قال السدي، والحسن البصري، وابن جُريج، وابن زيد: (فَمِنْ نَفْسِكَ) أي: بذنبك.
es-Süddî, Hasan-ı Basrî, İbn Cüreyc ve İbn Zeyd: (فَمِنْ نَفْسِكَ) "Yani: Günahın sebebiyledir" demişlerdir.
وقال قتادة: (مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ) عقوبة يا ابن آدم بذنبك. قال: وذكر لنا أن نبي الله ﷺ كان يقول: "لا يصيب رجلا خَدْش عود، ولا عثرة قدم، ولا اختلاج عِرْق، إلا بذنب، وما يعفو الله أكثر".
Katâde şöyle demiştir: (مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ) "Ey Âdemoğlu! Günahın sebebiyle bir cezadır." [Katâde] dedi ki: Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: "Bir adama isabet eden bir ağaç çiziği, bir ayak tökezlemesi veya bir damar seğirmesi mutlaka bir günah sebebiyledir; Allah'ın affettiği ise daha çoktur."
وهذا الذي أرسله قتادة قد روي متصلا في الصحيح: "والذي نفسي بيده، لا يصيب المؤمن هَمٌّ ولا حَزَنٌ، ولا نَصَبٌ، حتى الشوكة يشاكها إلا كَفَّر الله عنه بها من خطاياه".
Katâde'nin mürsel olarak rivayet ettiği bu hadis, Sahîh'te muttasıl olarak şöyle rivayet edilmiştir: "Nefsim elinde olana yemin olsun ki, bir mümine isabet eden hiçbir tasa, hiçbir keder ve hiçbir yorgunluk -hatta kendisine batan bir diken bile- yoktur ki, Allah onunla hatalarından bir kısmını örtmüş olmasın."
وقال أبو صالح: (مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ) أي: بذنبك، وأنا الذي قدرتها عليك. رواه ابن جرير.
Ebû Sâlih: (مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ) "Yani: Senin günahın sebebiyledir; onu senin aleyhine takdir eden de benim" demiştir. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عمار، حدثنا سهل -يعني ابن بَكَّار -حدثنا الأسود بن شيبان، حدثني عقبة بن واصل بن أخي مُطَرِّف، عن مُطَرِّف بن عبد الله قال: ما تريدون من القدر، أما تكفيكم الآية التي في سورة النساء: (وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللهِ وِإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ) أي: من نفسك، والله ما وُكِلُوا إلى القدر وقد أُمِروا وإليه يصيرون.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Muhammed b. Ammâr anlattı, bize Sehl -yani İbn Bekkâr- anlattı, bize el-Esved b. Şeybân anlattı, bana Mutarrif'in kardeşinin oğlu Ukbe b. Vâsıl, Mutarrif b. Abdillâh'tan anlattı; dedi ki: "Kaderden ne istiyorsunuz? Nisâ sûresindeki şu ayet size yetmez mi: (وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللهِ وِإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ) Yani: Kendi nefsindendir. Vallahi onlar kadere terk edilmemişlerdir; emrolunmuşlardır ve O'na döneceklerdir."
وهذا كلام متين قوي في الرد على القدرية والجبرية أيضا، ولبسطه موضع آخر.
Bu, Kaderiyye'ye ve aynı zamanda Cebriyye'ye reddiye sadedinde sağlam ve güçlü bir sözdür; bunun genişçe açıklanacağı yer başkadır.
وقوله تعالى: (وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولا) أي: تبلغهم شرائع الله، وما يحبه ويرضاه، وما يكرهه ويأباه.
Yüce Allah'ın: (وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولا) kavli; yani: Onlara Allah'ın şeriatlerini, O'nun sevip razı olduğu şeyleri ve hoşlanmayıp reddettiği şeyleri tebliğ edesin [diye seni insanlara elçi gönderdik], demektir.
(وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا) أي: على أنه أرسلك، وهو شهيد أيضا بينك وبينهم، وعالم بما تبلغهم إياه، وبما يردون عليك من الحق كفرا وعنادًا.
(وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا) Yani: Seni gönderdiğine şahit olarak [Allah yeter]; O seninle onların arasında da şahittir, onlara tebliğ ettiğin şeyleri de, onların küfür ve inatla haktan sana geri çevirdiklerini de bilendir.
{مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا (٨٠) وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا (٨١)}
{مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا (٨٠) وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا (٨١)} “Kim Peygamber'e itaat ederse, muhakkak Allah'a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse, biz seni onların üzerine bekçi olarak göndermedik. (80) 'Baş üstüne' derler; fakat yanından çıktıkları zaman, içlerinden bir grup, senin söylediğinin aksini geceleyin kurarlar. Allah onların gece kurduklarını yazmaktadır. Onlardan yüz çevir ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter. (81)”
يخبر تعالى عن عبده ورسوله محمد ﷺ بأنه من أطاعه فقد أطاع الله، ومن عصاه فقد عصى الله، وما ذاك إلا لأنه ما ينطق عن الهوى، إن هو إلا وحي يوحى.
Yüce Allah kulu ve elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında; ona itaat edenin muhakkak Allah'a itaat etmiş olduğunu, ona isyan edenin de muhakkak Allah'a isyan etmiş olduğunu haber vermektedir. Bu da ancak onun hevasından konuşmamasından, [söylediklerinin] kendisine vahyedilen bir vahiyden başka bir şey olmamasındandır.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سِنَان، حدثنا أبو معاوية حدثنا الأعمش، عن أبي صالح،
İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, Ebû Sâlih'ten nakletti,
عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "من أطاعني فقد أطاع الله، ومن عصاني فقد عصى الله ومن أطاع الأمير فقد أطاعني، ومن عصى الأمير فقد عصاني".
o da Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim bana itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiştir. Kim bana isyan ederse muhakkak Allah'a isyan etmiştir. Kim emîre itaat ederse muhakkak bana itaat etmiştir, kim de emîre isyan ederse muhakkak bana isyan etmiştir."
وهذا الحديث ثابت في الصحيحين، عن الأعمش به
Bu hadis Sahîhayn'da el-A'meş kanalıyla bu şekilde sabittir .
وقوله: (وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا) أي: لا عليك منه، إن عليك إلا البلاغ فمن تَبِعك سَعِد ونجا، وكان لك من الأجر نظير ما حصل له، ومن تولى عنك خاب وخسر، وليس عليك من أمره شيء، كما جاء في الحديث: "من يطع الله ورسوله فقد رشد، ومن يعص الله ورسوله فإنه لا يضر إلا نفسه" .
(وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا) kavli; yani: Sen ondan sorumlu değilsin, sana düşen ancak tebliğdir. Kim sana uyarsa mutlu olur ve kurtulur, onun elde ettiği ecrin bir misli de senin olur. Kim de senden yüz çevirirse hüsrana uğrar ve kaybeder, onun durumundan sana hiçbir sorumluluk yoktur. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: "Kim Allah'a ve Resulü'ne itaat ederse doğru yolu bulmuştur. Kim de Allah'a ve Resulü'ne isyan ederse ancak kendisine zarar verir" .
وقوله: (وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ) يخبر تعالى عن المنافقين بأنهم يظهرون الموافقة والطاعة (فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ) أي: خرجوا وتواروا عنك (بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ) أي: استسروا ليلا فيما بينهم بغير ما أظهروه. فقال تعالى: (وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ) أي: يعلمه ويكتبه عليهم بما يأمر به حفظته الكاتبين، الذين هم موكلون بالعباد. يعلمون ما يفعلون. والمعنى في هذا التهديد، أنه تعالى أخبر بأنه عالم بما يضمرونه ويسرونه فيما بينهم، وما يتفقون عليه ليلا من مخالفة الرسول وعصيانه، وإن كانوا قد أظهروا له الطاعة والموافقة، وسيجزيهم على ذلك. كما قال تعالى: {وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا [ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ] } [النور: ٤٧].
(وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ) kavli; Yüce Allah münafıkların itaati ve muvafakati izhar ettiklerini haber vermektedir. (فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ) Yani: Çıkıp senden gizlendikleri zaman, (بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ) Yani: Geceleyin kendi aralarında açığa vurduklarının aksini gizlice kurarlar. Yüce Allah buyurdu ki: (وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ) Yani: Kullara vekil kılınmış olup onların yaptıklarını bilen kâtip hafaza meleklerine emrettiği şeyle onu bilir ve onların aleyhine yazar. Bu tehditteki mana şudur: Yüce Allah, her ne kadar ona itaat ve muvafakat izhar etmiş olsalar da içlerinde gizlediklerini, kendi aralarında sır tuttuklarını ve Resul'e muhalefet edip isyan etmek üzere geceleyin aralarında anlaştıkları şeyleri bildiğini ve bunun karşılığını onlara vereceğini haber vermiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا [ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ] } “'Allah'a ve Peygamber'e inandık ve itaat ettik' derler; bundan sonra da içlerinden bir grup yüz çevirir. Bunlar mümin değillerdir.” [Nûr: 47].
وقوله: (فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ) أي: اصفح عنهم واحلم عليهم ولا تؤاخذهم، ولا تكشف أمورهم للناس، ولا تَخَفْ منهم أيضا (وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا) أي: كفى به وليًّا وناصرًا ومعينا لمن توكل عليه وأناب إليه.
(فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ) kavli; yani: Onları hoş gör, onlara yumuşak davran , onları muaheze etme, durumlarını insanlara açığa vurma ve onlardan korkma da. (وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا) Yani: Kendisine tevekkül eden ve O'na yönelen kimse için bir dost, bir yardımcı ve bir destekçi olarak O yeter .
{أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافًا كَثِيرًا (٨٢) وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلا قَلِيلا (٨٣)}
{أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافًا كَثِيرًا (٨٢) وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلا قَلِيلا (٨٣)} “Onlar Kur'an'ı hiç düşünmüyorlar mı? Eğer o, Allah'tan başkasından gelseydi, muhakkak içinde pek çok çelişki bulurlardı. (82) Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayarlar. Hâlbuki onu Peygamber'e ve aralarındaki yetki sahiplerine iletselerdi, içlerinden hüküm çıkarabilenler onu elbette bilirlerdi. Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, pek azınız müstesna şeytana uyardınız. (83)”
يقول تعالى آمرًا عباده بتدبر القرآن، وناهيا لهم عن الإعراض عنه، وعن تفهم معانيه المحكمة وألفاظه البليغة، ومخبرًا لهم أنه لا اختلاف فيه ولا اضطراب، ولا تضادّ ولا تعارض؛ لأنه تنزيل من حكيم حميد، فهو حق من حق؛ ولهذا قال تعالى: {أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ [أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا]} [محمد: ٢٤] ثم قال: (وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ) أي: لو كان مفتعلا مختلقا، كما يقوله من يقوله من جهلة المشركين والمنافقين في بواطنهم (لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافًا كَثِيرًا) أي: اضطرابا وتضادًّا كثيرًا. أي: وهذا سالم من الاختلاف، فهو من عند الله. كما قال تعالى مخبرا عن الراسخين في العلم
Yüce Allah kullarına Kur'an'ı tedebbür etmelerini (inceden inceye düşünmelerini) emretmekte; ondan yüz çevirmekten, onun muhkem manalarını ve beliğ lafızlarını kavramaktan [yüz çevirmekten] onları nehyetmekte ve onda hiçbir tutarsızlık, karışıklık, tezat ve çelişki bulunmadığını bildirmektedir. Çünkü o, Hakîm [ve] Hamîd olan [Allah] katından indirilmiştir ve Hak'tan gelen bir haktır. Bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} “Onlar Kur'an'ı inceden inceye düşünmezler mi? Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” [Muhammed: 24]. Ardından şöyle buyurmuştur: (وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ) “Eğer o, Allah'tan başkasının katından olsaydı”; yani müşriklerin cahillerinin ve münafıkların içlerinde söyledikleri gibi uydurulmuş, düzmece bir söz olsaydı, (لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافًا كَثِيرًا) “elbette onda pek çok çelişki bulurlardı”; yani pek çok tutarsızlık ve zıtlık [bulurlardı]. Yani: Oysa bu [Kur'an] çelişkilerden tamamen uzaktır, dolayısıyla Allah katındandır. Nitekim Yüce Allah ilimde derinleşen (râsih) kimselerden haber vererek şöyle buyurmuştur:
حيث قالوا: {آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} [آل عمران: ٧] أي: محكمة ومتشابهة حق؛ فلهذا ردوا المتشابه إلى المحكم فاهتدوا، والذين في قلوبهم زيغ ردوا المحكم إلى المتشابه فغووا؛ ولهذا مدح تعالى الراسخين وذم الزائغين.
şöyle dediklerini bildirmiştir: {آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “Ona inandık, hepsi Rabbimizin katındandır” [Âl-i İmrân: 7]. Yani: Muhkemi de müteşâbihi de haktır. Bu sebeple onlar müteşâbihi muhkeme irca edip hidayete erdiler; kalplerinde eğrilik bulunanlar ise muhkemi müteşâbihe çekip saptılar. Bu yüzden Yüce Allah ilimde derinleşenleri övmüş, kalplerinde eğrilik olanları ise yermiştir.
قال الإمام أحمد: حدثنا أنس بن عياض، حدثنا أبو حازم عن عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده قال: لقد جلست أنا وأخي مجلسا ما أحب أن لي به حُمر النَّعم، أقبلت أنا وأخي وإذا مشيخة من صحابة رسول الله ﷺ على باب من أبوابه، فكرهنا أن نفرق بينهم، فجلسنا حَجْرَة، إذ ذكروا آية من القرآن، فتماروا فيها حتى ارتفعت أصواتهم، فخرج رسولُ الله ﷺ مُغْضَبًا حتى احمر وجهه، يرميهم بالتراب، ويقول: "مهلا يا قوم، بهذا أهلكت الأمم من قبلكم باختلافهم على أنبيائهم، وضربهم الكتب بعضها ببعض، إن القرآن لم ينزل يكذب بعضه بعضا، بل يصدّق بعضه بعضا، فما عرفتم منه فاعملوا به، وما جهلتم منه فردوه إلى عالمِه" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Enes b. İyâz anlattı, bize Ebû Hâzım, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden anlattı; dedi ki: Kardeşimle birlikte öyle bir mecliste oturdum ki karşılığında kızıl develerimin olmasını istemezdim. Kardeşimle birlikte gelmiştim, bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahabesinden yaşlı başlı kimseler kapılarından birinin önündeler. Aralarını yarmayı hoş görmedik ve bir kenara oturduk. Derken Kur'an'dan bir ayet andılar ve sesleri yükselinceye kadar o hususta tartıştılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüzü kızaracak derecede öfkeli bir hâlde çıktı; üzerlerine toprak saçıyor ve şöyle diyordu: "Sakin olun ey kavim! Sizden önceki ümmetler ancak peygamberlerine muhalefet etmeleri ve kitapların bir kısmını diğer kısmıyla vurmaları (çeliştirmeye kalkışmaları) yüzünden helak olmuşlardır. Şüphesiz Kur'an bir kısmı diğer kısmını yalanlasın diye inmemiştir, bilakis bir kısmı diğer kısmını doğrular. Ondan bildiğinizle amel edin, bilemediğinizi ise onu bilene havale edin."
وهكذا رواه أيضا عن أبي معاوية، عن داود بن أبي هند، عن عَمْرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده قال: خرج رسولُ الله ﷺ ذات يوم، والناس يتكلمون في القدر، فكأنما يُفْقَأ في وجهه حب الرُّمان من الغضب، فقال لهم: "ما لكم تضربون كتاب الله بعضه ببعض؟ بهذا هلك من كان قبلكم". قال: فما غبطت نفسي بمجلس فيه رسول الله ﷺ ولم أشهده ما غبطت نفسي بذلك المجلس، أني لم أشهده.
[İmam Ahmed] bunu yine Ebû Muâviye'den, o Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün insanlar kader hakkında konuşurlarken çıktı. Öfkesinden sanki yüzünde nar taneleri patlatılmış gibiydi. Onlara: "Size ne oluyor da Allah'ın Kitabı'nın bir kısmını diğer kısmıyla çarpıştırıyorsunuz? Sizden öncekiler ancak bunun yüzünden helak oldular" buyurdu. [Ravi] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bulunduğu ve benim katılmadığım hiçbir mecliste bulunmadığıma, o mecliste bulunmadığıma gıpta ettiğim kadar gıpta etmedim.
ورواه ابن ماجه من حديث داود بن أبي هند، به نحوه .
İbn Mâce de bunu Dâvûd b. Ebî Hind hadisinden benzer şekilde rivayet etmiştir .
وقال أحمد: حدثنا عبد الرحمن بن مهدي، حدثنا حماد بن زيد، عن أبي عمْران الجَوْني قال: كتب إلي عبد الله بن رَبَاح، يحدث عن عبد الله بن عمرو قال: هَجَّرتُ إلى رسول الله ﷺ يوما، فإنا لجلوس إذ اختلف اثنان في آية، فارتفعت أصواتهما فقال: "إنما هلكت الأمم قبلكم باختلافهم في الكتاب" ورواه مسلم والنسائي، من حديث حماد بن زيد، به .
Ahmed dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, Ebû İmrân el-Cevnî'den anlattı; dedi ki: Bana Abdullah b. Rabâh yazıp Abdullah b. Amr'dan nakille şöyle anlattı: Bir gün erkenden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittim. Biz otururken iki kişi bir ayet hususunda ihtilaf etti ve sesleri yükseldi. Bunun üzerine [Resûlullah]: "Sizden önceki ümmetler ancak Kitap hususundaki ihtilafları sebebiyle helak olmuşlardır" buyurdu. Bunu Müslim ve Nesâî de Hammâd b. Zeyd hadisinden bu isnadla rivayet etmişlerdir .
وقوله: (وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ) إنكار على من يبادر إلى الأمور قبل تحققها، فيخبر بها ويفشيها وينشرها، وقد لا يكون لها صحة.
(وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ) kavli; meseleler kesinleşmeden önce acele edip -doğruluğu olmadığı hâlde- onları haber veren, ifşa eden ve yayan kimselere yönelik bir kınamadır.
وقد قال مسلم في "مقدمة صحيحه" حدثنا أبو بكر بن أبي شيبة، حدثنا علي بن حفص، حدثنا شعبة، عن خبيب بن عبد الرحمن، عن حفص بن عاصم، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "كفى بالمرء كذبا أن يُحدِّث بكل ما سمع" وكذا رواه أبو داود في كتاب "الأدب" من سننه، عن محمد بن الحسين بن إشكاب، عن علي بن حفص، عن شعبة مسندًا ورواه مسلم أيضا من حديث
Müslim de "Sahîh'inin Mukaddimesi"nde şöyle demiştir: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Ali b. Hafs anlattı, bize Şu'be, Hubeyb b. Abdirrahmân'dan, o Hafs b. Âsım'dan, o Ebû Hureyre'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; şöyle buyurdu: « كفى بالمرء كذبا أن يُحدِّث بكل ما سمع » «Kişiye, her duyduğunu söylemesi yalan olarak yeter.» Ebû Dâvûd da Sünen'inin "Edeb" kitabında bunu Muhammed b. el-Huseyn b. İşkâb'dan, o Ali b. Hafs'tan, o Şu'be'den müsned olarak bu şekilde rivayet etmiştir. Müslim de bunu yine şu hadisten rivayet etmiştir:
معاذ بن هشام العنبري، وعبد الرحمن بن مهدي. وأخرجه أبو داود أيضا من حديث حفص بن عمر النمري، ثلاثتهم عن شعبة، عن خُبَيب عن حفص بن عاصم، به مرسلا .
Muâz b. Hişâm el-Anberî ve Abdurrahman b. Mehdî hadisinden rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd da bunu Hafs b. Ömer en-Nemerî hadisinden tahric etmiştir ki, her üçü de Şu'be'den, o Hubeyb'den , o da Hafs b. Âsım'dan mürsel olarak bu şekilde nakletmişlerdir.
وفي الصحيحين عن المغيرة بن شعبة: أن رسول الله ﷺ نهى عن قيل وقال أي: الذي يكثر من الحديث عما يقول الناس من غير تَثبُّت، ولا تَدبُّر، ولا تبَيُّن .
Sahîhayn'da Mugîre b. Şu'be'den [rivayet edildiğine göre]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dedikodudan (kīle ve kāl) nehyetmiştir; yani: İyice araştırmadan, düşünmeden ve açıklığa kavuşturmadan insanların söylediklerini çokça nakleden kimseden .
وفي سنن أبي داود أن رسول الله ﷺ قال: "بئس مَطِيَّة الرجل زَعَمُوا عليه" .
Sünen-i Ebî Dâvûd'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu [nakledilmiştir]: "Kişinin 'falanlar iddia etti ki' [sözü] ne kötü bir binek vasıtasıdır!"
وفي الصحيح: "من حَدَّث بحديث وهو يرى أنه كذب فهو أحد الكاذبَيْن". ويذكر هاهنا حديث عمر بن الخطاب المتفق عليه، حين بلغه أن رسول الله ﷺ طَلَّق نساءه، فجاءه من منزله حتى دخل المسجد فوجد الناس يقولون ذلك، فلم يصبر حتى استأذن على رسول الله ﷺ فاستفهمه: أطلقت نساءك؟ قال: "لا". فقلت الله أكبر. وذكر الحديث بطوله.
Sahîh'te şöyle buyrulmuştur: "Kim yalan olduğunu bildiği bir hadisi naklederse, o da iki yalancıdan biridir." Burada, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarını boşadığı haberi kendisine ulaştığında Ömer b. el-Hattâb'ın naklettiği müttefekun aleyh hadis zikredilir : [Ömer] evinden çıkıp mescide gelmiş ve insanların bunu söylediğini görmüştü. Sabredemeyip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girmek için izin istedi ve ona: "Hanımlarını boşadın mı?" diye sordu. O: "Hayır" buyurdu. Ben de "Allahu Ekber!" dedim. Hadisi uzunca zikretti.
وعند مسلم: فقلت: أطلقتهن؟ فقال: "لا" فقمت على باب المسجد فناديت بأعلى صوتي: لم يطلق رسول الله ﷺ نساءه. ونزلت هذه الآية: (وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الأمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ) فكنت أنا استنبطت ذلك الأمر.
Müslim'deki rivayette ise şöyledir: "Onları boşadın mı?" dedim. O: "Hayır" buyurdu. Bunun üzerine mescidin kapısına dikilip en yüksek sesimle: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarını boşamadı" diye seslendim. Ve şu ayet nazil oldu: (وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الأمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ) İşte o meseleyi istinbat eden (araştırıp açığa çıkaran) ben idim.
ومعنى قوله: (يستنبطونه) أي: يستخرجونه ويستعلمونه من معادنه، يقال: استنبط الرجل العين، إذا حفرها واستخرجها من قعورها .
(يستنبطونه) kavlinin anlamı şudur: Yani onu kaynaklarından çıkarır ve öğrenirler. [Arapçada] kişi su kaynağını kazıp derinliklerinden çıkardığında: "استنبط الرجل العين" (Adam pınarı istinbat etti/çıkardı) denir .
ومعنى قوله: (لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلا قَلِيلا) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: يعني المؤمنين.
(لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلا قَلِيلا) kavlinin anlamı hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan nakille: "Müminleri kastetmektedir" demiştir.
وقال عبد الرزاق، عن معمر، عن قتادة: (لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلا قَلِيلا) يعني: كلكم. واستشهد من نصر هذا القول. بقول الطرماح بن حكيم، في مدح يزيد بن المُهَلَّب:
Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Katâde'den: (لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلا قَلِيلا) "Yani: Hepiniz" dediğini nakletmiştir. Bu görüşü savunanlar, Tırmâh b. Hakîm'in Yezîd b. el-Mühelleb'i överken söylediği şu beytini delil getirmişlerdir:
أشَمَّ كثير يَدى النوال … قليل المَثَالب والقَادحة
أشَمَّ كثير يَدى النوال … قليل المَثَالب والقَادحة [Yüksek burunlu/şerefli, ihsan eli bol, ayıpları ve kusurları ise pek az...]
يعني: لا مثالب له، ولا قادحة فيه.
Yani: Onun hiçbir ayıbı yoktur ve onda [kınanacak] hiçbir kusur bulunmaz.
{فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلا (٨٤) مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا (٨٥) وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا (٨٦)}
{فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلا (٨٤) مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا (٨٥) وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا (٨٦)} “Artık Allah yolunda savaş! Sen ancak kendinden sorumlusun. Müminleri de teşvik et. Umulur ki Allah, inkâr edenlerin baskı ve şiddetini defeder. Allah'ın baskısı daha çetin, cezalandırması daha şiddetlidir. (84) Kim güzel bir şefaatte (aracılıkta) bulunursa, ondan kendisine bir pay olur. Kim de kötü bir şefaatte bulunursa, ondan kendisine bir günah payı düşer. Allah her şeyi gözetip karşılığını verendir. (85) Bir selam ile selamlandığınız zaman, siz de ondan daha güzeliyle selam verin veya aynısıyla karşılık verin. Şüphesiz Allah, her şeyin hesabını hakkıyla yapandır. (86)”
يأمر تعالى عبده ورسوله محمدًا ﷺ أن يباشر القتال بنفسه، ومن نكل عليه فلا عليه منه؛ ولهذا قال: (لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ)
Yüce Allah kulu ve elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e savaşa bizzat kendisinin girişmesini emretmekte; savaştan geri duran olursa ondan sorumlu olmadığını bildirmektedir. Bundan dolayı: (لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ) buyurmuştur.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن عمرو بن نُبَيْح، حدثنا حَكَّام، حدثنا الجراح الكندي، عن أبي إسحاق قال: سألت البراء بن عازب عن الرجل يلقى مائة من العدو، فيقاتل، أيكون ممن يقول الله: {وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} [البقرة: ١٩٥] قال: قد قال الله تعالى لنبيه ﷺ (فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Muhammed b. Amr b. Nübeyh anlattı, bize Hekkâm anlattı, bize el-Cerrâh el-Kindî, Ebû İshâk'tan anlattı; dedi ki: Berâ b. Âzib'e, düşmandan yüz kişiyle karşılaşıp savaşan adamın, Allah'ın: {وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” [Bakara: 195] buyurduğu kimselerden olup olmadığını sordum. O şöyle dedi: Yüce Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: (فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ) buyurmuştur.
ورواه الإمام أحمد، عن سليمان بن داود، عن أبي بكر بن عيَّاش، عن أبي إسحاق قال: قلت للبراء: الرجل يحمل على المشركين أهو ممن ألقى بيده إلى التهلكة؟ قال: لا؛ لأن الله بعث رسوله ﷺ وقال: (فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ) إنما ذلك في النفقة.
Bunu İmam Ahmed, Süleymân b. Dâvûd'dan, o Ebû Bekir b. Ayyâş'tan, o Ebû İshâk'tan şöyle rivayet etmiştir: Berâ'ya: "Müşriklerin üzerine hücum eden adam, kendi eliyle kendisini tehlikeye atan kimse midir?" dedim. O: "Hayır; zira Allah elçisi sallallâhu aleyhi ve sellem'i göndermiş ve: (فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ) buyurmuştur. O [ayet] ancak infak hakkındadır" dedi.
وكذا رواه ابن مردُويه، من طريق أبي بكر بن عياش، وعلي بن صالح، عن أبي إسحاق، عن البراء به.
İbn Merdûye de bunu Ebû Bekir b. Ayyâş ve Ali b. Sâlih tarikiyle Ebû İshâk'tan, o da Berâ'dan bu şekilde rivayet etmiştir.
ثم قال ابن مردويه: حدثنا سليمان بن أحمد، حدثنا أحمد بن النضر العسكري، حدثنا مسلم بن عبد الرحمن الْجَرْمِيّ، حدثنا محمد بن حِمْيَر، حدثنا سفيان الثوري، عن أبي إسحاق، عن البراء قال: لما نزلت على النبي ﷺ: (فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللهِ لا تُكَلَّفُ إلا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ [عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا]) الآية، قال لأصحابه: "قد أمرني ربي بالقتال فقاتلوا" حديث غريب .
Sonra İbn Merdûye şöyle demiştir: Bize Süleymân b. Ahmed anlattı, bize Ahmed b. en-Nadr el-Askerî anlattı, bize Müslim b. Abdirrahmân el-Cermî anlattı, bize Muhammed b. Hımyer anlattı, bize Süfyân es-Sevrî, Ebû İshâk'tan, o Berâ'dan anlattı; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: (فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللهِ لا تُكَلَّفُ إلا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ [عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا]) ayeti nazil olunca, ashabına: "Rabbim bana savaşmayı emretti, siz de savaşın" buyurdu. Bu garip bir hadistir .
وقوله: (وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ) أي: على القتال ورغبهم فيه وشجعهم عنده كما قال لهم رسول الله ﷺ يوم بدر، وهو يسوي الصفوف: "قوموا إلى جنة عرضها السماوات والأرض".
(وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ) kavli; yani: Onları savaşa teşvik et, savaşa istekli kıl ve savaş anında onları cesaretlendir; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü safları düzeltirken onlara: "Genişliği gökler ve yer kadar olan cennete kalkın!" buyurmuştu.
وقد وردت أحاديثُ كثيرة في الترغيب في ذلك، فمن ذلك ما رواه البخاري عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "من آمن بالله ورسوله وأقام الصلاة، وآتى الزكاة، وصام رمضان، كان حقا على الله أن يدخله الجنة، هاجر في سبيل الله أو جلس في أرضه التي ولد فيها" قالوا: يا رسول الله، أفلا نبشر الناسَ بذلك؟ فقال: "إن في الجنة مائةَ درجة، أعدَّها الله للمجاهدين في سبيل الله، بين كل درجتين كما بين السماء والأرض، فإذا سألتم الله فاسألوه الفردوس فإنه أوسط الجنة. وأعلى الجنة، وفوقه عرش الرحمن، ومنه تُفَجَّر أنهار الجنة" .
Bu hususta teşvik edici pek çok hadis rivayet edilmiştir. Bunlardan biri de Buhârî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim Allah'a ve Resulü'ne iman eder, namazı kılar, zekâtı verir ve Ramazan orucunu tutarsa; Allah yolunda hicret etmiş olsun yahut doğduğu toprağında oturmuş olsun, onu cennete koymak Allah üzerine bir hak olur." [Ashab]: "Ey Allah'ın Resulü! Bunu insanlara müjdelemeyelim mi?" dediler. O şöyle buyurdu: "Şüphesiz cennette, Allah'ın kendi yolunda cihat edenler için hazırladığı yüz derece vardır; her iki derecenin arası gökle yer arası kadardır. Allah'tan istediğiniz zaman Firdevs'i isteyin; zira o cennetin ortası ve cennetin en yükseğidir. Onun üzerinde Rahman'ın arşı vardır ve cennet ırmakları oradan kaynar" .
ورُوي من حديث معاذ وأبي الدرداء وعُبادة نحو ذلك.
Muâz, Ebü'd-Derdâ ve Ubâde hadisinden de buna benzer rivayet edilmiştir.
وعن أبي سعيد الخدْري أنّ رسول الله ﷺ قال: "يا أبا سعيد، من رضي بالله ربا، وبالإسلام
Ebû Saîd el-Hudrî'den [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ey Ebû Saîd! Kim Rab olarak Allah'tan, din olarak İslâm'dan...»
دينا، وبمحمد نبيًا، وجبت له الجنة" قال: فعجب لها أبو سعيد فقال: أعدها عليَّ يا رسول الله. ففعل. ثم قال رسول الله ﷺ: "وأخرى يرفع الله بها العبد مائة درجة في الجنة، ما بين كل درجتين كما بين السماء والأرض" قال: وما هي يا رسول الله؟ قال: "الجهاد في سبيل الله" رواه مسلم .
peygamber olarak da Muhammed'den razı olursa cennet ona vacip olur." [Ravi] dedi ki: Ebû Saîd buna hayret etti ve: "Bunu bana tekrar eder misiniz ey Allah'ın Resulü?" dedi. O da tekrar etti. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bir diğeri daha vardır ki Allah onunla kulu cennette yüz derece yükseltir; her iki derecenin arası gökle yer arası kadardır" buyurdu. [Ebû Saîd]: "O nedir ey Allah'ın Resulü?" deyince, "Allah yolunda cihattır" buyurdu. Bunu Müslim rivayet etmiştir .
وقوله: (عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا) أي: بتحريضك إياهم على القتال تنبعث هممهم على مناجزة الأعداء، ومدافعتهم عن حوزة الإسلام وأهله، ومقاومتهم ومصابرتهم.
(عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا) kavli; yani: Senin onları savaşa teşvik etmenle, düşmanlarla vuruşmaya, İslam yurdunu ve ehlini savunmaya, onlara direnmeye ve onlara karşı sabırla karşı koymaya azimleri harekete geçer.
وقوله: (وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلا) أي: هو قادر عليهم في الدنيا والآخرة، كما قال [تعالى] {ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ [وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ] } [محمد: ٤].
(وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلا) kavli; yani: O, dünyada da ahirette de onlara güç yetirendir. Nitekim [Yüce Allah] şöyle buyurmuştur: {ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ [وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ] } “İşte böyle; eğer Allah dileseydi onlardan intikam alırdı. Fakat O, sizi birbirinizle sınamak ister. Allah yolunda öldürülenlere gelince, Allah onların amellerini asla boşa çıkarmaz.” [Muhammed: 4].
وقوله: (مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا) أي: من سعى في أمر، فترتب عليه خير، كان له نصيب من ذلك (وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا) أي: يكون عليه وزر من ذلك الأمر الذي ترتب على سعيه ونيته، كما ثبت في الصحيح أن رسول الله ﷺ قال: "اشفعوا تؤجروا ويقضي الله على لسان نبيه ما شاء".
(مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا) kavli; yani: Kim bir işte gayret gösterir de neticesinde bir hayır hâsıl olursa, bundan kendisi için bir pay olur. (وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا) Yani: Gayreti ve niyeti neticesinde ortaya çıkan o işten dolayı üzerine bir günah payı olur. Nitekim Sahîh'te sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şefaat edin (aracılık yapın) ki ecir kazanasınız; Allah da Peygamberinin dili üzerinden dilediği hükmü verir."
وقال مجاهد بن جَبْر: نزلت هذه الآية في شفاعات الناس بعضهم لبعض.
Mücâhid b. Cebr şöyle demiştir: "Bu ayet, insanların birbirlerine olan şefaatleri (aracılıkları) hakkında inmiştir."
وقال الحسن البصري: قال الله تعالى: (مَنْ يَشْفَعْ) ولم يقل: من يُشَفَّع.
Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: "Yüce Allah: (مَنْ يَشْفَعْ) [‘Kim şefaat ederse’] buyurmuş, ‘Kimin şefaati kabul edilirse’ dememiştir."
وقوله: (وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا) قال ابن عباس، وعطاء، وعطية، وقتادة، ومطر الوراق: (مُقِيتًا) أي: حفيظا. وقال مجاهد: شهيدا. وفي رواية عنه: حسيبا. وقال سعيد بن جبير، والسدي، وابن زيد: قديرا. وقال عبد الله بن كثير: المقيت: الواصب وقال الضحاك: المقيت: الرزاق.
(وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا) kavli; İbn Abbâs, Atâ, Atıyye, Katâde ve Matar el-Varrâk şöyle demişlerdir: "(مُقِيتًا) yani: Koruyucudur (hafîz)." Mücâhid: "Şahittir" demiştir. Ondan gelen bir rivayette de: "Hesap görücüdür (hasîb)" demiştir. Saîd b. Cübeyr, es-Süddî ve İbn Zeyd: "Güç yetirendir (kadîr)" demişlerdir. Abdullah b. Kesîr: "el-Mukît; dâim olandır (vâsıb)" demiştir. Dahhâk ise: "el-Mukît; rızık verendir (rezzâk)" demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد الرحيم بن مطرف، حدثنا عيسى بن يونس، عن إسماعيل، عن رجل، عن عبد الله بن رواحة، وسأله رجل عن قول الله: (وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا) قال: يُقيت كلّ إنسان على قدر عمله .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Abdürrahîm b. Mutarrif anlattı, bize Îsâ b. Yûnus, İsmâil'den, o bir adamdan, o da Abdullah b. Revâha'dan anlattı; bir adam ona Allah'ın: (وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا) kavlini sordu da o: "Her insana ameli ölçüsünde karşılık verir" dedi .
وقوله: (وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا) أي: إذا سلم عليكم المسلم، فردوا عليه أفضل مما سلم، أو ردوا عليه بمثل ما سلم [به] فالزيادة مندوبة، والمماثلة مفروضة.
(وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا) kavli; yani: Müslüman size selam verdiği zaman, ona verdiği selamdan daha güzeliyle karşılık verin veya verdiği selamın [onunla selam verdiği şeyin] aynısıyla karşılık verin . Fazlasını eklemek mendup, aynısıyla karşılık vermek ise farzdır.
قال ابن جرير: حدثني موسى بن سهل الرملي، حدثنا عبد الله بن السَّري الأنطاكي، حدثنا هشام بن لاحق، عن عاصم الأحول، عن أبي عثمان النَّهْدي، عن سلمان الفارسي قال: جاء رجل إلى النبي ﷺ فقال: السلام عليك يا رسول الله. فقال: "وعليك السلام ورحمة الله". ثم أتى آخر
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana Mûsâ b. Sehl er-Remlî anlattı, bize Abdullah b. es-Serî el-Antâkî anlattı, bize Hişâm b. Lâhık, Âsım el-Ahvel'den, o Ebû Osmân en-Nehdî'den, o da Selmân el-Fârisî'den [şöyle dediğini] anlattı: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "es-Selâmu aleyke yâ Resûlallâh" dedi. [Allah Resûlü de]: "Ve aleykesselâmu ve rahmetullâh" buyurdu. Sonra bir başkası geldi
فقال: السلام عليك يا رسول الله ورحمة الله. فقال له رسول الله ﷺ: "وعليك السلام ورحمة الله وبركاته". ثم جاء آخر فقال: السلام عليك يا رسول الله ورحمة الله وبركاته فقال له: "وعليك" فقال له الرجل: يا نبي الله، بأبي أنت وأمي، أتاك فلان وفلان فسلما عليك فرددت عليهما أكثر مما رددت علي. فقال: "إنك لم تدع لنا شيئا، قال الله تعالى: (وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا) فرددناها عليك".
ve: "es-Selâmu aleyke yâ Resûlallâh ve rahmetullâh" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Ve aleykesselâmu ve rahmetullâhi ve berekâtuh" buyurdu. Sonra bir başkası daha geldi ve: "es-Selâmu aleyke yâ Resûlallâh ve rahmetullâhi ve berekâtuh" dedi. Ona da: "Ve aleyk" buyurdu. Bunun üzerine adam: "Ey Allah'ın Peygamberi! Anam babam sana feda olsun, falan ve filan sana gelip selam verdiler, sen onlara bana verdiğinden daha fazlasıyla karşılık verdin" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Sen bize [ekleyecek] bir şey bırakmadın ki! Yüce Allah: (وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا) buyurmuştur, biz de sana aynısıyla karşılık verdik" buyurdu.
وهكذا رواه ابن أبي حاتم معلقا فقال: ذكر عن أحمد بن الحسن الترمذي، حدثنا عبد الله بن السري -أبو محمد الأنطاكي -قال أبو الحسن: وكان رجلا صالحا -حدثنا هشام بن لاحق، فذكر بإسناده مثله.
İbn Ebî Hâtim de bunu muallak olarak böyle rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Ahmed b. el-Hasan et-Tirmizî'den zikredildi; bize Abdullah b. es-Serî -Ebû Muhammed el-Antâkî, Ebü'l-Hasan dedi ki: Salih bir adamdı- anlattı, bize Hişâm b. Lâhık anlattı; diyerek isnadıyla benzerini zikretmiştir.
ورواه أبو بكر بن مردويه: حدثنا عبد الباقي بن قانع، حدثنا عبد الله بن أحمد بن حنبل، حدثنا أبي، حدثنا هشام بن لاحق أبو عثمان، فذكره بمثله، ولم أره في المسند والله أعلم.
Bunu Ebû Bekir b. Merdûye de şöyle rivayet etmiştir: Bize Abdülbâkî b. Kâni' anlattı, bize Abdullah b. Ahmed b. Hanbel anlattı, bize babam anlattı, bize Ebû Osmân Hişâm b. Lâhık anlattı; diyerek benzerini zikretmiştir. Bunu el-Müsned'de görmedim , doğrusunu Allah bilir.
وفي هذا الحديث دلالة على أنه لا زيادة في السلام على هذه الصفة: السلام عليكم ورحمة الله وبركاته، إذ لو شرع أكثر من ذلك، لزاده رسول الله ﷺ.
Bu hadiste, selama şu şekilden daha fazla ziyade yapılmayacağına delil vardır: "es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtuh". Zira bundan fazlası meşru olsaydı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu artırırdı.
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن كثير -أخو سليمان بن كثير -حدثنا جعفر بن سليمان، عن عوف، عن أبي رجاء العُطَاردي، عن عمران بن حُصَين؛ أن رجلا جاء إلى النبي ﷺ فقال: السلام عليكم فرد عليه ثم جلس، فقال: "عَشْرٌ". ثم جاء آخر فقال: "السلام عليكم ورحمة الله. فرد عليه، ثم جلس، فقال: "عشرون". ثم جاء آخر فقال: السلام عليكم ورحمة الله وبركاته. فرد عليه، ثم جلس، فقال: "ثلاثون".
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Kesîr -Süleyman b. Kesîr'in kardeşi- anlattı, bize Ca'fer b. Süleyman, Avf'tan, o Ebû Recâ el-Utâridî'den, o İmrân b. Husayn'dan anlattı ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir adam gelip: "es-Selâmu aleyküm" dedi. Ona karşılık verdi, sonra [adam] oturdu. [Peygamber]: "On [sevap]" buyurdu. Sonra bir başkası gelip: "es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâh" dedi. Ona karşılık verdi, sonra oturdu. [Peygamber]: "Yirmi" buyurdu. Sonra bir başkası gelip: "es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtuh" dedi. Ona karşılık verdi, sonra oturdu. [Peygamber]: "Otuz" buyurdu.
وكذا رواه أبو داود عن محمد بن كثير، وأخرجه الترمذي والنسائي والبزار من حديثه، ثم قال الترمذي: حسن غريب من هذا الوجه، وفي الباب عن أبي سعيد وعلي وسهل بن حُنَيف [﵃] .
Ebû Dâvûd da bunu Muhammed b. Kesîr'den böyle rivayet etmiştir. Tirmizî, Nesâî ve Bezzâr da onun hadisinden tahric etmişlerdir. Sonra Tirmizî: "Bu vecihten hasen gariptir; bu konuda Ebû Saîd, Ali ve Sehl b. Huneyf'ten [radıyallâhu anhum] de rivayet vardır" demiştir.
وقال البزَّار: قد روي هذا عن النبي ﷺ من وجوه، هذا أحسنها إسنادا وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن حرب الموصلي، حدثنا حميد بن عبد الرحمن الرؤاسي عن الحسن بن صالح، عن سِمَاك، عن عكرمة عن ابن عباس قال: من يسلم عليك من خلق الله، فاردد عليه وإن كان مجوسيا؛ ذلك بأن الله يقول: (فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا)
Bezzâr: "Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den muhtelif vecihlerden rivayet edilmiştir; isnat bakımından en güzeli budur" demiştir. İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ali b. Harb el-Mavsılî anlattı, bize Humeyd b. Abdirrahmân er-Ruâsî , Hasan b. Sâlih'ten, o Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: "Allah'ın yarattıklarından her kim sana selam verirse , Mecûsî bile olsa ona karşılık ver. Zira Allah şöyle buyurmaktadır: (فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا)"
وقال قتادة: (فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا) يعني: للمسلمين (أَوْ رُدُّوهَا) يعني: لأهل الذمة.
Katâde: "(فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا) yani: Müslümanlaradır; (أَوْ رُدُّوهَا) yani: Zımmîleredir" demiştir.
وهذا التنزيل فيه نظر، بل كما تقدم في الحديث من أن المراد أن يرد بأحسن مما حياه به، فإن بلغ
Bu tevile itiraz edilebilir; bilakis hadiste daha önce geçtiği üzere murad, kişinin kendisine verilen selamdan daha güzeliyle karşılık vermesidir. Şayet [selam veren]
المسلم غاية ما شرع في السلام؛ رد عليه مثل ما قال، فأما أهل الذمة فلا يُبْدؤون بالسلام ولا يزادون، بل يرد عليهم بما ثبت في الصحيحين، عن ابن عمر أن رسول الله ﷺ قال: "إذا سلم عليكم اليهود فإنما يقول أحدهم: السام عليك فقل: وعليك" .
Müslüman selam konusunda meşru kılınan son sınıra ulaşmışsa, ona söylediğinin aynısıyla karşılık verilir. Zımmîlere gelince; onlara ilk olarak selam verilmez ve [selamlarına] ziyade yapılmaz. Bilakis onlara Sahîhayn'da İbn Ömer'den sabit olduğu üzere karşılık verilir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Yahudiler size selam verdiklerinde içlerinden biri ancak: 'es-Sâmu aleyk (Ölüm üzerine olsun)' der; sen de: 'Ve aleyk' de" .
وفي صحيح مسلم، عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: "لا تبدؤوا اليهود والنصارى بالسلام، وإذا لقيتموهم في طريق فاضطروهم إلى أضيقه" .
Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den [rivayet edildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Yahudi ve Hristiyanlara önce siz selam vermeyin; yolda onlarla karşılaştığınızda onları yolun en dar kısmına zorlayın" .
وقال سفيان الثوري، عن رجل، عن الحسن البصري قال: السلام تطوع، والرد فريضة.
Süfyân es-Sevrî, bir adamdan, o da Hasan-ı Basrî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Selam vermek nafile, karşılık vermek ise farzdır."
وهذا الذي قاله هو قول العلماء قاطبة: أن الرد واجب على من سلم عليه، فيأثم إن لم يفعل؛ لأنه خالف أمر الله في قوله: (فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا) وقد جاء في الحديث الذي رواه .
Onun bu söylediği bütün âlimlerin görüşüdür: Kendisine selam verilen kimseye selama karşılık vermek vaciptir; bunu yapmazsa günahkâr olur. Çünkü Allah'ın: (فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا) kavlindeki emrine muhalefet etmiştir. Rivayet ettiği hadiste de gelmiştir ki ...
{اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا (٨٧)}
{اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا (٨٧)} “Allah; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde sizi elbette bir araya toplayacaktır. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?”
وقوله: (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ) إخبار بتوحيده وتفرده بالإلهية لجميع المخلوقات، وتضمَّن قسما، لقوله: (لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ) وهذه اللام موطئة للقسم، فقوله: (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ) خبر وقَسَم أنه سيجمع الأولين والآخرين في صعيد واحد فيجازي كل عامل بعمله.
(اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ) kavli; O'nun birliğini ve bütün yaratılmışlar için ilahlıkta tek olduğunu haber vermektedir. (لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ) kavlinden dolayı bir yemin de içermektedir. Buradaki lâm harfi yemine hazırlık (müvattıe) bildiren lâmdır. Dolayısıyla: (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ) kavli, öncekileri ve sonrakileri tek bir düzlükte toplayacağına ve her amel edene amelinin karşılığını vereceğine dair bir haber ve yemindir.
وقوله تعالى: (وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا) أي: لا أحد أصدق منه في حديثه وخبره، ووعده ووعيده، فلا إله إلا هو، ولا رب سواه.
Yüce Allah'ın: (وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا) kavli; yani: Sözünde, haberinde, vaadinde ve tehdidinde O'ndan daha doğru kimse yoktur. O'ndan başka ilah, O'ndan başka Rab yoktur.
{فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلا (٨٨) وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا (٨٩) إِلا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلا (٩٠) سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (٩١)}
{فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلا (٨٨) وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا (٨٩) إِلا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلا (٩٠) سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (٩١)} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz? Oysa Allah, kazandıkları [günahlar] yüzünden onları baş aşağı etmiştir (küfre geri döndürmüştür). Allah'ın saptırdığını siz mi doğru yola iletmek istiyorsunuz? Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın. (88) Kendileri kâfir oldukları gibi sizin de kâfir olmanızı ve böylece eşit olmanızı arzu ettiler. O halde onlar Allah yolunda hicret edinceye kadar içlerinden dostlar edinmeyin. Eğer yüz çevirirlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün; onlardan ne bir dost ne de bir yardımcı edinin. (89) Ancak sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavme sığınanlar yahut sizinle veya kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralarak size gelenler müstesnadır. Eğer Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat ederdi de muhakkak sizinle savaşırlardı. Şayet sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse, artık Allah onlara [dokunmanız] için size bir yol vermemiştir. (90) Hem sizden emin olmak hem de kendi kavimlerinden emin olmak isteyen başkalarını da bulacaksınız. Fitneye her sevk edildiklerinde baş aşağı ona dalarlar. Eğer sizden uzak durmaz, size barış teklif etmez ve ellerini [sizden] çekmezlerse, onları bulduğunuz yerde yakalayın ve öldürün. İşte öylelerine karşı size apaçık bir yetki verdik. (91)”
يقول تعالى منكرا على المؤمنين في اختلافهم في المنافقين على قولين، واختلف في سبب ذلك، فقال الإمام أحمد:
Yüce Allah, müminlerin münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılarak ihtilafa düşmelerini kınamaktadır. Bu [ayetin nüzul] sebebi hususunda ihtilaf edilmiştir. İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا بَهْز، حدثنا شعبة، قال عدي بن ثابت: أخبرني عبد الله بن يزيد، عن زيد بن ثابت: أن رسول الله ﷺ خرج إلى أُحُد، فرجع ناس خرجوا معه، فكان أصحاب رسول الله ﷺ فيهم فرقتين: فرقة تقول: نقتلهم. وفرقة تقول: لا فأنزل الله: (فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ) فقال رسول الله ﷺ: "إنها طَيْبة، وإنها تنفي الخَبَث كما تنفي النار خبث الفضة".
Bize Behz anlattı, bize Şu'be anlattı, Adiy b. Sâbit dedi ki: Bana Abdullah b. Yezîd, Zeyd b. Sâbit'ten haber verdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'a çıktı. Onunla birlikte çıkan bazı insanlar geri döndü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı onlar hakkında iki fırkaya ayrıldı: Bir fırka: "Onları öldürelim" diyor, diğer fırka ise: "Hayır [öldürmeyelim]" diyordu . Bunun üzerine Allah: (فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ) [ayetini] indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Burası Taybe'dir (Medine'dir); ateşin gümüşün pasını/kirini giderdiği gibi o da pisliği/kötüyü defeder" buyurdu.
أخرجاه في الصحيحين، من حديث شعبة .
Bunu Sahîhayn'da Şu'be'nin hadisinden tahric etmişlerdir .
وقد ذكر محمد بن إسحاق بن يَسار في وقعة أحد أن عبد الله بن أبي بن سلول رجع يومئذ بثلث الجيش، رجع بثلاثمائة وبقي النبي ﷺ في سبعمائة.
Muhammed b. İshâk b. Yesâr da Uhud Savaşı konusunda, Abdullah b. Übey b. Selûl'ün o gün ordunun üçte biriyle geri döndüğünü; üç yüz kişiyle geri dönüp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yedi yüz kişiyle kaldığını zikretmiştir.
وقال العوفي، عن ابن عباس: نزلت في قوم كانوا بمكة، قد تكلموا بالإسلام، كانوا يظاهرون المشركين، فخرجوا من مكة يطلبون حاجة لهم، فقالوا: إن لقينا أصحاب محمد فليس علينا منهم بأس، وأن المؤمنين لما أخبروا أنهم قد خرجوا من مكة، قالت فئة من المؤمنين: اركبوا إلى الجبناء فاقتلوهم، فإنهم يظاهرون عليكم عدوكم. وقالت فئة أخرى من المؤمنين: سبحان الله! أو كما قالوا: أتقتلون قوما قد تكلموا بمثل ما تكلمتم به؟ أمِنْ أجل أنهم لم يهاجروا ولم يتركوا ديارهم تستحل دماؤهم وأموالهم. فكانوا كذلك فئتين، والرسول عندهم لا ينهى واحدا من الفريقين عن شيء فأنزل الله: (فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ)
el-Avfî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre [İbn Abbâs şöyle demiştir]: [Bu ayet], Mekke'de bulunan, İslam'ı ikrar etmiş ancak müşriklere destek veren bir topluluk hakkında inmiştir. Bunlar bir ihtiyaçlarını görmek için Mekke'den çıktılar ve: "Muhammed'in ashabıyla karşılaşırsak onlardan bize bir zarar gelmez" dediler. Müminlere onların Mekke'den çıktıkları haber verilince, müminlerden bir grup: "Şu korkakların üzerine at sürün de onları öldürün; çünkü onlar düşmanınıza karşı size karşı arka çıkıyorlar" dedi. Müminlerden diğer bir grup ise: "Sübhânallah! -veya buna benzer bir ifadeyle-: Sizin söylediğinizin aynısını söylemiş (kelime-i şehadet getirmiş) bir topluluğu mu öldüreceksiniz? Sırf hicret etmediler ve yurtlarını terk etmediler diye kanları ve malları helal mi sayılacak?" dedi. Böylece iki fırka oldular; Resûl de onların yanındaydı ve iki fırkadan hiçbirini bir şeyden nehyetmiyordu. Bunun üzerine Allah: (فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ) [ayetini] indirdi.
رواه ابن أبي حاتم، وقد رُوي عن أبي سلمة بن عبد الرحمن وعكرمة ومجاهد والضحاك وغيرهم قريب من هذا.
Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir. Ebû Seleme b. Abdirrahmân, İkrime, Mücâhid, Dahhâk ve başkalarından da buna yakın bir rivayet aktarılmıştır.
وقال زيد بن أسلم، عن ابنٍ لسعد بن معاذ: إنها نزلت في تقاول الأوس والخزرج في شأن عبد الله بن أبيّ، حين استعذر منه رسول الله ﷺ على المنبر في قضية الإفك.
Zeyd b. Eslem, Sa'd b. Muâz'ın bir oğlundan [rivayetle] şöyle demiştir: Bu ayet, İfk hadisesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minber üzerinde Abdullah b. Übey hakkında mazeret beyan edip [ona had vurulmasını] istediği sırada Evs ve Hazrec'in karşılıklı söz dalaşı yapmaları hakkında inmiştir.
وهذا غريب، وقيل غير ذلك.
Bu garip bir rivayettir. Başka şeyler de söylenmiştir.
وقوله: (وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا) أي: ردهم وأوقعهم في الخطأ.
(وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا) kavli; yani: Onları geri çevirmiş ve hataya düşürmüştür.
قال ابن عباس: (أَرْكَسَهُمْ) أي: أوقعهم. وقال قتادة: أهلكهم. وقال السدي: أضلهم.
İbn Abbâs: "(أَرْكَسَهُمْ) yani: Onları [küfre/hataya] düşürdü" demiştir. Katâde: "Onları helak etti" demiştir. es-Süddî ise: "Onları saptırdı" demiştir.
وقوله: (بِمَا كَسَبُوا) أي: بسبب عصيانهم ومخالفتهم الرسول واتباعهم الباطل.
(بِمَا كَسَبُوا) kavli; yani: İsyanları, Resûl'e muhalefetleri ve batıla uymaları sebebiyle.
(أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلا) أي: لا طريق له إلى الهدى ولا مخلص له إليه.
(أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلا) Yani: Onun için hidayete giden bir yol ve ona ulaşacak bir kurtuluş yoktur.
ثم قال: (وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً) أي: هم يودون لكم الضلالة لتستووا أنتم وإياهم فيها، وما ذاك إلا لشدة عداوتهم وبغضهم لكم؛ ولهذا قال: (فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا) أي: تركوا الهجرة، قاله العوفي عن ابن عباس. وقال السدي: أظهروا كفرهم (فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا) أي: لا توالوهم
Sonra şöyle buyurmuştur: { وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً } “Kendileri inkâr ettikleri gibi sizin de inkâr edip [onlarla] eşit olmanızı arzu ettiler.” Yani: Kendileriyle onda eşit olasınız diye sizin için sapıklığı temenni ederler. Bu da ancak size olan düşmanlık ve kinlerinin şiddetindendir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا } “O halde Allah yolunda hicret edinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin. Eğer yüz çevirirlerse...” Yani: Hicreti terk ederlerse; bunu el-Avfî, İbn Abbâs'tan [rivayetle] söylemiştir. es-Süddî ise: “Küfürlerini açığa vururlarsa” demiştir. { فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا } “...onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün; onlardan hiçbir dost ve yardımcı edinmeyin.” Yani: Onları dost edinmeyin
ولا تستنصروا بهم على الأعداء ما داموا كذلك.
ve böyle kaldıkları müddetçe düşmanlara karşı onlardan yardım istemeyin.
ثم استثنى الله، سبحانه من هؤلاء فقال: (إِلا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ) أي: إلا الذين لجؤوا وتحيزوا إلى قوم بينكم وبينهم مهادنة أو عقد ذمة، فاجعلوا حكمهم كحكمهم. وهذا قول السدي، وابن زيد، وابن جرير.
Sonra Yüce Allah bunlardan [bazılarını] istisna ederek şöyle buyurmuştur: (إِلا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ) Yani: Sizinle aralarında bir barış veya zımmîlik antlaşması bulunan bir kavme sığınan ve onlara iltihak edenler müstesnadır; onların hükmünü de onların hükmü gibi kılın. Bu, es-Süddî, İbn Zeyd ve İbn Cerîr'in kavlidir.
وقد روى ابن أبي حاتم: حدثنا أبي حدثنا أبو سلمة حدثنا حماد بن سلمة عن علي بن زيد بن جُدْعان، عن الحسن: أن سراقة بن مالك المدلجي حدثهم قال: لما ظهر -يعني النبي ﷺ -على أهل بدر وأُحُد، وأسلم من حولهم قال سراقة: بلغني أنه يريد أن يبعث خالد بن الوليد إلى قومي -بني مُدْلج -فأتيته فقلت: أَنْشُدُك النعمة. فقالوا: صه فقال النبي ﷺ: "دعوه، ما تريد؟ ". قال: بلغني أنك تريد أن تبعث إلى قومي، وأنا أريد أن توادعهم، فإن أسلم قومك أسلموا ودخلوا في الإسلام، وإن لم يسلموا لم تَخْشُن قلوب قومك عليهم. فأخذ رسول الله ﷺ بيد خالد بن الوليد فقال: "اذهب معه فافعل ما يريد". فصالحهم خالد على ألا يعينوا على رسول الله ﷺ وإن أسلمت قريش أسلموا معهم، [ومن وصل إليهم من الناس كانوا على مثل عهدهم] فأنزل الله: (وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ)
İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir: Bize babam anlattı, bize Ebû Seleme anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan, o el-Hasan'dan anlattı ki: Sürâka b. Mâlik el-Müdlicî onlara şöyle anlatmıştır: [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastederek] Bedir ve Uhud ehline galip gelip etraflarındakiler Müslüman olunca Sürâka dedi ki: Kavmim olan Müdlicoğulları'na Hâlid b. Velîd'i göndermek istediği haberi bana ulaştı. Bunun üzerine ona geldim ve: "Aramızdaki nimeti (hukuku) hatırlatıp Allah adına rica ediyorum" dedim. [Oradakiler]: "Sus!" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bırakın onu, ne istiyorsun?" buyurdu. Dedi ki: Kavmime [ordu] göndermek istediğini duydum; ben onlarla barış yapmanı istiyorum. Şayet kavmin (Kureyş) Müslüman olursa onlar da Müslüman olup İslam'a girerler; eğer Müslüman olmazlarsa kavminin kalpleri onlara karşı katılaşmamış (öfkelenmemiş) olur . Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hâlid b. Velîd'in elini tutup: "Onunla git ve istediğini yap" buyurdu. Hâlid de onlarla, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı [düşmanlarına] yardım etmemeleri, Kureyş Müslüman olursa kendilerinin de onlarla birlikte Müslüman olmaları [ve insanlardan onlara sığınanların da onların ahdi hükmünde olması] üzere anlaştı. Bunun üzerine Allah: (وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ) [ayetini] indirdi.
ورواه ابن مردويه من طريق حماد بن سلمة، وقال فأنزل الله: (إِلا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ) فكان من وصل إليهم كانوا معهم على عهدهم وهذا أنسب لسياق الكلام.
Bunu İbn Merdûye de Hammâd b. Seleme tarikiyle rivayet etmiş ve şöyle demiştir : Bunun üzerine Allah: (إِلا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ) [ayetini] indirdi. Böylece onlara katılanlar da ahit konusunda onlarla birlikte kabul edildi . Sözün akışına daha uygun olan da budur.
وفي صحيح البخاري في قصة صلح الحديبية فكان من أحب أن يدخل في صلح قريش وعهدهم، ومن أحب أن يدخل في صلح محمد وأصحابه وعهدهم.
Sahîh-i Buhârî'de Hudeybiye Barışı kıssasında: "Kim Kureyş'in sulh ve ahdine girmek isterse girdi, kim de Muhammed ve ashabının sulh ve ahdine girmek isterse girdi" [şeklinde geçmektedir].
وقد روي عن ابن عباس أنه قال: نسخها قوله: {فَإِذَا انْسَلَخَ الأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ [حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ] } [التوبة: ٥].
İbn Abbâs'tan, onun: "Bunu {فَإِذَا انْسَلَخَ الأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ [حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ] } “Haram aylar çıkınca müşrikleri [bulduğunuz yerde] öldürün.” [Tevbe: 5] kavli neshetmiştir" dediği de rivayet edilmiştir.
وقوله: (أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ [أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ]) الآية، هؤلاء قوم آخرون من المُسْتَثنَين عن الأمر بقتالهم، وهم الذين يجيئون إلى المصاف وهم حَصِرَةٌ صدورهم أي: ضيقة صدورهم مُبْغضين أن يقاتلوكم، ولا يهون عليهم أيضا أن يقاتلوا قومهم معكم، بل هم لا لكم ولا عليكم. (وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ) أي: من لطفه بكم أن كفهم عنكم (فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ) أي: المسالمة (فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلا) أي: فليس لكم أن تقتلوهم، ما دامت حالهم كذلك، وهؤلاء كالجماعة الذين خرجوا يوم بدر من بني هاشم مع المشركين، فحضروا القتال وهم كارهون، كالعباس ونحوه، ولهذا نهى النبي ﷺ يومئذ عن قتل العباس وعبّر بأسره.
Yüce Allah'ın: {أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ [أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ]} “Yahut ne sizinle savaşmayı ne de kendi kavimleriyle savaşmayı içlerine sindiremeyip göğüsleri daralarak size gelenler...” ayet-i kerimesi: Bunlar, kendileriyle savaşılması emredilen kimseler arasından istisna kılınan diğer bir topluluktur. Onlar, sizinle savaşmaktan hoşlanmayıp göğüsleri daralmış bir vaziyette savaş saflarına gelen kimselerdir; aynı şekilde sizinle beraber kendi kavimlerine karşı savaşmak da onlara kolay gelmez. Bilakis onlar ne sizin yanınızdadırlar ne de aleyhinizdedirler. {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ} “Eğer Allah dileseydi, onları başınıza musallat ederdi de muhakkak sizinle savaşırlardı.” Yani: Allah'ın size bir lütfudur ki onları sizden el çektirmiştir. {فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ} “Eğer sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse” yani barış ve teslimiyet gösterirlerse, {فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلا} “artık Allah, onların aleyhine sizin için bir yol kılmamıştır.” Yani: Hallerini bu şekilde sürdürdükleri müddetçe onları öldürme hakkınız yoktur. Nitekim bunlar, Bedir günü Benî Hâşim'den müşriklerle beraber çıkan ve el-Abbâs ile benzerleri gibi savaşa kerhen (istemeyerek) katılan topluluk gibidir. Bundan dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o gün el-Abbâs'ın öldürülmesini yasaklamış ve esir alınmasını emretmiştir.
وقوله: (سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ [كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا]) الآية، هؤلاء في الصورة الظاهرة كمن تقدمهم، ولكن نية هؤلاء غير نية أولئك، فإن هؤلاء منافقون يظهرون للنبي ﷺ ولأصحابه الإسلام؛ ليأمنوا بذلك عندهم على دمائهم وأموالهم وذراريهم ويصانعون الكفار في الباطن، فيعبدون معهم ما يعبدون، ليأمنوا بذلك عندهم، وهم في الباطن مع أولئك، كما قال تعالى: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ [إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ] } [البقرة: ١٤] وقال هاهنا: (كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا) أي: انهمكوا فيها.
(سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ [كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا]) ayeti; bunlar dış görünüşte öncekiler gibidir; fakat bunların niyeti onların niyetinden farklıdır. Zira bunlar münafıktırlar; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına karşı kanlarını, mallarını ve çoluk çocuklarını güvenceye almak için Müslüman görünürler. Gizlide ise kâfirlere yaranmaya çalışırlar, onların yanında güvende olmak için onların taptıklarına taparlar ve bâtında onlarladırlar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ [إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ] } “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında: 'Şüphesiz biz sizinleyiz, [biz sadece alay etmekteyiz]' derler.” [Bakara: 14]. Burada da: (كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا) yani: [Fitneye] bütünüyle dalarlar, buyurmuştur.
وقال السدّي: الفتنة هاهنا: الشرك. وحكى ابن جرير، عن مجاهد: أنها نزلت في قوم من أهل مكة، كانوا يأتون النبي ﷺ فيسلمون رياء، ثم يرجعون إلى قريش فيرتكسون في الأوثان، يبتغون بذلك أن يأمنوا هاهنا وهاهنا، فأمر بقتالهم إن لم يعتزلوا ويصلحوا؛ ولهذا قال تعالى: (فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ) أي: عن القتال (فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ) أي: أين لقيتموهم (وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا) أي: بيِّنا واضحا.
es-Süddî: "Buradaki fitne, şirktir" demiştir. İbn Cerîr, Mücâhid'den nakletmiştir ki: Bu ayet, Mekke ehlinden bir topluluk hakkında inmiştir. Bunlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip riyakarlıkla Müslüman olurlar, sonra Kureyş'e dönüp putlara tapmaya geri dönerlerdi; böylece hem burada hem orada güvende olmayı isterlerdi. Bunun üzerine, eğer geri durmaz ve ıslah olmazlarsa onlarla savaşılması emredildi. İşte bu sebeple Yüce Allah: (فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ) yani: Savaştan [ellerini çekmezlerse], (فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ) yani: Onları nerede bulursanız [yakalayın ve öldürün], (وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا) yani: Apaçık ve vazıh bir yetki kıldık, buyurmuştur.
{وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (٩٢) وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا (٩٣)}
{وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (٩٢) وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا (٩٣)} “Yanlışlıkla olması müstesna, bir müminin bir mümini öldürmesi caiz değildir. Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köle azat etmesi ve ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet [ödemesi gerekir]; meğerki onlar [diyeti] bağışlasınlar. Eğer [öldürülen] mümin olduğu halde size düşman bir kavimden ise, mümin bir köle azat etmek gerekir. Şayet sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavimden ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir. Kim de [bunu] bulamazsa, Allah tarafından tövbesinin kabulü için peş peşe iki ay oruç tutması gerekir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (92) Kim de bir mümini kasten öldürürse, onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır. (93)”
يقول تعالى: ليس لمؤمن أن يقتل أخاه المؤمن بوجه من الوجوه، كما ثبت في الصحيحين، عن ابن مسعود أن رسول الله ﷺ قال: "لا يحل دم امرئ مسلم يشهد أن لا إله إلا الله، وأني رسول الله إلا بإحدى ثلاث: النفس بالنفس، والثيب الزاني، والتارك لدينه المفارق للجماعة" .
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bir müminin, hiçbir surette mümin kardeşini öldürme hakkı yoktur. Nitekim Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'dan sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'tan başka ilah olmadığına ve benim Allah'ın Resulü olduğuma şehadet eden Müslüman bir kimsenin kanı, şu üç durumdan biri müstesna helal olmaz: Cana karşılık can, evli olup da zina eden kimse ve dinini terk edip cemaatten ayrılan kimse" .
ثم إذا وقع شيء من هذه الثلاث، فليس لأحد من آحاد الرعية أن يقتله، وإنما ذلك إلى الإمام أو نائبه.
Sonra bu üç durumdan biri meydana gelse bile, halktan herhangi bir kimsenin onu öldürme yetkisi yoktur; bu yetki ancak devlet başkanına (imama) veya onun naibine aittir.
وقوله: (إِلا خَطَأً) قالوا: هو استثناء منقطع، كقول الشاعر
(إِلا خَطَأً) kavli; [âlimler] bunun munkatı bir istisna olduğunu söylemişlerdir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi :
من البيض لم تَظْعن بعيدا ولم تَطَأ … على الأرض إلا رَيْطَ بُرْد مُرَحَّل
"O beyaz tenli kadınlardandır ki uzağa göç etmemiş ve yere basmamıştır / Nakışlı çizgili kumaştan ince örtüden başkasına "
.
.