رسول الله ﷺ صلاة الخوف، فكان الناس طائفتين: طائفة بإزاء العدو، وطائفة صلوا مع رسول الله ﷺ. فصلى بالطائفة الذين معه ركعتين، وانصرفوا، فكانوا بمكان أولئك الذين بإزاء عدوهم. وانصرف الذين بإزاء عدوهم فصلوا مع رسول الله ﷺ ركعتين، فكان لرسول الله ﷺ أربع ركعات، وللقوم ركعتين ركعتين.
sallallâhu aleyhi ve sellem korku namazı kıldırdı. İnsanlar iki grup oldu: Bir grup düşmanın karşısındaydı, bir grup da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namaz kıldı. Kendisiyle beraber olan gruba iki rekât kıldırdı ve onlar ayrılıp düşmanlarının karşısında bulunanların yerine geçtiler. Düşmanlarının karşısında olanlar da gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte iki rekât namaz kıldılar. Böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için dört rekât, cemaat için ise ikişer rekât oldu.
تفرد به من هذا الوجه .
Bu rivayet sadece bu tarikten gelmiştir .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سنَان، حدثنا أبو قَطَن عمرو بن الهيثم، حدثنا المسعودي، عن يزيد الفقير قال: سألت جابر بن عبد الله عن الركعتين في السفر: أقصرهما؟ قال: الركعتان في السفر تمام، إنما القصر واحدة عند القتال، بينما نحن مع رسول الله ﷺ في قتال إذْ أقيمت الصلاة، فقام رسول الله صلى فصف طائفة، وطائفة وجهها قِبَل العدو، فصلَّى بهم ركعة وسجد بهم سجدتين، ثم الذين خلفوا انطلقوا إلى أولئك فقاموا مقامهم ومكانهم نحو ذا، وجاء أولئك فقاموا خلف رسول الله ﷺ فصلى بهم ركعة وسجد بهم سجدتين، ثم إن رسول الله ﷺ جلس وسلم، وسلم الذين خلفه، وسلم أولئك، فكانت لرسول الله ﷺ ركعتين، وللقوم ركعة ركعة، ثم قرأ: (وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ) .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize Ebû Katan Amr b. el-Heys̱em anlattı, bize el-Mes'ûdî, Yezîd el-Fakīr'den nakletti; o şöyle dedi: Câbir b. Abdillâh'a yolculukta iki rekât kılmayı, [bunun] kısaltılmış olup olmadığını sordum. Dedi ki: Yolculukta iki rekât tamdır; kısaltma ancak savaş esnasında bir rekâttır. Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir savaşta iken namaz için kamet getirildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalktı, bir grubu saf yaptı, bir grubun yüzünü de düşmana çevirdi. Onlara bir rekât kıldırdı ve iki secde yaptırdı. Sonra arkadakiler ötekilerin yanına gidip onların yerine ve mevkiine geçtiler, bu minval üzere durdular. Ötekiler de gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında durdular; onlara da bir rekât kıldırdı ve iki secde yaptırdı. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oturdu ve selam verdi; arkasındakiler de selam verdi, ötekiler de selam verdi. Böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için iki rekât, cemaat için ise birer rekât oldu. Sonra şu ayeti okudu: (وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ) .
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن الحكم، عن يزيد الفقير، عن جابر بن عبد الله؛ أن رسول الله ﷺ صلى بهم صلاة الخوف، فقام صفٌّ بين يديه، وصفٌّ خلفه، فصلى بالذي خلفه ركعة وسجدتين، ثم تقدم هؤلاء حتى قاموا في مقام أصحابهم، وجاء أولئك حتى قاموا مقام هؤلاء، فصلى بهم رسول الله ﷺ ركعة وسجدتين، ثم سلم. فكانت للنبي ﷺ ركعتين ولهم ركعة.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, el-Hakem'den, o Yezîd el-Fakīr'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara korku namazı kıldırdı. Bir saf önünde durdu, bir saf da arkasında durdu. Arkasındakilere bir rekât ve iki secde kıldırdı. Sonra bunlar ilerleyip arkadaşlarının yerine geçtiler; ötekiler de gelip bunların yerine geçtiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara da bir rekât ve iki secde kıldırdı, sonra selam verdi. Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için iki rekât, onlar için ise birer rekât oldu.
ورواه النسائي من حديث شعبة، ولهذا الحديث طرق عن جابر وهو في صحيح مسلم من وجه آخر بلفظ آخر وقد رواه عن جابر جماعة كثيرون في الصحيح والسنن والمساند.
Bunu Nesâî de Şu'be hadisinden rivayet etmiştir. Bu hadisin Câbir'den gelen başka yolları da vardır . Sahîh-i Müslim'de başka bir tarikten başka bir lafızla yer almaktadır . Câbir'den bunu Sahîh, Sünen ve Müsned türü eserlerde pek çok topluluk rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا نُعَيْم بن حمَّاد، حدثنا عبد الله بن المبارك، أنبأنا مَعْمَر، عن الزهري، عن سالم، عن أبيه قال: (وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ) قال: هي صلاة الخوف، صلى رسول الله ﷺ بإحدى الطائفتين ركعة، والطائفة الأخرى مقبلة على العدو، وأقبلت الطائفة الأخرى التي كانت مقبلة على العدو فصلى بهم رسول الله ﷺ ركعة أخرى، ثم سلم بهم، ثم قامت كل طائفة منهم فصلت ركعة ركعة. وقد روى هذا الحديث الجماعة في كتبهم من طريق معمر، به ولهذا الحديث طرق كثيرة عن جماعة من الصحابة، وقد أجاد الحافظ أبو بكر بن مَرْدُويه في سرد طُرُقه وألفاظه، وكذا ابن جرير، ولنحرره في كتاب "الأحكام الكبير" إن شاء الله، وبه الثقة.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Nuaym b. Hammâd anlattı, bize Abdullah b. el-Mübârek anlattı, bize Ma'mer haber verdi, ez-Zührî'den, o Sâlim'den, o da babasından [rivayet ettiğine göre] şöyle demiştir: { وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ } “Onların aralarında bulunup da kendilerine namaz kıldırdığın zaman...” [İbn Ömer] dedi ki: «Bu, korku namazıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki gruptan birine bir rekât kıldırdı, diğer grup ise düşmana karşı duruyordu. Sonra düşmana karşı durmakta olan diğer grup geldi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara da diğer bir rekâtı kıldırdı, sonra onlarla birlikte selâm verdi. Ardından her iki gruptan her biri kalkıp [kendi başlarına] birer rekât kıldılar.» Bu hadisi cemaat (hadis imamları) kitaplarında Ma'mer tarikinden onunla rivayet etmişlerdir. Bu hadisin sahâbeden bir topluluk vasıtasıyla gelen pek çok tariki bulunmaktadır. Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye onun tariklerini ve lafızlarını sıralamada çok başarılı olmuştur; İbn Cerîr de böyledir. İnşâallah bunu "el-Ahkâmü'l-Kebîr" adlı kitabımızda ayrıntılı olarak ele alacağız; güvenilecek olan sadece O'dur (Allah'tır).
وأما الأمر بحمل السلاح في صلاة الخوف، فمحمول عند طائفة من العلماء على الوجوب لظاهر الآية، وهو أحد قولي الشافعي ويدل عليه قوله: (وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ) أي: بحيث تكونون على أهبة إذا احتجتم إليها لبستموها بلا كلفة: (إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا)
Korku namazında silah taşıma emrine gelince; bir grup âlime göre ayetin zahiri sebebiyle bu vücûb (farziyet) olarak kabul edilmiştir; bu, Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Buna şu ayet delalet etmektedir: (وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ) yani: İhtiyaç duyduğunuzda zorluk çekmeden kuşanabileceğiniz şekilde hazır bulundurun; (إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا) “Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.”
{فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا (١٠٣) وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لا يَرْجُونَ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٠٤)}
{فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا (١٠٣) وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لا يَرْجُونَ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٠٤)} “Namazı kıldığınız zaman; ayaktayken, otururken ve yan yatarken Allah'ı anın. Güvene kavuştuğunuzda ise namazı tam kılın. Çünkü namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır. (103) O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar. Üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (104)”
يأمر الله تعالى بكثرة الذكر عقيب صلاة الخوف، وإن كان مشروعا مرغبا فيه أيضا بعد غيرها، ولكن هاهنا آكد لما وقع فيها من التخفيف في أركانها، ومن الرخصة في الذهاب فيها والإياب وغير ذلك، مما ليس يوجد في غيرها، كما قال تعالى في الأشهر الحرم: {فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} [التوبة: ٣٦]، وإن كان هذا منهيا عنه في غيرها، ولكن فيها آكد لشدة حرمتها وعظمها؛ ولهذا قال تعالى: (فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ) أي في سائر أحوالكم.
Allah Teâlâ korku namazının hemen ardından çokça zikredilmesini emretmektedir; gerçi diğer namazlardan sonra da zikir meşru ve teşvik edilmiş bir durumdur, fakat rükünlerindeki hafifletme, gidip gelmelerdeki ruhsat ve diğer namazlarda bulunmayan başka hususlar sebebiyle burada [zikir emri] daha pekiştirilmiştir (müekkeddir). Nitekim Allah Teâlâ haram aylar hakkında şöyle buyurmuştur: {فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} [Tevbe: 36] “O aylarda kendinize zulmetmeyin.” Bu durum diğer aylarda da yasaklanmış olmakla birlikte, bu ayların hürmetinin ve büyüklüğünün şiddetinden dolayı burada daha pekiştirilmiştir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ) yani: Bütün hâllerinizde.
ثم قال: (فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ) أي: فإذا أمنتم وذهب الخوف، وحصلت الطمأنينة (فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ) أي: فأتموها وأقيموها كما أمرتم بحدودها، وخشوعها، وسجودها وركوعها، وجميع شئونها.
Sonra şöyle buyurdu: (فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ) yani: Güvene kavuştuğunuzda, korku gidip huzur ve sükûnet hâsıl olduğunda (فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ) yani: Onu sınırları, huşûu, secdesi, rükûu ve bütün gerekleriyle emrolunduğunuz şekilde tastamam kılın ve ikame edin.
وقوله: (إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا) قال ابن عباس: أي مفروضا. وكذا روي عن مجاهد، وسالم بن عبد الله، وعلي بن الحسين، ومحمد بن علي، والحسن، ومقاتل، والسدي، وعطية العوفي.
Ayetin: (إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا) kısmıyla ilgili olarak İbn Abbâs: "Yani farz kılınmıştır" demiştir. Mücâhid, Sâlim b. Abdillâh, Ali b. el-Hüseyin, Muhammed b. Ali, el-Hasan, Mukātil, es-Süddî ve Atıyye el-Avfî'den de böyle rivayet edilmiştir.
وقال عبد الرزاق، عن معمر، عن قتادة: (إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا) قال ابن مسعود: إن للصلاة وقتا كوقت الحج.
Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Katâde'den: (إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا) ayeti hakkında İbn Mes'ûd'un şöyle dediğini nakletmiştir: "Haccın vakti olduğu gibi namazın da bir vakti vardır."
وقال زيد بن أسلم: (إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا) قال: منجما، كلما مضى نجم، جاءتهم يعني: كلما مضى وقت جاء وقت.
Zeyd b. Eslem de: (إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا) ayeti hakkında şöyle demiştir: "Dilim dilim [vakitlere ayrılmıştır]; ne zaman bir vakit geçse [öbürü] onlara gelir; yani ne zaman bir vakit geçse yeni bir vakit gelir."
وقوله: (وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ) أي: لا تضعفوا في طلب عدوكم، بل جدوا فيهم وقاتلوهم، واقعدوا لهم كل مرصد: (إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ) أي: كما يصيبكم الجراح والقتل، كذلك يحصل لهم، كما قال {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} [آل عمران: ١٤٠].
Ayetin: (وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ) kısmı: Yani düşmanınızı takip edip aramakta gevşeklik göstermeyin; aksine onların üzerine kararlılıkla gidin, onlarla savaşın ve her gözetleme yerinde onları bekleyin demektir. (إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ) Yani: Size nasıl yaralanma ve ölüm isabet ediyorsa, tıpkı bunun gibi onlara da isabet etmektedir; nitekim şöyle buyurmuştur : {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} [Âl-i İmrân: 140] “Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur.”
ثم قال: (وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لا يَرْجُونَ) أي: أنتم وإياهم سواء فيما يصيبكم وإياهم من
Sonra şöyle buyurdu: (وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لا يَرْجُونَ) “Üstelik siz Allah'tan, onların ummadıkları şeyleri umuyorsunuz.” Yani: Siz ve onlar, size ve onlara isabet eden
الجراح والآلام، ولكن أنتم ترجون من الله المثوبة والنصر والتأييد، وهم لا يرجون شيئا من ذلك، فأنتم أولى بالجهاد منهم، وأشد رغبة في إقامة كلمة الله وإعلائها.
yaralar ve acılar konusunda eşitsiniz; fakat siz Allah'tan sevap, zafer ve yardım umuyorsunuz, onlar ise bunlardan hiçbir şey ummuyorlar. Dolayısıyla siz cihat etmeye onlardan daha layıksınız ve Allah'ın kelimesini yüceltip ikame etmeye daha çok isteklisiniz.
(وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا) أي: هو أعلم وأحكم فيما يقدره ويقضيه، وينفذه ويمضيه، من أحكامه الكونية والشرعية، وهو المحمود على كل حال.
(وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا) Yani: Kevnî ve şer'î hükümlerinden takdir edip hükmettiği, uygulayıp yürüttüğü her şeyde O en iyi bilen ve en hikmetli olandır; O her hâlükârda övgüye layık olandır.
{إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥)}
{إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥)} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hüküm veresin. Sakın hainlerin savunucusu olma! (105)”
يقول تعالى مخاطبا لرسوله محمد ﷺ: (إِنّا أَنزلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ) أي: هو حق من الله، وهو يتضمن الحق في خبره وطلبه.
Allah Teâlâ Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben şöyle buyurmaktadır: (إِنّا أَنزلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ) Yani: O, Allah katından bir haktır ve haberlerinde de taleplerinde de hakkı içermektedir.
وقوله: (لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ) احتج به من ذهب من علماء الأصول إلى أنه كان، ﵇، له أن يحكم بالاجتهاد بهذه الآية، وبما ثبت في الصحيحين من رواية هشام بن عُرْوَة، عن أبيه، عن زينب بنت أم سلمة، عن أم سلمة؛ أن رسول الله ﷺ سمع حَلَبَةَ خصم بباب حجرته، فخرج إليهم فقال: "ألا إنما أنا بشر، وإنما أقضي بنحو مما أسمع، ولعل أحدكم أن يكون ألحن بحجته من بعض، فأقضي له، فمن قضيت له بحق مسلم فإنما هي قطعة من نار فليحملها أو ليذرها" .
Ayetin: (لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ) kısmını, usûl âlimlerinden onun -aleyhisselâm- bu ayete dayanarak içtihatla hüküm verebileceği görüşüne varanlar delil getirmişlerdir; ayrıca Sahîhayn'da Hişâm b. Urve tarikinden, babasından, Ümmü Seleme'nin kızı Zeyneb'den, o da Ümmü Seleme'den sabit olan şu rivayetle de delil getirmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem odasının kapısında davacıların gürültüsünü işitti. Onların yanına çıkıp şöyle buyurdu: "Haberiniz olsun ki ben ancak bir beşerim. Bana gelen davalarda sadece işittiğime göre hüküm veririm. Olabilir ki biriniz delilini diğerinden daha güzel ifade eder de ben de onun lehine hüküm veririm. Her kime bir Müslümanın hakkını [haksız yere] hükmedersem, bu ancak ateşten bir parçadır; artık dilerse onu yüklensin dilerse bıraksın."
وقال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع، حدثنا أسامة بن زيد، عن عبد الله بن رافع، عن أم سلمة قالت: جاء رجلان من الأنصار يختصمان إلى رسول الله ﷺ في مواريث بينهما قد دَرَسَتْ، ليس عندهما بينة، فقال رسول الله ﷺ: "إنكم تختصمون إلي، وإنما أنا بشر، ولعل بعضكم ألْحَن بحُجَّتِه من بعض، وإنما أقضي بينكم على نحو مما أسمع، فمن قضيت له من حق أخيه شيئا فلا يأخذه، فإنما أقطع له قطعة من النار، يأتي بها إسطامًا في عنقه يوم القيامة". فبكى الرجلان وقال كل منهما: حقي لأخي فقال رسول الله ﷺ: "أما إذا قلتما فاذهبا فاقتسما، ثم توخيا الحق، ثم استهما، ثم ليُحْللْ كل واحد منكما صاحبه".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Vekî' anlattı, bize Üsâme b. Zeyd, Abdullâh b. Râfi'den, o da Ümmü Seleme'den nakletti; o şöyle dedi: Ensardan iki adam, aralarında eskiden kalma ve hakkında delilleri bulunmayan bir miras meselesinde davalaşmak üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Siz bana davalaşmak için geliyorsunuz, oysa ben sadece bir beşerim. Olabilir ki biriniz delilini diğerinden daha güzel ifade eder. Ben de aranızda ancak işittiğime göre hüküm veririm. Her kime kardeşinin hakkından bir şey hükmedersem sakın onu almasın; zira ben ona ancak kıyamet gününde boynuna takılacak ateşten bir parça kesip vermiş olurum." Bunun üzerine iki adam ağladı ve her biri: "Hakkım kardeşimindir" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Madem böyle söylediniz, gidin ve [malı] paylaştırın, sonra hakkı araştırın, sonra kura çekin ve her biriniz arkadaşına hakkını helal etsin" buyurdu.
وقد رواه أبو داود من حديث أسامة بن زيد، به. وزاد: "إني إنما أقضي بينكما برأي فيما لم
Bunu Ebû Dâvûd da Üsâme b. Zeyd hadisinden aynı isnadla rivayet etmiş ve şu ziyadede bulunmuştur: «Şüphesiz ben ikinizin arasında, hakkında bana
ينزل عليّ فيه" .
veririm."
وقد روى ابن مَرْدُويه، من طريق العوفي، عن ابن عباس قال: إن نفرا من الأنصار غزوا مع رسول الله ﷺ في بعض غزواته، فسرقت درع لأحدهم، فأظن بها رجل من الأنصار، فأتى صاحب الدرع رسول الله ﷺ فقال: إن طُعْمةَ بن أُبَيْرق سرق درعي، فلما رأى السارق ذلك عمد إليها فألقاها في بيت رجل بريء، وقال لنفر من عشيرته: إني غَيَّبْتُ الدرع وألقيتها في بيت فلان، وستوجد عنده. فانطلقوا إلى نبي الله ﷺ ليلا فقالوا: يا نبي الله، إن صاحبنا بريء. وإن صاحب الدرع فلان، وقد أحطنا بذلك علما، فاعذُرْ صاحبنا على رءوس الناس وجادل عنه. فإنه إلا يعصمه الله بك يهلك، فقام رسول الله ﷺ فبرأه وعذرَه على رءوس الناس، فأنزل الله: (إِنَّا أَنزلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا) [يقول: احكم بما أنزل الله إليك في الكتاب]
İbn Merdûye, el-Avfî tarikinden, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir: Ensardan bir grup, gazvelerinden birinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte savaşa katılmıştı. İçlerinden birinin zırhı çalındı ve Ensar'dan bir adamdan şüphelenildi. Zırhın sahibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Tu'me b. Übeyrık zırhımı çaldı" dedi. Hırsız bu durumu görünce hemen zırhı suçsuz bir adamın evine attı ve kabilesinden birkaç kişiye: "Ben zırhı gizledim ve falanın evine attım, onun yanında bulunacaktır" dedi. Geceleyin Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip: "Ey Allah'ın Peygamberi! Bizim adamımız suçsuzdur. Zırhın [hırsızı] falandır; biz bu konuyu iyice öğrendik. İnsanların önünde adamımızı temize çıkar ve onu savun. Zira eğer Allah onu senin vasıtanla korumazsa helak olur" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp insanların önünde onu akladı ve mazur gördü. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: (إِنَّا أَنزلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا) [Yani: Kitap'ta Allah'ın sana indirdiği ile hükmet]
{وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦) وَلا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا (١٠٨) هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلا (١٠٩)}
{وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦) وَلا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا (١٠٨) هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلا (١٠٩)} “Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (106) Kendilerine hainlik edenleri savunma. Çünkü Allah, hainlikte ileri gitmiş günahkârları sevmez. (107) İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler. Oysa O'nun razı olmayacağı sözü geceleyin kurarlarken O onların yanındaydı. Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatandır. (108) İşte siz öyle kimselersiniz ki dünya hayatında onları savundunuz. Peki, kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak yahut kim onlara vekil olacaktır? (109)”
(وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا * وَلا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ [إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا]) ثم قال للذين أتوا رسول الله ﷺ مُسْتَخْفين بالكذب: (يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ [وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا * هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلا]) يعني: الذين أتوا رسول الله ﷺ مستخفين يجادلون عن الخائنين ثم قال: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ [ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا]} يعني: الذين أتوا رسول الله ﷺ مستخفين بالكذب، ثم قال: {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} يعني: السارق والذين جادلوا عن السارق. وهذا سياق غريب وكذا ذكر مجاهد، وعكرمة، وقتادة، والسدى، وابن زيد وغيرهم في هذه الآية أنها أنزلت في سارق بني أبيرق على اختلاف سياقاتهم، وهي متقاربة.
(وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا * وَلا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ [إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا]) Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yalanla gizlenerek gelenler hakkında şöyle buyurdu: (يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ [وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا * هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلا]) Yani: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gizlenerek gelip hainleri savunanlar. Sonra şöyle buyurdu: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ [ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا]} “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.” Yani: Yalanla gizlenerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelenler. Sonra şöyle buyurdu: {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “Kim bir hata yahut günah işler de sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, şüphesiz büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur.” Yani: Hırsız ve hırsızı savunan kimseler. Bu garip bir rivayet akışıdır . Mücâhid, İkrime, Katâde, es-Süddî, İbn Zeyd ve başkaları da bu ayet hakkında, aralarındaki rivayet akışı farklılıklarına rağmen bunların birbirine yakın olduğunu ve Benî Übeyrık'ın hırsızı hakkında indirildiğini zikretmişlerdir.
وقد روى هذه القصة محمد بن إسحاق مطولة، فقال أبو عيسى الترمذي عند تفسير هذه الآية من جامعه، وابن جرير في تفسيره:
Bu kıssayı Muhammed b. İshâk uzunca rivayet etmiştir. Nitekim Ebû Îsâ et-Tirmizî Câmi'inde bu ayetin tefsirinde, İbn Cerîr de tefsirinde şöyle demiştir:
حدثنا الحسن بن أحمد بن أبي شعيب أبو مسلم الحرَّاني، حدثنا محمد بن سلمة الحرَّاني، حدثنا محمد بن إسحاق، عن عاصم بن عُمَر بن قتادة، عن أبيه، عن جده قَتَادة بن النعمان، ﵁، قال: كان أهل بيت منا يقال لهم بنو أُبَيْرق: بِشْر وبشير ومُبَشّر، وكان بُشَير رجلا منافقًا، يقول الشعر يهجو به أصحاب النبي ﷺ، ثم ينحله بعض العرب، ثم يقول: قال فلان كذا وكذا، وقال فلان كذا وكذا، فإذا سمع أصحاب رسول الله ﷺ ذلك الشعر قالوا: والله ما يقول هذا الشعر إلا هذا الخبيث؟ -أو كما قال الرجل -وقالوا ابن الأبيرق قالها. قالوا: وكانوا أهل بيت
Bize el-Hasen b. Ahmed b. Ebî Şuayb Ebû Müslim el-Harrânî rivayet etti, bize Muhammed b. Seleme el-Harrânî rivayet etti, bize Muhammed b. İshâk, Âsım b. Ömer b. Katâde'den, o babasından, o da dedesi Katâde b. en-Nu‘mân'dan radıyallâhu anh rivayet etti; o şöyle dedi: Bizden kendilerine Benî Übeyrık denilen bir hane halkı vardı: Bişr, Büşeyr ve Mübeşşir. Büşeyr münafık bir adamdı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını hicveden şiirler söyler, sonra da onu Araplardan birine nispet ederdi. Ardından: "Filanca şöyle şöyle dedi, filanca böyle böyle dedi" derdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı o şiiri işittiklerinde: "Vallahi bu şiiri şu habis kimseden başkası söylememiştir!" -veya adamın söylediği gibi- derler ve "Bunu İbnü'l-Übeyrık söyledi" derlerdi. [Devamla] şöyle dediler: Onlar öyle bir hane halkı idiler ki...
حاجة وفاقة في الجاهلية والإسلام، وكان الناس إنما طعامهم بالمدينة التمر والشعير، وكان الرجل إذا كان له يسار فقدمت ضافطة من الشام من الدَّرْمَك ابتاع الرجل منها فخص بها نفسه، وأما العيال فإنما طعامهم التمر والشعير، فقدمت ضَافطة من الشام، فابتاع عمي رفاعة بن زيد حملا من الدرمك فحطه في مَشْربة له، وفي المشربة سلاح: درع وسيف، فَعُدى عليه من تحت البيت، فَنقّبت المشربة وأخذ الطعام والسلاح. فلما أصبح أتاني عمي رفاعة فقال: يا ابن أخي، إنه قد عدى علينا في ليلتنا هذه. فنقبت مشربتنا وذهب بطعامنا وسلاحنا. قال: فتجسسنا في الدار وسألنا، فقيل لنا: قد رأينا بني أُبَيْرق استوقدوا في هذه الليلة، ولا نرى فيما نرى إلا على بعض طعامكم.
Cahiliye'de ve İslam'da ihtiyaç ve yoksulluk içinde olan bir aileydi. Medine'de insanların yiyeceği sadece hurma ve arpadan ibaretti. Bir kimsenin hâli vakti yerinde olduğunda, Şam'dan beyaz undan (dermek) oluşan bir ticaret kervanı geldiğinde adam ondan satın alır ve bunu kendine ayırırdı; çoluk çocuğun yiyeceği ise sadece hurma ve arpa olurdu. Şam'dan bir ticaret kervanı geldi, amcam Rifâa b. Zeyd bir yük beyaz un satın alıp onu kendisine ait bir çatı odasına koydu; odada silah, yani bir zırh ve bir kılıç da vardı. Evin altından tünel kazılarak odaya girildi, çatı odası delindi ve yiyecek ile silah çalındı. Sabah olunca amcam Rifâa bana gelip: "Ey kardeşimin oğlu! Bu gece bize saldırıldı; çatı odamız delindi, yiyeceğimiz ve silahımız götürüldü" dedi. [Katâde] dedi ki: Mahallede araştırma yaptık ve soruşturduk. Bize: "Bu gece Benî Übeyrık'ın ateş yaktığını gördük; gördüğümüz kadarıyla bu ancak sizin yiyeceğinizin bir kısmı üzerinde olabilir" denildi.
قال: وكان بنو أبيرق قالوا -ونحن نسأل في الدار -: والله ما نرى صاحبكم إلا لَبِيد بن سهل رجلا منا له صلاح وإسلام. فلما سمع لبيد اخترط سيفه وقال: أنا أسرق؟ والله ليخالطنكم هذا السيف، أو لتبينن هذه السرقة. قالوا: إليك عنا أيها الرجل، فما أنت بصاحبها. فسألنا في الدار حتى لم نشك أنهم أصحابها.
Dedi ki: Biz mahallede soruşturma yaparken Benî Übeyrık: "Vallahi biz bu işi yapanın aramızdan iyi ve Müslüman bir adam olan Lebîd b. Sehl'den başkası olduğunu sanmıyoruz" demişlerdi. Lebîd bunu işitince kılıcını kınından çekti ve: "Ben mi hırsızlık yapacakmışım? Vallahi ya bu kılıç size bulaşır ya da bu hırsızlığı açıklarsınız!" dedi. Onlar da: "Çekil bizden ey adam, bu işi yapan sen değilsin" dediler. Mahallede soruşturmaya devam ettik, nihayet bu işi yapanların onlar olduğundan hiç şüphemiz kalmadı.
فقال لي عمي: يا ابن أخي، لو أتيتَ رسول الله ﷺ فذكرت ذلك له. قال قتادة: فأتيت رسول الله ﷺ فقلت: إن أهل بيت منا أهل جفاء عمدوا إلى عمي رفاعة بن زيد، فنَقَبوا مشربة له، وأخذوا سلاحه وطعامه. فَلْيردوا علينا سلاحنا، فأما الطعام فلا حاجة لنا فيه. فقال النبي ﷺ "سآمُرُ في ذلك".
Bunun üzerine amcam bana: "Ey kardeşimin oğlu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip durumu ona anlatsan" dedi. Katâde dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e varıp: "Bizden kaba saba bir aile, amcam Rifâa b. Zeyd'in evine kastetti, çatı odasını delip silahını ve yiyeceğini aldılar. Silahımızı bize geri versinler; yiyeceğe ise bizim ihtiyacımız yoktur" dedim. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu hususta gereken emri vereceğim" buyurdu.
فلما سمع بنو أُبَيْرق أتوا رجلا منهم يقال له: أُسَير بن عمْرو فكلموه في ذلك، فاجتمع في ذلك أناس من أهل الدار فقالوا: يا رسول الله، إن قتادة بن النعمان وعمه عمدا إلى أهل بيت منا أهل إسلام وصلاح، يرمونهم بالسرقة من غير بينة ولا ثبت. قال قتادة: فأتيت النبي ﷺ فكلمته، فقال: "عمدت إلى أهل بيت ذُكر منهم إسلام وصلاح، ترميهم بالسرقة على غير ثَبَت ولا بينة؟ ؟
Benî Übeyrık bunu işitince içlerinden Üseyr b. Amr denilen bir adama gidip onunla bu konuyu konuştular. Bunun üzerine mahalle halkından bazı kimseler toplanıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Katâde b. en-Nu'mân ve amcası, bizden Müslüman ve salih bir ev halkına yönelip hiçbir delil ve kesin bilgi olmaksızın onları hırsızlıkla suçluyorlar" dediler. Katâde dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip onunla konuştum. Bana: "İslam ve salahları zikredilen bir ev halkına yönelip hiçbir kesin bilgi ve delil olmaksızın onları hırsızlıkla mı suçluyorsun?" buyurdu.
قال: فرجعت ولَوَدِدت أني خرجت من بعض مالي، ولم أكلم رسول الله ﷺ في ذلك، فأتاني عمي رفاعة فقال: يا ابن أخي، ما صنعت؟ فأخبرته بما قال لي رسول الله ﷺ، فقال: الله المستعان. فلم نلبث أن نزل القرآن: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} بني أبيرق (وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ) مما قلت لقتادة (إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا * وَلا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ [إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا * يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ]) إلى قوله: (رَحِيمًا) أي: لو استغفروا الله لغفر لهم {وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ} إلى قوله: {إِثْمًا مُبِينًا} قولهم للبيد: {وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ} إلى قوله: {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا}
Dedi ki: Döndüm ve keşke malımın bir kısmını kaybetseydim de bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile hiç konuşmasaydım diye arzu ettim. Amcam Rifâa yanıma gelip: "Ey kardeşimin oğlu, ne yaptın?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bana söylediklerini ona haber verdim; o da: "Allah'tan yardım istenir" dedi. Çok geçmeden Kur'an indi: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hüküm veresin. Sakın hainlerin savunucusu olma!” [yani] Benî Übeyrık'ı savunma; (وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ) Katâde'ye söylediğin şeyden dolayı; (إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا * وَلا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ [إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا * يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ]) ayetinden (رَحِيمًا) lafzına kadar olan kısım; yani: Eğer Allah'tan bağışlanma dileselerdi Allah onları bağışlardı; {وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ} ayetinden {إِثْمًا مُبِينًا} ayetine kadar olan kısım; onların Lebîd'e söyledikleri sözdür; {وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ} ayetinden {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} ayetine kadar olan kısım indirildi.
فلما نزل القرآن أتى رسول الله ﷺ بالسلاح فردَّه إلى رفاعة.
Kur'an inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e silah getirildi, o da onu Rifâa'ya geri verdi.
فقال قتادة: لما أتيت عمي بالسلاح وكان شيخًا، قد عشا أو عسا -الشك من أبي عيسى -في الجاهلية وكنت أرى إسلامه مدخولا فلما أتيته بالسلاح قال: يا ابن أخي، هو في سبيل الله. فعرفت أن إسلامه كان صحيحًا، فلما نزل القرآن لحق بُشَيرٌ بالمشركين، فنزل على سُلافةَ بنت سعد بن سُمَية، فأنزل الله تعالى: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا * إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا} فلما نزل على سلافة رماها حسان بن ثابت بأبيات من شعره، فأخذت رَحْلَهُ فوضعته على رأسها، ثم خرجت به فَرَمَتْ به في الأبطح، ثم قالت: أهديتَ لي شِعْر حسان؟ ما كنتَ تأتيني بخير.
Katâde dedi ki: Silahı amcama getirdiğimde -ki o yaşlı bir adamdı, Cahiliye devrinde gözleri zayıflamış veya yaşlanmıştı (şüphe Ebû Îsâ'dandır)- ben onun İslam'ında bir eksiklik/kusur olduğunu sanıyordum. Silahı ona getirdiğimde: "Ey kardeşimin oğlu, o Allah yolundadır" dedi. Böylece onun İslam'ının sahih olduğunu anladım. Kur'an indiğinde Büşeyr müşriklere katıldı ve Sülâfe bint Sa'd b. Sümeyye'nin yanına indi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayetleri indirdi: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا * إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا} “Kendisi için doğru yol belli olduktan sonra Resûl'e karşı çıkan ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseyi yöneldiği yönde bırakırız ve onu cehenneme sokarız. Orası ne kötü bir varış yeridir! Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz. Bunun dışındaki [günahları] ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüş olur.” Sülâfe'nin yanına indiğinde Hassân b. Sâbit şiirinden birkaç beyitle onu yerdi. Bunun üzerine kadın onun eşyasını alıp başına koydu, sonra onunla dışarı çıkıp el-Ebtah mevkiine fırlattı; sonra da: "Bana Hassân'ın şiirini mi hediye ettin? Sen bana hiçbir hayır getirmedin!" dedi.
لفظ الترمذي، ثم قال الترمذي: هذا حديث غريب لا نعلم أحدا أسنده غير محمد بن سلمة الحراني: وروى يونس بن بُكَير وغير واحد، عن محمد بن إسحاق، عن عاصم بن عُمَر بن قتادة مرسلا لم يذكروا فيه عن أبيه عن جده.
Bu Tirmizî'nin lafzıdır. Sonra Tirmizî şöyle demiştir: Bu garip bir hadistir; Muhammed b. Seleme el-Harrânî'den başka bunu müsned olarak rivayet eden birini bilmiyoruz. Yûnus b. Bükeyr ve pek çok kimse bunu Muhammed b. İshâk'tan, o Âsım b. Ömer b. Katâde'den mürsel olarak rivayet etmişler ve senedinde "babasından, o da dedesinden" kısmını zikretmemişlerdir.
ورواه ابن حاتم عن هاشم بن القاسم الحراني، عن محمد بن سلمة، به ببعضه.
İbn [Ebî] Hâtim de bunu Hâşim b. el-Kāsım el-Harrânî'den, o Muhammed b. Seleme'den bir kısmı ile rivayet etmiştir.
ورواه ابن المنذر في تفسيره: حدثنا محمد بن إسماعيل -يعني الصائغ -حدثنا الحسن بن أحمد ابن أبي شعيب الحراني، حدثنا محمد بن سلمة -فذكره بطوله.
İbnü'l-Münzir de tefsirinde şöyle rivayet etmiştir: Bize Muhammed b. İsmâîl -yani es-Sâiğ- anlattı, bize el-Hasen b. Ahmed b. Ebî Şuayb el-Harrânî anlattı, bize Muhammed b. Seleme anlattı; diyerek hadisi uzunca zikretmiştir.
ورواه أبو الشيخ الأصبهاني في تفسيره عن محمد بن العباس بن أيوب والحسن بن يعقوب، كلاهما عن الحسن بن أحمد بن أبي شعيب الحراني، عن محمد بن سلمة، به. ثم قال في آخره: قال محمد بن سلمة: سمع مني هذا الحديث يحيى بن معين، وأحمد بن حنبل، وإسحاق بن إسرائيل .
Ebû'ş-Şeyh el-İsbehânî de tefsirinde Muhammed b. el-Abbâs b. Eyyûb ve el-Hasen b. Ya'kūb'dan, her ikisi el-Hasen b. Ahmed b. Ebî Şuayb el-Harrânî'den, o Muhammed b. Seleme'den bu şekilde rivayet etmiştir. Sonra hadisin sonunda şöyle demiştir: Muhammed b. Seleme: "Bu hadisi benden Yahyâ b. Maîn, Ahmed b. Hanbel ve İshâk b. İsrâîl dinledi" dedi .
وقد روى الحاكم أبو عبد الله النيسابوري هذا الحديث في كتابه "المستدرك" عن أبي العباس الأصم، عن أحمد بن عبد الجبار العُطاردي، عن يونس بن بُكَير، عن محمد بن إسحاق -بمعناه أتم منه، وفيه الشعر، ثم قال: وهذا حديث صحيح على شرط مسلم، ولم يخرجاه .
Hâkim Ebû Abdillâh en-Nîsâbûrî bu hadisi el-Müstedrek adlı kitabında Ebu'l-Abbâs el-Esamm'dan, o Ahmed b. Abdilcebbâr el-Utâridî'den, o Yûnus b. Bükeyr'den, o Muhammed b. İshâk'tan -aynı anlamda ve daha tam olarak- içinde şiir de bulunacak şekilde rivayet etmiş; sonra da: "Bu hadis Müslim'in şartına göre sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] onu tahric etmemişlerdir" demiştir.
وقوله: (يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ [وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ]) الآية، هذا إنكار على المنافقين في كونهم يستخفون بقبائحهم من الناس لئلا ينكروا عليهم، ويجاهرون الله بها لأنه مطلع على سرائرهم وعالم بما في ضمائرهم؛ ولهذا قال: (وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا) تهديد لهم ووعيد.
Ayetin: (يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ [وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ]) kısmı: Bu, münafıkların kötülüklerini insanların kendilerini kınamaması için onlardan gizleyip, içlerindekini ve gizlediklerini bildiği hâlde Allah'a karşı bunu açıktan yapmalarını bir kınamadır. İşte bu sebeple: (وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا) “Oysa O'nun razı olmayacağı sözü geceleyin kurarlarken O onların yanındaydı. Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatandır” buyurarak onları tehdit etmiş ve uyarmıştır.
ثم قال: (هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا [فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلا]) أي: هَبْ أن هؤلاء انتصروا في الدنيا بما أبدوه أو أبدى لهم عند الحكام الذين
Sonra şöyle buyurdu: { هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلا } “İşte siz öyle kimselersiniz ki dünya hayatında onları savundunuz; peki kıyamet gününde Allah'a karşı onları kim savunacak veya onlara kim vekil olacaktır?” Yani: Farz ediniz ki bunlar, ortaya koydukları yahut kendileri lehine ortaya konan [deliller] ile şu hâkimlerin nezdinde dünyada zafer elde etmiş olsunlar ki onlar,
يحكمون بالظاهر -وهم مُتَعَبدون بذلك -فماذا يكون صنيعهم يوم القيامة بين يدي الله، ﷿، الذي يعلم السر وأخفى؟ ومن ذا الذي يتوكل لهم يومئذ في ترويج دعواهم؟ أي: لا أحد يكون يومئذ لهم وكيلا ولهذا قال: (أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلا)
bununla amel etmekle mükelleftirler - hâkimler nezdinde ortaya koydukları veya kendileri adına ortaya konan delillerle dünyada zafer elde ettiler; peki gizliyi ve gizlinin de gizlisini bilen Allah Azze ve Celle'nin huzurunda kıyamet gününde hâlleri ne olacak? O gün onların iddialarını savunmak için kim vekillik yapabilir? Yani: O gün hiç kimse onlar adına vekil olamayacaktır. İşte bu sebeple: (أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلا) “...yahut kim onlara vekil olacaktır?” buyurmuştur.
{وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا (١١٠) وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (١١٢) وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا (١١٣)}
{وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا (١١٠) وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (١١٢) وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا (١١٣)} “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur. (110) Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (111) Kim bir hata yahut günah işler de sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, şüphesiz büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur. (112) Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya yeltenmişti. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir zarar veremezler. Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiş ve sana bilmediklerini öğretmiştir. Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür. (113)”
يخبر، تعالى، عن كرمه وجوده: أن كل من تاب إليه تاب عليه من أيّ ذنب كان.
Allah Teâlâ cömertliğini ve lütfunu haber vermektedir: Hangi günahtan olursa olsun, kendisine tövbe eden herkesin tövbesini kabul eder.
فقال تعالى: (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا)
Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا) “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.”
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس، أنه قال في هذه الآية: أخبر الله عباده بحلمه وعفوه وكرمه وَسَعة رحمته، ومغفرته، فمن أذنب ذنبا صغيرا كان أو كبيرًا (ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا) ولو كانت ذنوبه أعظم من السموات والأرض والجبال. رواه ابن جرير.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah, kullarına hilmini, affını, keremini, rahmetinin ve mağfiretinin genişliğini haber vermiştir. Günahları göklerden, yerden ve dağlardan daha büyük bile olsa, kim küçük veya büyük bir günah işler de (ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا) 'sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.'" Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال ابن جرير أيضًا: حدثنا محمد بن مُثَنَّى، حدثنا محمد بن أبي عدي، عن شعبة، عن عاصم، عن أبي وائل قال: قال عبد الله: كان بنو إسرائيل إذا أصاب أحدُهم ذنبًا أصبح قد كُتب كفارة ذلك الذنب على بابه، وإذا أصاب البول شيئًا منه قرضه بالمقراض فقال رجل: لقد آتى الله بني إسرائيل خيرا -فقال عبد الله: ما آتاكم الله خيرا مما آتاهم، جعل الماء لكم طهورًا، وقال: {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ} [آل عمران: ١٣٥] وقال (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا)
İbn Cerîr ayrıca şöyle demiştir: Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Muhammed b. Ebî Adiy, Şu'be'den, o Âsım'dan, o da Ebû Vâil'den anlattı; dedi ki: Abdullah [b. Mes'ûd] şöyle dedi: "İsrailoğullarından biri bir günah işlediğinde, sabahleyin o günahın kefareti kapısına yazılmış olurdu. Birinin üzerine idrar isabet ettiğinde ise onu makasla keserdi ." Bunun üzerine bir adam: "Allah İsrailoğullarına ne büyük hayır vermiş!" dedi. Abdullah da şöyle karşılık verdi: "Allah'ın size verdiği, onlara verdiğinden daha hayırlıdır; O, suyu sizin için temizleyici kıldı ve şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ} “Onlar çirkin bir hayasızlık işledikleri veya nefislerine zulmettikleri zaman Allah'ı anıp günahları için hemen bağışlanma dilerler...” [Âl-i İmrân: 135] ve (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا) 'Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.' buyurdu."
وقال أيضًا: حدثني يعقوب، حدثنا هُشَيْم، حدثنا ابن عَوْن، عن حبيب بن أبي ثابت قال: جاءت امرأة إلى عبد الله بن مُغَفَّل فسألته عن امرأة فَجَرت فحبلت، فلما ولدت قتلت ولدها؟ قال عبد الله بن مغفل: ما لها؟ لها النار! فانصرفت وهي تبكي، فدعاها ثم قال: ما أرى أمرك إلا أحد أمرين: (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا) قال: فمسحت عينها، ثم مضت .
Yine [İbn Cerîr] şöyle demiştir: Bana Ya'kūb anlattı, bize Huşeym anlattı, bize İbn Avn, Habîb b. Ebî Sâbit'ten anlattı; dedi ki: Abdullah b. Mugaffel'e bir kadın gelip zina edip hamile kalan, doğum yapınca da çocuğunu öldüren bir kadın hakkında sordu. Abdullah b. Mugaffel: "Ona ne oluyor ki? Onun yeri ateştir!" dedi. Bunun üzerine kadın ağlayarak geri döndü. [İbn Mugaffel] onu geri çağırdı ve sonra şöyle dedi: "Senin durumunun şu iki şeyden biri olduğunu düşünüyorum: (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا) 'Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.'" [Ravi] dedi ki: Kadın gözyaşlarını sildi ve sonra gitti .
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرحمن بن مهدي، حدثنا شعبة، عن عثمان بن المغيرة قال: سمعت علي بن ربيعة من بني أسد، يحدث عن أسماء -أو ابن أسماء من بني فزارة -قال: قال
İmâm Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdurrahmân b. Mehdî anlattı, bize Şu'be, Osmân b. el-Mugîre'den anlattı; dedi ki: Esedoğulları'ndan Ali b. Rebîa'yı, Fezâreoğulları'ndan Esmâ -veya İbn Esmâ-'dan rivayet ederken işittim; dedi ki: Şöyle dedi:
علي، ﵁: كنت إذا سمعت من رسول الله شيئًا نفعني الله بما شاء أن ينفعني منه. وحدثني أبو بكر -وصدق أبو بكر -قال: قال رسول الله ﷺ: "ما من مسلم يذنب ذنبًا ثم يتوضأ فيصلي ركعتين، ثم يستغفر الله لذلك الذنب إلا غفر له". وقرأ هاتين الآيتين: (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ [ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا]) {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} الآية .
Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Ben Resûlullah'tan bir şey duyduğumda, Allah dilediği ölçüde beni ondan faydalandırırdı. Ebû Bekir -ki Ebû Bekir doğru söylemiştir- bana şöyle anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Bir günah işleyip ardından abdest alan, iki rekat namaz kılan, sonra da o günahı için Allah'tan bağışlanma dileyen hiçbir Müslüman yoktur ki bağışlanmış olmasın.' Sonra şu iki ayeti okudu: (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ [ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا]) '[Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.]' ve {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “Onlar çirkin bir hayasızlık işledikleri veya nefislerine zulmettikleri zaman...” ayeti."
وقد تكلمنا على هذا الحديث، وعزيناه إلى من رواه من أصحاب السنن، وذكرنا ما في سنده من مقال في مسند أبي بكر الصديق، ﵁. وقد تقدم بعض ذلك في سورة آل عمران أيضًا.
Biz bu hadis hakkında konuştuk, onu rivayet eden Sünen sahiplerine nispet ettik ve Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın müsnedinde senedinde bulunan eleştirileri belirttik. Bunun bir kısmı Âl-i İmrân sûresinde de geçmişti.
وقد رواه ابن مَرْدُويه في تفسيره من وجه آخر عن علي فقال: حدثنا أحمد بن محمد بن زياد، حدثنا إبراهيم بن إسحاق الحربي، حدثنا داود بن مِهْران الدباغ، حدثنا عمر بن يزيد، عن أبي إسحاق، عن عبد خير، عن علي قال: سمعت أبا بكر -هو الصديق - يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ما من عبد أذنب فقام فتوضأ فأحسن وضوءه، ثم قام فصلى واستغفر من ذنبه، إلا كان حقا على الله أن يغفر له؛ لأنه يقول: (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ [ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا]) .
İbn Merdûye de tefsirinde Ali'den başka bir yolla bunu rivayet edip şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Muhammed b. Ziyâd anlattı, bize İbrâhim b. İshâk el-Harbî anlattı, bize Dâvûd b. Mihrân ed-Debbâg anlattı, bize Ömer b. Yezîd, Ebû İshâk'tan, o Abd Hayr'dan, o da Ali'den rivayet etti; Ali dedi ki: Ebû Bekir'i -o Sıddîk'tır- şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Bir günah işleyip de kalkıp güzelce abdest alan, sonra kalkıp namaz kılan ve günahından dolayı bağışlanma dileyen hiçbir kul yoktur ki, onu bağışlamak Allah üzerine bir hak olmasın; zira O şöyle buyurmaktadır: (وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ [ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا]) '[Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.]'"
ثم رواه من طريق أبان بن أبي عياش، عن أبي إسحاق السَّبِيعي، عن الحارث، عن علي، عن الصديق -بنحوه. وهذا إسناد لا يصح .
Sonra onu Ebân b. Ebî Ayyâş tarikiyle, Ebû İshâk es-Sebîî'den, o el-Hâris'ten, o Ali'den, o da Sıddîk'tan benzer şekilde rivayet etmiştir. Bu ise sahih olmayan bir senettir .
وقال ابن مردويه: حدثنا محمد بن علي بن دُحَيم حدثنا أحمد بن حازم، حدثنا موسى بن مروان الرَّقِّي، حدثنا مُبَشِّر بن إسماعيل الحلبي، عن تمام بن نَجِيح، حدثني كعب بن ذُهْل الأزدي قال: سمعت أبا الدرداء يحدث قال: كان رسول الله ﷺ إذا جلسنا حوله، وكانت له حاجة فقام إليها وأراد الرجوع، ترك نعليه في مجلسه أو بعض ما عليه، وإنه قام فترك نعليه. قال أبو الدرداء: فأخذ رَكْوَة من ماء فاتبعته، فمضى ساعة، ثم رجع ولم يقض حاجته، فقال: "إنه أتاني آت من ربي فقال: إنه: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا) فأردت أن أبشر أصحابي". قال أبو الدرداء: وكانت قد شقت على الناس الآية التي قبلها: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} فقلت: يا رسول الله، وإن زنى وإن سرق، ثم استغفر ربه، غفر له؟ قال: "نعم" قلت الثانية، قال: "نعم"، ثم قلت الثالثة، قال: "نعم، وإن زنى وإن سرق، ثم استغفر الله غفر له على رغم أنف عويمر". قال: فرأيت أبا الدرداء يضرب أنف نفسه بأصبعه.
İbn Merdûye şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Alî b. Duheym anlattı, bize Ahmed b. Hâzim anlattı, bize Mûsâ b. Mervân er-Rakkî anlattı, bize Mübeşşir b. İsmâil el-Halebî, Temmâm b. Necîh'ten anlattı; [o da şöyle demiştir:] Bana Ka'b b. Zuhl el-Ezdî anlattı, dedi ki: Ebü'd-Derdâ'yı anlatırken işittim, şöyle dedi: Biz etrafında oturduğumuzda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir ihtiyacı olup onun için kalktığında ve geri dönmek istediğinde ayakkabılarını veya üzerindeki [eşyalardan] bir şeyi oturduğu yere bırakırdı. Nitekim [bir gün] kalktı ve ayakkabılarını bıraktı. Ebü'd-Derdâ dedi ki: [Resûlullah] bir su kabı aldı, ben de peşinden gittim. Bir müddet yürüdü, sonra ihtiyacını gidermeden geri döndü ve şöyle buyurdu: «Rabbimden bana bir gelen geldi ve: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı ve çok merhametli bulur” dedi. Ben de ashabımı müjdelemek istedim.» Ebü'd-Derdâ dedi ki: Bundan önceki {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” ayeti insanlara pek ağır gelmişti. Bunun üzerine ben: "Ey Allah'ın Resûlü! Zina etse de hırsızlık yapsa da sonra Rabbinden bağışlanma dilese yine de bağışlanır mı?" dedim. «Evet» buyurdu. İkinci defa sordum, «Evet» buyurdu. Sonra üçüncü defa sordum, «Evet; zina etse de hırsızlık yapsa da sonra Allah'tan bağışlanma dilerse Uveymir'in burnu yere sürtülmesine rağmen bağışlanır» buyurdu. [Râvi] dedi ki: Ebü'd-Derdâ'yı parmağıyla kendi burnuna vururken gördüm.
هذا حديث غريب جدًّا من هذا الوجه بهذا السياق، وفي إسناده ضعف .
Bu, bu tarikten bu bağlam ile son derece garip bir hadistir ve senedinde zayıflık vardır .
وقوله: (وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ [وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا]) كقوله تعالى: {وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى [وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَى حِمْلِهَا لا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى]} الآية: [فاطر: ١٨] يعني أنه لا يجني أحد على أحد، وإنما على كل نفس ما عملت، لا يحمل عنها غيرها؛ ولهذا قال تعالى: (وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا) أي: من علمه وحكمته، وعدله ورحمته كان ذلك.
Allah Teâlâ'nın: (وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ [وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا]) “[Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.]” buyruğu, O'nun şu buyruğu gibidir: {وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى [وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَى حِمْلِهَا لا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى]} “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. [Yükü ağır gelen kimse onu taşımaya çağırsa, akrabası bile olsa o yükten hiçbir şey yüklenilmez.]” [Fâtır: 18]. Yani hiç kimse başkasının aleyhine suç işlemiş olmaz; her nefis ancak kendi yaptığından sorumludur, onun yükünü başkası taşımaz. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: (وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا) “Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” buyurmuştur; yani bu durum O'nun ilminden , hikmetinden, adaletinden ve merhametindendir.
ثم قال: (وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا [فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا]) يعني: كما اتهم بنو أُبَيْرق بصنيعهم القبيح ذلك الرجل الصالح، وهو لَبِيد بن سهل، كما تقدم في الحديث، أو زيد بن السمين اليهودي على ما قاله الآخرون، وقد كان بريئًا وهم الظلمة الخونة، كما أطلعَ الله على ذلك رسولَه ﷺ. ثم هذا التقريع وهذا التوبيخ عام فيهم وفي غيرهم ممن اتصف مثل صفتهم وارتكب مثل خطيئتهم، فعليه مثل عقوبتهم.
Sonra şöyle buyurmuştur: (وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا [فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا]) “[Kim bir hata yahut günah işler de sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, şüphesiz büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur.]” Yani: Hadiste daha önce geçtiği gibi, Benî Übeyrık'ın kendi çirkin fiilleriyle o salih adam Lebîd b. Sehl'i veya başkalarının dediğine göre Yahudi Zeyd b. es-Semîn'i itham ettikleri gibi. Oysa o suçsuzdu, zalim ve hain olanlar ise onlardı; nitekim Allah bunu Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirmiştir. Sonra bu azarlama ve kınama, onlar hakkında ve onlar gibi nitelenip onların hatası gibi bir hatayı işleyen herkes hakkında geneldir; dolayısıyla onun üzerine de onların cezası gibi ceza vardır.
وقوله: (وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ) قال الإمام ابن أبي حاتم: أنبأنا هاشم بن القاسم الحراني فيما كتب إليَّ، حدثنا محمد بن سلمة، عن محمد بن إسحاق. عن عاصم بن عمر بن قتادة الأنصاري عن أبيه، عن جده قتادة بن النعمان -وذكر قصة بني أبيرق، فأنزل الله: (لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ) يعني: أُسَيْر بن عروة وأصحابه. يعني بذلك لما أثنوا على بني أبيرق ولاموا قتادة بن النعمان في كونه اتهمهم، وهم صلحاء برآء، ولم يكن الأمر كما أنهوه إلى رسول الله ﷺ؛ ولهذا أنزل الله فصل القضية وجلاءها لرسوله ﷺ.
Allah Teâlâ'nın: (وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ) “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya yeltenmişti. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir zarar veremezler.” buyruğu hakkında İmam İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bana yazdığı mektupta Hâşim b. el-Kâsım el-Harrânî haber verdi, bize Muhammed b. Seleme, Muhammed b. İshâk'tan anlattı; o Âsım b. Ömer b. Katâde el-Ensârî'den, o babasından, o da dedesi Katâde b. en-Nu'mân'dan nakletti -ve Benî Übeyrık kıssasını zikretti-; bunun üzerine Allah: (لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ) '...onlardan bir grup seni saptırmaya yeltenmişti. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir zarar veremezler.' ayetini indirdi; yani Üseyr b. Urve ve arkadaşlarını kastederek. Bununla kastedilen; onların Benî Übeyrık'ı övüp Katâde b. en-Nu'mân'ı onları itham ettiği için ayıplamalarıdır, oysa onlar salih ve suçsuz kimseler değildi ve mesele Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aktardıkları gibi değildi. İşte bu sebeple Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem için meselenin kesin hükmünü ve açıklığını indirmiştir.
ثم امتن عليه بتأييده إياه في جميع الأحوال، وعصمته له، وما أنزل عليه من الكتاب، وهو القرآن، والحكمة، وهي السنة: (وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ) أي: [من] قبل نزول ذلك عليك، كقوله: {وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ [وَلا الإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الأمُورُ]} [الشورى: ٥٢، ٥٣] وقال تعالى: {وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} [القصص: ٨٦]؛ ولهذا قال تعالى: (وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا)
Sonra her durumda onu desteklemekle, onu korumakla ve ona Kitap'ı -ki o Kur'an'dır- ve Hikmet'i -ki o Sünnet'tir- indirmek suretiyle ona lütufta bulunmuştur: (وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ) “Ve sana bilmediğin şeyleri öğretti.” Yani: Bu [vahiy] sana inmeden [önce], tıpkı şu buyruğunda olduğu gibi: {وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ [وَلا الإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الأمُورُ]} [Şûrâ: 52-53] “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (vahiy) vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin; fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle doğru yola eriştirdiğimiz bir nur kıldık. Şüphesiz sen de dosdoğru bir yola, göklerde ve yerde olanların sahibi Allah'ın yoluna iletmektesin. İyi bilin ki bütün işler sonunda Allah'a döner.” Nitekim Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} [Kasas: 86] “Sen Kitap'ın sana verileceğini ummazdın; bu ancak Rabbinden bir rahmettir.”; işte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا) “Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür.”
{لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (١١٤) وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (١١٥)}
{لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (١١٤) وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (١١٥)} “Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur; ancak bir sadaka vermeyi yahut bir iyilik yapmayı ya da insanların arasını düzeltmeyi emreden kimse müstesna. Kim bunu Allah'ın rızasını kazanmak için yaparsa, biz ona pek yakında büyük bir mükafat vereceğiz. (114) Kendisi için doğru yol belli olduktan sonra Resûl'e karşı çıkan ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseyi yöneldiği yolda bırakır ve onu cehenneme sokarız. Orası ne kötü bir varış yeridir! (115)”
يقول تعالى: (لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ) يعني: كلام الناس (إِلا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ) أي: إلا نجوى من قال ذلك كما جاء في الحديث الذي رواه ابن مَرْدُويه:
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ) “Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur;” yani insanların sözlerinde; (إِلا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ) “ancak bir sadaka vermeyi yahut bir iyilik yapmayı ya da insanların arasını düzeltmeyi emreden kimse müstesna.” Yani: İbn Merdûye'nin rivayet ettiği hadiste geldiği gibi, bunu söyleyen kimsenin gizli konuşması müstesnadır:
حدثنا محمد بن عبد الله بن إبراهيم، حدثنا محمد بن سليمان بن الحارث، حدثنا محمد بن يزيد بن خُنَيس قال: دخلنا على سفيان الثوري نعوده -وأومأ إلى دار العطارين -فدخل عليه سعيد بن حسان المخزومي فقال له سفيان الثوري: الحديث الذي كنت حدثتني به عن أم صالح اردُدْه علي. فقال: حدثتني أم صالح، عن صَفية بنت شَيْبة، عن أم حَبيبَة قالت: قال رسول الله ﷺ: "كلام ابن آدم كله عليه لا له ما خلا أمرا بمعروف أو نهيا عن منكر [أو ذكر الله ﷿"، قال سفيان: فناشدته ] فقال محمد بن يزيد: ما أشد هذا الحديث؟ فقال سفيان: وما شدة هذا الحديث؟ إنما جاءت به امرأة عن امرأة، هذا في كتاب الله الذي أرسل به نبيكم ﷺ أو ما سمعت الله يقول في كتابه: (لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ) فهو هذا بعينه، أو ما سمعت الله يقول: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لا يَتَكَلَّمُونَ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا} [النبأ: ٣٨] فهو هذا بعينه، أو ما سمعت الله يقول في كتابه: {وَالْعَصْرِ * إِنَّ الإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ * إِلا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ} [سورة العصر]، فهو هذا بعينه.
Bize Muhammed b. Abdillâh b. İbrâhim anlattı, bize Muhammed b. Süleymân b. el-Hâris anlattı, bize Muhammed b. Yezîd b. Hunays anlattı; dedi ki: Süfyân es-Sevrî hastalandığında onu ziyarete gittik -attarlar çarşısına işaret etti-. Yanına Saîd b. Hassân el-Mahzûmî girdi. Süfyân es-Sevrî ona: "Ümmü Sâlih'ten bana rivayet ettiğin hadisi bana tekrar anlat." dedi. O da dedi ki: Bana Ümmü Sâlih, Safiyye bnt. Şeybe'den, o Ümmü Habîbe'den anlattı; Ümmü Habîbe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Âdemoğlunun bütün sözleri kendi aleyhinedir, lehine değildir; ancak iyiliği emretmesi , kötülükten sakındırması [yahut Allah Azze ve Celle'yi zikretmesi müstesnadır." Süfyân dedi ki: Ona yemin vererek sordum] . Muhammed b. Yezîd: "Bu hadis ne kadar da ağırdır!" deyince, Süfyân şöyle dedi: "Bu hadisin neresi ağırdır? Bunu bir kadın başka bir kadından rivayet etmiştir. Bu, Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'in tebliğ ettiği Allah'ın Kitabı'nda da vardır; yoksa sen Allah'ın Kitabı'nda şöyle buyurduğunu işitmedin mi: (لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ) 'Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur; ancak bir sadaka vermeyi yahut bir iyilik yapmayı ya da insanların arasını düzeltmeyi emreden kimse müstesna.' İşte bu, bizzat odur. Yoksa sen Allah'ın: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لا يَتَكَلَّمُونَ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا} “Ruh ve meleklerin saf saf durduğu gün, Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyenden başkaları konuşamazlar.” [Nebe': 38] buyurduğunu işitmedin mi? İşte bu, bizzat odur. Yoksa sen Allah'ın Kitabı'nda: {وَالْعَصْرِ * إِنَّ الإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ * إِلا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ} “Asra yemin olsun ki, insan gerçekten ziyan içindedir. Ancak iman edip salih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve birbirlerine sabrı tavsiye edenler müstesnadır.” [Asr Sûresi] buyurduğunu işitmedin mi? İşte bu, bizzat odur."
وقد روى هذا الحديث الترمذي وابن ماجه من حديث محمد بن يزيد بن خُنَيس عن سعيد بن حسان، به. ولم يذكرا أقوال الثوري إلى آخرها، ثم قال الترمذي: غريب لا نعرفه إلا من حديث ابن خُنَيس .
Bu hadisi Tirmizî ve İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd b. Hunays hadisinden, Saîd b. Hassân tarikiyle rivayet etmişlerdir. Sevrî'nin sözlerini sonuna kadar zikretmemişlerdir. Sonra Tirmizî: "Bu hadis gariptir, onu ancak İbn Hunays 'in hadisinden bilmekteyiz." demiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا يعقوب، حدثنا أبي، حدثنا صالح بن كَيْسان، حدثنا محمد بن مسلم بن عُبَيد الله بن شهاب: أن حميد بن عبد الرحمن بن عوف أخبره، أن أمه أم كلثوم بنت عقبة
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Ya‘kûb anlattı, bize babam anlattı, bize Sâlih b. Keysân anlattı, bize Muhammed b. Müslim b. Ubeydillâh b. Şihâb anlattı; Humeyd b. Abdirrahmân b. Avf'ın kendisine haber verdiğine göre annesi Ümmü Gülsûm bint Ukbe
أخبرته: أنها سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ليس الكذاب الذي يصلح بين الناس فَيَنْمِي خيرًا -أو يقول خيرًا" وقالت: لم أسمعه يرخص في شيء مما يقوله الناس إلا في ثلاث: في الحرب، والإصلاح بين الناس، وحديث الرجل امرأته، وحديث المرأة زوجها. قال: وكانت أم كلثوم بنت عقبة من المهاجرات اللاتي بايعن رسول الله ﷺ.
kendisine şöyle haber verdiğini bildirmiştir: O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: "İnsanların arasını düzelten, hayır ulaştıran -veya hayır söyleyen- kimse yalancı değildir." [Ümmü Gülsûm] dedi ki: Resûlullah'ın insanların söyledikleri şeylerden hiçbirinde ruhsat verdiğini işitmedim; ancak şu üç durum müstesnadır: Savaşta, insanların arasını düzeltmede ve erkeğin hanımına, kadının da kocasına [gönül alıcı] konuşmasında. [Ravi] dedi ki: Ümmü Gülsûm bnt. Ukbe, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat eden muhacir kadınlardandı.
وقد رواه الجماعة، سوى ابن ماجه، من طرق، عن الزهري، به نحوه .
İbn Mâce hariç cemaat (hadis imamları), bunu Zührî'den gelen muhtelif tarikler vasıtasıyla benzer şekilde rivayet etmişlerdir .
قال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن عمرو بن مُرة عن سالم بن أبي الجعد، عن أم الدرداء، عن أبي الدرداء قال: قال رسول الله ﷺ: "ألا أخبركم بأفضل من درجة الصلاة، والصيام والصدقة؟ " قالوا: بلى. قال: "إصلاح ذات البين" قال: "وفساد ذات البين هي الحالقة".
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o Amr b. Mürre 'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o Ümmü'd-Derdâ'dan, o da Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etti; Ebü'd-Derdâ dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Size namaz, oruç ve sadaka derecesinden daha üstün olan şeyi haber vereyim mi?" buyurdu. "Evet [ey Allah'ın Resûlü]!" dediler. "İnsanların arasını düzeltmektir." buyurdu ve: "İnsanların arasını bozmak ise (dini) kökünden kazıyandır." dedi.
ورواه أبو داود والترمذي، من حديث أبي معاوية، وقال الترمذي: حسن صحيح .
Bunu Ebû Dâvûd ve Tirmizî, Ebû Muâviye'nin hadisinden rivayet etmişlerdir; Tirmizî: "Hasen sahihtir." demiştir .
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا محمد بن عبد الرحيم، حدثنا سُرَيج بن يونس، حدثنا عبد الرحمن بن عبد الله بن عمر، حدثنا أبي، عن حميد، عن أنس؛ أن النبي ﷺ قال لأبي أيوب: "ألا أدلك على تجارة؟ " قال: بلى: قال: "تسعى في صلح بين الناس إذا تفاسدوا، وتُقَارب بينهم إذا تباعدوا" ثم قال البزار: وعبد الرحمن بن عبد الله العُمَري لَيّن، وقد حدث بأحاديث لم يتابع عليها .
Hâfız Ebû Bekir el-Bezzâr şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdirrahîm anlattı, bize Süreyc b. Yûnus anlattı, bize Abdurrahman b. Abdillâh b. Ömer anlattı, bize babam, Humeyd'den, o da Enes'ten anlattı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Eyyûb'a: "Sana bir ticaret göstereyim mi?" buyurmuştur. O: "Evet" deyince, şöyle buyurmuştur: "İnsanların arası bozulduğunda aralarını düzeltmeye çalışırsın, birbirlerinden uzaklaştıklarında onları birbirine yaklaştırırsın." Sonra Bezzâr şöyle demiştir: Abdurrahman b. Abdillâh el-Ömerî zayıftır (leyyin) ve kendisinden başkasının rivayet etmediği hadisler rivayet etmiştir .
ولهذا قال: (وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللهِ) أي: مخلصا في ذلك محتسبا ثواب ذلك عند الله ﷿ (فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا) أي: ثوابًا كثيرًا واسعًا.
İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللهِ) “Kim bunu Allah'ın rızasını kazanmak için yaparsa,” yani bunda ihlaslı olup bunun sevabını Allah Azze ve Celle katından umarak yaparsa, (فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا) “biz ona pek yakında büyük bir mükafat vereceğiz.” yani bol ve geniş bir sevap vereceğiz.
وقوله: (وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى) أي: ومن سلك غير طريق الشريعة التي جاء بها الرسول ﷺ، فصار في شق والشرع في شق، وذلك عن عَمْد منه بعدما ظهر له الحق وتبين له واتضح له. وقوله: (وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ) هذا ملازم للصفة الأولى، ولكن قد تكون المخالفة لنص الشارع، وقد تكون لما أجمعت عليه الأمة المحمدية، فيما علم اتفاقهم عليه تحقيقًا، فإنه قد ضُمِنت لهم العصمة في اجتماعهم من الخطأ، تشريفًا لهم وتعظيما لنبيهم
Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى} “Kendisi için doğru yol apaçık belli olduktan sonra, kim Peygamber'e karşı çıkar...” kavli; yani kim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği şeriat yolundan başka bir yola girer, hak kendisine zahir olup tebeyyün ettikten ve vuzuha kavuştuktan sonra kasten [bir tarafa ayrılıp], şeriat bir tarafta kendisi de diğer tarafta kalırsa [demektir]. {وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ} “...ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa...” kavli ise birinci niteliğin ayrılmaz bir gereğidir. Fakat bu muhalefet bazen doğrudan Şâri'in nassına karşı olabilir, bazen de Muhammed ümmetinin üzerinde ittifak ettiği kesin olarak bilinen icmâına karşı olabilir. Zira onlara bir ikram ve peygamberlerini yüceltme vesilesi olarak, üzerinde birleştikleri hususlarda hatadan korunmuşluk (ismet) teminatı verilmiştir.
[ﷺ]. وقد وردت في ذلك أحاديث صحيحة كثيرة، قد ذكرنا منها طرفًا صالحًا في كتاب "أحاديث الأصول"، ومن العلماء من ادعى تواتر معناها، والذي عول عليه الشافعي، ﵀، في الاحتجاج على كون الإجماع حجة تَحْرُم مخالفته هذه الآية الكريمة، بعد التروي والفكر الطويل. وهو من أحسن الاستنباطات وأقواها، وإن كان بعضهم قد استشكل ذلك واستبعد الدلالة منها على ذلك .
[sallallâhu aleyhi ve sellem]. Bu hususta pek çok sahih hadis vârid olmuştur; bunlardan önemli bir kısmı "Ehâdîsü'l-Usûl" adlı kitapta zikredilmiştir. İlim ehlinden bu hadislerin manen mütevâtir olduğunu iddia edenler de vardır. Şâfiî rahimehullâh'ın uzun tefekkür ve düşünmeden sonra icmânın muhalefeti haram olan kesin bir hüccet olduğuna delil getirmede dayandığı ayet işte bu yüce ayettir. Bu, her ne kadar bazıları bunu müşkil görüp ayetin buna delaletini uzak bulmuşlarsa da , en güzel ve en kuvvetli istinbatlardandır.
ولهذا توعد تعالى على ذلك بقوله: (نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا) أي: إذا سلك هذه الطريق جازيناه على ذلك، بأن نحسنها في صدره ونزينها له -استدراجًا له -كما قال تعالى: {فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ} [القلم: ٤٤]. وقال تعالى: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} [الصف: ٥]. وقوله {وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} [الأنعام: ١١٠].
İşte bu sebeple Allah Teâlâ bu duruma karşı şöyle tehditte bulunmuştur: (نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا) “...yöneldiği yolda bırakır ve onu cehenneme sokarız. Orası ne kötü bir varış yeridir!” Yani: O bu yola girdiğinde, -tedricen helake sürükleme (istidrâc) olarak- bunu onun kalbinde güzelleştirip süslemek suretiyle onu bu haliyle cezalandırırız. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ} “Bu sözü yalanlayanla beni baş başa bırak! Biz onları bilmedikleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız.” [Kalem: 44]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} “Onlar yoldan sapınca Allah da kalplerini saptırdı.” [Saf: 5]. Ve şöyle buyurmuştur: {وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “...ve onları taşkınlıkları içinde bocalayıp durur bir halde terk ederiz.” [En'âm: 110].
وجعل النار مصيره في الآخرة، لأن من خرج عن الهدى لم يكن له طريق إلا إلى النار يوم القيامة، كما قال تعالى: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ [وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ * مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ } [الصافات: ٢٢، ٢٣]. وقال: {وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} [الكهف: ٥٣].
Ahiretteki varış yerini de cehennem kılmıştır; zira hidayetten çıkan kimsenin kıyamet gününde cehennemden başka gideceği bir yol yoktur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ [وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ * مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ } “O zulmedenleri, onların yandaşlarını [ve Allah'tan başka tapmakta olduklarını toplayın; sonra onları cehennemin yoluna sürün!]” [Sâffât: 22, 23]. Yine şöyle buyurmuştur: {وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} “Günahkârlar ateşi görmüşler ve muhakkak oraya düşeceklerini anlamışlardır. Fakat ondan kaçıp sığınacak bir yer bulamazlar.” [Kehf: 53].
{إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا (١١٦) إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلا شَيْطَانًا مَرِيدًا (١١٧) لَعَنَهُ اللَّهُ وَقَالَ لأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا (١١٨) وَلأُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا (١١٩) يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا (١٢٠) أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا (١٢١)}
{إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا (١١٦) إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلا شَيْطَانًا مَرِيدًا (١١٧) لَعَنَهُ اللَّهُ وَقَالَ لأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا (١١٨) وَلأُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا (١١٩) يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا (١٢٠) أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا (١٢١)} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındaki günahları ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüş olur. (116) Onlar O'nu bırakıp sadece dişilere yalvarıyorlar ve ancak inatçı bir şeytana tapıyorlar. (117) Allah onu lanetledi; o da şöyle dedi: 'Elbette senin kullarından belirli bir pay edineceğim. (118) Onları mutlaka saptıracağım, onları boş kuruntularla avutacağım, onlara emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar ve onlara emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler.' Kim Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinirse, şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır. (119) [Şeytan] onlara vaatte bulunur ve onları kuruntularla oyalar. Oysa şeytan onlara bir aldatmadan başka bir şey vaat etmez. (120) İşte onların varacağı yer cehennemdir ve oradan kaçacak hiçbir yer bulamazlar. (121)”
قد تقدم الكلام على هذه الآية الكريمة، وهي قوله: {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ [لِمَنْ يَشَاءُ] } الآية [النساء: ٤٨]، وذكرنا ما يتعلق بها من الأحاديث في صدر هذه السورة.
Bu yüce ayet, yani: {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ [لِمَنْ يَشَاءُ] } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındaki günahları ise [dilediği kimse için] bağışlar...” [Nisâ: 48] ayeti hakkındaki açıklama daha önce geçmiş ve bu sûrenin başında bununla ilgili hadisler zikredilmişti.
وقد روى الترمذي حديث ثُوَيْر بن أبي فَاخِتَة سعيد بن عَلاقَةَ، عن أبيه، عن علي ﵁ أنه قال: ما في القرآن آية أحب إليَّ من هذه الآية: {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ [وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ]} الآية، ثم قال: حسن غريب .
Tirmizî, Süveyr b. Ebî Fâhite Saîd b. Alâka'nın babasından, onun da Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği şu hadisi aktarmıştır: [Ali radıyallâhu anh] şöyle demiştir: «Kur'an'da bana şu ayetten daha sevimli bir ayet yoktur: {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ [وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ]} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; [bunun dışındaki günahları ise dilediği kimse için bağışlar...]” ayetidir.» [Tirmizî] daha sonra: «[Bu hadis] hasen gariptir» demiştir .
وقوله: (وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا) أي: فقد سلك غير الطريق الحق، وضل عن الهدى وبعد عن الصواب، وأهلك نفسه وخسرها في الدنيا والآخرة، وفاتته سعادة الدنيا والآخرة.
Allah Teâlâ'nın: (وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا) “Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüş olur.” buyruğu; yani hak yoldan başka bir yola girmiş , hidayetten sapmış, doğrudan uzaklaşmış, dünyada ve ahirette kendini helak edip ziyana uğratmış ve dünya ile ahiret mutluluğunu kaçırmış olur.
وقوله: (إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا) قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمود بن غَيْلان، أنبأنا الفضل بن موسى، أخبرنا الحسن بن واقد، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن أبي بن كعب: (إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا) قال: مع كل صنم جنيَّة.
Allah Teâlâ'nın: (إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا) “Onlar O'nu bırakıp sadece dişilere yalvarıyorlar...” buyruğu hakkında İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Mahmûd b. Gaylân anlattı, bize el-Fadl b. Mûsâ haber verdi, bize el-Hasen b. Vâkıd, Rebî' b. Enes'ten, o Ebü'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan bildirdi: (إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا) “Onlar O'nu bırakıp sadece dişilere yalvarıyorlar...” ayeti hakkında şöyle dedi: "Her putla birlikte bir dişi cin (cinniyye) vardır."
وحدثنا أبي، حدثنا محمد بن سلمة الباهلي، عن عبد العزيز بن محمد، عن هشام -يعني ابن عروة -عن أبيه عن عائشة: (إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا) قالت: أوثانا.
Bize babam anlattı, bize Muhammed b. Seleme el-Bâhilî, Abdülazîz b. Muhammed'den, o Hişâm'dan -yani İbn Urve'den-, o babasından, o da Âişe'den bildirdi: (إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا) “Onlar O'nu bırakıp sadece dişilere yalvarıyorlar...” ayeti hakkında: "Putlara [yalvarıyorlar]" dedi.
وروى عن أبي سلمة بن عبد الرحمن، وعروة بن الزبير، ومجاهد، وأبي مالك، والسدي، ومقاتل بن حيان نحو ذلك.
Ebû Seleme b. Abdirrahmân , Urve b. ez-Zübeyr, Mücâhid, Ebû Mâlik, Süddî ve Mukâtil b. Hayyân'dan da benzeri rivayet edilmiştir.
وقال جُوَيْبر عن الضحاك في [قوله] إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا) قال المشركون: إن الملائكة بنات الله، وإنما نعبدهم ليقربونا إلى الله زلفى، قال: اتخذوها أربابا وصوروهن صور الجواري، فحكموا وقلدوا، وقالوا: هؤلاء يُشْبهن بنات الله الذي نعبده، يعنون الملائكة.
Cüveybir, Dahhâk'ten (إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا) [buyruğu] hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Müşrikler: 'Melekler Allah'ın kızlarıdır; biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye tapıyoruz' dediler." Dedi ki: "Onları ilah edindiler, onları cariyeler suretinde tasvir ettiler, böylece hüküm verip taklit ettiler ve: 'Bunlar, taptığımız Allah'ın kızlarına benziyorlar' dediler; bununla melekleri kastediyorlardı."
وهذا التفسير شبيه بقوله تعالى {: أَفَرَأَيْتُمُ اللاتَ وَالْعُزَّى * [وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الأُخْرَى * أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الأُنْثَى * تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى * إِنْ هِيَ إِلا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ] } [النجم: ١٩ - ٢٣]، وقال تعالى: {وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا [أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ] } [الزخرف: ١٩]، وقال تعالى: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ * سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } [الصافات: ١٥٨، ١٥٩].
Bu tefsir, Allah Teâlâ'nın şu buyruklarına benzemektedir: {: أَفَرَأَيْتُمُ اللاتَ وَالْعُزَّى * [وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الأُخْرَى * أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الأُنْثَى * تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى * إِنْ هِيَ إِلا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ] } “Gördünüz mü Lât'ı ve Uzzâ'yı? [Ve diğer üçüncüsü Menât'ı? Erkek size, dişi O'na mı? O zaman bu insafsızca bir taksimdir! Onlar ancak sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir.]” [Necm: 19-23]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا [أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ] } “Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri de dişi saydılar. [Acaba onların yaratılışına şahit mi oldular? Onların bu şahitlikleri yazılacak ve hesaba çekileceklerdir.]” [Zuhruf: 19]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ * سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } “O'nunla cinler (melekler) arasında bir soy bağı uydurdular. Andolsun cinler de kendilerinin muhakkak (hesap için) huzura getirileceklerini bilmişlerdir. Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir.” [Sâffât: 158, 159].
وقال علي بن أبي طلحة والضحاك، عن ابن عباس: (إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا) قال: يعني موتى.
Ali b. Ebî Talha ve Dahhâk, İbn Abbâs'tan: (إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا) “Onlar O'nu bırakıp sadece dişilere yalvarıyorlar...” ayeti hakkında: "Yani ölülere [yalvarıyorlar]" dediğini nakletmişlerdir.
وقال مبارك -يعني ابن فَضَالة -عن الحسن: (إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا) قال الحسن: الإناث كل شيء ميت ليس فيه روح، إما خشبة يابسة وإما حجر يابس. ورواه ابن أبي حاتم وابن جرير، وهو غريب.
Mübârek -yani İbn Fedâle- Hasan'dan [naklettiğine göre o]: (إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا) “Onlar O'nu bırakıp sadece dişilere tapıyorlar...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "İnâs (dişiler), içinde ruh bulunmayan ölü/cansız her şeydir; ya kuru bir ağaç/odun parçasıdır ya da kuru bir taştır." Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr rivayet etmişlerdir; bu rivayet gariptir.
وقوله: (وَإِنْ يَدْعُونَ إِلا شَيْطَانًا مَرِيدًا) أي: هو الذي أمرهم بذلك وحسنه لهم وزينه، وهم إنما يعبدون إبليس في نفس الأمر، كما قال تعالى: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ [إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ] } [يس: ٦٠] وقال تعالى إخبارًا عن الملائكة أنهم يقولون يوم القيامة عن المشركين الذين ادعوا عبادتهم في الدنيا: {بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ} [سبأ: ٤١].
Allah Teâlâ'nın: (وَإِنْ يَدْعُونَ إِلا شَيْطَانًا مَرِيدًا) “...ve ancak inatçı bir şeytana tapıyorlar.” buyruğu; yani onlara bunu emreden, bunu onlara güzel ve süslü gösteren odur; onlar işin aslında İblis'e tapmaktadırlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ [إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ] } “Ey Âdemoğulları! Ben size, şeytana tapmayın, [çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır, diye emretmedim mi?]” [Yâsîn: 60]. Allah Teâlâ, meleklerin kıyamet gününde dünyada kendilerine taptıklarını iddia eden müşrikler hakkında şöyle diyeceklerini haber vermiştir: {بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ} “Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı; çoğu onlara inanmıştı.” [Sebe': 41].
وقوله: (لَعَنَهُ اللَّهُ) أي: طرده وأبعده من رحمته، وأخرجه من جواره.
Allah Teâlâ'nın: (لَعَنَهُ اللَّهُ) “Allah onu lanetledi...” buyruğu; yani onu rahmetinden kovdu, uzaklaştırdı ve huzurundan çıkardı demektir.
وقال: (لأتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا) أي: مُعَيَّنا مقدَّرًا معلومًا. قال مقاتل بن حيان: من كل ألف تسعمائة وتسعة وتسعون إلى النار، وواحد إلى الجنة.
Ve [şeytan]: (لأتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا) “'Elbette senin kullarından belirli bir pay edineceğim' [dedi].” Yani: Belirlenmiş, takdir edilmiş, malum bir pay. Mukâtil b. Hayyân şöyle demiştir: "Her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzu cehenneme, biri cennete gidecektir."
وَلأضِلَّنَّهُمْ) أي: عن الحق (وَلأمَنِّيَنَّهُمْ) أي: أزين لهم ترك التوبة، وأعدهم الأماني، وآمرهم بالتسويف والتأخير، وأغرهم من أنفسهم.
وَلأضِلَّنَّهُمْ) “'Onları mutlaka saptıracağım...'” yani haktan saptıracağım; (وَلأمَنِّيَنَّهُمْ) “'...onları boş kuruntularla avutacağım...'” yani tövbeyi terk etmeyi onlara güzel göstereceğim, onları boş temennilerle oyalayacağım, onlara ertelemeyi ve geciktirmeyi emredeceğim ve nefisleri hususunda onları aldatacağım.
وقوله: (وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأنْعَامِ) قال قتادة والسدي وغيرهما: يعني تشقيقها وجعلها سمة وعلامة للبحيرة والسائبة.
Allah Teâlâ'nın: (وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأنْعَامِ) “'...onlara emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar...'” buyruğu hakkında Katâde, Süddî ve başkaları şöyle demişlerdir: Yani kulaklarını yarıp yarmak ve bunu bahîra ve sâibe hayvanları için bir alamet ve işaret kılmaktır.
وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ) قال ابن عباس: يعني بذلك خصاء الدواب. وكذا روى عن ابن عمر، وأنس، وسعيد بن المسيب، وعكرمة، وأبي عياض، وأبي صالح، وقتادة، والثوري. وقد وَرَدَ في حديث النهي عن ذلك .
وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ) “'...ve onlara emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler.'” İbn Abbâs: "Bununla hayvanları ensemeyi kastetmektedir." demiştir. İbn Ömer, Enes, Saîd b. el-Müseyyeb, İkrime, Ebû İyâd, Ebû Sâlih, Katâde ve Sevrî'den de böyle rivayet edilmiştir. Nitekim bir hadiste bundan nehiy varid olmuştur .
وقال الحسن ابن أبي الحسن البصري: يعني بذلك الوَشْم. وفي صحيح مسلم النهي عن الوشم في الوجه وفي لفظٍ: "لعن الله من فعل ذلك". وفي الصحيح عن ابن مسعود أنه قال: لعن الله الواشمات والمستوشِمات، والنامصات والمُتَنَمِّصَاتِ، والمُتَفَلِّجات للحُسْن المغيّرات خَلْقَ الله، ﷿، ثم قال: ألا ألعن من لعن رسول الله ﷺ وهو في كتاب الله، ﷿، يعني قوله: {وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا} [الحشر: ٧] .
el-Hasen b. Ebi'l-Hasen el-Basrî: "Bununla dövmeyi kastetmektedir." demiştir. Sahîh-i Müslim'de yüze dövme yapmanın yasaklandığı rivayet edilmiştir . Bir lafızda ise: "Bunu yapana Allah lanet etsin!" buyrulmuştur . Sahîh'te İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Allah; dövme yapan ve yaptıran kadınlara, kaşlarını yolan ve yolduranlara, güzellik için dişlerinin arasını açıp Allah Azze ve Celle'nin yaratışını değiştirenlere lanet etsin!" Sonra şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in lanet ettiği kimseye ben neden lanet etmeyeyim? Üstelik bu Allah Azze ve Celle'nin Kitabı'nda da vardır." Yani Allah'ın: {وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا} “Resûl size ne verdiyse onu alın, neyi de yasakladıysa ondan sakının...” [Haşr: 7] buyruğunu kastetmiştir .
وقال ابن عباس في رواية عنه، ومجاهد، وعكرمة أيضا وإبراهيم النخَعي، والحسن، وقتادة، والحكم، والسدّي، والضحاك، وعطاء الخُراساني في قوله: (وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ) يعني: دين الله، ﷿. وهذا كقوله تعالى: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} [الروم: ٣٠] على قول من جعل ذلك أمرا، أي: لا تبدلوا فطرة الله، ودعوا الناس على فطرتهم، كما ثبت في الصحيحين عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "كل مولود يولد على
İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette o, Mücâhid, yine İkrime, İbrâhîm en-Nehaî, el-Hasen, Katâde, el-Hakem, es-Süddî, ed-Dahhâk ve Atâ el-Horasânî; (وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ) “...ve onlara emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler.” ayeti hakkında: "Yani Allah Azze ve Celle'nin dinini [değiştirecekler]." demişlerdir. Bu, bunu bir emir kabul edenlerin görüşüne göre Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} [er-Rûm: 30] “Öyleyse sen yüzünü hanîf olarak dine, Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratına çevir. Allah'ın yaratışında hiçbir değişme yoktur.” Yani: "Allah'ın fıtratını değiştirmeyin ve insanları fıtratları üzere bırakın." demektir. Nitekim Sahîhayn'da Ebû Hureyre'den sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Her doğan çocuk... üzerine doğar
الفِطْرَة، فأبواه يُهَوِّدانه، ويُنَصِّرَانه، ويُمَجِّسَانه، كما تولد البهيمة بهيمة جَمْعاء، هل يَحُسّون فيها من جدعاء؟ " وفي صحيح مسلم، عن عياض بن حِمَار قال: قال رسول الله ﷺ: "قال الله ﷿: إني خلقتُ عبادي حُنَفَاء، فجاءتهم الشياطين فْاجْتَالَتْهُم عن دينهم، وحَرّمت عليهم ما أحللت لهم" .
üzere doğar; sonra anne babası onu Yahudileştirir, Hristiyanlaştırır veya Mecusileştirir. Nitekim hayvanın azaları tam bir hayvan doğurması gibi; siz onda hiç kulağı veya burnu kesik bir yavru görüyor musunuz?" Sahîh-i Müslim'de İyâz b. Hımâr'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah Azze ve Celle buyurdu ki: Ben kullarımı hanîfler (dosdoğru muvahhidler) olarak yarattım; sonra şeytanlar onlara gelip onları dinlerinden saptırdı ve kendilerine helal kıldığım şeyleri onlara haram kıldı."
وقوله تعالى: (وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا) أي: فقد خسر الدنيا والآخرة، وتلك خسارة لا جبر لها ولا استدراك لفائتها.
Allah Teâlâ'nın: (وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا) “Kim Allah'ı bırakıp da şeytanı dost edinirse, muhakkak ki o apaçık bir ziyana uğramıştır.” buyruğu; yani dünyayı da ahireti de kaybetmiştir, bu ise telafisi olmayan ve elden çıkanı geri getirilmesi mümkün bulunmayan bir ziyandır, demektir.
وقوله: (يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا) وهذا إخبار عن الواقع؛ لأن الشيطان يعد أولياءه ويمنيهم بأنهم هم الفائزون في الدنيا والآخرة، وقد كذب وافترى في ذلك؛ ولهذا قال: (وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا) كما قال تعالى مخبرًا عن إبليس يوم المعاد: {وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ [إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ] إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [إبراهيم: ٢٢].
(يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا) “[Şeytan] onlara vadeder ve onları kuruntulara düşürür. Oysa şeytanın onlara vadettiği, aldatmacadan başka bir şey değildir.” buyruğu ise gerçeğin bir haberidir ; zira şeytan dostlarına vadeder ve dünyada da ahirette de kurtuluşa erecek olanların kendileri olduğu kuruntusunu aşılar. Oysa bu konuda yalan söylemiş ve iftira etmiştir. Bu sebeple: (وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا) “Oysa şeytanın onlara vadettiği, aldatmacadan başka bir şey değildir.” buyurmuştur. Nitekim Allah Teâlâ, kıyamet gününde İblis'in durumunu haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ [إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ] إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “İş bitirilince şeytan der ki: 'Şüphesiz Allah size gerçeği vadetti. Ben de size vadettim ama size yalancı çıktım. Zaten benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim de yoktu. [Yalnızca sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz. Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın! Ne ben sizi kurtarabilirim ne de siz beni kurtarabilirsiniz. Doğrusu ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da inkâr etmiştim.] Muhakkak ki zalimler için can yakıcı bir azap vardır.'” [İbrâhîm: 22].
وقوله: أي: المستحسنون له فيما وعدهم ومناهم (مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ) أي: مصيرهم ومآلهم يوم حسابهم (وَلا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا) أي: ليس لهم عنها مندوحة ولا مصرف، ولا خلاص ولا مناص.
Ve O'nun: -yani şeytanın kendilerine vadettiği ve kuruntuya düşürdüğü şeyleri hoş görenlerin- (مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ) “Onların varacağı yer cehennemdir...” yani hesap gününde varacakları yer ve akıbetleri orasıdır, (وَلا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا) “...ve ondan kaçacak hiçbir yer bulamazlar.” buyruğu ise, onların oradan ne kaçacak geniş bir yerleri ne dönecekleri bir yönleri, ne bir kurtuluşları ne de bir sığınakları vardır, demektir.
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلا (١٢٢)}
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلا (١٢٢)} “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere girdireceğiz. Bu, Allah'ın hak olan vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?”
ثم ذكر حال السعداء الأتقياء وما لهم في مآلهم من الكرامة التامة، فقال: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ) أي: صَدّقت قلوبهم وعملت جوارحهم بما أمروا به من الخيرات، وتركوا ما نهوا عنه من المنكرات (سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) أي: يصرفونها حيث شاءوا وأين شاءوا (خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا) أي: بلا زوال ولا انتقال (وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا) أي: هذا وعد من الله ووعد الله معلوم حقيقة أنه واقع لا محالة، ولهذا أكده بالمصدر الدال على تحقيق الخبر، وهو قوله: (حقا) ثُمَّ قَال (وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلا) أي: لا أحد أصدق منه قولا وخبرًا، لا إله إلا هو، ولا رب سواه. وكان رسول الله ﷺ يقول في خطبته: "إن أصدق الحديث كلام الله، وخير الهَدْي هَدْي محمد ﷺ، وشر الأمور مُحْدَثاتها، وكل مُحْدَثة بدعة وكل بدعة ضلالة، وكل ضلالة في النار".
Sonra [Allah Teâlâ] bahtiyar ve takva sahibi kimselerin durumunu ve varacakları yerde kendilerine verilecek olan eksiksiz ikramı zikrederek şöyle buyurdu: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ) “İman edip salih ameller işleyenleri ise...” yani kalpleri tasdik eden, uzuvları kendilerine emredilen hayırları işleyen ve yasaklandıkları kötülükleri terk eden kimseleri; (سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) “...altından ırmaklar akan cennetlere girdireceğiz.” yani o ırmakları diledikleri şekilde ve diledikleri yere akıtırlar. (خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا) “...içinde ebedî kalacakları...” yani ne bir yok oluş ne de bir nakil olmaksızın. (وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا) “Bu, Allah'ın hak olan vaadidir.” yani bu, Allah'tan bir vaaddir; Allah'ın vaadinin ise muhakkak vuku bulacağı kesin bir hakikat olarak bilinmektedir. Bu sebeple [Allah Teâlâ], haberin tahakkuk ettiğini gösteren ve (حَقًّا) “Hak olarak” buyruğu olan masdar ile [ifadeyi] tekit etmiştir. Sonra şöyle buyurdu: (وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلا) “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” yani söz ve haber bakımından O'ndan daha doğru kimse yoktur. O'ndan başka hiçbir ilah ve O'ndan gayrı hiçbir rab yoktur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbesinde şöyle buyururdu: «Şüphesiz sözün en doğrusu Allah'ın kelâmıdır. Rehberliğin en hayırlısı Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem rehberliğidir. İşlerin en şerlisi sonradan ortaya çıkarılanlarıdır. Her sonradan çıkarılan şey bidattir, her bidat dalalettir ve her dalalet ateştedir.»