Binûn

Nisâ Suresi Tefsiri — 14. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولهذا شواهد كثيرة.

Bunun birçok şahidi (örneği) vardır.

واختلف في سبب نزول هذه [الآية] فقال مجاهد وغير واحد: نزلت في عياش بن

Bu [ayetin] iniş sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir. Mücâhid ve pek çok kişi şöyle demiştir: [Ayet], Ayyâş b.

أبي ربيعة أخي أبي جهل لأمه -وهي أسماء بنت مُخَرِّبَة - وذلك أنه قتل رجلا كان يعذبه مع أخيه على الإسلام، وهو الحارث بن يزيد العامري، فأضمر له عَيّاش السوء، فأسلم ذلك الرجل وهاجر، وعياش لا يشعر، فلما كان يوم الفتح رآه، فظن أنه على دينه، فحمل عليه فقتله. فأنزل الله هذه الآية .

Ebî Rebîa hakkında indi. Kendisi, Ebû Cehil'in anne bir kardeşiydi -annesi Esmâ bint Muharribe'dir -. Olay şöyle gerçekleşti: Ayyâş, kardeşiyle birlikte kendisine İslam'dan ötürü işkence eden bir adamı öldürdü; bu kişi el-Hâris b. Yezîd el-Âmirî idi. Ayyâş ona karşı kin beslemişti. O adam ise Ayyâş'ın haberi olmaksızın Müslüman olup hicret etti. Fetih günü olduğunda onu gördü ve hâlâ kendi dininde olduğunu sanarak üzerine hücum edip onu öldürdü. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi .

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: نزلت في أبي الدرداء؛ لأنه قتل رجلا وقد قال كلمة الإسلام حين رفع السيف، فأهوى به إليه، فقال كلمته، فلما ذكر ذلك للنبي ﷺ قال: إنما قالها متعوذا. فقال له: "هل شققت عن قلبه" [وهذه القصة في الصحيح لغير أبي الدرداء] .

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise şöyle demiştir: [Ayet] Ebü'd-Derdâ hakkında indi. Çünkü o, kılıcı kaldırdığı esnada İslam kelimesini söyleyen bir adamı öldürmüştü; kılıçla ona yönelmiş, adam da bu sözü söylemişti. Bu durum Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlatılınca [öldüren kişi]: "O, bunu sadece [ölümden] korunmak için söyledi" dedi. Bunun üzerine ona: "Kalbini yarıp baktın mı?" buyurdu. [Bu kıssa Sahîh'te Ebü'd-Derdâ'dan başkası hakkında geçmektedir] .

وقوله: (وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ [إِلا أَنْ يَصَّدَّقُوا]) هذان واجبان في قتل الخطأ، أحدهما: الكفارة لما ارتكبه من الذنب العظيم، وإن كان خطأ، ومن شرطها أن تكون عتق رقبة مؤمنة فلا تجزئ الكافرة.

Allah Teâlâ'nın: (وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ [إِلا أَنْ يَصَّدَّقُوا]) kavli; bu ikisi hataen öldürmede vaciptir. Biri: Her ne kadar hataen de olsa, işlediği bu büyük günahtan ötürü keffarettir. Bunun şartı da mümin bir köle azat etmek olup kâfir köle kâfi gelmez.

وحكى ابن جرير، عن ابن عباس والشعبي وإبراهيم النَّخَعِي والحسن البصري أنهم قالوا: لا يجزئ الصغير حتى يكون قاصدًا للإيمان. وروي من طريق عبد الرزاق عن معمر، عن قتادة قال: في حرف، أبي: (فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ) لا يجزئ فيها صبي.

İbn Cerîr; İbn Abbâs, Şa'bî, İbrâhîm en-Nehaî ve Hasen-i Basrî'den onların şöyle dediklerini nakletmiştir: İmana kastedecek [durumda] olmadıkça küçük [köle] kâfi gelmez. Abdürrezzâk tarikiyle Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Übey'in kıraatinde: (فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ) [şeklindedir ve] bunda çocuk kâfi gelmez.

واختار ابن جرير إن كان مولودًا بين أبوين مسلمين أجزأ، وإلا فلا. والذي عليه الجمهور: أنه متى كان مسلمًا صح عتقه عن الكفارة، سواء كان صغيرًا أو كبيرًا.

İbn Cerîr ise şu görüşü tercih etmiştir: Şayet Müslüman bir anne babadan doğmuşsa kâfi gelir, aksi takdirde gelmez. Cumhurun benimsediği görüş ise şudur: Müslüman olduğu sürece, ister küçük olsun ister büyük, keffaret olarak azat edilmesi geçerlidir.

وقال الإمام أحمد: أنبأنا عبد الرزاق، أخبرنا معمر، عن الزُّهري، عن عبد الله بن عبد الله، عن رجل من الأنصار؛ أنه جاء بِأَمَةٍ سوداء، فقال: يا رسول الله، إن علي رقبة مؤمنة، فإن كنت ترى هذه مؤمنة أعتقتها. فقال لها رسول الله ﷺ: "أتشهدين أن لا إله إلا الله؟ " قالت: نعم. قال: "أتشهدين أني رسول الله؟ " قالت نعم. قال: "أتؤمنين بالبعث بعد الموت؟ " قالت: نعم، قال: "أعتقها".

İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Zührî'den, o Abdullah b. Abdullah'tan, o da Ensar'dan bir adamdan haber verdi; o, siyah bir cariye ile gelip: "Ey Allah'ın Resulü! Üzerime mümin bir köle azat etme [borcu] vardır. Eğer bunu mümin görüyorsan onu azat edeyim" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet eder misin?" diye sordu. Cariye: "Evet" dedi. "Benim Allah'ın Resulü olduğuma şehadet eder misin?" buyurdu. "Evet" dedi. "Ölümden sonra dirilişe inanıyor musun?" buyurdu. "Evet" dedi. Bunun üzerine: "Onu azat et" buyurdu.

وهذا إسناد صحيح، وجهالة الصحابي لا تضر .

Bu sahih bir isnaddır ve sahabi râvinin meçhul olması zarar vermez .

وفي موطأ [الإمام] مالك ومسندي الشافعي وأحمد، وصحيح مسلم، وسنن أبي داود والنسائي، من طريق هلال بن أبي ميمونة، عن عطاء بن يسار، عن معاوية بن الحكم أنه لما جاء بتلك الجارية السوداء قال لها رسول الله ﷺ: "أين الله؟ " قالت: في السماء. قال: "من أنا" قالت: أنت

[İmâm] Mâlik'in el-Muvatta'ında, Şâfiî ve Ahmed'in Müsned'lerinde, Sahîh-i Müslim'de, Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin Sünen'lerinde, Hilâl b. Ebî Meymûne tarikiyle Atâ b. Yesâr'dan, o da Muâviye b. el-Hakem'den rivayet edildiğine göre; kendisi o siyah cariyeyi getirdiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Allah nerede?» diye sordu. Cariye: "Göktedir" dedi. [Resûlullah]: «Ben kimim?» buyurdu. Cariye: "Sen

رسول الله ﷺ قال: "أعتقها فإنها مؤمنة" .

Allah'ın Resulüsün" dedi. [Bunun üzerine]: "Onu azat et, çünkü o mümindir" buyurdu .

وقوله: (وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ) هو الواجب الثاني فيما بين القاتل وأهل القتيل، عوضا لهم عما فاتهم من قريبهم. وهذه الدية إنما تجب أخماسا، كما رواه الإمام أحمد وأهل السنن، من حديث الحجاج بن أرطأة، عن زيد بن جبير، عن خشف بن مالك، عن ابن مسعود قال: قضى رسول الله ﷺ في دية الخطأ عشرين بنت مخاض، وعشرين بني مخاض ذكورا، وعشرين بنت لبون، وعشرين جَذَعة وعشرين حِقَّة.

(وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ) kavli; bu, katil ile maktulün ailesi arasındaki ikinci vacip olup akrabalarından mahrum kalmalarına karşılık bir bedeldir. Bu diyet ancak beş kısım halinde vacip olur; nitekim İmam Ahmed ve Sünen ehlinin Haccâc b. Ertât'tan, onun Zeyd b. Cübeyr'den, onun Hışf b. Mâlik'ten, onun da İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hataen öldürmenin diyetinde yirmi bint-i mehâd (iki yaşına basmış dişi deve), yirmi benî mehâd (iki yaşına basmış erkek deve), yirmi bint-i lebûn (üç yaşına basmış dişi deve), yirmi cezea (beş yaşına basmış deve) ve yirmi hıkka (dört yaşına basmış deve) ile hükmetti.

لفظ النسائي، وقال الترمذي: لا نعرفه مرفوعا إلا من هذا الوجه، وقد روي عن عبد الله موقوفا .

Bu lafız Nesâî'ye aittir. Tirmizî ise şöyle demiştir: Bunu merfu olarak sadece bu vecihten bilmekteyiz; Abdullah'tan mevkuf olarak da rivayet edilmiştir .

وكذا روي عن [علي و] طائفة.

Aynı şekilde [Ali ve] bir gruptan da rivayet edilmiştir.

وقيل: تجب أرباعا. وهذه الدية إنما تجب على عاقلة القاتل، لا في ماله، قال الشافعي، ﵀: لم أعلم مخالفا أن رسول الله ﷺ قضى بالدية على العاقلة، وهو أكثر من حديث الخاصة وهذا الذي أشار إليه، ﵀، قد ثبت في غير ما حديث، فمن ذلك ما ثبت في الصحيحين عن أبي هريرة قال: اقتتلت امرأتان من هُذَيل، فرمت إحداهما الأخرى بحجر فقتلتها وما في بطنها، فاختصموا إلى رسول الله ﷺ، فقضى أن دية جنينها غُرَّة عبد أو أمة، وقضى بدية المرأة على عاقلتها .

Dört kısım halinde vacip olduğu da söylenmiştir. Bu diyet katilin malında değil, sadece katilin akilesi (asabesi) üzerine vacip olur. Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in diyete akile aleyhine hükmettiği hususunda muhalif olan birini bilmiyorum; bu, havas haberlerinden (özel rivayetlerden) daha kuvvetlidir . Onun rahimehullâh işaret ettiği bu husus birden fazla hadisle sabittir. Bunlardan biri Sahîhayn'da Ebû Hureyre'den sabit olan şu rivayettir: Hüzeyl kabilesinden iki kadın kavgaya tutuştu; biri diğerine taş atarak onu ve karnındakini öldürdü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dava açtılar. Resûlullah ceninin diyetine bir köle veya bir cariye [olarak], kadının diyetine ise akilesi üzerine hükmetti .

وهذا يقتضي أن حكم عمد الخطأ حكم الخطأ المحض في وجوب الدية، لكن هذا تجب فيه الدية أثلاثا كالعمد، لشبهه به.

Bu da gösteriyor ki kasda benzer öldürmenin hükmü, diyetin vacip olması bakımından sırf hataen öldürmenin hükmü gibidir; fakat buna, kaste benzediği için kastî öldürmede olduğu gibi üç kısım halinde diyet vacip olur.

وفي صحيح البخاري، عن عبد الله بن عمر قال: بعث رسولُ الله ﷺ خالد بن الوليد إلى بني جذيمة، فدعاهم إلى الإسلام، فلم يحسنوا أن يقولوا: أسلمنا. فجعلوا يقولون: صبأنا صبأنا. فجعل خالد يقتلهم، فبلغ ذلك رسول الله ﷺ، فرفع يديه وقال: "اللهم إني أبرأ إليك مما صنع خالد". وبعث عليا فودى قتلاهم وما أتلف من أموالهم، حتى مِيلَغة الكلب .

Sahîh-i Buhârî'de Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hâlid b. Velîd'i Benî Cezîme'ye gönderdi. Onları İslam'a davet etti; ancak "Müslüman olduk" demeyi beceremediler ve "Dinden çıktık (din değiştirdik), dinden çıktık" demeye başladılar. Bunun üzerine Hâlid onları öldürmeye başladı. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca ellerini kaldırdı ve: "Allah'ım! Hâlid'in yaptığından sana sığınırım (berîyim)" buyurdu. Sonra Ali'yi gönderdi; o da onların öldürülenlerinin diyetlerini ve telef edilen mallarını -köpeğin su yaladığı kaba varıncaya kadar- ödedi.

وهذا [الحديث] يؤخذ منه أن خطأ الإمام أو نائبه يكون في بيت المال.

Bu [hadisten] devlet başkanının veya onun naibinin hatasının beytülmâlden ödeneceği anlaşılmaktadır.

وقوله: (إِلا أَنْ يَصَّدَّقُوا) أي: فتجب فيه الدية مسلمة إلى أهله إلا أن يتصدقوا بها فلا تجب.

{ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا } “Ancak bağışlarlarsa başka” kavli; yani [öldürülenin] ailesine teslim edilecek diyet vacip olur; ancak bunu bağışlarlarsa artık [diyet] vacip olmaz.

وقوله: (فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ) أي: إذا كان القتيل مؤمنا، ولكن أولياؤه من الكفار أهل حرب، فلا دية لهم، وعلى القاتل تحرير رقبة مؤمنة لا غير.

(فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ) kavli; yani şayet maktul mümin olup velileri harbî kâfirler ise, onlara diyet verilmez; katil üzerine sadece mümin bir köle azat etmek gerekir, başka bir şey gerekmez.

وقوله: (وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ [فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ]) الآية، أي: فإن كان القتيل أولياؤه أهل ذمة أو هدنة، فلهم دية قتيلهم، فإن كان مؤمنا فدية كاملة، وكذا إن كان كافرا أيضا عند طائفة من العلماء. وقيل: يجب في الكافر نصف دية المسلم، وقيل: ثلثها، كما هو مفصل في [كتاب الأحكام] ويجب أيضا على القاتل تحرير رقبة مؤمنة.

(وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ [فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ]) ayeti; yani şayet maktulün velileri zimmî veya muâhed (antlaşmalı) kimseler ise, maktullerinin diyeti onlara aittir. Şayet [öldürülen] mümin ise tam bir diyet ödenir; bir grup âlime göre kâfir olsa da böyledir. Kâfir hakkında Müslümanın diyetinin yarısının vacip olduğu da söylenmiştir; üçte birinin vacip olduğu da söylenmiştir, nitekim bu husus [Ahkâm Kitabı'nda] tafsilatıyla anlatılmıştır. Ayrıca katil üzerine mümin bir köle azat etmek de vaciptir.

(فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ) أي: لا إفطار بينهما، بل يسرد صومهما إلى آخرهما، فإن أفطر من غير عذر، من مرض أو حيض أو نفاس، استأنف. واختلفوا في السفر: هل يقطع أم لا؟ على قولين.

(فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ); yani aralarında iftar etmeksizin sonuna kadar peş peşe oruç tutar. Şayet hastalık, hayız veya nifas gibi bir mazeret olmaksızın iftar ederse [oruca] yeniden başlar. Yolculuğun [orucu] kesip kesmeyeceği hususunda ise iki görüşle ihtilaf etmişlerdir.

وقوله: (تَوْبَةً مِنَ اللهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا) أي: هذه توبة القاتل خطأ إذا لم يجد العتق صام شهرين متتابعين.

(تَوْبَةً مِنَ اللهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا) kavli; yani bu, köle azat etmeye güç yetiremeyen hataen öldüren kimsenin peş peşe iki ay oruç tutması suretiyle tövbesidir.

واختلفوا فيمن لا يستطيع الصيام: هل يجب عليه إطعام ستين مسكينا، كما في كفارة الظهار؟ على قولين؛ أحدهما: نعم. كما هو منصوص عليه في كفارة الظهار، وإنما لم يذكر هاهنا؛ لأن هذا مقام تهديد وتخويف وتحذير، فلا يناسب أن يذكر فيه الإطعام لما فيه من التسهيل والترخيص. القول الثاني: لا يعدل إلى الإطعام؛ لأنه لو كان واجبا لما أخر بيانه عن وقت الحاجة.

Oruca güç yetiremeyen kimse hakkında, zıhâr keffaretinde olduğu gibi altmış yoksulu doyurmanın vacip olup olmadığı hususunda iki görüşle ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Evet, zıhâr keffaretinde nass ile belirtildiği gibi [doyurması gerekir]. Burada zikredilmemesinin sebebi, buranın bir tehdit, korkutma ve uyarı makamı olmasıdır; kolaylık ve ruhsat içerdiği için burada doyurmanın zikredilmesi uygun düşmemiştir. İkinci görüş: Doyurmaya geçilmez; zira eğer vacip olsaydı, açıklaması ihtiyaç vaktinden sonraya ertelenmezdi.

(وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا) قد تقدم تفسيره غير مرة.

(وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا) kavlinin tefsiri defalarca geçmişti.

ثم لما بين تعالى حكم القتل الخطأ، شرع في بيان حكم القتل العمد، فقال: (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا [فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا]) وهذا تهديد شديد ووعيد أكيد لمن تعاطى هذا الذنب العظيم، الذي هو مقرون بالشرك بالله في غير ما آية في كتاب الله، حيث يقول، سبحانه، في سورة الفرقان: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ [وَلا يَزْنُونَ] } الآية [الفرقان: ٦٨] وقال تعالى: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} [إلى أن قال:

Sonra Allah Teâlâ hataen öldürmenin hükmünü açıkladıktan sonra kasten öldürmenin hükmünü açıklamaya başlayarak şöyle buyurdu: (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا [فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا]) . Bu, Allah'ın Kitabı'nda birden fazla ayette Allah'a şirk koşmakla yan yana zikredilen bu büyük günahı irtikâp eden kimseye yönelik şiddetli bir tehdit ve kesin bir azap vaadidir. Nitekim Sübhânehu Furkân Suresi'nde şöyle buyurmaktadır: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ [وَلا يَزْنُونَ] } [Furkân: 68] ayeti. Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} [şöyle buyuruncaya kadar:

{وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ]} [الأنعام: ١٥١].

{وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ]} “Haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. İşte aklınızı kullanasınız diye O, size bunları emretmiştir]” [el-En'âm: 151].

والأحاديث في تحريم القتل كثيرة جدا. من ذلك ما ثبت في الصحيحين عن ابن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "أول ما يقضى بين الناس يوم القيامة في الدماء" وفي الحديث الآخر الذي رواه أبو داود، من رواية عمرو بن الوليد بن عبدة المصري، عن عبادة بن الصامت قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يزال المؤمن مُعنقا صالحا ما لم يصب دما حراما، فإذا أصاب دما حراما بَلَّح" وفي

Öldürmenin haram kılındığına dair hadisler pek çoktur. Bunlardan biri, Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'dan [nakledilerek] sabit olan şu rivayettir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «أول ما يقضى بين الناس يوم القيامة في الدماء» «Kıyamet gününde insanlar arasında hakkında ilk hüküm verilecek [dava], kan davalarıdır.» Ebû Dâvûd'un Amr b. el-Velîd b. Abde el-Mısrî tarikiyle Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet ettiği diğer bir hadiste ise o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «لا يزال المؤمن مُعنقا صالحا ما لم يصب دما حراما، فإذا أصاب دما حراما بَلَّح» «Mümin, haram bir kana bulaşmadığı müddetçe [hayırlı işlerde] hızlıca ilerleyen salih bir kimse olmaya devam eder. Haram bir kana bulaştığı zaman ise takati kesilir [helak olur].» Ve diğer bir

حديث آخر: "لزوال الدنيا أهون عند الله من قتل رجل مسلم" وفي الحديث الآخر: "لو أجمع أهل السموات والأرض على قتل رجل مسلم، لأكبهم الله في النار" وفي الحديث الآخر: "من أعان على قتل مسلم ولو بشطر كلمة، جاء يوم القيامة مكتوب بين عينيه: آيس من رحمة الله" .

hadiste şöyle buyrulmuştur: "Dünyanın yok olması, Allah katında Müslüman bir kimsenin öldürülmesinden daha hafiftir" . Diğer bir hadiste: "Eğer gök ve yer ehli Müslüman bir adamı öldürmek üzere birleşselerdi , Allah onları mutlaka yüzüstü cehenneme atardı" buyrulmuştur. Başka bir hadiste de şöyle buyrulmuştur: "Kim yarım kelimeyle dahi olsa bir Müslümanın öldürülmesine yardım ederse, kıyamet günü iki gözü arasına 'Allah'ın rahmetinden ümidini kesmiştir' yazılı olarak gelir" .

وقد كان ابن عباس، ﵄، يرى أنه لا توبة للقاتل عمدا لمؤمن.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, bir mümini kasten öldüren kimse için tövbe olmadığı görüşündeydi.

وقال البخاري: حدثنا آدم، حدثنا شعبة، حدثنا مغيرة بن النعمان قال: سمعت ابن جبير قال: اختلف فيها أهل الكوفة، فَرَحَلْتُ إلى ابن عباس فسألته عنها فقال: نزلت هذه الآية: (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ [خَالِدًا]) هي آخر ما نزل وما نسخها شيء.

Buhârî dedi ki: Bize Âdem anlattı, bize Şu'be anlattı, bize Mugîre b. Nu'mân anlattı, dedi ki: İbn Cübeyr'i şöyle derken işittim: Kûfe ehli bu hususta ihtilaf etti. Bunun üzerine İbn Abbâs'a gidip ona bunu sordum. O şöyle dedi: (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ [خَالِدًا]) ayeti indi; bu, en son inenlerdendir ve onu hiçbir şey neshetmemiştir.

وكذا رواه هو أيضا ومسلم والنسائي من طرق، عن شعبة، به ورواه أبو داود، عن أحمد بن حنبل، عن ابن مهدي، عن سفيان الثوري، عن مغيرة بن النعمان، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس في قوله: (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا) فقال: لم ينسخها شيء.

Aynı şekilde onu, Müslim ve Nesâî de Şu'be tarikiyle çeşitli yollardan rivayet etmişlerdir . Ebû Dâvûd da Ahmed b. Hanbel'den, o İbn Mehdî'den, o Süfyân es-Sevrî'den, o Mugîre b. Nu'mân'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan onun: (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا) kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onu hiçbir şey neshetmemiştir.

[وقال ابن جرير: حدثنا ابن بشار حدثنا ابن أبي عدي حدثنا شعبة عن أبي بشر عن سعيد بن جبير قال: قال عبد الرحمن بن أبزة: سئل ابن عباس عن قوله: (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا) فقال: لم ينسخها شيء] وقال في هذه الآية: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ [وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا] } [الفرقان: ٦٨] قال نزلت في أهل الشرك .

[İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize İbn Ebî Adiy anlattı, bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: Abdurrahman b. Ebzâ şöyle dedi: İbn Abbâs'a: (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا) kavli soruldu. O: "Onu hiçbir şey neshetmemiştir" dedi] ve şu ayet hakkında: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ [وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا] } [Furkân: 68] "Bu, şirk ehli hakkında inmiştir" dedi .

وقال ابن جرير: حدثنا ابن حميد، حدثنا جرير، عن منصور، حدثني سعيد بن جبير -أو حدثنى الحكم، عن سعيد بن جبير-قال: سألت ابن عباس عن قوله [تعالى] (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ) قال: إن الرجل إذا عرف الإسلام وشرائع الإسلام، ثم قتل مؤمنا متعمدا، فجزاؤه جهنم ولا توبة له. فذكرت ذلك لمجاهد فقال: إلا من ندم.

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Cerîr, Mansûr'dan anlattı, bana Saîd b. Cübeyr anlattı -veya bana Hakem, Saîd b. Cübeyr'den anlattı-, dedi ki: İbn Abbâs'a [Teâlâ'nın] (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ) kavlini sordum. Şöyle dedi: Kişi İslam'ı ve İslam'ın şeriatını tanıdıktan sonra bir mümini kasten öldürürse, onun cezası cehennemdir ve onun için tövbe yoktur. Bunu Mücâhid'e anlattım, o da: "Pişman olan müstesna" dedi.

حدثنا ابن حميد، وابن وَكِيع قالا حدثنا جرير، عن يحيى الجابر، عن سالم بن أبي الجَعْد قال: كنا عند ابن عباس بعد ما كُف بصره، فأتاه رجل فناداه: يا عبد الله بن عباس، ما ترى في رجل قتل

Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Yahyâ el-Câbir'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan anlattı, dedi ki: Gözleri görmez olduktan sonra İbn Abbâs'ın yanındaydık. Bir adam gelip ona şöyle seslendi: "Ey Abdullah b. Abbâs! [Bir adamı] öldüren bir kimse hakkında ne dersin...

مؤمنا متعمدا؟ فقال: (جَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا) قال: أفرأيت إن تاب وعمل صالحا ثم اهتدى؟ قال ابن عباس: ثكلته أمه، وأنى له التوبة والهدى؟ والذي نفسي بيده! لقد سمعت نبيكم ﷺ يقول: "ثكلته أمه، قاتل مؤمن متعمدا، جاء يوم القيامة آخذه بيمينه أو بشماله، تشخب أوداجه دمًا في قُبُل عرش الرحمن، يلزم قاتله بشماله بيده الأخرى، يقول: سل هذا فيم قتلني" ؟ وأيم الذي نفس عبد الله بيده! لقد أنزلت هذه الآية، فما نسختها من آية حتى قبض نبيكم ﷺ، وما نزل بعدها من برهان.

mümini kasten öldürmüştür?" diye seslendi. İbn Abbâs: (جَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا) dedi. Adam: "Peki tövbe edip salih amel işler ve sonra doğru yolu bulursa ne dersin?" dedi. İbn Abbâs: "Anası ağlasın ona! Tövbe ve hidayet ona nereden gelecek? Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki! Nebiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: 'Anası ağlasın ona! Bir mümini kasten öldüren kimse kıyamet gününde gelir; maktul onu sağ eliyle veya sol eliyle tutmuş, şah damarlarından Rahman'ın Arşı'nın huzurunda kan fışkırır vaziyette, diğer eliyle katilini solundan yakalamış olarak: 'Buna beni niçin öldürdüğünü sor!' der.' Abdullah'ın nefsi elinde olana yemin ederim ki! Bu ayet indi ve Nebiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatına kadar onu hiçbir ayet neshetmedi; ondan sonra da hiçbir kesin delil inmedi!" dedi.

وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، سمعت يحيى بن المُجَبَّر يحدث عن سالم بن أبي الجعد، عن ابن عباس؛ أن رجلا أتاه فقال: أرأيت رجلا قتل رجلا متعمدا؟ فقال: (جَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا [وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا]) قال: لقد نزلت في آخر ما نزل، ما نسخها شيء حتى قبض رسول الله ﷺ، وما نزل وحي بعد رسول الله ﷺ. قال: أرأيت إن تاب وآمن وعمل صالحًا ثم اهتدى؟ قال: وأنى له بالتوبة. وقد سمعت رسول الله ﷺ. يقول: "ثكلته أمه، رجل قتل رجلا متعمدا، يجيء يوم القيامة آخذا قاتله بيمينه أو بيساره -وآخذا رأسه بيمينه أو بشماله-تَشْخَب أوداجه دما من قبل العرش يقول: يا رب، سل عبدك فيم قتلني؟ ".

İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be anlattı, Yahyâ b. el-Mücebber'i Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o da İbn Abbâs'tan naklederken işittim; bir adam ona gelip: "Bir adamı kasten öldüren kimse hakkında ne dersin?" dedi. O da: (جَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا [وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا]) dedi ve ekledi: "Bu ayet son inenlerdendir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edinceye kadar onu hiçbir şey neshetmedi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra da bir vahiy inmedi." Adam: "Peki tövbe eder, iman edip salih amel işler ve sonra doğru yolu bulursa ne dersin?" dedi. İbn Abbâs: "Tövbe ona nereden gelecek! Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: 'Anası ağlasın ona! Bir adamı kasten öldüren kişi kıyamet günü gelir; maktul katilini sağıyla veya soluyla yakalamış -ve başını sağıyla veya soluyla tutmuş- halde şah damarlarından Arş'ın huzurunda kan fışkırarak: Ey Rabbim! Kuluna beni niçin öldürdüğünü sor! der'" dedi.

وقد رواه النسائي عن قتيبة وابن ماجه عن محمد بن الصباح، عن سفيان بن عيينة، عن عمار الدُّهني، ويحيى الجابر وثابت الثمالي عن سالم بن أبي الجعد، عن ابن عباس، فذكره وقد روي هذا عن ابن عباس من طرق كثيرة.

Bunu Nesâî Kuteybe'den ; İbn Mâce ise Muhammed b. es-Sabbâh'tan, o Süfyân b. Uyeyne'den, o Ammâr ed-Duhnî, Yahyâ el-Câbir ve Sâbit es-Sümâlî'den , onlar Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiş ve zikretmiştir . Bu rivayet İbn Abbâs'tan pek çok tarik ile nakledilmiştir.

وممن ذهب إلى أنه لا توبة له من السلف: زيد بن ثابت، وأبو هريرة، وعبد الله بن عمر، وأبو سلمة بن عبد الرحمن، وعبيد بن عمر، والحسن، وقتادة، والضحاك بن مزاحم، نقله ابن أبي حاتم.

Selef arasından onun için tövbe olmadığı görüşüne varanlar şunlardır: Zeyd b. Sâbit, Ebû Hureyre, Abdullah b. Ömer, Ebû Seleme b. Abdurrahman, Ubeyd b. Umeyr, Hasen, Katâde ve Dahhâk b. Müzâhim. Bunu İbn Ebî Hâtim nakletmiştir.

وفي الباب أحاديث كثيرة: من ذلك ما رواه أبو بكر بن مردويه الحافظ في تفسيره: حدثنا دَعْلَج بن أحمد، حدثنا محمد بن إبراهيم بن سعيد البُوشَنْجي وحدثنا عبد الله بن جعفر، حدثنا إبراهيم بن فهد قالا حدثنا عبيد بن عبيدة، حدثنا مُعْتمر بن سليمان، عن أبيه، عن الأعمش، عن أبي عمرو بن شُرَحْبِيل، عن عبد الله بن مسعود عن النبي ﷺ قال: "يجيء المقتول متعلقا بقاتله يوم القيامة، آخذًا رأسه بيده الأخرى فيقول: يا رب، سل هذا فيم قتلني؟ " قال: "فيقول: قتلته لتكون العزة لك. فيقول: فإنها لي". قال: "ويجيء آخر متعلقا بقاتله فيقول: رب، سل هذا فيم قتلني؟ " قال: "فيقول قتلته لتكون العزة لفلان". قال: "فإنها ليست له بؤْ بإثمه". قال: "فيهوي في النار سبعين خريفا".

Bu babda pek çok hadis vardır: Bunlardan biri Hâfız Ebû Bekir b. Merdûye'nin tefsirinde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Da'lec b. Ahmed anlattı, bize Muhammed b. İbrâhîm b. Saîd el-Bûşencî anlattı; ve bize Abdullah b. Ca'fer anlattı, bize İbrâhîm b. Fehd anlattı, dediler ki: Bize Ubeyd b. Ubeyde anlattı, bize Mu'temir b. Süleymân babasından, o A'meş'ten, o Ebû Amr b. Şurahbîl'den, o Abdullah b. Mes'ûd'dan, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki o şöyle buyurmuştur: "Maktul kıyamet gününde diğer eliyle başını tutarak katiline yapışmış halde gelir ve: 'Ey Rabbim! Buna beni niçin öldürdüğünü sor!' der." [Nebi] buyurdu ki: "[Katil]: 'İzzet senin olsun diye onu öldürdüm' der. [Allah]: 'O ancak benim içindir' buyurur." [Nebi] buyurdu ki: "Bir başkası da katiline yapışmış halde gelir ve: 'Rabbim! Buna beni niçin öldürdüğünü sor!' der." [Nebi] buyurdu ki: "[Katil]: 'İzzet falanca için olsun diye onu öldürdüm' der. [Allah]: 'O onun için değildir, onun günahını yüklen' buyurur." [Nebi] buyurdu ki: "Böylece o cehenneme yetmiş yıl boyunca yuvarlanır."

وقد رواه عن النسائي، عن إبراهيم بن المُسْتَمِرِّ العَوْفي، عن عمرو بن عاصم، عن معتمر بن

[İbn Merdûye] bunu Nesâî'den, o İbrâhîm b. el-Müstemir el-Avfî'den, o Amr b. Âsım'dan, o Mu'temir b.

سليمان، به

Süleymân'dan aynı isnadla rivayet etmiştir .

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا صفوان بن عيسى، حدثنا ثور بن يزيد، عن أبي عون، عن أبي إدريس قال: سمعت معاوية، ﵁، يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "كل ذنب عسى الله أن يغفره إلا الرجل يموت كافرا، أو الرجل يقتل مؤمنا متعمدا".

Diğer bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Safvân b. Îsâ anlattı, bize Sevr b. Yezîd, Ebû Avn'dan, o Ebû İdrîs'ten anlattı, dedi ki: Muâviye radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Kâfir olarak ölen adam veya bir mümini kasten öldüren adam müstesna, Allah'ın her günahı bağışlaması umulur."

وكذا رواه النسائي، عن محمد بن المثنى، عن صفوان بن عيسى، به .

Nesâî de Muhammed b. el-Müsennâ'dan, o Safvân b. Îsâ'dan aynı isnadla rivayet etmiştir .

وقال ابن مردويه: حدثنا عبد الله بن جعفر، حدثنا سَمُّوَيْه، حدثنا عبد الأعلى بن مُسْهِر، حدثنا صَدَقَةُ بن خالد، حدثنا خالد بن دِهْقان، حدثنا ابن أبي زكريا قال: سمعت أم الدرداء تقول: سمعت أبا الدرداء يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "كل ذنب عسى الله أن يغفره إلا من مات مشركا، أو من قتل مؤمنا متعمدا".

İbn Merdûye dedi ki: Bize Abdullah b. Ca'fer anlattı, bize Semmûye anlattı, bize Abdülalâ b. Müshir anlattı, bize Sadaka b. Hâlid anlattı, bize Hâlid b. Dihkân anlattı, bize İbn Ebî Zekeriyyâ anlattı, dedi ki: Ümmü'd-Derdâ'yı şöyle derken işittim: Ebü'd-Derdâ'yı işittim, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittiğini söylüyordu: "Müşrik olarak ölen veya bir mümini kasten öldüren kimse müstesna, Allah'ın her günahı bağışlaması umulur."

وهذا غريب جدا من هذا الوجه. والمحفوظ حديث معاوية المتقدم فالله أعلم.

Bu vecihten bu hadis oldukça gariptir. Mahfuz olan ise Muâviye'nin yukarıda geçen hadisidir . En doğrusunu Allah bilir.

ثم روى ابن مَردويه من طريق بَقَيَّةَ بن الوليد، عن نافع بن يزيد، حدثني ابن جبير الأنصاري، عن داود بن الحُصَين، عن نافع، عن ابن عمر، عن النبي ﷺ قال: "من قتل مؤمنا متعمدا فقد كفر بالله ﷿".

Sonra İbn Merdûye, Bakıyye b. Velîd tarikiyle Nâfi' b. Yezîd'den rivayet etti; bana İbn Cübeyr el-Ensârî, Dâvûd b. Husayn'dan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki o şöyle buyurmuştur: "Kim bir mümini kasten öldürürse muhakkak ki o Azîz ve Celîl olan Allah'ı inkâr etmiştir (küfre girmiştir)."

وهذا حديث منكر أيضا، وإسناده تُكُلم فيه جدا .

Bu da münker bir hadistir ve isnadı hakkında oldukça ileri derecede tenkit yapılmıştır .

وقال الإمام أحمد: حدثنا النضر، حدثنا سليمان بن المغيرة، حدثنا حميد قال: أتاني أبو العالية أنا وصاحب لي، فقال لنا: هلما فأنتما أشب شيئًا مني، وأوعى للحديث مني، فانطلق بنا إلى بِشْر بن عاصم -فقال له أبو العالية: حدث هؤلاء حديثك. فقال: حدثنا عقبة بن مالك الليثي قال: بعث النبي ﷺ سرية، فأغارت على قوم، فشد من القوم رجل، فاتبعه رجل من السرية شاهرا سيفه فقال الشاد من القوم: إني مسلم. فلم ينظر فيما قال، فضربه فقتله، فَنَمَى الحديث إلى رسول الله ﷺ فقال فيه قولا شديدا، فبلغ القاتلَ. فبينا رسول الله ﷺ يخطب، إذ قال القاتلُ: والله ما قال الذي قال إلا تعوذا من القتل. قال: فأعرض رسول الله ﷺ عنه وعمن قبله من الناس، وأخذ في خطبته، ثم قال أيضا: يا رسول الله، ما قال الذي قال إلا تعوذا من القتل، فأعرض عنه وعمن قبله من الناس، وأخذ في خطبته، ثم لم يصبر، فقال الثالثة: والله يا رسول الله ما قال إلا تعوذا من القتل.

İmam Ahmed dedi ki: Bize Nadr rivayet etti, bize Süleymân b. el-Mugîre rivayet etti, bize Humeyd rivayet edip dedi ki: Ebü'l-Âliye bana ve bir arkadaşıma geldi ve bize: "Gelin, siz benden biraz daha gençsiniz ve hadisi benden daha iyi zihninizde tutarsınız" dedi. Bizi Bişr b. Âsım'a götürdü. Ebü'l-Âliye ona: "Şunlara hadisini anlat" dedi. O da şöyle dedi: Bize Ukbe b. Mâlik el-Leysî rivayet edip dedi ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye gönderdi. [Seriyye] bir kavme baskın düzenledi. O kavimden bir adam kaçtı. Seriyyeden bir adam da kılıcını çekerek onun peşine düştü. O kavimden olan adam: "Ben müslümanım" dedi. Fakat [asker] onun söylediğine bakmadı, ona vurup onu öldürdü. Bu haber Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı ve bu konuda çok şiddetli bir söz söyledi. Bu söz katile ulaştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe irat ederken katil birden: "Vallahi o, söylediğini sadece öldürülmekten kurtulup sığınmak için söyledi" dedi. [Râvi] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan ve onun tarafındaki insanlardan yüz çevirdi ve hutbesine devam etti. Sonra [katil] yine: "Ey Allah'ın Resûlü! O, söylediğini sadece öldürülmekten kurtulup sığınmak için söyledi" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] ondan ve onun tarafındaki insanlardan yüz çevirdi ve hutbesine devam etti. Sonra [katil] sabredemeyip üçüncü defa: "Vallahi ey Allah'ın Resûlü! O bunu sadece öldürülmekten kurtulup sığınmak için söyledi" dedi.

فأقبل عليه رسول الله ﷺ تُعْرف المساءةُ في وجهه، فقال: "إن الله أبى على من قتل مؤمنا" ثلاثًا.

Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüzünde hoşnutsuzluk belirmiş bir halde ona yöneldi ve üç defa: "Allah bir mümini öldüren kimseye [tövbe nasip etmekten] kaçınmıştır" buyurdu.

ورواه النسائي من حديث سليمان بن المغيرة

Bunu Nesâî, Süleymân b. Mugîre hadisinden rivayet etmiştir .

والذي عليه الجمهور من سلف الأمة وخلفها: أن القاتل له توبة فيما بينه وبين ربه ﷿، فإن تاب وأناب وخشع وخضع، وعمل عملا صالحا، بدل الله سيئاته حسنات، وعوض المقتول من ظلامته وأرضاه عن طلابته.

Ümmetin selef ve halefinden cumhurun benimsediği görüş şudur: Katil için Rabbi azze ve celle ile kendi arasında bir tövbe imkânı vardır. Şayet tövbe eder, O'na yönelir, huşû ve teslimiyet gösterir ve salih amel işlerse Allah onun kötülüklerini iyiliklere çevirir, öldürülen kimseye de maruz kaldığı haksızlığı telafi edip onu davasından razı kılar.

قال الله تعالى: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ [وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا * يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا] * إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا [فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا] } [الفرقان: ٦٨ - ٧٠] وهذا خبر لا يجوز نسخه. وحمله على المشركين، وحمل هذه الآية على المؤمنين خلاف الظاهر، ويحتاج حمله إلى دليل، والله أعلم.

Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا * يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا * إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } [el-Furkân: 68 - 70] “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır. Kıyamet günü ona azap kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedî kalır. Ancak tövbe edip iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Bu bir haberdir ve neshedilmesi caiz değildir. Bunun müşriklere, bu ayetin ise müminlere hamledilmesi zahire aykırıdır ve böyle bir tevil delile muhtaçtır. En doğrusunu Allah bilir.

وقال تعالى: {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ [إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ] } [الزمر: ٥٣] وهذا عام في جميع الذنوب، من كفر وشرك، وشك ونفاق، وقتل وفسق، وغير ذلك: كل من تاب من أي ذلك تاب الله عليه.

Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } [ez-Zümer: 53] “De ki: 'Ey kendilerinin aleyhine aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'” Bu ayet küfür, şirk, şüphe, nifak, adam öldürme, fısk ve benzeri bütün günahlar hakkında geneldir: Kim bunlardan hangisinden tövbe ederse Allah onun tövbesini kabul eder.

وقال تعالى: {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} [النساء: ٤٨]. فهذه الآية عامة في جميع الذنوب ما عدا الشرك، وهي مذكورة في هذه السورة الكريمة بعد هذه الآية وقبلها، لتقوية الرجاء، والله أعلم.

Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} [en-Nisâ: 48] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki [günahları] ise dilediği kimse için bağışlar.” Bu ayet şirk dışındaki bütün günahlar hakkında geneldir; ümidi pekiştirmek amacıyla bu şerefli surede hem bu ayetten sonra hem de önce zikredilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

وثبت في الصحيحين خبر الإسرائيلي الذي قتل مائة نفس، ثم سأل عالما: هل لي من توبة؟ فقال: ومن يحول بينك وبين التوبة؟! ثم أرشده إلى بلد يَعْبد الله فيه، فهاجر إليه، فمات في الطريق، فقبضته ملائكة الرحمة. كما ذكرناه غير مرة، إن كان هذا في بني إسرائيل فَلأن يكون في هذه الأمة التوبة مقبولة بطريق الأولى والأحرى؛ لأن الله وضع عنا الأغلال والآصار التي كانت عليهم، وبعث نبينا بالحنيفية السمحة. فأما الآية الكريمة، وهي قوله تعالى: (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا [فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا] فقد قال أبو هريرة وجماعة من السلف: هذا جزاؤه إن جازاه، وقد رواه ابن مردويه مرفوعا، من طريق محمد بن جامع العطار، عن العلاء بن ميمون العنبري، عن حجاج الأسود، عن محمد بن سيرين، عن أبي هريرة مرفوعا، ولكن لا يصح ومعنى هذه الصيغة: أن هذا جزاؤه إن جوزي عليه، وكذا كل وعيد على ذنب، لكن قد يكون كذلك مُعَارض من أعمال صالحة تمنع وصول ذلك الجزاء إليه، على قولي أصحاب الموازنة أو الإحباط. وهذا أحسن ما يسلك في باب الوعيد، والله أعلم بالصواب. وبتقدير دخول

Sahîhayn'da (Buhârî ve Müslim), yüz kişiyi öldürdükten sonra bir âlime: «Benim için tövbe [imkânı] var mıdır?» diye soran İsrâiloğullarından adamın haberi sabit olmuştur. O [âlim] şöyle demiştir: «Seninle tövbe arasına kim engel olabilir ki?!» Ardından onu, içinde Allah'a ibadet edilen bir beldeye yönlendirmiş, o da oraya hicret etmiş, yolda vefat etmiş ve ruhunu rahmet melekleri kabzetmiştir. Daha önce defalarca zikrettiğimiz üzere; şayet bu [durum] İsrâiloğulları hakkında böyle ise, bu ümmette tövbenin kabul edilmesi evleviyetle ve öncelikle geçerlidir. Zira Allah, onların üzerindeki ağır yükleri ve bağları bizden kaldırmış ve Peygamberimiz'i müsamahakâr ve dosdoğru din (el-Hanîfiyyetü's-Semha) ile göndermiştir. Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا} “Kim bir mümini kasten öldürürse, cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.” şeklindeki kerim ayetine gelince; Ebû Hüreyre ve Selef'ten bir topluluk şöyle demiştir: «Eğer onu cezalandırırsa cezası budur.» İbn Merdûye bunu, Muhammed b. Câmi‘ el-Attâr kanalıyla, el-Alâ b. Meymûn el-Anberî'den, o Haccâc el-Esved'den, o Muhammed b. Sîrîn'den, o da Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet etmiştir; ancak [bu rivayet] sahih değildir. Bu ifadenin anlamı şudur: Eğer bu günahtan ötürü cezalandırılırsa cezası budur. Bir günah üzerine vazedilen bütün tehditler (vaîd) de böyledir. Fakat muvâzene (günah ve sevapların tartılması) veya ihbât (amellerin boşa çıkması) taraftarlarının iki görüşüne göre, bu cezanın ona ulaşmasını engelleyen salih ameller gibi bir karşı etken (muârız) da bulunabilir. Tehdit (vaîd) konusunda tutulacak en güzel yol budur. Doğruyu en iyi Allah bilir. [Katilin cehenneme] girmesi takdirinde ise

القاتل إلى النار، أما على قول ابن عباس ومن وافقه أنه لا توبة له، أو على قول الجمهور حيث لا عمل له صالحا ينجو به، فليس يخلد فيها أبدًا، بل الخلود هو المكث الطويل. وقد تواردت الأحاديث عن رسول الله ﷺ: أنه يخرج من النار من كان في قلبه أدنى ذرة من إيمان. وأما حديث معاوية: "كل ذنب عسى الله أن يغفره إلا الرجل يموت كافرا، أو الرجل يقتل مؤمنا متعمدا": "عسى" للترجي، فإذا انتفى الترجي في هاتين الصورتين لا ينتفى وقوع ذلك في أحدهما، وهو القتل؛ لما ذكرنا من الأدلة. وأما من مات كافرا؛ فالنص أنه لا يغفر له البتة، وأما مطالبة المقتول القاتل يوم القيامة فإنه حق من حقوق الآدميين وهي لا تسقط بالتوبة، ولا فرق بين المقتول والمسروق منه، والمغضوب منه والمقذوف وسائر حقوق الآدميين، فإن الإجماع منعقد على أنها لا تسقط بالتوبة، ولا بد من أدائها إليهم في صحة التوبة، فإن تعذر ذلك فلا بد من الطلابة يوم القيامة، لكن لا يلزم من وقوع الطلابة وقوع المجازاة، وقد يكون للقاتل أعمال صالحة تصرف إلى المقتول أو بعضها، ثم يفضل له أجر يدخل به الجنة، أو يعوض الله المقتول من فضله بمايشاء، من قصور الجنة ونعيمها، ورفع درجته فيها ونحو ذلك، والله أعلم.

gerek İbn Abbâs ve onunla aynı görüşte olup tövbesi olmadığını söyleyenlerin kavline göre, gerekse kendisiyle kurtulacağı salih bir ameli bulunmadığı takdirde cumhurun kavline göre olsun, orada asla ebedî kalmayacaktır; bilakis 'hulûd' (ebedîlik), uzun süre kalmak demektir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, kalbinde hardal tanesi kadar iman bulunan kimsenin cehennemden çıkacağına dair hadisler mütevâtir olarak gelmiştir. Muâviye'nin: "Kafir olarak ölen veya bir mümini kasten öldüren kimse müstesna, Allah'ın her günahı bağışlaması umulur" hadisine gelince; "asâ" (عسى) ümit ifade eder. Bu iki durumda ümit söz konusu olmasa bile, zikrettiğimiz delillerden ötürü bunlardan birinde, yani adam öldürmede affın vuku bulması imkânsız değildir. Kafir olarak ölene gelince; nass gereği o kesinlikle bağışlanmaz. Öldürülen kimsenin kıyamet günü katilden hakkını talep etmesine gelince; bu kul haklarındandır ve tövbe ile düşmez. Öldürülen kimse ile malı çalınan, gasbedilen, iftiraya uğrayan ve diğer kul hakları sahipleri arasında bir fark yoktur; nitekim bunların tövbe ile düşmeyeceğine dair icma vardır ve tövbenin sahih olması için bu hakların sahiplerine ödenmesi şarttır. Şayet bu [dünyada] imkânsız olursa, kıyamet gününde hak talebi kaçınılmazdır. Fakat hak talebinin vuku bulmasından mutlaka cezanın uygulanması gerekmez; nitekim katilin, öldürülene aktarılacak salih amelleri bulunabilir veya bir kısmı aktarılır da geriye kendisiyle cennete gireceği bir mükâfatı kalabilir; yahut Allah öldürülen kimseye kendi lütfundan cennet köşkleri, nimetleri ve oradaki derecesini yükseltmek gibi dilediği şeylerle telafide bulunur. En doğrusunu Allah bilir.

ثم للقتل العمد أحكام في الدنيا وأحكام في الآخرة أما [في] الدنيا فتسلط أولياء المقتول عليه، قال الله تعالى: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا [فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا] } [الإسراء: ٣٣] ثم هم مخيرون بين أن يقتلوا، أو يعفوا، أو يأخذوا دية مغلظة أثلاثا: ثلاثون حِقَّة، وثلاثون جَذْعَة، وأربعون خَلِفَه كما هو مقرر في كتب الأحكام.

Sonra kasten öldürmenin dünyada ve ahirette birtakım hükümleri vardır . Dünyadaki hükmüne gelince; öldürülenin velilerine katil üzerinde yetki verilmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا } [el-İsrâ: 33] “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir; o da öldürmede aşırı gitmesin. Çünkü o, zâten yardım görmüştür.” Ardından onlar; kısas uygulamak, affetmek veya ahkâm kitaplarında belirtildiği üzere üç kısma ayrılan ağırlaştırılmış diyeti (diyet-i mugallaza) almak arasında muhayyerdirler: otuz hıkka (dört yaşına basmış dişi deve), otuz cez'a (beş yaşına basmış dişi deve) ve kırk halife (gebe deve) .

واختلف الأئمة: هل تجب عليه كفارة عتق رقبة، أو صيام شهرين متتابعين، أو إطعام؟ على أحد القولين، كما تقدم في كفارة الخطأ، على قولين: فالشافعي وأصحابه وطائفة من العلماء يقولون: نعم، يجب عليه؛ لأنه إذا وجبت الكفارة في الخطأ فلأن تجب عليه في العمد أولى. وطردوا هذا في كفارة اليمين الغَمُوس، واعتضدوا بقضاء الصلوات المتروكة عمدا، كما أجمعوا على ذلك في الخطأ.

İmamlar, hataen öldürme kefaretinde geçtiği üzere iki görüşten birine göre onun üzerine bir köle azat etme veya peş peşe iki ay oruç tutma yahut yedirme kefaretinin vacip olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî, ashabı ve bir grup âlim: "Evet, ona vaciptir ; çünkü hataen öldürmede kefaret vacip olduğuna göre, kasten öldürmede vacip olması evleviyetle geçerlidir" derler. Bunu yemin-i gamûs (yalan yere yapılan yemin) kefaretinde de uygulamışlar ve hataen terk edilen namazların kazasında icma ettikleri gibi, kasten terk edilen namazların kazasını da buna delil getirmişlerdir.

قال أصحاب الإمام أحمد وآخرون: قتل العمد أعظم من أن يكفر، فلا كفارة فيه، وكذا اليمين الغموس، ولا سبيل لهم إلى الفرق بين هاتين الصورتين وبين الصلاة المتروكة عمدا، فإنهم يقولون: بوجوب قضائها وإن تركت عمدًا.

İmam Ahmed'in ashabı ve diğerleri ise şöyle demişlerdir: Kasten öldürme, kefaretle telafi edilemeyecek kadar büyük bir günahtır; dolayısıyla onda kefaret yoktur. Yemin-i gamûs da böyledir. Bu iki durum ile kasten terk edilen namaz arasında bir fark göstermeleri mümkün değildir; zira onlar kasten terk edilse bile namazın kazasının vacip olduğunu söylerler.

وقد احتج من ذهب إلى وجوب الكفارة في قتل العمد بما رواه الإمام أحمد حيث قال: حدثنا عارم بن الفضل، حدثنا عبد الله بن المبارك، عن إبراهيم بن أبي عَبْلَة، عن الغَرِيف بن عياش، عن واثلة بن الأسقع قال: أتى النبي ﷺ نفر من بني سليم فقالوا: إن صاحبا لنا قد أوجب. قال: "فليعتق رقبة، يفدي الله بكل عضو منها عضوا منه من النار".

Kasten adam öldürmede kefaretin vacip olduğu görüşüne varanlar, İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir; [Ahmed] şöyle demiştir: Bize Ârim b. el-Fadl anlattı, bize Abdullah b. el-Mübârek, İbrâhim b. Ebî Able'den, o el-Gurayf b. Ayyâş'tan, o da Vâsile b. el-Eskâ'dan nakletti; [Vâsile] dedi ki: Benî Süleym'den bir grup insan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Bizden bir arkadaşımız [cehennemi kendisine] vacip kıldı» dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Bir köle azat etsin; Allah onun her bir uzvuna karşılık, bunun bir uzvunu cehennem ateşinden kurtarsın.» buyurdu.

وقال أحمد: حدثنا إبراهيم بن إسحاق، حدثنا ضَمْرَة بن ربيعة، عن إبراهيم بن أبي عبلة عن الغَريف الديلمي قال: أتينا واثلة بن الأسقع الليثي فقلنا: حدثنا حديثا سمعتَه من رسول الله ﷺ قال: أتينا رسول الله ﷺ في صاحب لنا قد أوجب، فقال: "أعتقوا عنه، يُعْتق الله بكل عضو منه عضوا منه من النار".

Ahmed dedi ki: Bize İbrâhim b. İshâk anlattı, bize Damre b. Rebîa, İbrâhim b. Ebî Able'den, o Gurayf ed-Deylemî'den anlattı; dedi ki: Vâsile b. el-Eskâ el-Leysî'ye geldik ve: "Bize Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğin bir hadis anlat" dedik. Şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, [cehennemi kendisine] vacip kılmış olan bir arkadaşımız hakkında geldik. Bunun üzerine o: "Onun yerine [bir köle] azat edin; Allah o kölenin her bir uzvuna karşılık onun bir uzvunu cehennem ateşinden azat etsin" buyurdu.

وكذا رواه أبو داود والنسائي، من حديث إبراهيم بن أبي عبلة، به ولفظ أبي داود عن الغريف الديلمي قال: أتينا واثلة بن الأسقع فقلنا: حدثنا حديثا ليس فيه زيادة ولا نقصان. فغضب فقال: إن أحدكم ليقرأ ومصحفه معلق في بيته فيزيد وينقص، قلنا: إنا أردنا حديثا سمعته من رسول الله ﷺ، قال: أتينا رسول الله ﷺ في صاحب لنا قد أوجب -يعني النار-بالقتل، فقال: "أعتقوا عنه، يعتق الله بكل عضو منه عضوا من النار" .

Bunu Ebû Dâvûd ve Nesâî de İbrâhim b. Ebî Able hadisinden bu şekilde rivayet etmişlerdir . Ebû Dâvûd'un Gurayf ed-Deylemî'den olan lafzı şöyledir: Vâsile b. el-Eskâ'ya gelip: "Bize içinde ne bir fazlalık ne de bir eksiklik bulunan bir hadis anlat" dedik. O öfkelendi ve: "Biriniz evinde mushafı asılı dururken okur da fazlalık ve eksiklik yapar" dedi. Biz: "Biz senin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat işittiğin bir hadisi kastettik" dedik. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, adam öldürmek suretiyle [cehennemi kendisine] vacip kılmış bir arkadaşımız hakkında geldik. Bunun üzerine o: "Onun yerine [bir köle] azat edin; Allah her bir uzvuna karşılık onun bir uzvunu cehennem ateşinden azat etsin" buyurdu .

[قوله ﷿]

[Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli:]

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (٩٤)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (٩٤)} “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın ve size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak 'Sen mümin değilsin' demeyin. Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır. Daha önce siz de öyle idiniz de Allah size lütufta bulundu. Öyleyse iyice araştırıp anlayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن أبي بُكَيْر، وحسين بن محمد، وخلف بن الوليد، قالوا: حدثنا إسرائيل، عن سِمَاك، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس قال: مر رجل من بني سليم بنفر من أصحاب النبي ﷺ وهو يسوق غنما له، فسلم عليهم فقالوا: ما سلم علينا إلا ليتعوذ منا. فعمدوا إليه فقتلوه، وأتوا بغنمه النبي ﷺ فنزلت هذه الآية: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا [إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا]) إلى آخرها.

İmam Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Bükeyr, Hüseyn b. Muhammed ve Halef b. el-Velîd anlattılar, dediler ki: Bize İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Benî Süleym'den bir adam koyunlarını sürerken Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir gruba rastladı ve onlara selam verdi. Onlar: "Bize sırf bizden korunmak için selam verdi" dediler. Hemen yönelip onu öldürdüler ve koyunlarını Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdiler. Bunun üzerine şu ayet indi: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا) sonuna kadar.

ورواه الترمذي في التفسير، عن عبد بن حميد، عن عبد العزيز بن أبي رِزْمَة، عن إسرائيل، به. وقال: هذا حديث حسن، وفي الباب عن أسامة بن زيد. ورواه الحاكم من طريق عبيد الله بن موسى، عن إسرائيل، به. ثم قال: صحيح الإسناد ولم يخرجاه.

Tirmizî bunu Tefsir bölümünde Abd b. Humeyd'den, o Abdülazîz b. Ebî Rızme'den, o İsrâîl'den aynı senetle rivayet etti ve: "Bu hasen bir hadistir; bu konuda Üsâme b. Zeyd'den de rivayet vardır" dedi. Hâkim de Ubeydullah b. Mûsâ tarikiyle İsrâîl'den aynı senetle rivayet etti ve: "İsnadı sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] tahric etmemiştir" dedi.

ورواه ابن جرير من حديث عبيد الله بن موسى وعبد الرحيم بن سليمان، كلاهما عن إسرائيل، به وقال في بعض كتبه غير التفسير -وقد رواه من طريق عبد الرحمن فقط-: وهذا خبر عندنا

İbn Cerîr de bunu Ubeydullah b. Mûsâ ve Abdürrahîm b. Süleymân hadisinden rivayet etmiştir; her ikisi de İsrâîl'den aynı senetle [rivayet etmiştir]. [İbn Cerîr] Tefsir dışındaki bazı eserlerinde -ki bunu sadece Abdurrahman tarikiyle rivayet etmiştir- şöyle demiştir: "Bu, bize göre

صحيح سنده، وقد يجب أن يكون على مذهب الآخرين سقيما، لعلل منها: أنه لا يعرف له مخرج عن سِمَاك إلا من هذا الوجه، ومنها: أن عكرمة في روايته عندهم نظر، ومنها: أن الذي أنزلت فيه الآية مختلف فيه، فقال بعضهم: أنزلت في مُحَلِّم بن جَثَّامَةَ، وقال بعضهم: أسامة بن زيد. وقيل غير ذلك.

senedi sahih bir haberdir; ancak başkalarının mezhebine göre birtakım illetlerden ötürü illetli (zayıf) olması gerekebilir. Bu illetlerden biri: Simâk'tan bu vecih dışında bir geliş yerinin bilinmemesidir. Bir diğeri: İkrime'nin onlara göre rivayetinde tenkit bulunmasıdır. Bir diğeri ise: Ayetin hakkında indiği kişi konusunda ihtilaf edilmiş olmasıdır; nitekim bazısı: Muhallim b. Cessâme hakkında indi demiş, bazısı da: Üsâme b. Zeyd demiştir. Başka şeyler de söylenmiştir."

قلت: وهذا كلام غريب، وهو مردود من وجوه أحدها: أنه ثابت عن سِمَاك، حدث به عنه غير واحد من الكبار. الثاني: أن عكرمة محتج به في الصحيح. الثالث: أنه مروي من غير هذا الوجه عن ابن عباس، كما قال البخاري: حدثنا علي بن عبد الله، حدثنا سفيان، عن عمرو، عن عطاء، عن ابن عباس: (وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتُ مُؤْمِنًا) قال: قال ابن عباس: كان رجل في غُنَيْمَة له، فلحقه المسلمون، فقال: السلام عليكم. فقتلوه وأخذوا غُنَيمته [فأنزل الله ذلك إلى قوله: (تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) تلك الغنيمة. قرأ ابن عباس (السلام) وقال سعيد بن منصور: حدثنا سفيان عن عمرو بن دينار عن عطاء بن يسار عن ابن عباس قال: لحق المسلمون رجلا في غُنَيْمَة فقال: السلام عليكم، فقتلوه وأخذوا غُنَيْمَته] فنزلت: (وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتُ مُؤْمِنًا)

Derim ki: Bu garip bir sözdür ve birçok açıdan reddedilmiştir: Birincisi: Simâk'tan sabit olup ondan bunu büyük imamlardan birden fazla kişi rivayet etmiştir. İkincisi: İkrime ile Sahih'te delil getirilmiştir. Üçüncüsü: Bu, İbn Abbâs'tan bu vecih dışında da rivayet edilmiştir; nitekim Buhârî şöyle demiştir: Bize Ali b. Abdullah anlattı, bize Süfyân, Amr'dan, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı: (وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتُ مُؤْمِنًا) ayeti hakkında İbn Abbâs şöyle dedi: Bir adam küçük bir koyun sürüsünün başındaydı, Müslümanlar ona yetiştiler. Adam: 'es-Selâmü aleyküm' dedi. Onu öldürüp koyunlarını aldılar. [Bunun üzerine Allah Teâlâ: (تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) 'o ganimeti' kavline kadar olan kısmı indirdi. İbn Abbâs bunu 'es-Selâm' şeklinde okumuştur. Saîd b. Mansûr dedi ki: Bize Süfyân, Amr b. Dînâr'dan, o Atâ b. Yesâr'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Müslümanlar küçük bir koyun sürüsünün başındaki bir adama yetiştiler; adam: 'es-Selâmü aleyküm' dedi. Onu öldürüp koyunlarını aldılar] . Bunun üzerine: (وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتُ مُؤْمِنًا) ayeti indi.

ورواه ابن جرير وابن أبي حاتم، من طريق سفيان بن عيينه، به

Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süfyân b. Uyeyne tarikiyle aynı şekilde rivayet etmişlerdir .

وأما قصة محلم بن جَثَّامة فقال الإمام أحمد: حدثنا يعقوب، حدثنا أبي، عن محمد بن إسحاق، حدثنى يزيد بن عبد الله بن قُسيط، عن القعقاع بن عبد الله بن أبي حدرد عن أبيه عبد الله ابن أبي حدرد، ﵁، قال: بعثنا رسول الله ﷺ إلى إضَم، فخرجت في نفر من المسلمين، فيهم: أبو قتادة الحارث بن رِبْعي، ومحلم بن جَثَّامة بن قيس، فخرجنا حتى إذا كنا ببطن إضَم مر بنا عامر بن الأضبط الأشجعي، على قَعُود له، معه مُتَيَّع ووَطْب من لبن، فلما مر بنا سلم علينا، فأمسكنا عنه، وحمل عليه محلم بن جثامة فقتله، بشيء كان بينه وبينه، وأخذ بعيره مُتَيَّعه، فلما قدمنا على رسول الله ﷺ وأخبرناه الخبر، نزل فينا القرآن: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ] خَبِيرًا) .

Muhallim b. Cessâme kıssasına gelince; İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ya'kūb anlattı, bize babam Muhammed b. İshâk'tan anlattı; bana Yezîd b. Abdillâh b. Kuseyt, el-Ka'kā' b. Abdillâh b. Ebî Hadred'den, o da babası Abdullah b. Ebî Hadred radıyallâhu anh'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi İdam'a gönderdi. Ben de aralarında Ebû Katâde el-Hâris b. Rıb'î ve Muhallim b. Cessâme b. Kays'ın da bulunduğu Müslümanlardan bir grup içinde çıktım. İdam vadisinin içine vardığımızda Âmir b. el-Adbat el-Eşcaî, binek devesi üzerinde, yanında biraz eşyası ve bir süt tulumuyla yanımızdan geçti. Yanımızdan geçerken bize selam verdi. Biz ona dokunmadık; fakat aralarındaki eski bir husumetten dolayı Muhallim b. Cessâme ona saldırıp öldürdü, devesini ve eşyalarını aldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelip durumu ona haber verdiğimizde hakkımızda şu Kur'an ayeti indi: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا) .

تفرد به أحمد

Bunu sadece Ahmed rivayet etmiştir .

وقال ابن جرير: حدثنا ابن وَكِيع، حدثنا جرير، عن ابن إسحاق، عن نافع؛ أن ابن عمر قال: بعث رسول الله ﷺ مُحَلِّم بن جَثَّامة مبعثا، فلقيهم عامر بن الأضبط، فحياهم بتحية الإسلام وكانت بينهم حسنة في الجاهلية، فرماه محلم بسهم فقتله، فجاء الخبر إلى رسول الله ﷺ، فتكلم فيه عيينة والأقرع، فقال الأقرع: يا رسول الله، سن اليوم وغير غدا. فقال عيينة: لا والله، حتى تذوق نساؤه من الثُّكل ما ذاق نسائي. فجاء محلم في بردين، فجلس بين يدي رسول الله

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Vekî' anlattı, bize Cerîr, İbn İshâk'tan, o Nâfi'den nakletti; İbn Ömer [şöyle] demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Muhallim b. Cessâme'yi bir askerî birliğin başında sefere gönderdi. Âmir b. el-Adbat onlarla karşılaştı ve kendilerine İslâm selamı ile selam verdi; Câhiliye döneminde aralarında bir dostluk vardı. Ancak Muhallim ona bir ok atıp onu öldürdü. Bu haber Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı. Bunun üzerine Uyeyne ile el-Akra' bu hususta konuştular. El-Akra': "Ey Allah'ın Resûlü! Bugün bir kural koy, yarın değiştirirsin" dedi. Uyeyne ise: "Hayır, vallahi! Benim kadınlarımın tattığı evlat acısını onun kadınları da tadıncaya kadar [asla vazgeçmem]!" dedi. Bunun üzerine Muhallim iki bürde içinde geldi ve Resûlullah'ın önüne oturdu

ﷺ ليستغفر له، فقال رسول الله ﷺ: "لا غَفَرَ الله لك". فقام وهو يتلقى دموعه ببرديه، فما مضت له سابعة حتى مات، ودفنوه، فلفظته الأرض، فجاءوا إلى النبي ﷺ فذكروا ذلك له، فقال: "إن الأرض تقبل من هو شر من صاحبكم، ولكن الله أراد أن يعظكم من جرمتكم" ثم طرحوه بين صدفي جبل وألقوا عليه الحجارة، ونزلت: (يَا أَيُّهَا الَّذِيَن آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُم فِي سَبِيلِ اللهِ فَتَبَيَّنُوا) الآية .

sallallâhu aleyhi ve sellem kendisi için istiğfar etmesi maksadıyla önüne oturdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah seni bağışlamasın!" buyurdu. O da gözyaşlarını iki bürdesiyle silerek kalktı. Aradan yedi gün geçmeden öldü. Onu defnettiler, fakat yer onu dışarı fırlattı . Durumu Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip anlattılar. O da: "Şüphesiz yer, arkadaşınızdan daha kötü olanları bile kabul eder; ancak Allah işlediğiniz cürüm sebebiyle size ibret vermek istedi" buyurdu. Sonra onu iki dağ yarığının arasına koyup üzerine taşlar yığdılar. Ve şu ayet indi: (يَا أَيُّهَا الَّذِيَن آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُم فِي سَبِيلِ اللهِ فَتَبَيَّنُوا) ayeti .

وقال البخاري: قال حبيب بن أبي عَمْرَة، عن سعيد، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ للمقداد: "إذا كان رجل مؤمن يخفي إيمانه مع قوم كفار، فأظهر إيمانه فقتلتَه، فكذلك كنت أنت تخفي إيمانك بمكة من قبل".

Buhârî dedi ki: Habîb b. Ebî Amre, Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mikdâd'a şöyle buyurduğunu nakletti: "Kafir bir kavim içinde imanını gizleyen mümin bir adam olur da imanını izhar ettiğinde sen onu öldürürsen, [bilesin ki] daha önce Mekke'de sen de imanını böyle gizliyordun."

هكذا ذكر البخاري هذا الحديث معلقا مختصرا وقد روي مطولا موصولا فقال الحافظ أبو بكر البزار:

Buhârî bu hadisi bu şekilde muallak ve muhtasar olarak zikretmiştir . Hadis mufassal ve muttasıl olarak da rivayet edilmiştir; nitekim Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr şöyle demiştir:

حدثنا حماد بن علي البغدادي، حدثنا جعفر بن سلمة، حدثنا أبو بكر بن علي بن مُقَدَّم، حدثنا حبيب بن أبي عَمْرَة، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: بعث رسول الله ﷺ سرية، فيها المقداد بن الأسود، فلما أتوا القوم وجدوهم قد تفرقوا، وبقي رجل له مال كثير لم يبرح فقال: أشهد أن لا إله إلا الله. وأهوى إليه المقداد فقتله، فقال له رجل من أصحابه: أقتلت رجلا شهد أن لا إله إلا الله؟ والله لأذكرَن ذلك للنبي ﷺ. فلما قدموا على رسول الله ﷺ قالوا: يا رسول الله، إن رجلا شهد أن لا إله إلا الله، فقتله المقداد. فقال: "ادعوا لي المقداد. يا مقداد، أقتلت رجلا يقول: لا إله إلا الله، فكيف لك بلا إله إلا الله غدا؟ ". قال: فأنزل الله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا) فقال رسول الله ﷺ للمقداد: "كان رجل مؤمن يخفي إيمانه مع قوم كفار، فأظهر إيمانه، فقتلْتَه، وكذلك كنت تخفي إيمانك بمكة قبل" .

Bize Hammâd b. Alî el-Bağdâdî anlattı, bize Ca'fer b. Seleme anlattı, bize Ebû Bekr b. Alî b. Mukaddem anlattı, bize Habîb b. Ebî Amre, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içinde Mikdâd b. el-Esved'in de bulunduğu bir seriyye gönderdi. Topluluğun yanına vardıklarında onların dağılmış olduğunu gördüler. Geriye çok malı olan bir adam kalmıştı, yerinden ayrılmadı ve: "Eşhedü enlâ ilâhe illallâh" (Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet ederim) dedi. Mikdâd ona yönelip onu öldürdü. Arkadaşlarından bir adam ona: "'Lâ ilâhe illallâh' diyen bir adamı mı öldürdün? Vallahi bunu Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e mutlaka anlatacağım" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna vardıklarında: "Ey Allah'ın Resulü! Bir adam 'Lâ ilâhe illallâh' diye şehadet getirdi, Mikdâd da onu öldürdü" dediler. Bunun üzerine: "Bana Mikdâd'ı çağırın. Ey Mikdâd! 'Lâ ilâhe illallâh' diyen bir adamı mı öldürdün? Yarın 'Lâ ilâhe illallâh' karşısında ne yapacaksın?" buyurdu. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Allah Teâlâ: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا) ayetini indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Mikdâd'a: "Kafir bir kavim içinde imanını gizleyen mümin bir adamdı; imanını izhar etti, sen ise onu öldürdün. Oysa daha önce Mekke'de sen de imanını böyle gizliyordun" buyurdu .

وقوله: (فَعِنْدَ اللهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ) أي: خير مما رغبتم فيه من عرض الحياة الدنيا الذي حملكم على قتل مثل هذا الذي ألقى إليكم السلام، وأظهر إليكم الإيمان، فتغافلتم عنه، واتهمتموه بالمصانعة والتقية؛ لتبتغوا عَرَضَ الحياة الدنيا، فما عند الله من المغانم الحلال خير لكم من مال هذا.

Ayet-i kerimedeki: (فَعِنْدَ اللهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ) ifadesi; dünya hayatının geçici menfaatinden arzuladığınız ve sizi bu selam veren, size imanını gösteren kimseyi öldürmeye sevk eden şeyden daha hayırlıdır. Siz dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için onu görmezden geldiniz ve onu yapmacıklık ve takiyye yapmakla itham ettiniz; oysa Allah katındaki helal ganimetler bu adamın malından sizin için daha hayırlıdır, demektir.

وقوله: (كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ) أي: قد كنتم من قبل هذه الحال كهذا الذي

Allah Teâlâ'nın: { كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Daha önce siz de öyleydiniz de Allah size lütufta bulundu” kavli ise; yani siz bu durumdan önce tıpkı şu kimse gibi idiniz,

يُسرّ إيمانه ويخفيه من قومه، كما تقدم في الحديث المرفوع آنفا، وكما قال تعالى: {وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الأَرْضِ [تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ] } الآية [الأنفال: ٢٦]، وهذا هو مذهب سعيد بن جبير، كما رواه الثوري، عن حبيب بن أبي عَمْرَة، عن سعيد بن جبير في قوله: (كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ) تخفون إيمانكم في المشركين.

imanını kavminden gizleyip saklayan kimselerdiniz, demektir. Nitekim az önce geçen merfû hadiste belirtildiği ve Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ } [el-Enfâl: 26] “Hatırlayın ki siz yeryüzünde azdınız, zayıf bırakılmıştınız; insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz da [Allah] sizi barındırdı ve yardımıyla sizi destekledi” ayetinde buyurduğu gibidir. Saîd b. Cübeyr'in benimsediği görüş de budur; nitekim Sevrî'nin Habîb b. Ebî Amre'den, onun da Saîd b. Cübeyr'den: (كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ) ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: "Müşrikler arasında imanınızı gizliyordunuz" demiştir.

ورواه عبد الرزاق، عن ابن جُرَيْج، أخبرني عبد الله بن كثير، عن سعيد بن جبير في قوله: (كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ) تستخفون بإيمانكم، كما استخفى هذا الراعي بإيمانه.

Abdürrezzâk bunu İbn Cüreyc'den rivayet etmiştir; bana Abdullah b. Kesîr, Saîd b. Cübeyr'den (كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ) ayeti hakkında: "Tıpkı bu çobanın imanını gizlediği gibi siz de imanınızı gizliyordunuz " dediğini haber vermiştir.

وهذا اختيار ابن جرير. وقال ابن أبي حاتم: وذُكر عن قيس، عن سالم، عن سعيد بن جبير قوله: (كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ) [تورعون عن مثل هذا، وقال الثوري عن منصور، عن أبي الضحى، عن مسروق: (كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ)] لم تكونوا مؤمنين (فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ [فَتَبَيَّنُوا) وقال السدي: (فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ)] أي: تاب عليكم، فحلف أسامة لا يقتل رجلا يقول: "لا إله إلا الله" بعد ذلك الرجل، وما لقي من رسول الله ﷺ فيه.

İbn Cerîr'in tercihi de budur. İbn Ebî Hâtim dedi ki: Kays'tan, o Sâlim'den, o da Saîd b. Cübeyr'den (كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ) ayeti hakkında: [Bunun gibisinden sakınıyordunuz, dediği; Sevrî'nin de Mansûr'dan, o Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan: (كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ)] Mümin değildiniz (فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا Süddî de: فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ)] yani tövbenizi kabul etti, dediği zikredilmiştir. Bundan sonra Üsâme, o adamdan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu hususta gördüğü muameleden ötürü "Lâ ilâhe illallâh" diyen hiçbir adamı öldürmeyeceğine yemin etmiştir.

وقوله: (فَتَبَيَّنُوا) تأكيد لما تقدم. وقوله: (إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا) قال سعيد بن جبير: هذا تهديد ووعيد.

Ayet-i kerimedeki: (فَتَبَيَّنُوا) ifadesi, daha önce geçenin bir tekididir . (إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا) ifadesi hakkında ise Saîd b. Cübeyr: "Bu bir tehdit ve vaîddir" demiştir.

{لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (٩٥) دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٩٦)}

{لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (٩٥) دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٩٦)} “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlarla, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler bir olmaz. Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanlara derece bakımından üstün kılmıştır. Bununla beraber Allah her birine en güzel olanı (cenneti) vadetmiştir. Allah cihad edenleri, oturanlara büyük bir mükâfatla üstün kılmıştır. (Bu mükâfat) O'ndan dereceler, bağışlanma ve rahmettir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

قال البخاري: حدثنا حفص بن عمر حدثنا شعبة، عن أبي إسحاق، عن البراء قال: لما نزلت: (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) دعا رسول الله ﷺ زيدًا فكتبها، فجاء ابن أم مكتوم فشكا ضرارته فأنزل الله [﷿] (غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ)

Buhârî dedi ki: Bize Hafs b. Ömer anlattı, bize Şu'be, Ebû İshâk'tan, o el-Berâ'dan anlattı; dedi ki: (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'i çağırdı ve o da bunu yazdı. Derken İbn Ümmi Mektûm geldi ve görme engelli olduğunu arz etti; bunun üzerine Allah [Teâlâ] : (غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ) kısmını indirdi.

حدثنا محمد بن يوسف، عن إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن البراء قال: لما نزلت: (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) قال النبي ﷺ: " ادع فلانا " فجاءه ومعه الدواة واللوح والكتف فقال: " اكتب: لا يستوي القاعدون من المؤمنين والمجاهدون في سبيل الله " وخَلْف النبي ﷺ ابن أم مكتوم، فقال: يا رسول الله، أنا ضرير فنزلت مكانها: (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ)

Bize Muhammed b. Yûsuf, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o da el-Berâ'dan anlattı; dedi ki: (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) ayeti indiğinde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: "Falancayı çağırın" buyurdu. O da yanında hokka, levha ve kürek kemiği olduğu halde geldi. Resûlullah: "Yaz: Müminlerden oturanlarla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz" buyurdu. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında da İbn Ümmi Mektûm bulunuyordu. O: "Ey Allah'ın Resulü! Ben âmâyım" dedi. Bunun üzerine onun yerine şu indi: (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ) .

وقال البخاري أيضا: حدثنا إسماعيل بن عبد الله، حدثني إبراهيم بن سعد، عن صالح بن

Buhârî yine şöyle dedi: Bize İsmâîl b. Abdillâh anlattı, bana İbrâhîm b. Sa'd, Sâlih b.

كَيْسان، عن ابن شهاب، حدثني سهل بن سعد الساعدي: أنه رأى مَروان بن الحكم في المسجد، قال: فأقبلت حتى جلست إلى جنبه، فأخبرنا أن زيد بن ثابت أخبره: أن رسول الله ﷺ أملى عَلَيّ: " لا يستوي القاعدون من المؤمنين والمجاهدون في سبيل الله ". فجاءه ابن أم مكتوم، وهو يمليها عليَّ، قال: يا رسول الله، والله لو أستطيع الجهاد لجاهدت -وكان أعمى-فأنزل الله على رسول الله ﷺ، وفَخِذه على فخذي، فثقلت علي حتى خفت أن تُرَض فخذي، ثم سري عنه، فأنزل الله: (غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ)

Keysân'dan, o İbn Şihâb'dan nakletti; bana Sehl b. Sa'd es-Sâidî anlattı ki: Kendisi Mervân b. el-Hakem'i mescidde görmüş. Dedi ki: Yönelip yanına oturdum. O bize Zeyd b. Sâbit'in kendisine şöyle haber verdiğini nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: "Müminlerden oturanlarla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz" ayetini yazdırdı. O bunu bana yazdırırken İbn Ümmi Mektûm geldi ve: "Ey Allah'ın Resulü! Vallahi cihada güç yetirebilseydim mutlaka cihad ederdim" dedi -kendisi âmâ idi-. Bunun üzerine Allah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy indirdi; o esnada onun uyluğu benim uyluğumun üzerindeydi. Bana öyle ağır geldi ki uyluğum ezilecek diye korktum. Sonra üzerinden vahiy hali açıldı ve Allah Teâlâ: (غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ) kısmını indirdi.

انفرد به البخاري دون مسلم، وقد روي من وجه آخر عن زيد فقال الإمام أحمد:

Bunu Müslim hariç sadece Buhârî rivayet etmiştir. Zeyd'den başka bir yolla da rivayet edilmiştir; nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:

حدثنا سليمان بن داود، أنبأنا عبد الرحمن بن أبي الزناد، عن خارجة بن زيد قال: قال زيد بن ثابت: إني قاعد إلى جنب رسول الله ﷺ، إذ أُوحِي إليه، قال: وغشيته السكينة، قال: فوقع فخذه على فخذي حين غشيته السكينة. قال زيد: فلا والله ما وجدت شيئًا قط أثقل من فخذ رسول الله ﷺ، ثم سري عنه فقال: " اكتب يا زيد ". فأخذت كتفا فقال: "اكتب: (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ) إلى قوله (أَجْرًا عَظِيمًا) فكتبت ذاك في كتف، فقام حين سمعها ابن أم مكتوم -وكان رجلا أعمى -فقام حين سمع فضيلة المجاهدين فقال: يا رسول الله، وكيف بمن لا يستطيع الجهاد ممن هو أعمى، وأشباه ذلك؟ قال زيد: فوالله ما مضى كلامه -أو ما هو إلا أن قضى كلامه -حتى غشيت النبي ﷺ السكينة، فوقعت فخذه على فخذي، فوجدت من ثقلها كما وجدت في المرة الأولى، ثم سري عنه فقال: " اقرأ ". فقرأت عليه: " لا يستوِي القاعدون من الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ " فقال النبي ﷺ: (غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ) قال زيد: فألحقتها، فوالله لكأني أنظر إلى مُلْحَقها عند صدع كان في الكتف.

Bize Süleymân b. Dâvûd anlattı, bize Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd, Hârice b. Zeyd'den bildirdi; dedi ki: Zeyd b. Sâbit şöyle dedi: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyorken ona vahiy geldi. Dedi ki: Onu bir sekinet hali bürüdü. Dedi ki: Sekinet hali bürüdüğünde onun uyluğu benim uyluğumun üzerine düştü . Zeyd dedi ki: Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyluğundan daha ağır hiçbir şey hissetmemiştim. Sonra üzerinden vahiy hali açıldı ve: "Yaz ey Zeyd!" buyurdu. Bir kürek kemiği aldım. O da: "Yaz: (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ) ayetinden (أَجْرًا عَظِيمًا) kavline kadar " buyurdu. Ben de bunu bir kürek kemiğine yazdım. Bunu işittiğinde İbn Ümmi Mektûm ayağa kalktı -kendisi âmâ bir adamdı- mücahidlerin faziletini işittiğinde kalkıp: "Ey Allah'ın Resulü! Âmâ olan ve benzeri durumda bulunup da cihada güç yetiremeyen kimsenin durumu nedir?" dedi. Zeyd dedi ki: Vallahi henüz sözü bitmemişti -yahut sözünü henüz bitirmişti ki- Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i tekrar sekinet bürüdü ve uyluğu uyluğumun üzerine düştü; ağırlığından ilk seferinde hissettiğim ağırlığı duydum. Sonra üzerinden vahiy hali açıldı ve: "Oku!" buyurdu. Ben de ona: "Müminlerden oturanlarla cihad edenler bir olmaz" diye okudum. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: "(غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ)" [diye ekle] buyurdu. Zeyd dedi ki: Ben de onu ilave ettim; vallahi sanki kürek kemiğindeki bir yarığın yanına onu ekleyişime hâlâ bakıyor gibiyim.

ورواه أبو داود، عن سعيد بن منصور، عن عبد الرحمن بن أبي الزِّناد، عن أبيه، عن خارجة بن زيد بن ثابت، عن أبيه، به نحوه .

Bunu Ebû Dâvûd da Saîd b. Mansûr'dan, o Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd'dan, o babasından, o Hârice b. Zeyd b. Sâbit'ten, o da babasından benzeri şekilde rivayet etmiştir .

وقال عبد الرزاق: أنبأنا معمر، عن الزهري، عن قَبيصة بن ذُؤَيب، عن زيد بن ثابت، قال: كنت أكتب لرسول الله ﷺ فقال: " اكتب لا يستوي القاعدون من المؤمنين والمجاهدون في سبيل الله " فجاء عبد الله ابن أم مكتوم فقال: يا رسول الله إني أحب الجهاد في سبيل الله ولكن بي من الزمانة ما قد ترى، قد ذهب بصري. قال زيد: فثقلت فَخذ رسول الله ﷺ على فخذي، حتى خشيت أن ترضها ثم سُرِّي عنه، ثم قال: " اكتب: (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ)

Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer bildirdi, o Zührî'den, o Kabîsa b. Züeyb'den, o da Zeyd b. Sâbit'ten rivayet etti; [Zeyd] dedi ki: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için [vahiy] yazıyordum. «"Müminlerden oturanlar ile Allah yolunda cihad edenler bir olmaz" diye yaz» buyurdu. Bunun üzerine Abdullah b. Ümmi Mektûm geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben Allah yolunda cihad etmeyi çok isterim; ancak bende gördüğün gibi bir sakatlık var, gözlerimi kaybettim" dedi. Zeyd dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyluğu benim uyluğumun üzerine öyle ağırlaştı ki kemiğimi ezeceğinden korktum. Sonra üzerinden [vahiy hâli] kalktı ve şöyle buyurdu: «{ لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlar ile Allah yolunda cihad edenler bir olmaz” diye yaz.»

ورواه ابن أبي حاتم وابن جرير وقال عبد الرزاق: أخبرني ابن جُرَيْج، أخبرني عبد الكريم -هو ابن مالك الجَزري -أن مِقْسما مولى عبد الله بن الحارث -أخبره أن ابن عباس أخبره: لا يستوي القاعدون من المؤمنين عن بدر، والخارجون إلى بدر.

Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr rivayet etmiştir . Abdürrezzâk dedi ki: Bana İbn Cüreyc bildirdi; bana Abdülkerîm -ki o İbn Mâlik el-Cezerî'dir - bildirdi ki Abdullah b. el-Hâris'in azatlısı Miksem, kendisine İbn Abbâs'ın şöyle haber verdiğini bildirmiştir: Müminlerden Bedir'e katılmayıp oturanlarla, Bedir'e çıkanlar bir olmaz.

انفرد به البخاري دون مسلم. وقد رواه الترمذي من طريق حجاج، عن ابن جُرَيج، عن عبد الكريم، عن مِقْسم، عن ابن عباس قال: لا يستوي القاعدون من المؤمنين غير أولي الضر عن بدر، والخارجون إلى بدر، لما نزلت غزوة بدر قال عبد الله بن جحش وابن أم مكتوم: إنا أعميان يا رسول الله فهل لنا رخصة؟ فنزلت: (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ) وفضل الله المجاهدين على القاعدين درجة، فهؤلاء القاعدون غير أولي الضرر (وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا) درجات منه على القاعدين من المؤمنين غير أولي الضرر.

Bunu Müslim hariç sadece Buhârî rivayet etmiştir. Tirmizî de Haccâc tarikiyle İbn Cüreyc'den, o Abdülkerîm'den, o Miksem'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: "Müminlerden özür sahibi olmaksızın Bedir'e katılmayıp oturanlarla Bedir'e çıkanlar bir olmaz. Bedir Gazvesi indiğinde Abdullah b. Cahş ve İbn Ümmi Mektûm: 'Biz iki âmâyız ey Allah'ın Resulü, bizim için bir ruhsat var mı?' dediler. Bunun üzerine: (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ) ayeti indi. 'Allah mücahidleri oturanlara bir derece üstün kıldı' ifadesindeki bu oturanlar özür sahibi olmayanlardır. 'Allah cihad edenleri oturanlara büyük bir mükâfatla üstün kıldı' yani müminlerden özür sahibi olmayan oturanlara karşı O'ndan derecelerle üstün kıldı."

هذا لفظ الترمذي، ثم قال: هذا حديث حسن غريب من هذا الوجه.

Bu lafız Tirmizî'ye aittir; sonra o: "Bu hadis bu vecihten hasen gariptir" demiştir .

فقوله [تعالى] (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) كان مطلقا، فلما نزل بوحي سريع: (غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ) صار ذلك مخرجا لذوي الأعذار المبيحة لترك الجهاد -من الْعَمَى والعَرَج والمرض-عن مساواتهم للمجاهدين في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم.

Dolayısıyla Allah [Teâlâ]'nın : (لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) kavli mutlaktı. Süratli bir vahiy ile: (غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ) kısmı inince bu ifade, körlük, topallık ve hastalık gibi cihada katılmamayı mubah kılan özür sahiplerini, mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenlerle eşit kılınmaktan hariç tutmuştur.

ثم أخبر تعالى بفضيلة المجاهدين على القاعدين، قال ابن عباس: (غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ) وكذا ينبغي أن يكون لما ثبت في الصحيح عند البخاري من طريق زهير بن معاوية، عن حُمَيْد، عن أنس؛ أن رسول الله ﷺ قال: " إن بالمدينة أقوامًا ما سِرْتُم من مَسِير، ولا قطعتم من واد إلا وهم معكم فيه " قالوا: وهم بالمدينة يا رسول الله؟ قال: " نعم حبسهم العذر ".

Sonra Allah Teâlâ mücahidlerin oturanlara olan üstünlüğünü bildirmiştir. İbn Abbâs: "(غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ) yani özür sahibi olmayanlar" demiştir. Buhârî'nin Sahîh'inde Züheyr b. Muâviye tarikiyle Humeyd'den, onun da Enes'ten sabit olduğuna göre de böyle olması gerekir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Medine'de öyle kimseler vardır ki siz bir yolda yürümediniz ve bir vadiyi katetmediniz ki onlar da bu esnada sizinle beraber olmasınlar." Sahâbîler: "Onlar Medine'de oldukları halde mi ey Allah'ın Resulü?" dediler. O da: "Evet, onları mazeret alıkoydu" buyurdu.

وهكذا رواه الإمام أحمد عن محمد بن أبي عَدِيّ عن حُمَيد، عن أنس، به وعلقه البخاري مجزوما. ورواه أبو داود عن حماد بن سلمة، عن حميد، عن موسى بن أنس بن مالك، عن أبيه عن النبي ﷺ قال: " لقد تركتم بالمدينة أقواما ما سرتم مسيرًا، ولا أنفقتم من نفقة، ولا قطعتم من وادٍ إلا وهم معكم فيه ". قالوا: يا رسول الله، وكيف يكونون معنا وهم بالمدينة؟ قال: " حبسهم العذر ".

İmam Ahmed bunu Muhammed b. Ebî Adî'den, o Humeyd'den, o da Enes'ten bu şekilde rivayet etmiş ; Buhârî de kesin bir dille muallak olarak zikretmiştir. Ebû Dâvûd ise Hammâd b. Seleme'den, o Humeyd'den, o Mûsâ b. Enes b. Mâlik'ten, o babasından, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Siz Medine'de birtakım kimseler bıraktınız ki katettiğiniz hiçbir mesafe, harcadığınız hiçbir nafaka ve geçtiğiniz hiçbir vadi yoktur ki onlar da onda sizinle beraber olmasın." Sahâbîler: "Ey Allah'ın Resulü! Onlar Medine'de iken bizimle nasıl beraber olurlar?" dediler. O da: "Onları mazeret alıkoydu" buyurdu.

لفظ أبي داود وفي هذا المعنى قال الشاعر:

[Bu,] Ebû Dâvûd'un lafzıdır . Bu anlamda şair şöyle demiştir: