O hâlde, dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar. Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, biz ona büyük bir mükâfat vereceğiz.”
يأمر الله عباده المؤمنين بأخذ الحذر من عدوهم، وهذا يستلزم التأهب لهم بإعداد الأسلحة والعدد وتكثير العدد بالنفير في سبيله.
Allah mümin kullarına düşmanlarına karşı tedbir almalarını emretmektedir. Bu da silah ve teçhizat hazırlayarak ve O'nun yolunda savaşa çıkarak sayıyı artırmak suretiyle onlara karşı hazırlıklı olmayı gerektirir.
(ثُبَاتٍ) أي: جماعة بعد جماعة، وفرقة بعد فرقة، وسرية بعد سرية، والثبات: جمع ثُبَة، وقد تجمع الثبة على ثُبين.
(ثُبَاتٍ) Yani: Grup grup, fırka fırka, seriyye seriyye. "Sübât" (ثُبَات), "sübe" (ثُبَة) kelimesinin çoğuludur; bazen "sübe" kelimesi "sübin" (ثُبين) şeklinde de çoğul yapılır.
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ) أي: عُصبا يعني: سرايا متفرقين (أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا) يعني: كلكم.
Ali b. Ebû Talha, İbn Abbas'tan nakille: (فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ) Yani: Gruplar hâlinde, yani ayrı ayrı seriyyeler olarak; (أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا) Yani: Hep birlikte, dediğini aktarmıştır.
وكذا رُوي عن مجاهد، وعكرمة، والسدي، وقتادة، والضحاك، وعطاء الخراساني، ومُقاتل بن حَيَّان، وخُصَيف الجَزَري.
Mücâhid, İkrime, es-Süddî, Katâde, ed-Dahhâk, Atâ el-Horasânî, Mukâtil b. Hayyân ve Husayf el-Cezerî'den de benzer şekilde rivayet edilmiştir.
وقوله: (وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ) قال مجاهد وغير واحد: نزلت في المنافقين، وقال مقاتل بن حيان: (ليبطئن) أي: ليتخلفن عن الجهاد.
(وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ) kavli hakkında Mücâhid ve pek çok âlim şöyle demiştir: Münafıklar hakkında inmiştir. Mukâtil b. Hayyân ise: "(ليبطئن) Yani: Savaştan mutlaka geri kalacaktır" demiştir.
ويحتمل أن يكون المراد أنه يتباطأ هو في نفسه، ويبطئ غيره عن الجهاد، كما كان عبد الله بن أبي ابن سلول -قبحه الله-يفعل، يتأخر عن الجهاد، ويُثَبّط الناس عن الخروج فيه. وهذا قول ابن جُرَيْج وابن جَرِيرٍ؛ ولهذا قال تعالى إخبارا عن المنافق أنه يقول إذا تأخر عن الجهاد: (فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ) أي: قتل وشهادة وغلب العدو لكم، لما لله في ذلك من الحكمة (قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا) أي: إذ لم أحضر معهم وقعة القتال، يعد ذلك من نعم الله عليه، ولم يدر ما فاته من الأجر في الصبر أو الشهادة إن قتل.
Kastedilenin, bizzat kendisinin ağırdan alması ve Abdullah b. Übey b. Selûl'ün -Allah onu çirkinleştirsin- cihaddan geri kalıp insanları da cihada çıkmaktan alıkoyduğu gibi başkalarını da savaştan alıkoyması olması muhtemeldir. Bu, İbn Cüreyc ve İbn Cerîr'in görüşüdür. Bundan dolayı Yüce Allah, münafığın cihaddan geri kaldığında şöyle dediğini haber vermiştir: (فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ) Yani: Allah'ın bundaki bir hikmetinden ötürü öldürülme, şehit düşme veya düşmanın size galip gelmesi gibi bir durum olursa, (قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا) Yani: Onlarla birlikte savaş meydanında bulunmadığım için, der. Bunu Allah'ın kendisine bir nimeti sayar; öldürüldüğü takdirde sabretmekte veya şehadette kaçırdığı mükâfatı ise idrak edemez.
(وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ) أي: نصر وظفر وغنيمة (لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَه مَوَدَّةٌ) أي:
{وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ} “Ve eğer size Allah’tan bir lütuf erişirse” Yani: Yardım, zafer ve ganimet [erişirse]; {لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَه مَوَدَّةٌ} “sanki sizinle onun arasında hiçbir yakınlık yokmuş gibi mutlaka şöyle diyecektir:” Yani:
كأنه ليس من أهل دينكم (يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا) أي: بأن يضرب لي بسهم معهم فأحصل عليه. وهو أكبر قصده وغاية مراده.
Sanki sizin dininizden değilmiş gibi: (يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا) Yani: Onlarla birlikte bana da bir hisse ayrılsaydı da onu elde etseydim! Bu onun en büyük gayesi ve arzusunun son noktasıdır.
ثم قال تعالى: (فَلْيُقَاتِلْ) أي: المؤمن النافر (فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ) أي: يبيعون دينهم بعَرَض قليل من الدنيا، وما ذلك إلا لكفرهم وعدم إيمانهم.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (فَلْيُقَاتِلْ) Yani: Savaşa çıkan mümin [savaşsın]; (فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ) Yani: Dinlerini dünyanın az bir menfaati karşılığında satanlar; bu da ancak onların küfrü ve imansızlığı sebebiyledir.
ثم قال تعالى: (وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا) أي: كل من قاتل في سبيل الله -سواء قتل أو غَلَب وسَلَب-فله عند الله مثوبة عظيمة وأجر جزيل، كما ثبت في الصحيحين وتكفل الله للمجاهد في سبيله، إن توفاه أن يدخله الجنة، أو يرجعه إلى مسكنه الذي خرج منه نائلا ما نال من أجر أو غنيمة.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا) Yani: İster öldürülsün ister galip gelip ganimet alsın, Allah yolunda savaşan herkese Allah katında büyük bir mükâfat ve bol bir ecir vardır. Nitekim Sahîhayn'da sabit olduğuna göre Allah, kendi yolunda cihad eden kimseyi vefat ettirirse cennete girdireceğini, yahut elde ettiği ecir veya ganimetle birlikte çıktığı meskenine geri döndüreceğini tekeffül etmiştir .
{وَمَا لَكُمْ لا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا (٧٥) الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا (٧٦)}
{وَمَا لَكُمْ لا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا (٧٥) الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا (٧٦)} “Size ne oluyor da Allah yolunda ve 'Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar, bize katından bir sahip gönder, bize katından bir yardımcı kıl' diyen çaresiz erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz? İman edenler Allah yolunda savaşırlar; inkâr edenler ise tağut yolunda savaşırlar. O hâlde şeytanın dostlarıyla savaşın. Şüphesiz şeytanın hilesi zayıftır.”
يحرض تعالى عباده المؤمنين على الجهاد في سبيله وعلى السعي في استنقاذ المستضعفين بمكة من الرجال والنساء والصبيان المتبرمين بالمقام بها؛ ولهذا قال تعالى: (الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ) يعني: مكة، كقوله تعالى: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ} [محمد: ١٣].
Yüce Allah mümin kullarını kendi yolunda cihada ve Mekke'deki orada ikamet etmekten usanmış zayıf düşürülmüş erkekleri, kadınları ve çocukları kurtarmak için çaba göstermeye teşvik etmektedir. Bundan dolayı Yüce Allah: (الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ) yani Mekke'den, buyurmuştur. Tıpkı Yüce Allah'ın şu kavli gibi: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ} [Muhammed: 13] “Seni çıkaran kendi şehrinden daha kuvvetli nice şehirler vardı.”
ثم وصفها بقوله: (الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا) أي: سخر لنا من عندك وليا وناصرا.
Sonra orayı şöyle nitelemiştir: (الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا) Yani: Kendi katından bize bir sahip ve yardımcı lütfet.
قال البخاري: حدثنا عبد الله بن محمد، حدثنا سفيان، عن عبيد الله قال: سمعت ابن عباس قال: كنت أنا وأمي من المستضعفين.
Buhârî şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Muhammed anlattı, bize Süfyân, Ubeydullah'tan anlattı; o İbn Abbas'ın şöyle dediğini işitmiştir: Ben ve annem zayıf düşürülenlerdendik.
حدثنا سليمان بن حرب، حدثنا حماد بن زيد، عن أيوب، عن ابن [أبي] مُلَيْكَة أن ابن عباس تلا {إِلا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ} قال: كنت أنا وأمي ممن عَذَرَ الله ﷿ .
Bize Süleyman b. Harb anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, Eyyûb'dan, o İbn [Ebî] Müleyke'den anlattı ki İbn Abbas {إِلا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ} “Erkekler, kadınlar ve çocuklardan zayıf düşürülenler müstesna” ayetini okuyup: Ben ve annem, Yüce Allah'ın mazeretli saydığı kimselerdendik , demiştir.
ثم قال تعالى: (الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ) أي: المؤمنون يقاتلون في طاعة الله ورضوانه، والكافرون يقاتلون في طاعة الشيطان.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ} “İman edenler Allah yolunda savaşırlar; inkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar.” Yani: Müminler Allah'a itaat ve O'nun rızası uğrunda savaşırlar; kâfirler ise şeytana itaat yolunda savaşırlar.
ثم هَيَّجَ تعالى المؤمنين على قتال أعدائه بقوله: (فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا)
Sonra Yüce Allah: (فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا) kavliyle müminleri düşmanlarıyla savaşmaya teşvik etti.
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلا (٧٧) أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَالِ هَؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا (٧٨) مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولا وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (٧٩)}
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلا (٧٧) أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَالِ هَؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا (٧٨) مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولا وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (٧٩)} “Kendilerine: 'Ellerinizi [savaştan] çekin, namazı kılın ve zekâtı verin' denilenleri görmedin mi? Üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden bir grup insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korkmaya başladılar ve: 'Rabbimiz! Savaşı bizim üzerimize niçin farz kıldın? Bizi yakın bir zamana kadar erteleseydin ya!' dediler. De ki: 'Dünya menfaati azdır; ahiret ise sakınanlar için daha hayırlıdır ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez.' Nerede olursanız olun, sağlam kalelerde bulunsanız bile ölüm size ulaşır. Onlara bir iyilik dokunsa: 'Bu Allah tarafındandır' derler; kendilerine bir kötülük dokunsa: 'Bu senin yüzündendir' derler. De ki: 'Hepsi Allah tarafındandır.' Bu topluluğa ne oluyor ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar? Sana gelen her iyilik Allah'tandır; sana gelen her kötülük ise kendi nefsindendir. Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik. Şahit olarak Allah yeter.”
كان المؤمنون في ابتداء الإسلام -وهم بمكة -مأمورين بالصلاة والزكاة وإن لم تكن ذات النُّصُب، لكن كانوا مأمورين بمواساة الفقراء منهم، وكانوا مأمورين بالصفح والعفو عن المشركين والصبر إلى حين، وكانوا يتحرقون ويودون لو أمروا بالقتال ليشتفوا من أعدائهم، ولم يكن الحال إذ ذاك مناسبا لأسباب كثيرة، منها: قلة عددهم بالنسبة إلى كثرة عدد عدوهم، ومنها كونهم كانوا في بلدهم وهو بلد حرام وأشرف بقاع الأرض، فلم يكن الأمر بالقتال فيه ابتداء لائقا. فلهذا لم يؤمر بالجهاد إلا بالمدينة، لما صارت لهم دار ومنعة وأنصار، ومع هذا لما أمروا بما كانوا يودونه جَزع بعضهم منه وخافوا من مواجهة الناس خوفا شديدا (وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ) أي: لو ما أخرت فرضه إلى مدة أخرى، فإن فيه سفك الدماء، ويُتْم الأبناء، وتأيّم النساء، وهذه الآية في معنى قوله تعالى {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ [رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلَى لَهُمْ * طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فِإِذَا عَزَمَ الأمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ]} [محمد: ٢٠، ٢١].
İslam'ın başlangıcında müminler -Mekke'de bulundukları sırada- nisaba bağlı olmasa da namaz ve zekâtla emrolunmuşlardı; fakat içlerindeki fakirlere yardım etmekle, müşrikleri affedip hoş görmekle ve bir süre sabretmekle emrolunmuşlardı. Düşmanlarından intikam almak için kendilerine savaş emredilmesini sabırsızlıkla ve şiddetle arzuluyorlardı. Ancak o dönemde pek çok nedenden dolayı durum buna uygun değildi: Düşmanlarının çokluğuna kıyasla sayılarının az olması bunlardandı; ayrıca kendi memleketlerinde bulunmaları ve oranın haram bir belde ile yeryüzünün en şerefli mekanı olması sebebiyle başlangıçta orada savaşın emredilmesi uygun değildi. Bu yüzden ancak Medine'ye geçip bir yurt, güç ve yardımcılar edindikten sonra cihad emredildi. Buna rağmen arzuladıkları şey kendilerine emredilince, bazıları bundan sarsıldı ve insanlarla karşılaşmaktan şiddetle korktu; (وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ) "Rabbimiz! Savaşı bizim üzerimize niçin farz kıldın? Bizi yakın bir zamana kadar erteleseydin ya!" dediler; yani onun farziyetini başka bir vakte erteleseydin ya! Çünkü onda kan dökülmesi, çocukların yetim kalması ve kadınların dul kalması vardır. Bu ayet, Yüce Allah'ın şu kavli anlamındadır: {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ [رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلَى لَهُمْ * طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فِإِذَا عَزَمَ الأمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ]} [Muhammed: 20-21] “İman edenler: 'Bir sure indirilseydi ya!' derler. Hükmü açık bir sure indirilip de içinde savaştan bahsedilince, kalplerinde hastalık bulunanların, ölüm baygınlığına düşmüş kimsenin bakışı gibi sana baktıklarını görürsün. Onlara yakışan [itaattir]! İtaat ve güzel sözdür. İş ciddileştiğinde Allah'a sadakat gösterselerdi, onlar için elbette daha hayırlı olurdu.”
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا محمد بن عبد العزيز بن أبي رِزْمة وعلي بن زنجة قالا حدثنا علي بن الحسن، عن الحسين بن واقد، عن عمرو بن دينار، عن عكرمة، عن ابن عباس: أن عبد الرحمن بن عوف وأصحابًا له أتوا النبي ﷺ بمكة، فقالوا: يا نبي الله، كنا في عزّ ونحن مشركون، فلما آمنا صرنا أذلة: قال: "إني أمرت بالعفو فلا تقاتلوا القوم". فلما حوله الله إلى المدينة أمره بالقتال، فكفوا. فأنزل الله: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ [وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً]) الآية.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyin anlattı, bize Muhammed b. Abdilazîz b. Ebî Rızme ve Ali b. Zence anlattılar, dediler ki: Bize Ali b. el-Hasen, el-Hüseyin b. Vâkıd'dan, o Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki: Abdurrahman b. Avf ve arkadaşları Mekke'de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Peygamberi! Biz müşrik iken izzet içindeydik; iman edince ise zelil duruma düştük" dediler. [Bunun üzerine Resûlullah]: «Şüphesiz bana affetmem emredildi, bu yüzden o toplulukla savaşmayın» buyurdu. Allah Teâlâ onu Medine'ye nakledince ona savaşmayı emretti, fakat onlar [savaşmaktan] geri durdular. Bunun üzerine Allah: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } “Kendilerine: 'Ellerinizi [savaştan] çekin, namazı kılın ve zekâtı verin' denilenleri görmedin mi? Üzerlerine savaş farz kılınınca, onlardan bir grup hemen Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla insanlardan korkmaya başladılar...” ayeti[ni sonuna kadar indirdi].
ورواه النسائي، والحاكم، وابن مَرْدُويه، من حديث علي بن الحسن بن شَقِيق، به .
Bunu Nesâî, Hâkim ve İbn Merdûye, Ali b. el-Hasan b. Şakîk yoluyla rivayet etmişlerdir .
وقال أسباط، عن السدي: لم يكن عليهم إلا الصلاة والزكاة، فسألوا الله أن يفرض عليهم القتال، فلما كتب عليهم القتال: (إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ) وهو الموت، قال الله تعالى: (قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى)
Esbât, es-Süddî'den nakletti: Onların üzerine namaz ve zekâttan başka bir şey yoktu; Allah'tan kendilerine savaşı farz kılmasını istediler. Üzerlerine savaş farz kılınınca: (إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ) ki bu ölümdür. Yüce Allah şöyle buyurdu: (قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى)
وعن مجاهد: إن هذه الآيات نزلت في اليهود. رواه ابن جرير.
Mücâhid'den nakledildiğine göre bu ayetler Yahudiler hakkında inmiştir. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقوله: (قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى) أي: آخرة المتقي خير من دنياه.
(قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى) kavli; yani: Takva sahibinin ahireti dünyasından daha hayırlıdır.
(وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلا) أي: من أعمالكم بل توفونها أتم الجزاء. وهذه تسلية لهم عن الدنيا. وترغيب لهم في الآخرة، وتحريض لهم على الجهاد.
(وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلا) Yani: Amellerinizden hiçbir şey eksiltilmez, bilakis karşılıkları eksiksiz olarak tastamam verilir. Bu, dünyadan yana onları teselli etmek, ahirete teşvik etmek ve cihada özendirmektir.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا يعقوب بن إبراهيم الدَّوْرَقي، حدثنا عبد الرحمن بن مهدي، حدثنا حماد بن زيد، عن هشام قال: قرأ الحسن: (قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ) قال: رحم الله عبدا صحبها على حسب ذلك، ما الدنيا كلها أولها وآخرها إلا كرجل نام نومة، فرأى في منامه بعض ما يحب، ثم انتبه.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Ya'kūb b. İbrâhîm ed-Devrakî anlattı, bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, Hişâm'dan anlattı; dedi ki: Hasan-ı Basrî (قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ) ayetini okudu ve şöyle dedi: Dünyaya buna göre arkadaşlık eden kula Allah rahmet eylesin. Başıyla sonuyla bütün bir dünya , uykusunda hoşuna giden şeylerin bir kısmını görüp sonra uyanan bir adamın uykusu gibidir.
وقال ابن مَعين: كان أبو مُسْهِر ينشد:
İbn Maîn şöyle demiştir: Ebû Müshir şu şiiri inşad ederdi:
ولا خير في الدنيا لمن لم يكن له … مِنَ الله في دار المقام نَصيبُ
Ebediyet yurdunda Allah'tan bir nasibi olmayana dünyada hiçbir hayır yoktur.
فإن تُعْجب الدنيا رجَالا فإنها … مَتَاع قليل والزّوَال قريبُ
Dünya bazı adamları hayran bıraksa da, şüphesiz o az bir menfaattir ve yok olup gitmesi yakındır.
وقوله: (أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ) أي: أنتم صائرون إلى الموت لا محالة، ولا ينجو منه أحد منكم، كما قال تعالى: (كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ [وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وِالإكْرَامِ] ) [الرحمن: ٢٦، ٢٧] وقال تعالى {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ} [آل عمران: ١٨٥] وقال تعالى: {وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ} [الأنبياء: ٣٤] والمقصود: أن كل أحد صائر إلى الموت لا محالة، ولا ينجيه من ذلك شيء، وسواء عليه جاهد أو لم يجاهد، فإن له أجلا محتوما، وأمدا مقسوما، كما قال خالد بن الوليد حين جاء الموت على فراشه: لقد شهدت كذا وكذا موقفا، وما من عضو من أعضائي إلا وفيه جرح من طعنة أو رمية، وها أنا أموت على فراشي، فلا نامت أعين الجبناء .
(أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ) kavli; yani: Sizler mutlaka ölüme varacaksınız, hiçbiriniz ondan kurtulamaz; nitekim Yüce Allah: (كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ [وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وِالإكْرَامِ] ) [er-Rahmân: 26-27] buyurmuştur. Yüce Allah: {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ} [Âl-i İmrân: 185] “Her can ölümü tadacaktır” ve {وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ} [el-Enbiyâ: 34] “Senden önce de hiçbir beşere ebedîlik vermedik” buyurmuştur. Maksat şudur: Herkes mutlaka ölüme varacaktır, hiçbir şey onu bundan kurtaramaz; cihad etse de etmese de onun için kesin bir ecel ve takdir edilmiş bir süre vardır. Tıpkı Hâlid b. Velîd'in yatağında ölüm döşeğindeyken söylediği gibi: "Şu kadar şu kadar savaşa katıldım; vücudumda kılıç darbesi veya ok yarasından başka hiçbir uzuv kalmadı. İşte ben yatağımda ölüyorum, korkakların gözleri uyumasın!"
وقوله: (وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ) أي: حصينة منيعة عالية رفيعة. وقيل: هي بروج في السماء. قاله السدي، وهو ضعيف. والصحيح: أنها المنيعة. أي: لا يغني حذر وتحصن من الموت، كما قال زهير بن أبي سلمى:
{ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } “Velev ki tahkim edilmiş yüksek kalelerde bulunsanız bile” kavli; yani: Muhkem, korunaklı, yüksek ve yüce [yapılarda olsanız bile]. "Bunlar gökteki burçlardır" da denmiştir. Bunu es-Süddî söylemiştir; fakat bu [görüş] zayıftır. Doğru olan ise korunaklı [yapılar] olduğudur. Yani: Sakınmak ve kalelere sığınmak ölümden kurtulmaya fayda vermez; nitekim Züheyr b. Ebî Sülmâ şöyle demiştir:
وَمَن خَاف أسبابَ المَنيّة يَلْقَهَا … ولو رَامَ أسبابَ السماء بسُلَّم
Kim ölüm sebeplerinden korkarsa onunla karşılaşır; merdivenle göğün sebeplerine ulaşmaya çalışsa bile.
ثم قيل: "المشَيَّدَة" هي المَشِيدَة كما قال: {وَقَصْرٍ مَشِيدٍ} [الحج: ٤٥] وقيل: بل بينهما فرق، وهو أن المُشَيَّدة بالتشديد، هي: المطولة، وبالتخفيف هي: المزينة بالشيد وهو الجص.
Sonra, "el-Müşeyyede" (المشَيَّدَة) kelimesinin, tıpkı {وَقَصْرٍ مَشِيدٍ} [el-Hac: 45] “ve sağlam saraylar” kavlinde olduğu gibi "el-meşîde" (المَشِيدَة) anlamına geldiği söylenmiştir. İkisi arasında fark olduğu da söylenmiştir: Şeddeli olan (المُشَيَّدة), yüksek yapılmış olandır; şeddesiz olan (المَشِيدَة) ise kireç (şîd) ile sıvanıp süslenmiş olandır.
وقد ذكر ابن جرير، وابن أبي حاتم هاهنا حكاية مطولة عن مجاهد: أنه ذكر أن امرأة فيمن كان قبلنا أخذها الطَّلْقُ، فأمرت أجيرها أن يأتيها بنار، فخرج، فإذا هو برجل واقف على الباب، فقال: ما ولدت المرأة؟ فقال: جارية، فقال: أما إنها ستزني بمائة رجل، ثم يتزوجها أجيرها، ويكون موتها بالعنكبوت. قال: فَكَرَّ راجعا، فبعج الجارية بسكين في بطنها، فشقه، ثم ذهب هاربا، وظن أنها قد ماتت، فخاطت أمها بطنها، فبرئت وشبت وترعرعت، ونشأت أحسن امرأة ببلدتها فذهب ذاك [الأجير] ما ذهب، ودخل البحور فاقتنى أموالا جزيلة، ثم رجع إلى بلده وأراد التزويج، فقال لعجوز: أريد أن أتزوج بأحسن امرأة بهذه البلدة. فقالت له: ليس هنا أحسن من فلانة. فقال: اخطبيها علي. فذهبت إليها فأجابت، فدخل بها فأعجبته إعجابا شديدًا، فسألته عن أمره ومن أين مقدمه ؟ فأخبرها خبره، وما كان من أمره في هربه. فقالت: أنا هي. وأرته مكان السكين، فتحقق ذلك فقال: لئن كنت إياها فلقد أخبرتني باثنتين لا بد منهما، إحداهما: أنك قد زنيت بمائة رجل. فقالت: لقد كان شيء من ذلك، ولكن لا أدري ما عددهم؟ فقال: هم مائة. والثانية: أنك تموتين بالعنكبوت. فاتخذ لها قصرا منيعا شاهقا، ليحرزها من ذلك، فبينا هم يوما إذا بالعنكبوت في السقف، فأراها إياها، فقالت: أهذه التي تحذرها علي، والله لا يقتلها إلا أنا، فأنزلوها من السقف فعمدت إليها فوطئتا بإبهام رجلها فقتلتها، فطار من سمها شيء فوقع بين ظفرها ولحمها، فاسودت رجلها وكان في ذلك أجلها .
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim burada Mücâhid'den uzun bir kıssa zikretmişlerdir: Mücâhid bizden öncekilerden bir kadını doğum sancısı tuttuğunu, hizmetçisine ateş getirmesini emrettiğini, hizmetçinin dışarı çıktığında kapıda duran bir adamla karşılaştığını anlatmıştır. Adam: "Kadın ne doğurdu?" diye sormuş, o da: "Kız çocuğu" demiştir. Adam: "Haberin olsun, bu kız yüz erkekle zina edecek, sonra onunla hizmetçisi evlenecek ve ölümü de bir örümcek yüzünden olacak" demiştir. Hizmetçi geri dönüp bir bıçakla kızın karnını yarıp yarmış, sonra ölmüş zannederek kaçıp gitmiştir. Annesi kızın karnını dikmiş, kız iyileşmiş, büyüyüp serpilmiş ve beldesinin en güzel kadını olmuştur . O [hizmetçi] ise gitmiş, denizleri aşarak büyük servetler edinmiştir. Sonra memleketine dönmüş ve evlenmek istemiştir. Bir yaşlı kadına: "Bu beldenin en güzel kadınıyla evlenmek istiyorum" demiştir. Kadın: "Burada falandan daha güzeli yoktur" demiştir. Adam: "Onu bana iste" demiştir. Kadın gitmiş, o da kabul etmiştir. Adam onunla evlenmiş ve ona son derece hayran kalmıştır. Kadın onun durumunu ve nereden geldiğini sormuştur . Adam başından geçenleri ve kaçış hikâyesini anlatmıştır. Kadın: "O kız benim" demiş ve ona bıçağın yerini göstermiştir. Adam durumu anlayınca: "Eğer sen o isen, bana mutlaka gerçekleşecek iki şey haber verilmişti. Biri: Yüz erkekle zina etmiş olmandır" demiştir. Kadın: "Buna benzer bir şey oldu ama sayısını bilmiyorum" demiştir. Adam: "Onlar yüz kişiydi. İkincisi ise: Örümcek yüzünden öleceğindir" demiştir. Onu bundan korumak için yüksek ve muhkem bir saray yaptırmıştır. Bir gün otururlarken tavanda bir örümcek görmüş ve kadına göstermiştir. Kadın: "Benim hakkımda kendisinden sakındığın şey bu mudur? Vallahi onu benden başkası öldürmeyecek" demiştir. Onu tavandan indirmişler, kadın ona yönelip ayak başparmağıyla ezerek öldürmüştür. Zehrinden bir şey sıçrayıp tırnağı ile eti arasına girmiş, ayağı kararmış ve eceli bu şekilde gerçekleşmiştir .
ونذكر هاهنا قصة صاحب الحَضْر، وهو "الساطرون" لما احتال عليه "سابور" حتى حصره فيه، وقتل من فيه بعد محاصرة سنتين، وقالت العرب في ذلك أشعارا منها:
Burada Sâbûr'un, kendisine hile yaparak iki yıllık kuşatmadan sonra içindekileri öldürdüğü Hadır sahibi es-Sâtırûn'un kıssasını zikrediyoruz. Araplar bu konuda şiirler söylemişlerdir; onlardan biri şöyledir:
وأخو الحَضْر إذ بناه وإذ دجـ … لة تُجْبَى إليه والخابورُ
Ve Hadır'ın sahibi; onu inşa ettiğinde, Dicle ve Hâbûr gelirleri ona toplandığında,
شاده مَرْمَرا وجلله كلْ … سا فللطير في ذُرَاه وُكُور
Onu mermerden yükseltti ve kireçle kapladı; doruklarında kuşların yuvaları vardır,
لم تَهَبْهُ أيدي المنون فباد الـ … مُلْكُ عنه فبابُه مَهْجور
Ölüm elleri ona saygı duymadı, mülk elinden gitti ve kapısı terkedildi.
ولما دخل على عثمان جعل يقول: اللهم اجمع أمة محمد، ثم تمثل بقول الشاعر:
Osman'ın yanına girdiğinde: "Allah'ım! Muhammed'in ümmetini birleştir" demeye başladı, sonra şairin şu sözünü irat etti:
أرى الموتَ لا يُبقي عَزيزا ولم يَدَعْ … لعاد ملاذَّا في البلاد ومَرْبَعا
Görüyorum ki ölüm hiçbir azizi sağ bırakmıyor; Âd kavmi için memleketlerde ne bir sığınak ne de bir yurt bıraktı.
يُبَيَّتُ أهلُ الحِصْن والحصنُ مغلقٌ … ويأتي الجبالَ في شَماريخها معا
Kale kapalıyken bile kale halkına gece baskını yapılır; ve o, dağların doruklarına kadar aynı şekilde ulaşır.
وقوله: (وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ) أي: خصب ورزق من ثمار وزروع وأولاد ونحو ذلك هذا معنى
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ } “Kendilerine bir iyilik dokunsa” buyruğu; yani meyvelerden, ekinlerden, çocuklardan ve benzeri şeylerden gelen bolluk ve rızık [demektir]. Bu,
قول ابن عباس وأبي العالية والسدي (يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ) أي: قحط وجدب ونقص في الثمار والزروع أو موت أولاد أو نتاج أو غير ذلك. كما يقوله أبو العالية والسدي. (يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ) أي: من قبلك وبسبب اتباعنا لك واقتدائنا بدينك. كما قال تعالى عن قوم فرعون: {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} [الأعراف: ١٣١] وكما قال تعالى: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ [فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وِإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالآخِرَةَ] } الآية [الحج: ١١]. وهكذا قال هؤلاء المنافقون الذين دخلوا في الإسلام ظاهرا وهم كارهون له في نفس الأمر؛ ولهذا إذا أصابهم شر إنما يسندونه إلى اتباعهم للنبي ﷺ وقال السدي: (وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ) قال: والحسنة الخصب، تُنْتج خيولهم وأنعامهم ومواشيهم، ويحسن حالهم وتلد نساؤهم الغلمان قالوا: (هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ) والسيئة: الجدْب والضرر في أموالهم، تشاءموا بمحمد ﷺ وقالوا: (هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ) يقولون: بتركنا ديننا واتباعنا محمدا أصابنا هذا البلاء، فأنزل الله ﷿: (قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) فقوله (قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) أي الجميع بقضاء الله وقدره، وهو نافذ في البَرّ والفاجر، والمؤمن والكافر.
İbn Abbas, Ebu'l-Âliye ve es-Süddî'nin görüşünün anlamıdır. (يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ) Yani: Ebu'l-Âliye ve es-Süddî'nin dediği gibi kıtlık, kuraklık, meyve ve ekinlerde noksanlık yahut çocukların veya hayvan yavrularının ölümü yahut başka durumlar. (يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ) Yani: Senin yüzünden, sana uymamız ve senin dinine tabi olmamız sebebiyle. Nitekim Yüce Allah Firavun kavmi hakkında şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} [el-A'râf: 131] “Onlara bir iyilik geldiğinde: 'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi. Kendilerine bir kötülük dokunursa Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı.” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ [فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وِإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالآخِرَةَ] } [el-Hac: 11] “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibadet eder. Kendisine bir hayır dokunursa onunla huzur bulur; başına bir imtihan gelirse yüzüstü döner. Dünyayı da ahireti de kaybetmiştir.” Zahiren İslam'a giren fakat aslında onu sevmeyen bu münafıklar da böyle demişlerdir. Bu yüzden başlarına bir kötülük geldiğinde bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymalarına bağlarlardı. es-Süddî : (وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ) kavli hakkında demiştir ki: İyilik (hasene) bolluktur; atları, davarları ve hayvanları ürer, durumları düzelir ve kadınları erkek çocuklar doğurursa: (هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ) "Bu Allah tarafındandır" derler. Kötülük (seyyie) ise kuraklık ve mallarındaki zarardır; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i uğursuz sayarlar ve: (هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ) "Bu senin yüzündendir" derler; yani: Dinimizi terk edip Muhammed'e uymamız sebebiyle bu bela başımıza geldi, derler. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah: (قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) ayetini indirdi. Dolayısıyla O'nun (قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) kavli; yani: Hepsi Allah'ın kaza ve kaderiyledir ve bu, iyiye de kötüye de, mümine de kâfire de geçerlidir, demektir.
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) أي: الحسنة والسيئة. وكذا قال الحسن البصري.
Ali b. Ebû Talha, İbn Abbas'tan nakille: (قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) Yani: İyilik de kötülük de, dediğini aktarmıştır. Hasan-ı Basrî de böyle demiştir.
ثم قال تعالى منكرًا على هؤلاء القائلين هذه المقالة الصادرة عن شك وريب. وقلة فهم وعلم، وكثرة جهل وظلم: (فَمَالِ هَؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا)
Sonra Yüce Allah; şüphe ve tereddütten, anlayış ve ilim azlığından, çokça cehalet ve zulümden kaynaklanan bu sözü söyleyenleri kınayarak şöyle buyurmuştur: (فَمَالِ هَؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا)
ذكر حديث غريب يتعلق بقوله تعالى: (قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ)
Yüce Allah'ın (قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) kavliyle ilgili garip bir hadisin zikri:
قال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا السَّكن بن سعيد، حدثنا عمر بن يونس، حدثنا إسماعيل بن حماد، عن مقاتل بن حَيَّان، عن عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده قال: كنا جلوسا عند رسول الله ﷺ؛ فأقبل أبو بكر وعمر في قبيلتين من الناس، وقد ارتفعت أصواتهما، فجلس أبو بكر قريبا من رسول الله ﷺ؛ وجلس عمر قريبا من أبي بكر، فقال رسول الله ﷺ: "لم ارتفعت أصواتكما؟ " فقال رجل: يا رسول الله، قال أبو بكر: الحسنات من الله والسيئات من أنفسنا. فقال رسول الله ﷺ: "فما قلت يا عمر؟ " قال: قلت: الحسنات والسيئات من الله. تعالى. فقال رسول الله ﷺ: "إن أول من تكلم فيه جبريل وميكائيل، فقال ميكائيل مقالتك يا أبا بكر، وقال جبريل مقالتك يا عمر فقال: نختلف فيختلف أهل السماء وإن يختلف أهل السماء يختلف أهل الأرض. فتحاكما إلى إسرافيل، فقضى بينهم أن الحسنات والسيئات من الله". ثم أقبل على أبي بكر وعمر فقال "احفظا قضائي بينكما، لو أراد الله ألا يُعْصَى لم يخلق إبليس".
Hâfız Ebû Bekir el-Bezzâr şöyle demiştir: Bize es-Seken b. Saîd anlattı, bize Ömer b. Yûnus anlattı, bize İsmâil b. Hammâd, Mukâtil b. Hayyân'dan, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyorduk. Derken Ebû Bekir ile Ömer yanlarında insanlardan birer topluluk olduğu hâlde sesleri yükselmiş olarak çıkageldiler. Ebû Bekir Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yakınına, Ömer de Ebû Bekir'in yakınına oturdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sesleriniz niçin yükseldi?" diye sordu. Bir adam: "Ey Allah'ın Resulü! Ebû Bekir: 'İyilikler Allah'tandır, kötülükler ise kendimizdendir' dedi" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sen ne dedin ey Ömer?" buyurdu. Ömer: "İyilikler de kötülükler de Yüce Allah'tandır, dedim" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bu konuda ilk konuşanlar Cebrail ile Mikail olmuştur. Mikail senin sözünü söyledi ey Ebû Bekir; Cebrail de senin sözünü söyledi ey Ömer. Cebrail: 'Biz ihtilaf edersek gök ehli de ihtilaf eder ; gök ehli ihtilaf ederse yer ehli de ihtilaf eder' dedi. Bunun üzerine İsrâfil'e muhakeme oldular; o da aralarında iyiliklerin de kötülüklerin de Allah'tan olduğuna hükmetti." Sonra Ebû Bekir ve Ömer'e dönüp şöyle buyurdu: "Aramızdaki hükmümü belleyin; şayet Allah kendisine isyan edilmemesini dileseydi İblis'i yaratmazdı."
قال شيخ الإسلام تقي الدين أبو العباس ابن تيميّة: هذا حديث موضوع مختلق باتفاق أهل المعرفة.
Şeyhülislâm Takiyyüddîn Ebü'l-Abbâs İbn Teymiyye şöyle demiştir: "Bu, hadis ehlinin ittifakıyla mevzû (uydurma), asılsız bir hadistir."
ثم قال تعالى -مخاطبًا -للرسول [ﷺ] والمراد جنس الإنسان ليحصل الجواب: (مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ) أي: من فضل الله ومنه ولطفه ورحمته (وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ) أي: فمن قبلك، ومن عملك أنت كما قال تعالى: {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ} [الشورى: ٣٠].
Sonra Yüce Allah -cevabın hâsıl olması için maksat insan cinsi olmakla birlikte- Resul'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] hitaben şöyle buyurmuştur: (مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ) Yani: Allah'ın lütfundan, ihsanından, kereminden ve rahmetindendir. (وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ) Yani: Senin nefsindendir ve bizzat senin amelindendir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ} “Başınıza gelen her musibet, kendi ellerinizin kazandığı (günahlar) yüzündendir. O, yine de çoğunu affeder.” [Şûrâ: 30].