يا راحلين إلى البَيت العتيق لَقَدْ … سرْتُم جُسُوما وسرْنا نحنُ أرواحا
Ey Beyt-i Atîk'e (Kâbe'ye) göçüp gidenler! Gerçekten siz / Cisimlerinizle yürüdünüz, biz ise ruhlarımızla yürüdük.
إنَّا أقَمنا على عُذْرٍ وعَنْ قَدَرٍ … ومَنْ أقامَ على عذْرٍ فقد راحا
Şüphesiz biz bir mazeret sebebiyle ve takdir gereği kaldık / Mazeretle [geride] kalan kimse ise şüphesiz gitmiş [sayılır].
وقوله: (وَكُلا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى) أي: الجنة والجزاء الجزيل. وفيه دلالة على أن الجهاد ليس بفرض عين بل هو فرض على الكفاية.
Allah'ın: (وَكُلا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى) kavli; yani cenneti ve bol mükâfatı [vaad etmiştir] demektir. Bunda, cihadın farz-ı ayn olmayıp farz-ı kifâye olduğuna dair bir delil vardır.
ثم قال تعالى: (وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا) ثم أخبر تعالى بما فضلهم به من الدرجات، في غرف الجِنَان العاليات، ومغفرة الذنوب والزلات، وحلول الرحمة والبركات، إحسانا منه وتكريما؛ ولهذا قال تعالى: (دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا)
Sonra Allah Teâlâ: (وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا) buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ, kendi katından bir lütuf ve ikram olarak cennetlerin yüksek köşklerindeki derecelerle, günahların ve hataların bağışlanmasıyla, rahmet ve bereketlerin inmesiyle onları nasıl üstün kıldığını bildirmiştir; nitekim bu sebeple şöyle buyurmuştur: (دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا).
وقد ثبت في الصحيحين عن أبي سعيد الخدري أن رسول الله ﷺ قال: " إن في الجنة مائة درجة، أعدها الله للمجاهدين في سبيله، ما بين كل درجتين كما بين السماء والأرض".
Sahîhayn'da Ebû Saîd el-Hudrî'den sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cennette Allah'ın kendi yolunda cihad edenler için hazırladığı yüz derece vardır ki her iki derece arası gök ile yer arası kadardır."
وقال الأعمش، عن عمرو بن مُرّة، عن أبي عبيدة، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: " من بلغ بسهم فله أجره درجة " فقال رجل: يا رسول الله، وما الدرجة؟ فقال: " أما إنها ليست بعتبة أمك، ما بين الدرجتين مائة عام " .
A'meş, Amr b. Mürre'den, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim [düşmana] bir ok ulaştırırsa onun için bir derece mükâfat vardır." Bir adam: "Ey Allah'ın Resulü, derece nedir?" deyince şöyle buyurdu: "Bilesin ki o, senin annenin kapı eşiği gibi değildir; iki derece arası yüz yıllık yoldur" .
{إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (٩٧) إِلا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلا (٩٨) فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا (٩٩) وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٠)}
{إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (٩٧) إِلا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلا (٩٨) فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا (٩٩) وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٠)} “Kendilerine zulmetmekteler iken meleklerin canlarını aldığı kimselere [melekler]: 'Ne haldeydiniz?' derler. Onlar da: 'Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik' derler. [Melekler]: 'Allah'ın arzı geniş değil miydi ki onda hicret edeydiniz?' derler. İşte onların varacağı yer cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir! (97) Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayan çaresizler müstesnadır. (98) İşte onları Allah'ın affetmesi umulur. Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (99) Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak çok yer ve genişlik bulur. Kim Allah'a ve Resulüne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a aittir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (100)”
قال البخاري: حدثنا عبد الله بن يزيد المقرئ، حدثنا حَيْوَة وغيره قالا حدثنا محمد بن عبد الرحمن أبو الأسود قال: قطع على أهل المدينة بعْثٌ، فاكتتبت فيه، فلقيتُ عكرمة مولى ابن عباس فأخبرته، فنهاني عن ذلك أشد النهي، ثم قال: أخبرني ابن عباس أن ناسا من المسلمين كانوا مع المشركين، يكثرون سواد المشركين على رسول الله ﷺ يأتي السهم فَيُرمى به، فيصيب أحدهم فيقتله، أو يضرب عنقه فيقتل، فأنزل الله [﷿] (إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ) رواه الليث عن أبي الأسود .
Buhârî şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Yezîd el-Mukrî anlattı, bize Hayve ve bir başkası anlattı, ikisi dediler ki: Bize Muhammed b. Abdirrahmân Ebü'l-Esved anlattı ve dedi ki: Medine halkına bir ordu çıkarılması kararlaştırılmıştı, ben de buna yazıldım. Sonra İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime ile karşılaştım ve ona bunu haber verdim. O beni bundan şiddetle nehyetti, sonra şöyle dedi: İbn Abbâs bana haber verdi ki, Müslümanlardan birtakım kimseler müşriklerle beraber bulunuyor, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı müşriklerin kalabalığını artırıyorlardı. [Müslümanların tarafından] bir ok atılıyor , onlardan birine isabet edip onu öldürüyor ya da boynuna kılıç vurulup öldürülüyordu. Bunun üzerine Allah [Azze ve Celle] : (إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ) ayetini indirdi. Bunu Leys, Ebü'l-Esved'den de rivayet etmiştir .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن منصور الرَّمَادِي، حدثنا أبو أحمد -يعني الزبيري-حدثنا
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî anlattı, bize Ebû Ahmed -yani ez-Zübeyrî- anlattı, bize
محمد بن شَرِيك المكي، حدثنا عمرو بن دينار، عن عكرمة عن ابن عباس قال: كان قوم من أهل مكة أسلموا، وكانوا يستخفون بالإسلام، فأخرجهم المشركون يوم بدر معهم، فأصيب بعضهم بفعل بعض قال المسلمون: كان أصحابنا هؤلاء مسلمين وأكرهوا، فاستَغْفَروا لهم، فنزلت: (إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ [قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ) إلى آخر] الآية، قال: فكتب إلى من بقي من المسلمين بهذه الآية: لا عذر لهم. قال: فخرجوا فلحقهم المشركون فأعطوهم الفتنة، فنزلت هذه الآية: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ} الآية [البقرة: ٨].
Muhammed b. Şerîk el-Mekkî, bize Amr b. Dînâr, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Mekke halkından bir topluluk Müslüman olmuştu ve İslamlarını gizliyorlardı. Müşrikler Bedir günü onları da kendileriyle beraber çıkardılar; derken bazısı bazısının eylemiyle vuruldu . Müslümanlar: "Bu arkadaşlarımız Müslümandılar ve zorlandılar" diyerek onlar için mağfiret dilediler. Bunun üzerine: (إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ [قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ) إلى آخر] ayeti indi. Dedi ki: [Mekke'de] geride kalan Müslümanlara bu ayet yazılarak bir mazeretlerinin bulunmadığı bildirildi. Bunun üzerine yola çıktılar; fakat müşrikler onlara yetişip fitneye maruz bıraktılar. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ} “İnsanlardan kimi de vardır ki: 'Allah'a inandık' der” ayeti [el-Bakara: 8].
وقال عكرمة: نزلت هذه الآية في شباب من قريش، كانوا تكلموا بالإسلام بمكة، منهم: علي بن أمية بن خَلَف، وأبو قيس بن الوليد بن المغيرة، وأبو العاص بن منبه بن الحجاج، والحارث بن زَمْعة.
İkrime şöyle demiştir: "Bu ayet Kureyş'ten Mekke'de İslam'ı ikrar etmiş olan birtakım gençler hakkında inmiştir. Bunlar arasında: Ali b. Ümeyye b. Halef, Ebû Kays b. el-Velîd b. el-Mugîre, Ebü'l-Âs b. Münebbih b. el-Haccâc ve Hâris b. Zem'a vardı."
وقال الضحاك: نزلت في ناس من المنافقين، تخلفوا عن رسول الله ﷺ بمكة، وخرجوا مع المشركين يوم بدر، فأصيبوا فيمن أصيب فنزلت هذه الآية الكريمة عامة في كل من أقام بين ظهراني المشركين وهو قادر على الهجرة، وليس متمكنا من إقامة الدين، فهو ظالم لنفسه مرتكب حراما بالإجماع، وبنص هذه الآية حيث يقول تعالى: (إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ) أي: بترك الهجرة (قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ) أي: لم مكثتم هاهنا وتركتم الهجرة؟ (قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأرْضِ) أي: لا نقدر على الخروج من البلد، ولا الذهاب في الأرض (قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً [فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا]) .
Dahhâk şöyle demiştir: "Bu ayet münafıklardan birtakım kimseler hakkında inmiştir. Onlar Mekke'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldılar ve Bedir günü müşriklerle beraber çıktılar, isabet alanlar arasında onlar da isabet aldılar." Bu kerim ayet, hicret etmeye gücü yettiği ve dinini yaşamaya imkân bulamadığı halde müşriklerin arasında ikamet eden herkes hakkında geneldir. Böyle bir kimse icmâ ile ve Allah Teâlâ'nın buyurduğu bu ayetin nassıyla nefsine zulmetmiş ve haram işlemiş olur: (إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ) yani hicreti terk etmekle [kendilerine zulmettikleri halde]; (قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ) yani: "Niçin burada kaldınız da hicreti terk ettiniz?"; (قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأرْضِ) yani: "Memleketten çıkmaya ve yeryüzünde gitmeye güç yetiremiyorduk"; (قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً [فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا]) .
وقال أبو داود: حدثنا محمد بن داود بن سفيان، حدثني يحيى بن حسان، أخبرنا سليمان بن موسى أبو داود، حدثنا جعفر بن سعد بن سمرة بن جندب، حدثني خبيب بن سليمان، عن أبيه سليمان بن سمرة، عن سمرة بن جندب: أما بعد، قال رسول الله ﷺ: " من جامع المشرك وسكن معه فإنه مثله " .
Ebû Dâvûd şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Dâvûd b. Süfyân anlattı, bana Yahyâ b. Hassân anlattı, bize Süleymân b. Mûsâ Ebû Dâvûd haber verdi, bize Ca'fer b. Sa'd b. Semure b. Cündeb anlattı, bana Hubeyb b. Süleymân, babası Süleymân b. Semure'den, o da Semure b. Cündeb'den anlattı: Emmâ ba'd, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim bir müşrikle bir araya gelir ve onunla birlikte ikamet ederse, o da onun gibidir" .
وقال السدي: لما أسر العباس وَعقِيل ونَوْفَل، قال رسول الله ﷺ للعباس: " افد نفسك وابن أخيك " قال: يا رسول الله، ألم نصل قبلتك، ونشهد شهادتك؟ قال: " يا عباس، إنكم خاصمتم فخُصمتم". ثم تلا عليه هذه الآية: (أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً [فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا]) رواه ابن أبي حاتم.
Süddî şöyle demiştir: Abbâs, Akîl ve Nevfel esir alındıklarında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abbâs'a: "Kendin ve kardeşinin oğlu için fidye ver" buyurdu. O: "Ey Allah'ın Resulü! Biz senin kıblene doğru namaz kılmadık mı ve senin şehadetini ikrar etmedik mi?" dedi. [Resûlullah]: "Ey Abbâs! Siz mücadele ettiniz ve yenik düştünüz" buyurdu. Sonra ona şu ayeti okudu: (أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً [فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا]) . Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقوله: (إِلا الْمُسْتَضْعَفِينَ [مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلا])
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ [مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا] } “Erkekler, kadınlar ve çocuklardan –bir çare bulamayan ve bir yol da bulamayan– çaresizler müstesna.”
هذا عذر من الله تعالى لهؤلاء في ترك الهجرة، وذلك أنهم لا يقدرون على التخلص من أيدي المشركين، ولو قدروا ما عرفوا يسلكون الطريق، ولهذا قال: (لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلا) قال مجاهد وعكرمة، والسدي: يعني طريقا.
Bu, hicreti terk etme konusunda Allah Teâlâ'nın bunlara bir mazeret tanımasıdır. Zira onlar müşriklerin elinden kurtulmaya güç yetiremiyorlardı; güç yetirseler bile yola nasıl gideceklerini bilmiyorlardı. Bu sebeple: (لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلا) buyurmuştur. Mücâhid, İkrime ve Süddî: "[Sebîl,] yani yol demektir" demişlerdir.
وقوله تعالى: (فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ) أي: يتجاوز عنهم بترك الهجرة، وعسى من الله موجبة (وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا) .
Allah Teâlâ'nın: (فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ) kavli; yani hicreti terk etmelerini affetmesi [umulur] demektir. Allah'tan gelen "asâ" (umulur) ifadesi kesinlik ifade eder. (وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا) .
قال البخاري: حدثنا أبو نُعَيْم، حدثنا شَيْبَان، عن يَحْيَى، عن أبي سَلَمَة، عن أبي هريرة قال: بينا النبي ﷺ يصلي العشاء إذ قال: " سمع الله لمن حمده " ثم قال قبل أن يسجد " اللهم نَج عياش بن أبي ربيعة، اللهم نج سلمة بن هشام، اللهم نج الوليد بن الوليد، اللهم نَج المستضعفين من المؤمنين، اللهم اشدد وطأتك على مُضَر، اللهم اجعلها سنين كسِنِيِّ يوسف".
Buhârî şöyle demiştir: Bize Ebû Nuaym anlattı, bize Şeybân, Yahyâ'dan, o Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem yatsı namazını kıldırırken: "Semiallâhu limen hamideh" dedi, ardından secdeye varmadan önce: "Allah'ım! Ayyâş b. Ebî Rebîa'yı kurtar , Allah'ım! Seleme b. Hişâm'ı kurtar , Allah'ım! Velîd b. el-Velîd'i kurtar , Allah'ım! Müminlerden çaresiz olanları kurtar , Allah'ım! Mudar kabilesi üzerindeki baskını şiddetlendir, Allah'ım! Onların üzerine Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yıllar ver" buyurdu.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو معمر المقري حدثنا عبد الوارث، حدثنا علي بن زيد، عن سعيد بن المسَّيب، عن أبي هريرة: أن رسول الله ﷺ رفع يده بعدما سلم، وهو مستقبل القبلة فقال: " اللهم خلص الوليد بن الوليد، وعياش بن أبي ربيعة، وسَلَمة بن هشام، وضعفة المسلمين الذين لا يستطيعون حيلة ولا يهتدون سبيلا من أيدي الكفار" .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Ebû Ma'mer el-Mukrî anlattı, bize Abdülvâris anlattı, bize Ali b. Zeyd, Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kıbleye yönelmiş halde selam verdikten sonra elini kaldırıp şöyle dua etti: "Allah'ım! Velîd b. el-Velîd'i, Ayyâş b. Ebî Rebîa'yı, Seleme b. Hişâm'ı ve hiçbir çare bulamayan, hiçbir yol tutamayan zayıf düşürülmüş Müslümanları kâfirlerin elinden kurtar" .
وقال ابن جرير: حدثنا المثنى، حدثنا حجاج، حدثنا حماد، عن علي بن زيد عن عبد الله -أو إبراهيم بن عبد الله القرشي-عن أبي هريرة؛ أن رسول الله ﷺ كان يدعو في دُبُرِ صلاة الظهر: " اللهم خَلِّص الوليد، وسلمة بن هشام، وعياش بن أبي ربيعة، وضعفة المسلمين من أيدي المشركين الذين لا يستطيعون حيلة ولا يهتدون سبيلا ".
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize el-Müsennâ anlattı, bize Haccâc anlattı, bize Hammâd, Ali b. Zeyd'den, o Abdullah -veya İbrâhim b. Abdillâh el-Kuraşî-'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öğle namazının ardından şöyle dua ederdi: "Allah'ım! Velîd'i, Seleme b. Hişâm'ı, Ayyâş b. Ebî Rebîa'yı ve hiçbir çare bulamayan, hiçbir yol tutamayan zayıf düşürülmüş Müslümanları müşriklerin elinden kurtar."
ولهذا الحديث شاهد في الصحيح من غير هذا الوجه كما تقدم .
Bu hadisin, daha önce geçtiği üzere Sahîh'te bu vecih dışında şâhidi vardır .
وقال عبد الرزاق: أنبأنا ابن عيينة، عن عبيد الله بن أبي يزيد قال: سمعت ابن عباس يقول: كنت أنا وأمي من المستضعفين من النساء والولدان
Abdürrezzâk şöyle demiştir: Bize İbn Uyeyne haber verdi , o Ubeydullah b. Ebî Yezîd'den rivayet etti; o şöyle dedi: İbn Abbâs'ı şöyle derken işittim: "Ben ve annem, [haklarında ruhsat verilen] çaresiz kadınlar ve çocuklardandık" .
وقال البخاري: أنبأنا أبو النعمان، حدثنا حماد بن زيد، عن أيوب، عن ابن أبي مُلَيْكَة، عن ابن عباس: (إِلا الْمُسْتَضْعَفِينَ) قال: كانت أمي ممن عَذَر الله ﷿ .
Buhârî şöyle demiştir: Bize Ebü'n-Nu'mân haber verdi, bize Hammâd b. Zeyd, Eyyûb'dan, o İbn Ebî Müleyke'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; İbn Abbâs: (إِلا الْمُسْتَضْعَفِينَ) ayeti hakkında şöyle demiştir: "Annem, Allah Azze ve Celle'nin mazeretli kıldığı kimselerdendi" .
وقوله: (وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الأرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً) هذا تحريض على
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الأرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً } “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak pek çok yer ve genişlik bulur.” sözü, [şu hususlara] bir teşviktir:
الهجرة، وترغيب في مفارقة المشركين، وأن المؤمن حيثما ذهب وجد عنهم مندوحة وملجأ يتحصن فيه، و "المراغم" مصدر، تقول العرب: راغم فلان قومه مراغما ومراغمة، قال نابغة بني جعدة .
ve hicret etmeye, müşriklerden ayrılmaya bir rağbettir. Mümin nereye giderse gitsin, onlardan uzaklaşacak geniş bir alan ve sığınacağı bir melce bulur. "el-Murâğam" masdardır. Araplar: "Filanca kavmine muhalefet edip onları terk etti (rağame fulanun kavmehu murâğamen ve murâgameten)" derler. Nâbiğa Benî Ca'de şöyle demiştir:
كَطَوْدٍ يُلاذُ بأرْكَانِه … عَزيز المُرَاغَم وَالْمَهْربِ
Köşelerine sığınılan bir dağ gibi / Sığınılacak ve kaçılacak yeri sağlamdır.
وقال ابن عباس: "المراغَم": التحول من أرض إلى أرض. وكذا رُوي عن الضحاك والربيع بن أنس، الثوري، وقال مجاهد: (مُرَاغَمًا كَثِيرًا) يعني: متزحزحا عما يكره. وقال سفيان بن عيينة: (مُرَاغَمًا كَثِيرًا) يعني: بروجا.
İbn Abbâs: "'el-Murâgam', bir arzdan başka bir arza intikal etmektir" demiştir. Dahhâk, Rebî' b. Enes ve Sevrî'den de böyle rivayet edilmiştir. Mücâhid: "(مُرَاغَمًا كَثِيرًا) yani hoşlanmadığı şeyden uzaklaşacak yer demektir" demiştir. Süfyân b. Uyeyne ise: "(مُرَاغَمًا كَثِيرًا) yani kaleler/burçlar demektir" demiştir.
والظاهر -والله أعلم-أنه التمنّع الذي يُتَحصَّن به، ويراغم به الأعداء.
Zahir olan -en doğrusunu Allah bilir- bunun , içine sığınılan ve düşmanların burnunun sürtüldüğü/hezimete uğratıldığı müstahkem sığınak olduğudur.
قوله: (وَسَعَةً) يعني: الرزق. قاله غير واحد، منهم: قتادة، حيث قال في قوله: (يَجِدْ فِي الأرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً) إي، والله، من الضلالة إلى الهدى، ومن القلة إلى الغنى.
Allah'ın: (وَسَعَةً) kavli, rızık demektir. Bunu içlerinde Katâde'nin de bulunduğu birden fazla kişi söylemiştir; nitekim o: (يَجِدْ فِي الأرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً) kavli hakkında: "Evet, vallahi! Dalâletten hidayete, darlıktan zenginliğe [genişlik bulur]" demiştir.
وقوله: (وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ) أي: ومن خرج من منزله بنية الهجرة، فمات في أثناء الطريق، فقد حصل له من الله ثواب من هاجر، كما ثبت في الصحيحين وغيرهما من الصحاح والمسانيد والسنن، من طريق يحيى بن سعيد الأنصاري عن محمد بن إبراهيم التيمي، عن علقمة بن وَقّاص الليثي، عن عمر بن الخطاب قال: قال رسول الله ﷺ: " إنما الأعمال بالنيات، وإنما لكل امرئ ما نوى، فمن كانت هجرته إلى الله ورسوله، فهجرته إلى الله ورسوله، ومن كانت هجرته لدنيا يصيبها، أو امرأة يتزوجها، فهجرته إلى ما هاجر إليه" .
Allah'ın: (وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ) kavli; yani kim hicret niyetiyle evinden çıkar da yolda ölürse, Sahîhayn'da ve diğer Sahîh, Müsned ve Sünen kitaplarında Yahyâ b. Saîd el-Ensârî tarikiyle Muhammed b. İbrâhim et-Teymî'den, o Alkame b. Vakkâs el-Leysî'den, o da Ömer b. el-Hattâb'dan sabit olduğuna göre Allah katından hicret edenin sevabı onun için hâsıl olur; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ameller ancak niyetlere göredir ve herkese ancak niyet ettiği şey vardır. Kimin hicreti Allah'a ve Resulüne ise onun hicreti Allah'a ve Resulünedir. Kimin hicreti de elde edeceği bir dünya veya evleneceği bir kadın içinse onun hicreti de hicret ettiği şeyedir" .
وهذا عام في الهجرة وفي كل الأعمال. ومنه الحديث الثابت في الصحيحين في الرجل الذي قتل تسعة وتسعين نَفْسًا. ثم أكمل بذلك العابد المائة، ثم سأل عالما: هل له من توبة؟ فقال: ومن يَحُول بينك وبين التوبة؟ ثم أرشده إلى أن يتحول من بلده إلى بلد آخر يعبد الله فيه، فلما ارتحل من بلده مهاجرا إلى البلد الآخر، أدركه الموت في أثناء الطريق، فاختصمت فيه ملائكة الرحمة وملائكة العذاب، فقال هؤلاء: إنه جاء تائبا. وقال هؤلاء: إنه لم يَصِلْ بَعْدُ. فأمروا أن يقيسوا ما بين الأرضين فإلى أيتهما كان أقرب كان منها، فأمر الله هذه أن يُقرب من هذه، وهذه أن تبعد فوجدوه أقرب إلى الأرض التي هاجر إليها بِشِبْر، فقبضته ملائكة الرحمة. وفي رواية: أنه لما جاءه
Bu [hüküm], hicrette ve bütün amellerde geçerlidir. Sahîhayn'da sabit olan, doksan dokuz cana kıyan adama dair hadis de bu kabildendir: [O adam] sonra o âbid ile [öldürdüğü can sayısını] yüze tamamlamış, ardından bir âlime: «Onun için bir tevbe var mıdır?» diye sormuştu. Âlim de: «Tevbe ile senin arana kim engel olabilir ki?» demiş, sonra da kendi memleketinden, içinde Allah'a ibadet edilen başka bir memlekete göç etmesini ona tavsiye etmişti. Kendi memleketinden diğer memlekete hicret ederek yola çıktığında, yolun ortasında ölüm onu yakaladı. Bunun üzerine rahmet melekleri ile azap melekleri onun hakkında çekiştiler. Berikiler: «Şüphesiz o, tevbe ederek geldi» dediler. Ötekiler ise: «O henüz [oraya] varmadı» dediler. Bunun üzerine iki belde arasını ölçmeleri emredildi; hangisine daha yakınsa o beldeden sayılacaktı. Derken Allah bu [beldeye] buna yaklaşmasını, buna da uzaklaşmasını emretti. Onu, hicret ettiği beldeye bir karış daha yakın buldular da onu rahmet melekleri kabzetti. Bir rivayette ise şöyle geçer: Ölüm ona geldiğinde
الموت ناء بصدره إلى الأرض التي هاجر إليها.
göğsünü hicret ettiği toprağa doğru yöneltti.
وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن هارون، حدثنا محمد بن إسحاق، عن محمد بن إبراهيم، عن محمد بن عبد الله بن عَتِيك، عن أبيه عبد الله بن عَتِيك قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: " من خرج من بيته مهاجرا في سبيل الله-ثم قال بأصابعه هؤلاء الثلاث: الوسطى والسبابة والإبهام، فجمعهن وقال: وأين المجاهدون-؟ فخرَّ عن دابته فمات فقد وقع أجره على الله، أو لدغته دابة فمات، فقد وقع أجره على الله أو مات حَتْف أنفه، فقد وقع أجره على الله -والله! إنها لكلمة ما سمعتها من أحد من العرب قبل رسول الله ﷺ-ومن قتل قَعْصًا فقد استوجب المآب .
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Muhammed b. İshâk, Muhammed b. İbrâhim'den, o Muhammed b. Abdillâh b. Atîk'ten, o da babası Abdullah b. Atîk'ten anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kim evinden Allah yolunda bir muhacir olarak çıkarsa -sonra şu üç parmağını; orta parmak, şehadet parmağı ve başparmağını bir araya getirip: 'Mücahidler nerede?' buyurdu- de biniti üzerinden düşüp ölürse onun mükâfatı Allah'a aittir; yahut onu zehirli bir hayvan sokup ölürse onun mükâfatı Allah'a aittir; yahut eceliyle yatağında ölürse onun mükâfatı Allah'a aittir -Vallahi bu öyle bir kelimedir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce hiçbir Araptan işitmemiştim-; kim de savaş meydanında aniden öldürülürse [cennete] dönüşü kesinleştirmiş olur ."
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا عبد الرحمن بن عبد الملك بن شيبة الحزامي حدثني عبد الرحمن بن المغيرة الحزامي عن المنذر بن عبد الله، عن هشام بن عُرْوَة، عن أبيه؛ أن الزبير بن العوام قال: هاجر خالد بن حِزَام إلى أرض الحبشة، فنهشته حية في الطريق فمات، فنزلت فيه: (وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا) قال الزبير: فكنت أتوقعه وأنتظر قدومه وأنا بأرض الحبشة، فما أحزنني شيء حزن وفاته حين بلغني؛ لأنه قَلّ أحد ممن هاجر من قريش إلا معه بعض أهله، أو ذوي رحمه، ولم يكن معي أحد من بني أسد بن عبد العزى، ولا أرجو غيره.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Abdurrahmân b. Abdilmelik b. Şeybe el-Hizâmî anlattı, bana Abdurrahmân b. el-Mugîre el-Hizâmî , el-Münzir b. Abdillâh'tan, o Hişâm b. Urve'den, o da babasından anlattı; Zübeyr b. el-Avvâm şöyle demiştir: Hâlid b. Hizâm Habeşistan topraklarına hicret etti; yolda onu bir yılan soktu ve öldü. Bunun üzerine onun hakkında: (وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا) ayeti indi. Zübeyr dedi ki: "Ben Habeşistan toprağında onu gözlüyor ve gelişini bekliyordum. Bana haberi ulaştığında onun vefatına üzüldüğüm kadar hiçbir şeye üzülmedim; çünkü Kureyş'ten hicret edenlerin hemen hepsinin yanında ailesinden veya akrabalarından birileri vardı. Benimle birlikte ise Benî Esed b. Abdiluzzâ'dan kimse yoktu ve ondan başkasını da beklemiyordum."
وهذا الأثر غريب جدا فإن هذه القصة مكية، ونزول هذه الآية مدنية، فلعله أراد أنها أنزلت تعم حكمه مع غيره، وإن لم يكن ذلك سبب النزول، والله أعلم.
Bu rivayet oldukça gariptir ; zira bu hadise Mekkî, bu ayetin nüzulü ise Medenî'dir. Muhtemelen o, bu durum nüzul sebebi olmasa bile ayetin hükmünün onunla birlikte başkalarını da kapsayacak şekilde indiğini kastetmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا سليمان بن داود مولى عبد الله بن جعفر، حدثنا سهل بن عثمان، حدثنا عبد الرحمن بن سليمان، عن الأشعث -هو ابن سَوَّار-عن عكرمة، عن ابن عباس قال: خرج ضَمْرَةُ بن جُنْدُب إلى رسول الله ﷺ، فمات في الطريق قبل أن يصل إلى رسول الله ﷺ فنزلت: (وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ [ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا]) .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Ca'fer'in azatlısı Süleymân b. Dâvûd anlattı, bize Sehl b. Osmân anlattı, bize Abdurrahmân b. Süleymân, Eş'as'tan -ki o İbn Sevvâr'dır-, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Damre b. Cündüb, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru yola çıktı ve henüz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşamadan yolda öldü. Bunun üzerine: (وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ [ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا]) ayeti indi.
وحدثنا أبي، حدثنا عبد الله بن رَجَاء، أنبأنا إسرائيل، عن سالم، عن سعيد بن جبير عن أبي ضمرة بن العيص الزُّرَقِي، الذي كان مصاب البصر، وكان بمكة فلما نزلت: (إِلا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً) فقلت: إني لغني، وإني لذو حيلة، [قال] فتجهز يريد النبي ﷺ فأدركه الموت بالتَّنْعِيم، فنزلت هذه الآية: (وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ [فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا])
[İbn Ebî Hâtim şöyle devam etti:] Bize babam anlattı, bize Abdullah b. Recâ anlattı, bize İsrâîl, Sâlim'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da gözleri görmeyen ve Mekke'de ikamet eden Ebû Damre b. el-Iys ez-Zurakî'den anlattı: { إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً } “Erkekler, kadınlar ve çocuklardan çaresiz olup hiçbir imkân bulamayanlar müstesna” [ayeti] inince, ben: "Şüphesiz ben zenginim ve [hicret için] imkân/çare sahibiyim" dedim. [Râvî] dedi ki: Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gitmek üzere hazırlandı; ancak Ten'îm mevkiinde ölüm onu yakaladı. Bunun üzerine şu ayet indi: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } “Kim Allah ve Resûlü uğrunda hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a aittir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”
قال الحافظ أبو يعلى: حدثنا إبراهيم بن زياد سَبَلانُ، حدثنا أبو معاوية، حدثنا محمد بن إسحاق، عن حميد بن أبي حميد، عن عطاء بن يزيد الليثي، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "من خرج حاجا فمات، كتب له أجر الحاج إلى يوم القيامة، ومن خرج معتمرا فمات، كتب له أجر المعتمر إلى يوم القيامة، ومن خرج غازيا في سبيل الله فمات، كتب له أجر الغازي إلى يوم القيامة".
Hâfız Ebû Ya'lâ şöyle demiştir: Bize İbrâhim b. Ziyâd Sebelân anlattı, bize Ebû Muâviye anlattı, bize Muhammed b. İshâk, Humeyd b. Ebî Humeyd'den, o Atâ b. Yezîd el-Leysî'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim hacı olarak yola çıkar da ölürse, kıyamet gününe kadar kendisine hacı sevabı yazılır. Kim umre yapmak üzere yola çıkar da ölürse, kıyamet gününe kadar kendisine umre yapanın sevabı yazılır. Kim de Allah yolunda gazi olarak yola çıkar da ölürse, kıyamet gününe kadar kendisine gazi sevabı yazılır."
وهذا حديث غريب من هذا الوجه .
Bu, bu vecihten garip bir hadistir .
{وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا (١٠١)}
{وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا (١٠١)} “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, inkâr edenlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur. Şüphesiz kâfirler sizin apaçık bir düşmanınızdır. (101)”
يقول تعالى: (وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ) أي: سافرتم في البلاد، كما قال تعالى: {عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ [وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ] } الآية [المزمل: ٢٠].
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ) yani: Beldelerde yolculuğa çıktığınız zaman; nitekim Allah Teâlâ: {عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ [وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ] } “[Allah] bildi ki içinizden hastalar olacak, diğer bir kısmı yeryüzünde dolaşıp Allah'ın lütfundan [rızık] arayacak, [diğer bir kısmı da Allah yolunda savaşacaklardır]” ayeti [el-Müzzemmil: 20] buyurmuştur.
وقوله: (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) أي: تخَفّفوا فيها، إما من كميتها بأن تجعل الرباعية ثنائية، كما فهمه الجمهور من هذه الآية، واستدلّوا بها على قصر الصلاة في السفر، على اختلافهم في ذلك: فمن قائل لا بد أن يكون سفر طاعة، من جهاد، أو حج، أو عمرة، أو طلب علم، أو زيارة، وغير ذلك، كما هو مروي عن ابن عمر وعطاء، ويحكى عن مالك في رواية عنه نحوه، لظاهر قوله: (إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا)
Allah'ın: (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) kavli; yani cumhurun bu ayetten anladığı üzere ya kemiyetini hafifleterek dört rekatlı namazları iki rekat kılmanızdır . Cumhur bu ayeti yolculukta namazın kısaltılmasına delil getirmiş, ancak bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Kimi, ayetin: (إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) lafzının zahirinden hareketle, İbn Ömer ve Atâ'dan rivayet edildiği ve Mâlik'ten de bir rivayette benzeri aktarıldığı üzere, yolculuğun mutlaka cihad, hac, umre, ilim talebi veya ziyaret gibi bir taat seferi olması gerektiğini söylemiştir.
ومن قائل لا يشترط سفر القربة، بل لا بد أن يكون مباحا، لقوله: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ [فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ] [المائدة: ٣] أباح له تناول الميتة مع اضطراره إلا بشرط ألا يكون عاصيا بسفره. وهذا قول الشافعي وأحمد وغيرهما من الأئمة. وقد قال أبو بكر بن أبي شيبة: حدثنا وَكِيع، حدثنا الأعمش، عن إبراهيم قال: جاء رجل فقال: يا رسول الله، إني رجل تاجر، أختلف إلى البحرين "فأمره أن يصلي ركعتين" وهذا مرسل. ومن قائل: يكفي مطلق السفر، سواء كان مباحا أو محظورا، حتى لو خرج لقطع الطريق وإخافة السبيل، تَرَخَّص، لوجود مطلق السفر. وهذا قول أبي حنيفة، ﵀، والثوري وداود، لعموم الآية وخالفهم الجمهور. وأما قوله: {إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} فقد يكون هذا خُرِّج مخرج الغالب حال نزول هذه الآية، فإن في مبدأ الإسلام بعد الهجرة كان غالب أسفارهم مخوفة، بل ما كانوا ينهضون إلا إلى غزو عام، أو في سرية خاصة، وسائر الأحيان حرب الإسلام وأهله، والمنطوق إذا خرج مخرج الغالب أو على حادثة فلا مفهوم له، كقوله {وَلا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا} [النور: ٣٣]، وكقوله: {وَرَبَائِبُكُمُ اللاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ} الآية [النساء: ٢٣].
Kimi [âlimler] de şöyle demiştir : İbadet/taat yolculuğu şart değildir; bilakis mübah bir yolculuk olması yeterlidir. Çünkü Allah Teâlâ: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ [فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ]} “Kim bir açlık hâlinde çaresiz kalırsa, günaha meyleden olmaksızın [şüphesiz ki Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.]” [el-Mâide: 3] buyurarak darda kalan kimseye murdar hayvan etini yemeyi, ancak yolculuğunda [veya fiilinde] günahkâr olmaması şartıyla mübah kılmıştır. Bu, Şâfiî, Ahmed ve diğer imamların görüşüdür. Nitekim Ebû Bekr b. Ebî Şeybe şöyle demiştir: Bize Vekî' anlattı, bize el-A'meş, İbrâhîm'den anlattı; o şöyle demiştir: Bir adam gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, ben ticaret yapan bir adamım, Bahreyn'e gidip geliyorum" dedi. Resûlullah da ona iki rekat kılmasını emretti. Bu mürseldir . Kimi [âlimler] de şöyle demiştir: İster mübah ister haram olsun mutlak yolculuk yeterlidir; hatta yol kesmek ve asayişi bozmak amacıyla yola çıksa bile, mutlak yolculuk hâli bulunduğu için ruhsattan yararlanır. Bu, ayetin umumundan dolayı Ebû Hanîfe rahimehullâh, Sevrî ve Dâvûd'un görüşüdür; cumhur ise onlara muhalefet etmiştir. Allah Teâlâ'nın: {إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Eğer kâfirlerin size fenalık yapmasından korkarsanız” kavline gelince; bu, bu ayetin indiği andaki gālib (baskın ve yaygın olan) duruma binaen varit olmuş olabilir. Çünkü İslâm'ın başlangıcında, hicretten sonra, onların yolculuklarının çoğu korkulu/tehlikeli idi; hatta onlar ancak genel bir gazveye yahut özel bir seriyyeye çıkarlardı; diğer vakitlerde de İslâm'a ve mensuplarına karşı hep bir savaş durumu vardı. Mantûk (açık ifade), şayet gālib duruma veya özel bir hâdiseye binaen varit olmuşsa mefhûmu (mefhûm-i muhâlifi) geçerli olmaz; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَلا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا} “Eğer iffetli kalmak isterlerse cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” [en-Nûr: 33] kavli ve {وَرَبَائِبُكُمُ اللاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ} “[Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz] kadınlarınızdan olup himayelerinizde bulunan üvey kızlarınız...” [en-Nisâ: 23] ayeti de böyledir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا ابن إدريس، حدثنا ابن جُرَيْج، عن ابن أبي عمار، عن عبد الله بن بابَيْه، عن يعلى بن أمية قال: سألت عمر بن الخطاب قلت: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) وقد أمَّن الله الناس ؟ فقال لي عمر: عجبتُ مما عجبتَ منه، فسألتُ رسول الله ﷺ عن ذلك، فقال: "صدقة تصدق الله بها عليكم، فاقبلوا صدقته".
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize İbn İdrîs anlattı, bize İbn Cüreyc, İbn Ebî Ammâr'dan, o Abdullah b. Bâbeyh'ten, o da Ya'lâ b. Ümeyye'den anlattı; Ya'lâ dedi ki: Ömer b. el-Hattâb'a: "(لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) [buyruluyor,] oysa artık Allah insanları güvende kıldı [bunun hükmü nedir]?" diye sordum. Ömer bana şöyle dedi: "Senin hayret ettiğin şeye ben de hayret edip bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum. O da: 'Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul ediniz' buyurdu."
وهكذا رواه مسلم وأهل السنن، من حديث ابن جريج، عن عبد الرحمن بن عبد الله بن أبي عمار، به. وقال الترمذي: هذا حديث حسن صحيح. وقال علي بن المديني: هذا حديث صحيح من حديث عمر، ولا يحفظ إلا من هذا الوجه، ورجاله معروفون وقال أبو بكر بن أبي شيبة: حدثنا أبو نعيم، حدثنا مالك بن مِغْول، عن أبي حنظلة الحذَّاء قال: سألت ابن عمر عن صلاة السفر فقال: ركعتان. فقلت: أين قوله تعالى: (إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) ونحن آمنون؟ فقال: سنة رسول الله ﷺ .
Müslim ve Sünen sahipleri de bunu İbn Cüreyc'in, Abdurrahmân b. Abdillâh b. Ebî Ammâr'dan rivayet ettiği bu hadisten aynı şekilde rivayet etmişlerdir. Tirmizî: "Bu hadis hasen sahihtir" demiştir. Ali b. el-Medînî: "Bu, Ömer'in hadisinden sahih bir hadistir; ancak bu vecihten bilinir ve ravileri maruftur" demiştir . Ebû Bekr b. Ebî Şeybe şöyle demiştir: Bize Ebû Nuaym anlattı, bize Mâlik b. Migvel, Ebû Hanzale el-Hazzâ'dan anlattı; o şöyle dedi: İbn Ömer'e sefer namazını sordum, o da: "İki rekattır" dedi. Ben: "Biz güvende olduğumuz halde Allah Teâlâ'nın: (إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) kavli nerede kalıyor?" dedim. O da: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetidir" dedi.
وقال ابن مَرْدُويه: حدثنا عبد الله بن محمد بن عيسى، حدثنا علي بن محمد بن سعيد، حدثنا مِنْجَاب، حدثنا شُرَيْك، عن قيس بن وهب، عن أبي الودَّاك: سألت ابن عمر عن ركعتين في السفر؟ فقال: هي رخصة، نزلت من السماء، فإن شئتم فردوها.
İbn Merdûye şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Muhammed b. Îsâ anlattı, bize Ali b. Muhammed b. Saîd anlattı, bize Mincâb anlattı, bize Şerîk, Kays b. Vehb'den, o da Ebü'l-Veddâk'tan anlattı: İbn Ömer'e seferdeki iki rekatı sordum. O: "Bu, semadan inen bir ruhsattır; dilerseniz onu geri çevirin" dedi.
وقال أبو بكر بن أبي شيبة: حدثنا يزيد بن هارون، حدثنا ابن عَوْن، عن ابن سِيرِين، عن ابن عباس قال: صلينا مع رسول الله ﷺ بين مكة والمدينة، ونحن آمنون، لا نخاف بينهما، ركعتين ركعتين.
Ebû Bekr b. Ebî Şeybe şöyle demiştir: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize İbn Avn, İbn Sîrîn'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke ve Medine arasında, ikisi arasında hiçbir şeyden korkmaksızın tamamen güvende olduğumuz halde ikişer rekat [namaz] kıldık.
وكذا رواه النسائي، عن محمد بن عبد الأعلى، عن خالد الحذَّاء عن عبد الله بن عون، به قال أبو عمر بن عبد البر: وهكذا رواه أيوب، وهشام، ويزيد بن إبراهيم التُّسْتَرِي، عن محمد بن سيرين، عن ابن عباس، ﵄، عن النبي ﷺ، مثله.
Bunu Nesâî de Muhammed b. Abdila'lâ'dan, o Hâlid el-Hazzâ'dan , o Abdullah b. Avn'dan bu senetle aynı şekilde rivayet etmiştir . Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: Bunu Eyyûb, Hişâm ve Yezîd b. İbrâhîm et-Tüsterî de Muhammed b. Sîrîn'den, o İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem benzer şekilde rivayet etmişlerdir.
قلت: وهكذا رواه الترمذي والنسائي جميعا، عن قتيبة، عن هُشَيم، عن منصور بن زَاذَان، عن
Ben derim ki: Bunu Tirmizî ve Nesâî de beraberce Kuteybe'den, o Hüşeym'den, o Mansûr b. Zâzân'dan, o...
محمد بن سيرين، عن ابن عباس، أن رسول الله ﷺ خرج من المدينة إلى مكة، لا يخاف إلا ربَّ العالمين، فصلى ركعتين، ثم قال الترمذي: صحيح .
Muhammed b. Sîrîn'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Âlemlerin Rabbi'nden başka kimseden korkmaksızın Medine'den Mekke'ye çıktı ve iki rekat namaz kıldı. Sonra Tirmizî: "Sahih hadistir" demiştir.
وقال البخاري: حدثنا أبو مَعْمَر، حدثنا عبد الوارث، حدثنا يحيى بن أبي إسحاق قال: سمعت أنسا يقول: خرجنا مع رسول الله ﷺ من المدينة إلى مكة، فكان يصلي ركعتين ركعتين، حتى رجعنا إلى المدينة. قلت: أقمتم بمكة شيئا؟ قال: أقمنا بها عَشْرًا.
Buhârî şöyle demiştir: Bize Ebû Ma'mer anlattı, bize Abdülvâris anlattı, bize Yahyâ b. Ebî İshâk anlattı; o şöyle dedi: Enes'in şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Medine'den Mekke'ye çıktık. Medine'ye dönünceye kadar [namazları] ikişer rekat kılardı. Ben: "Mekke'de bir süre kaldınız mı?" diye sordum. O: "Orada on gün kaldık" dedi.
وهكذا أخرجه بقية الجماعة من طرق عن يحيى بن أبي إسحاق الحضرمي، به .
Geriye kalan cemaat [yani diğer hadis imamları] da bunu Yahyâ b. Ebî İshâk el-Hadramî'den gelen çeşitli yollarla aynı şekilde tahriç etmişlerdir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع، حدثنا سُفْيان، عن أبي إسحاق، عن حارثة بن وهب الخُزَاعي قال: صليت مع النبي ﷺ الظهر والعصر بمنى -أكثر ما كان الناس وآمنه -ركعتين.
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Vekî' anlattı, bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Hârise b. Vehb el-Huzâî'den anlattı; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Minâ'da -insanların en kalabalık ve en güvende olduğu bir zamanda- öğle ve ikindiyi ikişer rekat olarak kıldım.
ورواه الجماعة سوى ابن ماجه من طرق، عن أبي إسحاق السَّبِيعي، عنه، به ولفظ البخاري: حدثنا أبو الوليد، حدثنا شعبة، أنبأنا أبو إسحاق، سمعت حارثة بن وهب قال: صلى بنا رسول الله ﷺ آمن ما كان بمنى ركعتين.
Bunu İbn Mâce dışındaki cemaat Ebû İshâk es-Sebîî'den, o da ondan olmak üzere çeşitli yollarla rivayet etmiştir . Buhârî'nin lafzı şöyledir: Bize Ebü'l-Velîd anlattı, bize Şu'be anlattı, bize Ebû İshâk bildirdi; Hârise b. Vehb'in şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize Minâ'da en güvende olduğu bir zamanda iki rekat kıldırdı.
وقال البخاري: حدثنا مُسَدَّد، حدثنا يحيى، حدثنا عبيد الله، أخبرنا نافع، عن عبد الله بن عمر قال: صليت مع النبي ﷺ ركعتين، وأبي بكر وعمر، ومع عثمان صدرا من إمارته، ثم أتمها.
Buhârî şöyle demiştir: Bize Müsedded anlattı, bize Yahyâ anlattı, bize Ubeydullah anlattı, bize Nâfi', Abdullah b. Ömer'den bildirdi; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile iki rekat, Ebû Bekr ve Ömer ile [ikişer rekat], Osman ile de hilafetinin ilk döneminde [iki rekat] kıldım, sonra o bunu tamamladı [dört kıldı].
وكذا رواه مسلم من حديث يحيى بن سعيد القطان [الأنصاري] به .
Müslim de bunu Yahyâ b. Saîd el-Kattân [el-Ensârî] hadisinden bu şekilde rivayet etmiştir .
وقال البخاري: حدثنا قتيبة، حدثنا عبد الواحد، عن الأعمش، حدثنا إبراهيم، سمعت عبد الرحمن بن يزيد يقول: صلى بنا عثمان بن عفان، ﵁، بمنى أربع ركعات، فقيل في ذلك لعبد الله بن مسعود فاسترجع، ثم قال: صليت مع رسول الله ﷺ بمنى ركعتين، وصليت مع أبي بكر بمنى ركعتين، وصليت مع عمر بن الخطاب بمنى ركعتين، فليت حظي مع أربع ركعات ركعتان متقبلتان.
Buhârî şöyle demiştir: Bize Kuteybe anlattı, bize Abdülvâhid, A'meş'ten anlattı, bize İbrâhîm anlattı; Abdurrahmân b. Yezîd'in şöyle dediğini işittim: Osman b. Affân radıyallâhu anh bize Minâ'da dört rekat kıldırdı. Bu durum Abdullah b. Mes'ûd'a söylenince istircâ etti (İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn dedi), sonra şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Minâ'da iki rekat kıldım, Ebû Bekr ile Minâ'da iki rekat kıldım, Ömer b. el-Hattâb ile Minâ'da iki rekat kıldım. Keşke dört rekat yerine kabul edilmiş iki rekat benim payım olsaydı!
ورواه البخاري أيضا من حديث الثوري، عن الأعمش، به. وأخرجه مسلم من طرق، عنه. منها عن قتيبة كما تقدم .
Bunu Buhârî ayrıca Sevrî'nin A'meş'ten rivayet ettiği hadisle de nakletmiştir. Müslim de ondan gelen çeşitli yollarla tahriç etmiştir; bunlardan biri daha önce geçtiği üzere Kuteybe yoluyladır .
فهذه الأحاديث دالة صريحا على أن القصر ليس من شرطه وجود الخوف؛ ولهذا قال من قال من العلماء: إن المراد من القصر هاهنا إنما هو قصر الكيفية لا الكمية. وهو قول مجاهد، والضحاك، والسدي كما سيأتي بيانه، واعتضدوا أيضا بما رواه الإمام مالك، عن صالح بن كيسان، عن عروة بن
İşte bu hadisler, [namazı] kısaltmanın (kasr) şartlarından birinin korku [hali] olmadığına açıkça delalet etmektedir. Bundan dolayı âlimlerden bazıları şöyle demiştir: "Burada kısaltmaktan maksat, miktarın (rekât sayısının) değil, sadece keyfiyetin (kılınış şeklinin) kısaltılmasıdır." Bu, ileride açıklaması geleceği üzere Mücâhid, Dahhâk ve es-Süddî'nin görüşüdür. Onlar ayrıca İmam Mâlik'in Sâlih b. Keysân'dan, onun da Urve b.
الزبير، عن عائشة، ﵂، أنها قالت: فرضت الصلاة ركعتين ركعتين في السفر والحضر، فَأقرَّت صلاة السفر؛ وَزِيد في صلاة الحضر.
ez-Zübeyr'den, onun da Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Âişe şöyle demiştir: "Namaz seferde de hazarda da ikişer rekat olarak farz kılındı. Sonra sefer namazı [olduğu gibi] bırakıldı, hazar namazı ise artırıldı."
وقد روى هذا الحديث البخاري عن عبد الله بن يوسف التنَّيسي، ومسلم عن يحيى بن يحيى، وأبو داود عن القَعْنَبي، والنَّسائي عن قتيبةَ، أربعتهم عن مالك، به .
Bu hadisi Buhârî, Abdullah b. Yûsuf et-Tinnîsî'den; Müslim, Yahyâ b. Yahyâ'dan; Ebû Dâvûd, Ka'nebî'den ve Nesâî, Kuteybe'den olmak üzere dördü birden Mâlik'ten bu senetle rivayet etmişlerdir .
قالوا: فإذا كان أصل الصلاة في السفر هي الثنتين، فكيف يكون المراد بالقصر هاهنا قصر الكمية؛ لأن ما هو الأصل لا يقال فيه: (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ)؟
Onlar şöyle demişlerdir: Seferdeki namazın aslı zaten iki rekat olduğuna göre, buradaki kısaltmadan maksat nasıl kemiyet (rekat sayısı) kısaltması olabilir? Zira asıl olan bir şey hakkında: (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) denilmez.
وأصرح من ذلك دلالة على هذا، ما رواه الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع، حدثنا سفيان -وعبد الرحمن حدثنا سفيان -عن زُبَيْد اليامي، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن عمر، ﵁، قال: صلاة السفر ركعتان، وصلاة الأضحى ركعتان، وصلاة الفطر ركعتان، وصلاة الجمعة ركعتان، تمام غير قصر، على لسان محمد ﷺ.
Buna bundan daha açık bir delil ise İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadistir: Bize Vekî' anlattı, bize Süfyân anlattı -ve Abdurrahmân, bize Süfyân anlattı- Zübeyd el-Yâmî'den, o Abdurrahmân b. Ebî Leylâ'dan, o Ömer'den radıyallâhu anh; Ömer şöyle demiştir: "Sefer namazı iki rekattır, Kurban bayramı namazı iki rekattır, Ramazan bayramı namazı iki rekattır, cuma namazı iki rekattır; bunlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle kısaltılmış değil, tamdır."
وهكذا رواه النسائي وابن ماجه، وابن حبان في صحيحه، من طرق عن زُبَيْد اليامي به .
Nesâî, İbn Mâce ve Sahîh'inde İbn Hibbân da bunu Zübeyd el-Yâmî'den gelen çeşitli yollarla bu senetle rivayet etmişlerdir .
وهذا إسناد على شرط مسلم. وقد حَكَم مسلم في مقدمة كتابه بسماع ابن أبي ليلى، عن عمر. وقد جاء مصرحا به في هذا الحديث وفي غيره، وهو الصواب إن شاء الله. وإن كان يحيى بن مَعين، وأبو حاتم، والنسائي قد قالوا: إنه لم يسمع منه. وعلى هذا أيضا، فقد وقع في بعض طرق أبي يَعْلى الموصِلي، من طريق الثوري، عن زُبَيد، عن عبد الرحمن [بن أبي ليلى] عن الثقة، عن عمر فذكره، وعند ابن ماجه من طريق يزيد بن أبي زياد بن أبي الجعد، عن زبيد، عن عبد الرحمن، عن كعب بن عُجْرَة، عن عمر، به.، فالله أعلم .
Bu senet Müslim'in şartına uygundur. Müslim, kitabının mukaddimesinde İbn Ebî Leylâ'nın Ömer'den işittiğine hükmetmiştir. Bu hadiste ve başka hadislerde de bu açıkça belirtilmiştir ve inşallah doğru olan da budur. Her ne kadar Yahyâ b. Maîn, Ebû Hâtim ve Nesâî onun Ömer'den işitmediğini söylemiş olsalar da. Buna göre ayrıca Ebû Ya'lâ el-Mavsılî'nin bazı tariklerinde Sevrî yoluyla Zübeyd'den, o Abdurrahmân [b. Ebî Leylâ]'dan , o güvenilir birinden, o da Ömer'den şeklinde gelmiş ve zikretmiştir. İbn Mâce'de ise Yezîd b. Ebî Ziyâd b. Ebî'l-Ca'd yoluyla Zübeyd'den, o Abdurrahmân'dan, o Ka'b b. Ucre'den, o da Ömer'den bu şekilde nakledilmiştir; en doğrusunu Allah bilir .
وقد روى مسلم في صحيحه، وأبو داود، والنسائي، وابن ماجه، من حديث أبي عَوَانة الوضاح بن عبد الله اليَشْكُري -زاد مسلم والنسائي: وأيوب بن عائد -كلاهما عن بُكَير بن الأخنس، عن مجاهد، عن عبد الله بن عباس قال: فرض الله الصلاة على لسان نبيكم في الحضر أربعا، وفي السفر ركعتين وفي الخوف ركعة، [هكذا رواه وكيع وروح بن عبادة عن أسامة بن زيد الليثي: حدثني الحسن بن مسلم بن يَسَاف عن طاوس عن ابن عباس قال: فرض الله ورسوله ﷺ الصلاة في الحضر أربعًا وفي السفر ركعتين] فكما يصلى في الحضر قبلها وبعدها، فكذلك يصلى في السفر .
Müslim Sahîh'inde, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce; Ebû Avâne el-Vaddâh b. Abdillâh el-Yeşkurî'nin hadisinden rivayet etmişlerdir -Müslim ve Nesâî: 've Eyyûb b. Âiz' ziyadesini yapmıştır- her ikisi Bükeyr b. el-Ahnes'ten, o Mücâhid'den, o da Abdullah b. Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah Teâlâ namazı Peygamberinizin diliyle hazarda dört, seferde iki, korku halinde ise bir rekat olarak farz kılmıştır. [Bunu Vekî' ve Ravh b. Ubâde, Üsâme b. Zeyd el-Leysî'den şöyle rivayet etmiştir: Bize el-Hasan b. Müslim b. Yennâk, Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Allah ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem namazı hazarda dört, seferde ise iki rekat olarak farz kılmıştır] Hazarda [farzdan] önce ve sonra kılındığı gibi seferde de öylece kılınır" .
ورواه ابن ماجه من حديث أسامة بن زيد، عن طاوس نفسه.
Bunu İbn Mâce de Üsâme b. Zeyd'in hadisinden, bizzat Tâvûs'tan rivayet etmiştir.
فهذا ثابت عن ابن عباس، ﵄ ولا ينافي ما تقدم عن عائشة لأنها أخبرت أن أصل الصلاة ركعتان، ولكن زيد في صلاة الحضر، فلما استقر ذلك صح أن يقال: إن فرض صلاة الحضر أربع، كما قاله ابن عباس، والله أعلم. لكن اتفق حديث ابن عباس وعائشة على أن صلاة السفر ركعتان، وأنها تامة غير مقصورة، كما هو مصرح به في حديث عمر، ﵁، وإذا كان كذلك، فيكون المراد بقوله تعالى: (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) قصر الكيفية كما في صلاة الخوف؛ ولهذا قال: (إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا [إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا]) .
Bu durum İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ sabittir . Âişe'den daha önce geçen rivayete de aykırı değildir; zira o, namazın aslının iki rekat olduğunu, ancak hazar namazında artırıldığını haber vermiştir. Bu durum yerleşince hazar namazının farzının dört rekat olduğunu söylemek -İbn Abbâs'ın dediği gibi- sahih olur, en doğrusunu Allah bilir. Ancak İbn Abbâs ile Âişe'nin hadisi, sefer namazının iki rekat olduğu ve Ömer'in radıyallâhu anh hadisinde açıkça belirtildiği üzere kısaltılmış olmayıp tam olduğu hususunda birleşmiştir. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ'nın: (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) kavlinden maksadın, korku namazında olduğu gibi keyfiyetin (kılınış biçiminin) kısaltılması olduğu anlaşılır. Nitekim bundan dolayı: (إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا [إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا]) buyurmuştur.
ولهذا قال بعدها: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ [فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ] } الآية فبين المقصود من القصر هاهنا وذكر صفته وكيفيته؛ ولهذا لما اعتضد البخاري
İşte bu sebeple ardından: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ [فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ] } “Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman, onlardan bir kısmı seninle beraber namaza dursun...” ayetini zikrederek burada kısaltmaktan maksadın ne olduğunu açıklamış, onun vasfını ve keyfiyetini belirtmiştir. Nitekim bundan dolayı Buhârî
"كتاب صلاة الخوف" صدره بقوله تعالى: (وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) إلى قوله: {إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا}
"Korku Namazı Kitabı"nı [bölümünü] açtığında, onun başına Allah Teâlâ'nın: (وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) kavlinden {إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} “Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” kavline kadar olan kısmı koymuştur.
وهكذا قال جُوَيبر، عن الضحاك في قوله: (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) قال: ذاك عند القتال، يصلي الرجل الراكب تكبيرتين حيث كان وجهه.
Nitekim Cüveybir de Dahhâk'ten (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) kavli hakkında şöyle rivayet etmiştir: "Bu, savaş esnasındadır; binit üzerindeki kişi yüzü nereye dönük olursa olsun iki tekbir alır."
وقال أسباط، عن السدي في قوله: (وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ) الآية: إن الصلاة إذا صليت ركعتين في السفر فهي تمام، التقصير لا يحل، إلا أن تخاف من الذين كفروا أن يفتنوك عن الصلاة، فالتقصير ركعة.
Esbât, Süddî'den: (وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ) ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Namaz seferde iki rekat kılındığında tamdır. Kâfirlerin sizi namazdan alıkoyup fitneye düşürmelerinden korkmanız hali müstesna, [daha fazla] kısaltmak helal olmaz; bu durumda kısaltma bir rekattır.
وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) يوم كان النبي ﷺ وأصحابه بعُسفان والمشركون بضجْنان، فتوافقوا، فصلى النبي ﷺ بأصحابه صلاة الظهر أربع ركعات، بركوعهم وسجودهم وقيامهم معا جميعا، فَهَمَّ بهم المشركون أن يغيروا على أمتعتهم وأثقالهم.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Usfân'da, müşrikler ise Dağnân'da bulunup karşı karşıya geldikleri gün, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına rükûları, secdeleri ve kıyamları hep birlikte olmak üzere öğle namazını dört rekat kıldırdı. Bunun üzerine müşrikler onların eşyalarına ve ağırlıklarına baskın yapmayı tasarladılar.
روى ذلك ابن أبي حاتم. ورواه ابن جرير، عن مجاهد والسدي، وعن جابر وابن عمر، واختار ذلك أيضا، فإنه قال بعد ما حكاه من الأقوال في ذلك: وهو الصواب. وقال ابن جرير: حدثني محمد بن عبد الله بن عبد الحكم، حدثنا ابن أبي فُدَيْك، حدثنا ابن أبي ذئب، عن ابن شهاب، عن أمية بن عبد الله بن خالد بن أسيد: أنه قال لعبد الله بن عمر: إنا نجد في كتاب الله قصر صلاة الخوف، ولا نجد قصر صلاة المسافر؟ فقال عبد الله: إنا وجدنا نبينا ﷺ يعمل عملا عملنا به.
Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir. İbn Cerîr de Mücâhid ve Süddî'den, ayrıca Câbir ve İbn Ömer'den rivayet etmiş ve bu görüşü tercih etmiştir; nitekim bu konudaki görüşleri naklettikten sonra: "Doğru olan da budur" demiştir. İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, bize İbn Ebî Füdeyk anlattı, bize İbn Ebî Zi'b, İbn Şihâb'dan, o Ümeyye b. Abdillâh b. Hâlid b. Üseyd'den anlattı; o Abdullah b. Ömer'e şöyle demiştir: "Biz Allah'ın Kitabı'nda korku namazının kısaltılmasını buluyoruz da yolcu (sefer) namazının kısaltılmasını bulamıyoruz?" Bunun üzerine Abdullah: "Biz Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir amel işlerken bulduk ve biz de onu uyguladık" dedi.
فقد سمى صلاة الخوف مقصورة، وحمل الآية عليها، لا على قصر صلاة المسافر، وأقره ابن عمر على ذلك، واحتج على قصر الصلاة في السفر بفعل الشارع لا بنص القرآن.
Böylece o, korku namazını maksûre (kısaltılmış) olarak isimlendirmiş ve ayeti yolcu namazının kısaltılmasına değil, korku namazına hamletmiştir. İbn Ömer de onu bu hususta onaylamış ve seferde namazın kısaltılmasına Kur'an'ın nassı ile değil, Şâri'in (Peygamber'in) fiili ile delil getirmiştir.
وأصرح من هذا ما رواه ابن جرير أيضا: حدثني أحمد بن الوليد القرشي، حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن سِمَاك الحنفي: سألت ابن عمر عن صلاة السفر، فقال: ركعتان تمام غير
Bundan daha açığı ise İbn Cerîr'in yine rivayet ettiği şu haberdir: Bana Ahmed b. el-Velîd el-Kureşî anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Simâk el-Hanefî'den anlattı: İbn Ömer'e sefer namazını sordum, şöyle dedi: «[O], kısaltılmamış tam iki
قصر، إنما القصر صلاة المخافة. فقلت: وما صلاة المخافة؟ فقال: يصلي الإمام بطائفة ركعة، ثم يجيء هؤلاء إلى مكان هؤلاء، ويجيء هؤلاء إلى مكان هؤلاء، فيصلي بهم ركعة، فيكون للإمام ركعتان، ولكل طائفة ركعة ركعة .
rekattır. Kısaltma ancak korku namazındadır." Ben: "Korku namazı nedir?" diye sordum. Şöyle dedi: "İmam bir gruba bir rekat kıldırır, sonra bunlar ötekilerin yerine, ötekiler de bunların yerine geçer; [imam] onlara da bir rekat kıldırır. Böylece imam için iki rekat, her grup için ise birer rekat olmuş olur" .
{وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٠٢)}
{وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٠٢)} “Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman, onlardan bir kısmı seninle beraber namaza dursun ve silahlarını yanlarına alsınlar. Secdeye vardıklarında (namazı bitirince) arkanıza geçsinler. Sonra kılmamış olan diğer kısım gelsin, seninle beraber kılsınlar; tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar. Kâfirler isterler ki, silahlarınızdan ve eşyanızdan gafil olasınız da üzerinize birden baskın yapsalar. Eğer yağmurdan dolayı bir eziyet erişirse veya hasta olursanız, silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur; yine de tedbirinizi alın. Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır. (102)”
صلاة الخوف أنواع كثيرة، فإن العدو تارة يكون تجاه القبلة، وتارة يكون في غير صَوْبها، والصلاة تارة تكون رباعية، وتارة ثلاثية كالمغرب، وتارة ثنائية، كالصبح وصلاة السفر، ثم تارة يصلون جماعة، وتارة يلتحم الحرب فلا يقدرون على الجماعة، بل يصلون فرادى مستقبلي القبلة وغير مستقبليها، ورجالا وركبانا، ولهم أن يمشوا والحالة هذه ويضربوا الضرب المتتابع في متن الصلاة.
Korku namazının pek çok çeşidi vardır; zira düşman bazen kıble tarafında olur, bazen de kıbleden başka bir yönde olur. Namaz bazen dört rekatlı, bazen akşam gibi üç rekatlı, bazen de sabah ve sefer namazı gibi iki rekatlı olur. Sonra bazen cemaatle kılarlar, bazen de savaş şiddetlenir ve cemaat yapmaya güç yetiremezler; bilakis kıbleye dönerek veya dönmeyerek, yaya veya binitli olarak tek başlarına kılarlar. Bu durumda yürümeleri ve namazın içinde peş peşe vuruşlar yapmaları onlar için caizdir.
ومن العلماء من قال: يصلون والحالة هذه ركعة واحدة؛ لحديث ابن عباس المتقدم، وبه قال أحمد بن حنبل. قال المنذري في الحواشي: وبه قال عطاء، وجابر، والحسن، ومجاهد، والحكم، وقتادة، وحماد. وإليه ذهب طاوس والضحاك.
Âlimlerden bir kısmı, yukarıda geçen İbn Abbâs hadisine dayanarak bu durumda bir rekat kılacaklarını söylemişlerdir; Ahmed b. Hanbel de bu görüştedir. Münzirî el-Havâşî'de şöyle demiştir: Atâ, Câbir, Hasan, Mücâhid, Hakem, Katâde ve Hammâd da bu görüştedir. Tâvûs ve Dahhâk da buna meyletmiştir.
وقد حكى أبو عاصم العَبَّادي عن محمد بن نصر المروزي؛ أنه يرى رَدَّ الصبح إلى ركعة في الخوف وإليه ذهب ابن حزم أيضًا.
Ebû Âsım el-Abbâdî , Muhammed b. Nasr el-Mervezî'den korku halinde sabah namazının bir rekata indirileceği görüşünde olduğunu nakletmiştir; İbn Hazm da bu görüşe meyletmiştir.
وقال إسحاق بن راهويه: أما عند المسايفة فيجزيك ركعة واحدة، تومئ بها إيماء، فإن لم تقدر فسجدة واحدة؛ لأنها ذكر الله.
İshâk b. Râhûye şöyle demiştir: Kılıçlaşma (şiddetli çatışma) anında ima ile işaret edeceğin tek bir rekat sana yeterlidir; şayet buna da güç yetiremezsen tek bir secde [yeterlidir], çünkü o Allah'ın zikridir.
وقال آخرون: تكفي تكبيرة واحدة. فلعله أراد ركعة واحدة، كما قاله أحمد بن حنبل وأصحابه، ولكن الذين حكوه إنما حكوه على ظاهره في الاجتزاء بتكبيرة واحدة، كما هو مذهب إسحاق بن راهويه، وإليه ذهب الأمير عبد الوهاب بن بُخْت المكي، حتى قال: فإن لم يقدر على التكبيرة فلا يتركها في نفسه، يعني بالنية، رواه سعيد بن منصور في سننه عن إسماعيل بن عَيَّاش، عن شعيب بن دينار، عنه، فالله أعلم.
Başkaları ise: "Tek bir tekbir yeterlidir" demişlerdir. Belki de Ahmed b. Hanbel ve ashabının dediği gibi tek bir rekatı kastetmiştir; ancak bunu aktaranlar, İshâk b. Râhûye'nin mezhebinde olduğu gibi zahirine göre tek bir tekbirle yetinileceği şeklinde aktarmışlardır. Emîr Abdülvehhâb b. Buht el-Mekkî de bu görüşe meyletmiş, hatta şöyle demiştir: "Şayet tekbire de güç yetiremezse onu içinden geçirsin, yani niyet etsin." Bunu Saîd b. Mansûr Sünen'inde İsmâil b. Ayyâş'tan, o Şuayb b. Dînâr'dan, o da ondan rivayet etmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
ومن العلماء من أباح تأخير الصلاة لعذر القتال والمناجزة، كما أخر النبي ﷺ يوم الأحزاب صلاة العصر، قيل: والظهر، فصلاهما بعد الغروب، ثم صلى بعدهما المغرب ثم العشاء. وكما قال
Âlimlerden bazıları da savaş ve fiilî çatışma mazereti sebebiyle namazın ertelenmesini caiz görmüşlerdir; nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Ahzâb günü ikindi namazını -öğleyi de [ertelediği] söylenmiştir- tehir etmiş, ikisini gün batımından sonra kılmış, sonra bunların ardından akşamı, daha sonra da yatsıyı kılmıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur:
بعدها -يوم بني قريظة، حين جهز إليهم الجيش -: "لا يصلينّ أحدٌ منكم العصر إلا في بني قريظة"، فأدركتهم الصلاة في أثناء الطريق، فقال منهم قائلون: لم يرد منا رسول الله ﷺ إلا تعجيلَ المسير، ولم يرد منا تأخير الصلاة عن وقتها، فصلوا الصلاة لوقتها في الطريق. وأخَّر آخرون منهم العصر، فصلوها في بني قريظة بعد الغروب، ولم يُعَنِّف رسول الله ﷺ أحدا من الفريقين وقد تكلمنا على هذا في كتاب السيرة، وبَيَّنا أن الذين صلوا العصر لوقتها أقرب إلى إصابة الحق في نفس الأمر، وإن كان الآخرون معذورين أيضًا، والحجة هاهنا في عذرهم في تأخير الصلاة لأجل الجهاد والمبادرة إلى حصار الناكثين للعهد من الطائفة الملعونة اليهود. وأما الجمهور فقالوا: هذا كله منسوخ بصلاة الخوف، فإنها لم تكن نزلت بعد، فلما نزلت نسخ تأخير الصلاة لذلك، وهذا بين في حديث أبي سعيد الخدري، الذي رواه الشافعي وأهل السنن، ولكن يشكل على هذا ما حكاه البخاري ﵀، في صحيحه، حيث قال:
bundan sonra -Benî Kurayza günü onlara karşı orduyu hazırladığında- şöyle buyurmuştur: "Hiçbiriniz ikindiyi Benî Kurayza'dan başka yerde kılmasın." Yolda iken namaz vakti girdi; içlerinden bazıları: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizden sadece hızlı gitmemizi istedi, namazı vaktinden tehir etmemizi istemedi" diyerek namazı yolda vaktinde kıldılar. Diğerleri ise ikindiyi ertelediler ve Benî Kurayza'da güneş battıktan sonra kıldılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki gruptan hiçbirini azarlamadı . Biz bu konudan Siyer kitabında bahsettik ve ikindiyi vaktinde kılanların hakikatte gerçeğe isabet etmeye daha yakın olduklarını, gerçi diğerlerinin de mazeretli olduğunu açıkladık. Buradaki delil, cihat sebebiyle ve lanetlenmiş Yahudi taifesinden olan ahit bozucuları bir an önce kuşatmak amacıyla namazı erteleme hususundaki mazeretleridir. Cumhur ise şöyle demiştir: Bütün bunlar korku namazı ile neshedilmiştir; zira o zaman henüz korku namazı inmemişti. Korku namazı inince, bunun için namazı erteleme hükmü neshedildi. Bu husus, Şâfiî ve Sünen sahiplerinin rivayet ettiği Ebû Saîd el-Hudrî hadisinde açıktır. Ancak Buhârî'nin rahimehullâh Sahîh'inde zikrettiği şu husus buna müşkül teşkil etmektedir; nitekim o şöyle demiştir:
"باب الصلاة عند مناهضة الحصون ولقاء العدو": قال الأوزاعي: إن كان تَهَيَّأ الفتحُ ولم يقدروا على الصلاة، صَلُّوا إيماء، كل امرئ لنفسه، فإن لم يقدروا على الإيماء أخَّروا الصلاة حتى ينكشف القتال، أو يأمنوا فيصلوا ركعتين. فإن لم يقدروا صَلُّوا ركعة وسجدتين، فإن لم يقدروا لا يجزئهم التكبير، ويؤخرونها حتى يأمنوا. وبه قال مكحول، وقال أنس بن مالك: حضرت مناهضة حصن تُسْتر عند إضاءة الفجر، واشتد اشتعال القتال، فلم يقدروا على الصلاة، فلم نُصَلِّ إلا بعد ارتفاع النهار، فصليناها ونحن مع أبي موسى، فَفُتح لنا، قال أنس: وما يسرني بتلك الصلاة الدنيا وما فيها.
"Kalelere Hücum Edildiğinde ve Düşmanla Karşılaşıldığında Namaz Bâbı": Evzâî şöyle demiştir: Şayet fetih yaklaşmış olur da namaza güç yetiremezlerse, herkes kendi başına ima ile kılar. İmaya da güç yetiremezlerse, savaş sona erene veya güvende olana kadar namazı ertelerler ve iki rekat kılarlar. Buna güç yetiremezlerse bir rekat ve iki secde kılarlar. Buna da güç yetiremezlerse tekbir getirmek onlara yetmez; güvende oluncaya kadar namazı ertelerler. Mekhûl de bu görüştedir. Enes b. Mâlik şöyle demiştir: Fecrin aydınlığında Tüster kalesine hücumda hazır bulundum; savaş şiddetle alevlendi ve namaza güç yetiremediler. Biz namazı ancak gün yükseldikten sonra kıldık; Ebû Mûsâ ile birlikteyken onu kıldık ve bize fetih nasip oldu. Enes: "O namazın yerine dünya ve içindekilerin benim olmasını istemezdim" demiştir .
انتهى ما ذكره، ثم أتبعه بحديث تأخير الصلاة يوم الأحزاب، ثم بحديث أمره إياهم ألا يصلوا العصر إلا في بني قريظة، وكأنه كالمختار لذلك، والله أعلم.
[Buhârî'nin] zikrettiği burada bitti. Sonra bunun peşinden Ahzâb günü namazın ertelenmesi hadisini, ardından da onlara ikindiyi sadece Benî Kurayza'da kılmalarını emrettiği hadisi getirdi; sanki bu görüşü tercih ediyor gibiydi, en doğrusunu Allah bilir.
ولمن جنح إلى ذلك له أن يحتج بصنيع أبي موسى وأصحابه يوم فتح تستر فإنه يشتهر غالبا، ولكن كان ذلك في إمارة عمر بن الخطاب، ولم ينقل أنه أنكر عليهم، ولا أحد من الصحابة، والله أعلم.
Bu görüşe meyleden kimse, Ebû Mûsâ ve ashabının Tüster'in fethi günündeki uygulamasıyla delil getirebilir ; zira bu genellikle şöhret bulmuş bir olaydır . Fakat bu durum Ömer b. el-Hattâb'ın hilafetinde gerçekleşti ve ne onun ne de sahâbîlerden herhangi birinin bunu inkâr ettiği nakledilmemiştir, en doğrusunu Allah bilir.
[و] قال هؤلاء: وقد كانت صلاة الخوف مشروعة في الخندق؛ لأن ذات الرِّقَاع كانت قبل الخندق في قول جمهور علماء السير والمغازي. وممن نص على ذلك محمد بن إسحاق، وموسى بن عقبة، والواقدي، ومحمد بن سعد كاتبه، وخليفة بن خَيَّاط وغيرهم وقال البخاري وغيره: كانت ذات الرقاع بعد الخندق، لحديث أبي موسى وما قَدم إلا في خيبر، والله أعلم. والعجب -كل العجب -
[Ve] bu kimseler şöyle demişlerdir: Hendek [Savaşı] esnasında korku namazı meşru kılınmıştı; çünkü siyer ve megâzî âlimlerinin çoğunluğunun kavline göre Zâtü'r-Rikâ' [Gazvesi], Hendek'ten önceydi. Bunu açıkça belirtenler arasında Muhammed b. İshâk, Mûsâ b. Ukbe, Vâkıdî, kâtibi Muhammed b. Sa'd, Halîfe b. Hayyât ve başkaları bulunmaktadır. Buhârî ve diğerleri ise Zâtü'r-Rikâ'ın Hendek'ten sonra olduğunu söylemişlerdir; çünkü Ebû Mûsâ hadisi [bunu göstermektedir] ve o ancak Hayber [fethi] sırasında gelmişti. En doğrusunu Allah bilir. Doğrusu pek şaşılacak olan şudur ki -
أن المُزْني، وأبا يوسف القاضي، وإبراهيم بن إسماعيل ابن عُلَيَّة ذهبوا إلى أن صلاة الخوف منسوخة بتأخيره، ﵇، الصلاة يوم الخندق. وهذا غريب جدًّا، وقد ثبتت الأحاديث بعد الخندق بصلاة الخوف، وحمل تأخير الصلاة يومئذ على ما قاله مكحول والأوزاعي أقوى وأقرب، والله أعلم.
Müzenî, Kādî Ebû Yûsuf ve İbrâhîm b. İsmâîl b. Uleyye, korku namazının Peygamber'in aleyhisselâm Hendek gününde namazı tehir etmesiyle neshedildiği görüşüne gitmişlerdir. Bu son derece garip bir görüştür; zira Hendek'ten sonra da korku namazına dair hadisler sabit olmuştur. O gün namazın ertelenmesini Mekhûl ve Evzâî'nin söylediği şekle hamletmek daha kuvvetli ve gerçeğe daha yakındır; en doğrusunu Allah bilir.
فقوله تعالى: (وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ) أي: إذا صليت بهم إماما في صلاة الخوف، وهذه حالة غير الأولى، فإن تلك قصرها إلى ركعة، كما دل عليه الحديث، فرادى ورجالا وركبانا، مستقبلي القبلة وغير مستقبليها، ثم ذكر حال الاجتماع والائتمام بإمام واحد. وما أحسن ما استدل به من ذهب إلى وجوب الجماعة من هذه الآية الكريمة، حيث اغتفرت أفعال كثيرة لأجل الجماعة، فلولا أنها واجبة لما ساغ ذلك، وأما من استدل بهذه الآية على أن صلاة الخوف منسوخة بعد النبي ﷺ لقوله: (وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ) فبعده تفوت هذه الصفة، فإنه استدلال ضعيف، ويُرَدُّ عليه مثل قول مانعي الزكاة، الذين احتجوا بقوله: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ} [التوبة: ١٠٣] قالوا: فنحن لا ندفع زكاتنا بعده ﷺ إلى أحد، بل نخرجها نحن بأيدينا على من نراه، ولا ندفعها إلى من صلاته، أي: دعاؤه، سكن لنا، ومع هذا ردَّ عليهم الصحابة وأبَوْا عليهم هذا الاستدلال، وأجبروهم على أداء الزكاة، وقاتلوا من منعها منهم.
Allah Teâlâ'nın: (وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ) kavli, yani: "Korku namazında onlara imam olarak namaz kıldırdığın zaman" demektir. Bu durum birincisinden farklı bir haldir; zira hadisin delalet ettiği üzere o hal, kıbleye dönerek veya dönmeyerek, tek başlarına, yaya ve binitli olarak [namazın] bir rekata kısaltılmasıdır. Sonra toplanma ve tek bir imama uyma halini zikretmiştir. Cemaatin farz olduğu görüşüne varan kimselerin bu yüce ayetten delil getirmeleri ne kadar da güzeldir; zira cemaat uğruna [namazı normalde bozan] pek çok fiil bağışlanmıştır. Şayet cemaat farz olmasaydı buna cevaz verilmezdi. Bu ayetten hareketle, (وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ) "Sen de içlerinde bulunduğun zaman" buyrulduğu ve ondan sonra bu vasıf ortadan kalktığı için korku namazının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra neshedildiğine delil getiren kimsenin istidlali ise zayıf bir istidlaldir. Nitekim zekât vermeyi reddedenlerin: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ} [et-Tevbe: 103] kavlini delil getirerek: "Biz ondan sallallâhu aleyhi ve sellem sonra zekâtımızı kimseye vermeyiz, bilakis onu kendi ellerimizle uygun gördüğümüz kimselere dağıtırız; duası bize huzur ve sükûn olan kimseden başkasına vermeyiz" şeklindeki sözlerine verilen cevabın aynısı ile ona da cevap verilir. Buna rağmen sahâbîler onların bu sözünü reddetmiş, bu istidlallerini kabul etmemiş, onları zekâtı ödemeye zorlamış ve zekâtı vermeyenlerle savaşmışlardır.
ولنذكر سبب نزول هذه الآية الكريمة أولا قبل ذكر صفتها:
Bu yüce ayetin kılınış şeklini zikretmeden önce nüzul sebebini zikredelim:
قال ابن جرير: حدثني المثنى، حدثنا إسحاق، حدثنا عبد الله بن هاشم، أنبأنا سيف عن أبي رَوْق، عن أبي أيوب، عن علي، ﵁، قال: سأل قوم من بني النجار رسول الله ﷺ فقالوا: يا رسول الله، إنا نضرب في الأرض، فكيف نصلي؟ فأنزل الله ﷿: {وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ} ثم انقطع الوحي، فلما كان بعد ذلك بحول غزا النبي ﷺ فصلى الظّهر، فقال المشركون: لقد أمكنكم محمد وأصحابه من ظهورهم، هلا شددتم عليهم؟ فقال قائل منهم: إن لهم أخرى مثلها في إثرها. قال: فأنزل الله ﷿ بين الصلاتين: {إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا [إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا}. (وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ) إلى قوله: (أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا)] فنزلت صلاة الخوف.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana el-Müsennâ anlattı, bize İshâk anlattı, bize Abdullah b. Hâşim anlattı, bize Seyf bildirdi; Ebû Ravk'tan, o Ebû Eyyûb'dan, o da Ali'den radıyallâhu anh; Ali şöyle dedi: Benî Neccâr'dan bir topluluk Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: "Ey Allah'ın Resûlü, biz yeryüzünde sefere çıkıyoruz, namazı nasıl kılalım?" dediler. Bunun üzerine Allah azze ve celle: {وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ} “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” ayetini indirdi. Sonra vahiy kesildi. Bundan bir yıl sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gazveye çıktı ve öğle namazını kıldırdı. Müşrikler: "Muhammed ve ashabı size sırtlarını dönme fırsatı verdiler; onların üzerine şiddetle saldırsaydınız ya!" dediler. İçlerinden biri: "Onların hemen bunun peşinden buna benzer bir namazları daha var" dedi. Ali dedi ki: Bunun üzerine Allah azze ve celle iki namaz arasında: {إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا [إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا]. (وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ) إلى قوله: (أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا)] “Eğer kâfirlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız... Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman... kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” ayetlerini indirdi; böylece korku namazı [hükmü] inmiş oldu.
وهذا سياق غريب جدا ولكن لبعضه شاهد من رواية أبي عياش الزُّرَقي، واسمه زيد بن الصامت، ﵁، قال الإمام أحمد:
Bu son derece garip bir rivayet akışıdır . Fakat bir kısmına Ebû Ayyâş ez-Zürakî'nin -adı Zeyd b. es-Sâmit'tir radıyallâhu anh- rivayetinden şahit bulunmaktadır. İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا عبد الرزاق، حدثنا الثوري، عن منصور، عن مجاهد، عن أبي عياش قال: كنا مع رسول الله ﷺ بعُسْفان، فاستقبلنا المشركون، عليهم خالد بن الوليد، وهم بيننا وبين القبلة، فصلى بنا النبي ﷺ الظهر، فقالوا: لقد كانوا على حال لو أصبنا غُرَّتَهم. ثم قالوا: تأتي عليهم الآن صلاة هي أحب إليهم من أبنائهم وأنفسهم. قال: فنزل جبريل بهذه الآيات بين الظهر والعصر: (وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ) قال: فحضرت، فأمرهم النبي ﷺ فأخذوا السلاح، [قال] فصفنا خلفه
Bize Abdürrezzâk anlattı, bize es-Sevrî anlattı; Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o da Ebû Ayyâş'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Usfân'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. Müşrikler karşımıza çıktılar; başlarında Hâlid b. el-Velîd vardı ve onlar bizimle kıble arasında idiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bize öğle namazını kıldırdı. Bunun üzerine [müşrikler]: "Muhakkak ki onlar öyle bir durumdaydılar ki [o sırada] gafil anlarını yakalayabilirdik!" dediler. Sonra şöyle dediler: "Şimdi onlara, kendilerine çocuklarından ve canlarından daha sevimli olan bir namaz vakti gelecek." Dedi ki: Cibrîl, öğle ile ikindi arasında şu ayetleri indirdi: { وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } “(Ey Muhammed!) Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman...” Dedi ki: [Vakit] girdi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara emretti, silahlarını aldılar. [Dedi ki:] Onun arkasında saf tuttuk
صفين، قال: ثم ركع فركعنا جميعا، ثم رفع فرفعنا جميعا، ثم سجد النبي ﷺ بالصف الذي يليه والآخرون قيام يحرسونهم، فلما سجدوا وقاموا جلس الآخرون فسجدوا في مكانهم ثم تقدم هؤلاء إلى مصاف هؤلاء، وجاء هؤلاء إلى مصاف هؤلاء، ثم ركع فركعوا جميعا، ثم رفع فرفعوا جميعا، ثم سجد النبي ﷺ والصف الذي يليه، والآخرون قيام يحرسونهم، فلما جلسوا جلس الآخرون فسجدوا، ثم سلم عليهم، ثم انصرف. قال: فصلاها رسول الله ﷺ مرتين: مرة بعسفان، ومرة بأرض بني سليم.
halinde saf tuttuk. Dedi ki: Sonra rükûa vardı, hep birlikte rükûa vardık. Sonra başını kaldırdı, hep birlikte kaldırdık. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine bitişik olan safla birlikte secdeye vardı, diğerleri ise ayakta onları koruyorlardı. Secde edip kalktıklarında diğerleri oturdu ve kendi yerlerinde secdeye vardılar. Sonra bunlar ötekilerin safına geçti, ötekiler de bunların safına geldi. Sonra rükûa vardı, hep birlikte rükûa vardılar. Sonra başını kaldırdı, hep birlikte kaldırdılar. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve kendisine bitişik olan saf secdeye vardı, diğerleri ise ayakta onları koruyorlardı. Onlar oturduklarında diğerleri oturdu ve secdeye vardılar; sonra onlara selam verdi ve namazdan çıktı. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu namazı iki defa kıldırdı: Bir defa Usfân'da, bir defa da Benî Süleym yurdunda.
ثم رواه أحمد، عن غُنْدَر، عن شعبة، عن منصور، به نحوه. وهكذا رواه أبو داود، عن سعيد بن منصور، عن جرير بن عبد الحميد، والنسائي من حديث شعبة وعبد العزيز بن عبد الصمد، كلهم عن منصور، به .
Sonra bunu Ahmed, Gunder'den, o Şu'be'den, o Mansûr'dan benzer şekilde bu rivayetle nakletmiştir. Ebû Dâvûd da bunu Saîd b. Mansûr'dan, o Cerîr b. Abdilhamîd'den; Nesâî ise Şu'be ve Abdülazîz b. Abdüssamed'in hadisinden rivayet etmiştir; hepsi Mansûr'dan bu şekilde nakletmişlerdir .
وهذا إسناد صحيح، وله شواهد كثيرة، فمن ذلك ما رواه البخاري حيث قال: حدثنا حَيْوَة بن شُرَيح، حدثنا محمد بن حرب، عن الزُّبيدي، عن الزُّهري، عن عُبَيد الله بن عبد الله بن عتبة، عن ابن عباس قال: قام النبي ﷺ وقام الناس معه، فكبر وكبروا معه، وركع وركع ناس منهم، ثم سجد وسجدوا معه، ثم قام الثانية فقام الذين سجدوا، وحرسوا إخوانهم، وأتت الطائفة الأخرى فركعوا وسجدوا معه، والناس كلهم في الصلاة، ولكن يحرس بعضهم بعضًا .
Bu sahih bir senettir ve bunun pek çok şahidi vardır. Bunlardan biri de Buhârî'nin rivayet ettiği şu hadistir: Bize Hayve b. Şüreyh anlattı, bize Muhammed b. Harb, Zübeydî'den, o Zührî'den, o Ubeydullah b. Abdillâh b. Utbe'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [namaza] kalktı, insanlar da onunla birlikte kalktı. Tekbir getirdi, onlar da onunla birlikte tekbir getirdiler. Rükûa vardı, insanlardan bir grup da onunla birlikte rükûa vardı. Sonra secdeye vardı, onlar da onunla birlikte secdeye vardılar. Sonra ikinci [rekâta] kalktı; secde edenler kalkıp kardeşlerini korudular. Diğer grup gelip onunla birlikte rükû ve secde ettiler. İnsanların hepsi namazdaydı, ancak birbirlerini koruyorlardı .
وقال ابن جرير: حدثنا ابن بشار، حدثنا معاذ بن هشام، حدثني أبي، عن قتادة، عن سليمان اليَشْكُري: أنه سأل جابر بن عبد الله عن إقصار الصلاة: أي يوم أنزل؟ أو: أي يوم هو؟ فقال جابر: انطلقنا نتلقي عِيرَ قريش آتية من الشام، حتى إذا كنا بنخل، جاء رجل من القوم إلى رسول الله ﷺ فقال: يا محمد. قال: "نعم"، قال: هل تخافني؟ قال: "لا". قال: فما يمنعك مني؟ قال: "الله يمنعني منك". قال: فَسلَّ السيف ثم تهدده وأوعده، ثم نادى بالترحل وأخذ السلاح، ثم نودي بالصلاة، فصلى رسول الله ﷺ بطائفة من القوم وطائفة أخرى تحرسهم. فصلى بالذين يلونه ركعتين، ثم تأخر الذين يلونه على أعقابهم فقاموا في مصاف أصحابهم، ثم جاء الآخرون فصلى بهم ركعتين والآخرون يحرسونهم، ثم سلم. فكانت للنبي ﷺ أربع ركعات، والقوم ركعتين ركعتين، فيومئذ أنزل الله في إقصار الصلاة وأمر المؤمنين بأخذ السلاح.
İbn Cerîr şöyle dedi: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Muâz b. Hişâm anlattı, bana babam Katâde'den, o Süleymân el-Yeşkürî'den anlattı; o, Câbir b. Abdillâh'a namazın kısaltılmasını: "Hangi gün indirildi?" ya da "O hangi gündü?" diye sordu. Câbir şöyle dedi: Şam'dan gelmekte olan Kureyş kervanını karşılamak üzere yola çıktık. Nihayet Nahle mevkiine vardığımızda o topluluktan bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip: "Ey Muhammed!" dedi. [Allah Resûlü]: "Evet" buyurdu. [Adam]: "Benden korkuyor musun?" dedi. [Peygamber]: "Hayır" buyurdu. [Adam]: "O hâlde seni benden kim koruyacak?" dedi. [Peygamber]: "Beni senden Allah korur" buyurdu. Dedi ki: Kılıcını çekti, sonra onu tehdit edip korkutmaya çalıştı. Sonra yola çıkılması ve silahların kuşanılması için seslenildi. Ardından namaz için çağrı yapıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem topluluğun bir grubuna namaz kıldırdı, diğer grup ise onları koruyordu. Kendisine bitişik olanlara iki rekât kıldırdı, sonra kendisine bitişik olanlar arkalarına doğru gerileyip arkadaşlarının saflarında durdular. Sonra diğerleri geldi, onlara da iki rekât kıldırdı; ötekiler ise onları koruyordu. Sonra selam verdi. Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için dört rekât, cemaat için ise ikişer rekât olmuş oldu. İşte o gün Allah namazın kısaltılması hakkında [hükmü] indirdi ve müminlere silahlarını almalarını emretti.
وقال الإمام أحمد: حدثنا سُرَيج حدثنا أبو عَوَانة، عن أبي بشر، عن سليمان بن قيس اليَشْكُري، عن جابر بن عبد الله قال: قاتل رسول الله ﷺ محارب خَصَفَة فجاء رجل منهم يقال له: "غورث بن الحارث" حتى قام على رسول الله ﷺ بالسيف فقال: من يمنعك مني؟ قال: "الله"، فسقط السيف من يده، فأخذه رسول الله ﷺ فقال: "ومن يمنعك مني"؟ قال: كن خير آخذ. قال: "أتشهد أن لا إله إلا الله وأني رسول الله؟ " قال: لا ولكني أعاهدك ألا أقاتلك ولا أكون مع قوم يقاتلونك. فخلى سبيله، فأتى قومه فقال: جئتكم من عند خير الناس. فلما حضرت الصلاة صلى
İmâm Ahmed şöyle dedi: Bize Süreyc anlattı, bize Ebû Avâne, Ebû Bişr'den, o Süleymân b. Kays el-Yeşkürî'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Muhârib b. Hasafe [kabilesiyle] savaştı. Onlardan kendisine Gavres b. el-Hâris denilen bir adam gelip elinde kılıçla Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem başında dikildi ve: "Seni benden kim korur?" dedi. [Resûlullah]: «Allah!» buyurdu. Bunun üzerine kılıç adamın elinden düştü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kılıcı alarak: «Peki, seni benden kim korur?» buyurdu. Adam: "[Kılıcı] alanların en hayırlısı ol!" dedi. [Resûlullah]: «Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına ve benim Allah'ın Resûlü olduğuma şahitlik eder misin?» buyurdu. Adam: "Hayır; fakat seninle savaşmayacağıma ve seninle savaşan bir topluluğun içinde yer almayacağıma dair sana söz veriyorum." dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] onu serbest bıraktı. O da kavminin yanına varıp: "Size insanların en hayırlısının yanından geldim." dedi. Namaz vakti girince...