{لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا (١٢٣) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا (١٢٤) وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا (١٢٥) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا (١٢٦)}
{لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا (١٢٣) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا (١٢٤) وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا (١٢٥) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا (١٢٦)} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır ve kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir. Erkek olsun, kadın olsun, her kim mümin olarak salih amellerden işlerse, işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar. İyilik yapan biri olarak kendini tamamen Allah'a teslim eden ve hanîf olarak İbrâhim'in dinine uyan kimseden daha güzel dinli kim olabilir? Allah İbrâhim'i dost edinmiştir. Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Allah her şeyi kuşatandır.”
قال قتادة: ذُكرَ لنا أنّ المسلمين وأهل الكتاب افتخروا، فقال أهل الكتاب: نبينا قبل نبيكم، وكتابنا قبل كتابكم، فنحن أولى بالله منكم. وقال المسلمون: نحن أولى بالله منكم نبينا خاتم النبيين، وكتابنا يقضي على الكتب التي كانت قبله فأنزل الله: (لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) (وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ [وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا] ) الآية. فأفلج الله حجة المسلمين على من ناوأهم من أهل الأديان.
Katâde dedi ki: Bize anlatıldığına göre Müslümanlar ile Ehl-i Kitap birbirlerine karşı övündüler. Ehl-i Kitap: "Bizim peygamberimiz sizin peygamberinizden öncedir, bizim kitabımız sizin kitabınızdan öncedir; dolayısıyla biz Allah'a sizden daha yakınız." dediler. Müslümanlar da: "Biz Allah'a sizden daha yakınız; peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur, kitabımız ise kendisinden önceki kitaplara hâkimdir." dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır...” ve (وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ [وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا] ) “İyilik yapan biri olarak kendini tamamen Allah'a teslim eden [ve hanîf olarak İbrâhim'in dinine uyan] kimseden daha güzel dinli kim olabilir?...” ayetini indirdi. Böylece Allah, Müslümanların delilini kendilerine karşı çıkan diğer din mensuplarına üstün kıldı.
وكذا روي عن السّدي، ومسروق، والضحاك وأبي صالح، وغيرهم وكذا رَوَى العَوْفيّ عن ابن عباس أنه قال في هذه الآية: تخاصَمَ أهل الأديان فقال أهل التوراة: كتابنا خير الكتب، ونبينا خير الأنبياء. وقال أهل الإنجيل مثل ذلك. وقال أهل الإسلام: لا دين إلا الإسلام. وكتابنا نَسَخَ كلّ كتاب، ونبينا خاتم النبيين، وأُمرْتُم وأمرنا أن نؤمن بكتابكم ونعمل بكتابنا. فقضى الله بينهم فقال: (لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) وخَيَّر بين الأديان فقال: (وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ [وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا] ) إلى قوله: (وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا)
Aynı şekilde es-Süddî, Mesrûk, ed-Dahhâk, Ebû Sâlih ve başkalarından da rivayet edilmiştir. el-Avfî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre de o bu ayet hakkında şöyle demiştir: Din mensupları çekiştiler. Tevrat ehli: "Kitabımız kitapların en hayırlısı, peygamberimiz peygamberlerin en hayırlısıdır." dedi. İncil ehli de benzerini söyledi. İslam ehli ise: "İslam'dan başka din yoktur. Kitabımız diğer bütün kitapları nesh etmiştir, peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur; sizler de bizler de sizin kitabınıza inanmak ve bizim kitabımızla amel etmekle emrolunduk." dediler. Bunun üzerine Allah aralarında hüküm vererek şöyle buyurdu: (لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır...” ve (وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ [وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا] ) “İyilik yapan biri olarak kendini tamamen Allah'a teslim eden [ve hanîf olarak İbrâhim'in dinine uyan] kimseden daha güzel dinli kim olabilir?...” buyruğundan (وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا) “...Allah İbrâhim'i dost edinmiştir.” buyruğuna kadar dinler arasında tercihte bulundu.
وقال مجاهد: قالت العرب: لن نبْعث ولن نُعذَّب. وقالت اليهود والنصارى: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} [البقرة: ١١١] وقالوا {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} [البقرة: ٨٠].
Mücâhid dedi ki: Araplar: "Biz diriltilmeyeceğiz ve azap görmeyeceğiz." dediler. Yahudi ve Hristiyanlar ise: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecek.” [Bakara: 111] ve {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Ateş bize sayılı birkaç günden başka asla dokunmayacaktır.” [Bakara: 80] dediler.
والمعنى في هذه الآية: أن الدين ليس بالتحلي ولا بالتمني، وليس كُلّ من ادعى شيئًا حصل له بمجرد دعواه، ولا كل من قال: "إنه هو المُحق" سمع قوله بمجرد ذلك، حتى يكون له من الله برهان؛ ولهذا قال تعالى: (لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ) أي: ليس لكم ولا لهم النجاة بمجرد التمني، بل العبرة بطاعة الله، واتباع ما شرعه على ألسنة رسله الكرام؛ ولهذا قال بعده: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) كقوله {فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ} [الزلزلة: ٧، ٨].
Bu ayetteki mana şudur: Din süslenmekle ve temenniyle değildir. Bir şey iddia eden herkese sırf iddiasıyla o şey verilmez. "Haklı olan kendisidir" diyen herkesin sözü, Allah'tan bir delili olmadıkça sırf bu sözünden ötürü kabul edilmez. Bu sebeple Allah Teâlâ: (لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ) “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur.” buyurmuştur; yani kurtuluş sırf temenni ile ne sizin içindir ne de onlar içindir. Asıl itibar edilecek olan; Allah'a itaat etmek ve şerefli elçilerinin diliyle meşru kıldığı şeylere tabi olmaktır. Nitekim ardından şöyle buyurmuştur: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır.” Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ} “Kim zerre miktarı bir hayır işlerse onu görür. Kim de zerre miktarı bir şer işlerse onu görür.” [Zilzâl: 7-8].
وقد روي أن هذه الآية لما نزلت شق ذلك على كثير من الصحابة. قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الله بن نُمَيْر، حدثنا إسماعيل، عن أبي بكر بن أبي زهير قال: أخْبرْتُ أن أبا بكر قال: يا رسول الله، كيف الصلاح بعد هذه الآية: (لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) فَكُل سوء عملناه جزينا به؟ فقال النبي ﷺ: "غَفَر اللَّهُ لكَ يا أبا بكر، ألستَ تَمْرضُ؟ ألستَ تَنْصَب؟ ألست تَحْزَن؟ ألست تُصيبك اللأواء؟ " قال: بلى. قال: "فهو ما تُجْزَوْنَ به".
Bu ayet indiğinde bunun sahâbîlerin birçoğuna ağır geldiği rivayet edilmiştir. İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdullah b. Nümeyr rivayet etti, bize İsmâil, Ebû Bekr b. Ebî Züheyr'den rivayet etti, o şöyle dedi: Bana haber verildiğine göre Ebû Bekr şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır.” ayetinden sonra kurtuluş nasıl olur? Yaptığımız her kötülük sebebiyle cezalandırılacak mıyız?" Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah seni bağışlasın ey Ebû Bekr! Sen hastalanmaz mısın? Zahmet çekmez misin? Üzülmez misin? Başına darlık ve sıkıntılar gelmez mi?» buyurdu. [Ebû Bekr]: "Evet [gelir]." dedi. [Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem]: «İşte bunlar, karşılığında cezalandırıldığınız şeylerdir.» buyurdu.
ورواه سعيد بن منصور، عن خلف بن خليفة، عن إسماعيل بن أبي خالد، به. ورواه ابن حبان في صحيحه، عن أبي يَعلى، عن أبي خَيْثَمة، عن يحيى بن سعيد، عن إسماعيل بن أبي خالد، به. ورواه الحاكم من طريق سفيان الثوري، عن إسماعيل به .
Bunu Saîd b. Mansûr, Halef b. Halîfe'den, o İsmâil b. Ebî Hâlid'den bu isnadla rivayet etti. İbn Hibbân da Sahîh'inde Ebû Ya'lâ'dan, o Ebû Hayseme'den, o Yahyâ b. Saîd'den, o İsmâil b. Ebî Hâlid'den bu isnadla rivayet etti. Hâkim de Süfyân es-Sevrî tarikiyle İsmâil'den bu isnadla rivayet etmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الوهاب بن عطاء، عن زياد الجصاص، عن علي بن زيد، عن مجاهد، عن ابن عمر قال: سمعت أبا بكر يقول: قال رسول الله ﷺ: "من يعمل سُوءًا يُجْزَ بِهِ في الدنيا" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Atâ, Ziyâd el-Cassâs'tan, o Ali b. Zeyd'den, o Mücâhid'den, o İbn Ömer'den rivayet etti, o dedi ki: Ebû Bekr'in şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kim bir kötülük yaparsa dünyada onunla cezalandırılır."
وقال أبو بكر بن مَرْدُويه: حدثنا أحمد بن هُشَيْم بن جُهَيْمَة، حدثنا يحيى بن أبي طالب، حدثنا عبد الوهاب بن عطاء، حدثنا زياد الجصاص، عن علي بن زيد، عن مجاهد قال: قال عبد الله بن عمر: انظروا المكان الذي به عبد الله بن الزبير مصلوبًا ولا تمرُّنَّ عليه. قال: فسها الغلام، فإذا ابن عمر ينظر إلى ابن الزبير فقال: يغفر الله لك ثلاثًا، أما والله ما علمتك إلا صوّامًا قوّامًا وصّالا للرحم، أما والله إني لأرجو مع متساوى ما أصبتَ ألا يعذبك الله بعدها. قال: ثم التفت إلي فقال: سمعت أبا بكر الصديق يقول: قال رسول الله ﷺ: "من يعمل سوءًا في الدنيا يجز به".
Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize Ahmed b. Hüşeym b. Cüheyme rivayet etti, bize Yahyâ b. Ebî Tâlib rivayet etti, bize Abdülvehhâb b. Atâ rivayet etti, bize Ziyâd el-Cassâs, Ali b. Zeyd'den, o Mücâhid'den rivayet etti, o dedi ki: Abdullah b. Ömer: "Abdullah b. ez-Zübeyr'in asılmış olduğu yere bakın ve oradan geçmeyin." dedi. [Ravi] dedi ki: Hizmetçi unuttu, bir de baktı ki İbn Ömer, İbnü'z-Zübeyr'e bakıyor ve üç defa: "Allah seni bağışlasın. Allah'a yemin olsun ki ben seni ancak çok oruç tutan, çok namaz kılan ve akrabalık bağlarını çokça gözeten biri olarak bilirim. Allah'a yemin olsun ki, başına gelen bu musibetle birlikte Allah'ın bundan sonra sana azap etmeyeceğini umuyorum." dedi. [Ravi] dedi ki: Sonra bana dönüp şöyle dedi: Ebû Bekr es-Sıddîk'ın şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kim dünyada bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır."
ورواه أبو بكر البزار في مسنده، عن الفضل بن سهل، عن عبد الوهاب بن عطاء، به مختصرا. وقد قال في مسند ابن الزبير: حدثنا إبراهيم بن المستمر العُروفي حدثنا عبد الرحمن بن سليم بن حَيّان، حدثني أبي، عن جدي حيان بن بسطام، قال: كنت مع ابن عمر، فمر بعبد الله بن الزبير وهو مصلوب، فقال: رحمك الله أبا خُبيب، سمعت أباك -يعني الزبير-يقول: قال رسول الله ﷺ: "من يعمل سوءًا يُجْزَ به في الدنيا والأخرى" ثم قال: لا نعلمه يروي عن الزبير إلا من هذا الوجه.
Ebû Bekr el-Bezzâr bunu Müsned'inde el-Fadl b. Sehl'den, o Abdülvehhâb b. Atâ'dan bu isnadla muhtasar olarak rivayet etmiştir . Müsned-i İbnü'z-Zübeyr'de ise şöyle demiştir: Bize İbrâhim b. el-Müstemir el-Urûfî rivayet etti, bize Abdurrahman b. Süleym b. Hayyân rivayet etti, bana babam dedem Hayyân b. Bistâm'dan rivayet etti, o dedi ki: İbn Ömer ile beraberdim; asılmış vaziyette olan Abdullah b. ez-Zübeyr'in yanından geçti ve şöyle dedi: "Allah sana rahmet etsin ey Ebû Hubeyb! Babanın -yani Zübeyr'in- şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Kim bir kötülük yaparsa dünyada ve ahirette onunla cezalandırılır.'" Sonra şöyle dedi: Bunun Zübeyr'den bu tarik dışında rivayet edildiğini bilmiyoruz.
وقال أبو بكر بن مردويه: حدثنا أحمد بن كامل، حدثنا محمد بن سعد العوفي، حدثنا روح بن عبادة، حدثنا موسى بن عبيدة، حدثني مولى بن سِبَاع قال: سمعت ابن عمر يحدث، عن أبي بكر الصديق قال: كنت عند النبي ﷺ فنزلت هذه الآية: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا) فقال رسول الله ﷺ: "يا أبا بكر، هل أقرئك آية نزلت علي؟ " قال: قلت: بلى يا رسول الله. فأقرأنيها فلا أعلم إلا أني وجدت انقصَامًا في ظهري حتى تمطأت فقال رسول الله ﷺ: "مالك يا أبا بكر؟ " قلت: بأبي أنت وأمي يا رسول الله، وأينا لم يعمل السوء، وإنا لمجْزيُّون بكل سوء عملناه؟! فقال رسول الله ﷺ: "أما أنت وأصحابك يا أبا بكر المؤمنون فَتُجْزَوْنَ بذلك في
Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize Ahmed b. Kâmil rivayet etti, bize Muhammed b. Sa'd el-Avfî rivayet etti, bize Ravh b. Ubâde rivayet etti, bize Mûsâ b. Ubeyde rivayet etti, bana İbn Sibâ'ın azatlısı rivayet edip dedi ki: İbn Ömer'i, Ebû Bekr es-Sıddîk'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ederken işittim; o şöyle dedi: Ben Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem yanındaydım, derken şu ayet indi: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır ve o, kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir.” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ebû Bekr! Bana inen bir ayeti sana okuyayım mı?» buyurdu. [Ebû Bekr] dedi ki: Ben de: "Evet, ey Allah'ın Resûlü!" dedim. Onu bana okudu; sırtımda öyle bir kırılma [ağırlık] hissettim ki gerindim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Neyin var ey Ebû Bekr?» buyurdu. Ben de: "Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Hangimiz kötülük yapmamıştır ki? Bizler yaptığımız her bir kötülükle cezalandırılacak mıyız?!" dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sana ve senin mümin arkadaşlarına gelince ey Ebû Bekr, sizler bununla
الدنيا حتى تلقوا الله، وليس لكم ذنوب، وأما الآخرون فيجمع لهم ذلك حتى يجزوا به يوم القيامة".
dünyada cezalandırılırsınız; ta ki Allah'a üzerinizde hiçbir günah bulunmaksızın kavuşuncaya kadar. Diğerlerine gelince; bu durum onlar için biriktirilir, ta ki kıyamet günü onunla cezalandırılırlar."
وهكذا رواه الترمذي عن يحيى بن موسى، وعبد بن حميد، عن روح بن عبادة، به. ثم قال: وموسى بن عبيدة يضعف، ومولى بن سباع مجهول .
Tirmizî de bunu Yahyâ b. Mûsâ ve Abd b. Humeyd'den, onlar da Ravh b. Ubâde'den bu isnadla böylece rivayet etmiştir. Sonra şöyle demiştir: Mûsâ b. Ubeyde zayıf sayılır, İbn Sibâ'ın azatlısı ise meçhuldür .
[وقال ابن جرير: حدثنا الغلام، حدثنا الحسين، حدثنا الحجاج، عن ابن جريج، أخبرني عطاء بن أبي رباح قال: لمَّا نزلت قال أبو بكر: يا رسول الله، جاءت قاصمة الظهر، فقال رسول الله ﷺ: "إنما هي المصائب في الدنيا"] .
[İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Gulâm rivayet etti, bize el-Hüseyn rivayet etti, bize el-Haccâc rivayet etti, İbn Cüreyc'den, bana Atâ b. Ebî Rabâh haber verdi, o dedi ki: [Bu ayet] indiğinde Ebû Bekr: "Ey Allah'ın Resûlü, beli kıran [ayet] geldi." dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "O ancak dünyadaki musibetlerdir." buyurdu.]
طريق أخرى عن الصديق: قال ابن مردويه: حدثنا محمد بن أحمد بن إسحاق العسكري، حدثنا محمد بن عامر السعدي، حدثنا يحيى بن يحيى، حدثنا فضيل بن عياض، عن سليمان بن مهران، عن مسلم بن صُبَيح، عن مسروق قال: قال أبو بكر [الصديق] يا رسول الله، ما أشد هذه الآية: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ)! فقال رسول الله ﷺ: "المصائب والأمراض والأحزان في الدنيا جزاء" .
es-Sıddîk'tan başka bir tarik: İbn Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Ahmed b. İshâk el-Askerî rivayet etti, bize Muhammed b. Âmir es-Sa'dî rivayet etti, bize Yahyâ b. Yahyâ rivayet etti, bize Fudayl b. İyâz, Süleymân b. Mihrân'dan, o Müslim b. Subayh'tan, o Mesrûk'tan rivayet etti, o dedi ki: Ebû Bekr [es-Sıddîk] dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) ‘Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır...’ ayeti ne kadar da şiddetlidir!" Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Dünyadaki musibetler, hastalıklar ve üzüntüler cezadır." buyurdu .
طريق أخرى: قال ابن جرير: حدثني عبد الله بن أبي زياد وأحمد بن منصور قالا حدثنا زيد بن الحُبَاب، حدثنا عبد الملك بن الحسن الحارثي، حدثنا محمد بن زيد بن قُنْفُذ عن عائشة، عن أبي بكر قال: لما نزلت: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) قال أبو بكر: يا رسول الله، كل ما نعمل نؤاخذ به؟ فقال: "يا أبا بكر، أليس يصيبك كذا وكذا؟ فهو كفارة" .
Başka bir tarik: İbn Cerîr dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî Ziyâd ve Ahmed b. Mansûr rivayet ettiler, dediler ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb rivayet etti, bize Abdülmelik b. el-Hasen el-Hârisî rivayet etti, bize Muhammed b. Zeyd b. Kunfüz Âişe'den, o Ebû Bekr'den rivayet etti, o dedi ki: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır...” indiğinde Ebû Bekr: "Ey Allah'ın Resûlü, yaptığımız her şeyden hesaba mı çekileceğiz?" dedi. Bunun üzerine: "Ey Ebû Bekr, başına şunlar şunlar gelmiyor mu? İşte o kefarettir." buyurdu .
حديث آخر: قال سعيد بن منصور: أنبأنا عبد الله بن وهب، أخبرني عمرو بن الحارث، أن بكر بن سوادة حدثه، أن يزيد بن أبي يزيد حدثه، عن عبيد بن عمير، عن عائشة: أن رجلا تلا هذه الآية: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) فقال: إنا لنُجْزَى بكل عَمَل ؟ هلكنا إذًا. فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فقال: "نعم، يجزى به المؤمن في الدنيا، في نفسه، في جسده، فيما يؤذيه" .
Başka bir hadis: Saîd b. Mansûr dedi ki: Bize Abdullah b. Vehb haber verdi, bana Amr b. el-Hâris haber verdi ki Bekr b. Sevâde ona rivayet etmiş, Yezîd b. Ebî Yezîd ona rivayet etmiş, Ubeyd b. Umeyr'den, o Âişe'den: Bir adam: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır...” ayetini okudu ve: "Biz her amelden dolayı cezalandırılacak mıyız ? O halde helak olduk!" dedi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca şöyle buyurdu: "Evet, mümin dünyada kendisinde, bedeninde ve canını sıkan şeylerde bununla cezalandırılır."
طريق أخرى: قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا سلمة بن بشير، حدثنا هُشَيْم، عن أبي عامر، عن ابن أبي مُلَيْكة، عن عائشة قالت: قلت: يا رسول الله، إني لأعلم أشد آية في القرآن. فقال: "ما هي يا عائشة؟ " قلت: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) فقال: "هو ما يصيب العبد المؤمن حتى النَّكْبَة يَنْكُبها".
Başka bir tarik: İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Seleme b. Bişr rivayet etti, bize Hüşeym, Ebû Âmir'den, o İbn Ebî Müleyke'den, o Âişe'den [radıyallâhu anhâ] rivayet etti; Âişe şöyle dedi: Ey Allah'ın Resûlü! Ben Kur'an'daki en şiddetli ayeti biliyorum, dedim. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «O hangisidir ey Âişe?» buyurdu. Ben: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [ayetidir] dedim. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «O, maruz kaldığı bir musibete/felakete varıncaya kadar mümin kulun başına gelen [sıkıntılardır]» buyurdu.
رواه ابن جرير من حديث هشيم، به. ورواه أبو داود، من حديث أبي عامر صالح بن رستم الخزاز به .
İbn Cerîr bunu Hüşeym'in hadisinden bu isnadla rivayet etti. Ebû Dâvûd da Ebû Âmir Sâlih b. Rüstem el-Hazzâz hadisinden bu isnadla rivayet etmiştir .
طريق أخرى: قال أبو داود الطيالسي: حدثنا حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن أمية أنها سألت عائشة عن هذه الآية: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) فقالت: ما سألني عن هذه الآية أحد منذ سألت عنها رسول الله ﷺ، سألت رسول الله ﷺ فقال: "يا عائشة، هذه مبايعة الله للعبد، مما يصيبه من الحمى والنَّكْبَة والشوكة، حتى البضاعة فيضعها في كُمِّه فيفزع لها، فيجدها في جيبه، حتى إن المؤمن ليخرج من ذنوبه كما يخرج التِّبْرُ الأحمر من الكِير" .
Başka bir tarik: Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd'den, o Ümeyye'den rivayet etti; o Âişe'ye bu ayeti: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır...” sormuş. Âişe şöyle demiştir: Ben bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğumdan beri bana bu ayeti kimse sormamıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordum, şöyle buyurdu: "Ey Âişe, bu Allah'ın kula -başına gelen humma, tökezleme, batan diken, hatta eşyasını yeni içine koyup da telaşlanması ve ardından onu cebinde bulmasına varıncaya kadar- yaptığı bir muameledir; öyle ki mümin günahlarından, kızıl altının körükten çıktığı gibi tertemiz çıkar."
طريق أخرى: قال ابن مَرْدُويه: حدثنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، حدثنا أبو القاسم، حدثنا سُرَيج بن يونس، حدثنا أبو معاوية، عن محمد بن إسماعيل، عن محمد بن زيد بن المهاجر، عن عائشة قالت: سُئل رسول الله ﷺ عن هذه الآية: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) قال: "إن المؤمن يؤجر في كل شيء حتى في الفَيْظ عند الموت".
Başka bir tarik: İbn Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhim rivayet etti, bize Ebu'l-Kâsım rivayet etti, bize Süreyc b. Yûnus rivayet etti, bize Ebû Muâviye, Muhammed b. İsmâil'den, o Muhammed b. Zeyd b. el-Mühâcir'den, o Âişe'den rivayet etti, Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu ayet: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır...” hakkında soruldu; o şöyle buyurdu: "Mümin her şeyde, ölüm anındaki can çekişmesinde bile mükafatlandırılır [ve günahları bağışlanır]."
وقال الإمام أحمد: حدثنا حسين، عن زائدة، عن ليث، عن مجاهد، عن عائشة قالت: قال رسول الله ﷺ: "إذا كثرت ذنوب العبد، ولم يكن له ما يكفرها، ابتلاه الله بالحَزَن ليُكَفِّرها عنه" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüseyn, Zâide'den, o Leys'ten, o Mücâhid'den, o Âişe'den rivayet etti, Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kulun günahları çoğalıp da bunları silecek bir ameli bulunmadığında, Allah onları kendisinden silmek için onu hüzün ile imtihan eder."
حديث آخر: قال سعيد بن منصور، عن سفيان بن عيينة، عن عمر بن عبد الرحمن بن مُحَيْصِن، سمع محمد بن قيس بن مَخْرَمَة، يخبر أن أبا هريرة، ﵁، قال: لما نزلت: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) شَقّ ذلك على المسلمين، فقال لهم رسول الله ﷺ: "سَدِّدوا وقاربوا، فإن في كل ما يصاب به المسلم كفارة حتى الشوكة يُشَاكها، والنَّكْبَة يَنْكُبُهَا".
Başka bir hadis: Saîd b. Mansûr, Süfyân b. Uyeyne'den, o Ömer b. Abdirrahmân b. Muhaysın'dan nakletti; o Muhammed b. Kays b. Mahreme'nin şöyle haber verdiğini işitmiştir: Ebû Hureyre radıyallâhu anh dedi ki: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır...” ayeti indiğinde bu Müslümanlara çok ağır geldi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: "Doğru ve dengeli olun, orta yolu tutun. Zira Müslümanın başına gelen her şeyde -kendisine batan dikene ve tökezlediği tökezlemeye varıncaya kadar- bir kefaret vardır."
وهكذا رواه أحمد، عن سفيان بن عيينة، ومسلم والترمذي والنسائي، من حديث سفيان بن عيينة، به ورواه ابن مَردُويه من حديث روح ومعتمر كلاهما، عن إبراهيم بن يزيد عن عبد الله بن إبراهيم، سمعت أبا هريرة يقول: لما نزلت هذه الآية: (لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) بكينا وحزنا وقلنا: يا رسول الله، ما أبقت هذه الآية من شيء. قال: "أما والذي نفسي بيده إنّها لكما نزلت، ولكن أبشروا وقاربوا وسَدِّدوا؛ فإنه لا يصيب أحدًا منكم
Aynı şekilde bunu Ahmed, Süfyân b. Uyeyne'den; Müslim, Tirmizî ve Nesâî de Süfyân b. Uyeyne hadisinden bu isnadla rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye de bunu Ravh ve Mu'temir hadisinden -her ikisi de İbrâhîm b. Yezîd'den, o Abdullah b. İbrâhîm'den- rivayet etmiştir: Ebû Hureyre'yi şöyle derken işittim: { لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyladır. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” ayeti indiğinde ağladık, hüzünlendik ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Bu ayet [geride] hiçbir şey bırakmadı.” dedik. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki şüphesiz o indirildiği gibidir. Fakat müjdeleniniz, orta yolu tutunuz ve dosdoğru olunuz! Zira sizden birine...»
في الدنيا إلا كفَّر الله بها خطيئته، حتى الشوكة يُشَاكها أحدكم في قدمه" .
dünyada bir şey gelmez ki Allah onunla hatasını silmiş olmasın; hatta sizden birinin ayağına batan dikene varıncaya kadar." buyurdu .
وقال عطاء بن يسار، عن أبي سعيد وأبي هريرة: إنهما سمعا رسول الله ﷺ يقول: "ما يصيب المؤمن من نَصب ولا وَصَب ولا سَقَم ولا حَزَن، حتى الهم يُهَمّه، إلا كُفّر به من سيئاته" أخرجاه .
Atâ b. Yesâr, Ebû Saîd ve Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre, her ikisi de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmişlerdir: "Mümine isabet eden hiçbir yorgunluk, sürekli hastalık, rahatsızlık ve keder yoktur ki -içine düştüğü tasa bile olsa- bunlarla onun günahları silinmesin." Her ikisi de [Buhârî ve Müslim] bunu rivayet etmiştir .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى، عن سعد بن إسحاق، حدثتني زينب بنت كعب بنُ عُجْرَة، عن أبي سعيد الخدري قال: قال رجل لرسول الله ﷺ: أرأيت هذه الأمراض التي تصيبنا؟ ما لنا بها؟ قال: "كفارات". قال أبي: وإن قَلَّتْ؟ قال: "وإن شوكة فما فوقها" قال: فدعا أبي على نفسه أنه لا يفارقه الْوَعْك حتى يموت، في ألا يشغله عن حج ولا عمرة، ولا جهاد في سبيل الله، ولا صلاة مكتوبة في جماعة، فما مسه إنسان إلا وجد حره، حتى مات، ﵁. تفرد به أحمد .
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ, Sa'd b. İshâk'tan rivayet etti, bana Zeyneb binti Ka'b b. Ucre, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti, o dedi ki: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Başımıza gelen bu hastalıkları gördün mü? Bunlardan bize ne var?" dedi. Resûlullah: "Kefaretlerdir." buyurdu. Babam: "Az da olsa mı?" dedi. [Peygamber]: "Bir diken ve ondan üstü de olsa." buyurdu. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine babam, kendisini ne hacdan ne umreden ne Allah yolunda cihattan ne de cemaatle kılınan farz namazdan alıkoymamak şartıyla, ölünceye kadar sıtma ateşinin kendisinden ayrılmaması için kendi aleyhine dua etti. Artık ölünceye kadar ona dokunan hiçbir insan olmadı ki onun hararetini hissetmesin, radıyallâhu anh. Ahmed bu rivayette tek kalmıştır .
حديث آخر: روى ابن مردويه من طريق حسين بن واقد، عن الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس قال: قيل: يا رسول الله: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ)؟ قال: "نعم، ومن يعمل حسنة يُجزَ بها عشرا. فهلك من غلب واحدته عشرًا" .
Başka bir hadis: İbn Merdûye, Hüseyn b. Vâkıd tarikiyle el-Kelbî'den, o Ebû Sâlih'ten, o İbn Abbâs'tan rivayet etti, o dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) ‘Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır...’ [öyle mi?]" denildi. O: "Evet, kim de bir iyilik yaparsa ona on katı verilir. Tek bir [günahı], on [sevabına] galip gelen kimse ise helak olmuştur !" buyurdu .
وقال ابن جرير: حدثنا ابن وَكِيع، حدثنا يزيد بن هارون، حدثنا حماد بن سلمة، عن حميد، عن الحسن: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) قال: الكافر، ثم قرأ: {وَهَلْ نُجَازِي إِلا الْكَفُورَ} [سبأ: ١٧].
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Vekî' rivayet etti, bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti, bize Hammâd b. Seleme, Humeyd'den, o el-Hasen'den rivayet etti; o: (مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ) “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır...” hakkında: "Kâfirdir." dedi, sonra: {وَهَلْ نُجَازِي إِلا الْكَفُورَ} “Biz nankör olandan başkasını cezalandırır mıyız?” [Sebe': 17] ayetini okudu.
وهكذا رُوي عن ابن عباس، وسعيد بن جبير: أنهما فسرا السوء هاهنا بالشرك أيضًا.
Aynı şekilde İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr'den de buradaki kötülüğü şirk olarak tefsir ettikleri rivayet edilmiştir.
وقوله: (وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: إلا أن يتوب فيتوب الله عليه. رواه ابن أبي حاتم.
O'nun: (وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا) “...ve kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir.” buyruğu hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: "Tövbe etmesi müstesna; o takdirde Allah onun tövbesini kabul eder." dediğini nakletmiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etti.
والصحيح أن ذلك عامٌّ في جميع الأعمال، لما تقدم من الأحاديث، وهذا اختيار ابن جرير، والله أعلم.
Sahih olan ise, daha önce geçen hadisler sebebiyle bunun bütün ameller hakkında genel olduğudur. İbn Cerîr'in tercihi de budur, en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ [فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا]) لما ذكر الجزاء على السيئات، وأنه لا بد أن يأخذ مستحقها من العبد إما في الدنيا -وهو الأجود له -وإما في الآخرة -والعياذ بالله من ذلك، ونسأله العافية في الدنيا والآخرة، والصفح والعفو والمسامحة -شرع في بيان إحسانه وكرمه ورحمته في قبول الأعمال الصالحة من عباده ذُكْرَانهم وإناثهم، بشرط الإيمان، وأنه سيدخلهم الجنة ولا يظلمهم من حسناتهم ولا مقدار النقير، وهو: النقرة التي في ظهر نواة التمرة، وقد تقدم الكلام على الفتيل، وهو الخيط الذي في شق النواة، وهذا النقير وهما في نواة التمرة، وكذا القطمير وهو اللفافة التي على نواة التمرة، الثلاثة في القرآن.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih ameller işlerse, işte onlar cennete girerler ve zerre kadar (nakîr miktarınca) haksızlığa uğratılmazlar.” buyruğu: [Allah Teâlâ], kötülüklerin karşılığını ve buna müstahak olan kulun cezasını ya dünyada -ki bu onun için daha hayırlıdır- ya da ahirette -ki bundan Allah'a sığınır; O'ndan dünya ve ahirette afiyet, müsamaha, af ve mağfiret dileriz- mutlaka çekeceğini zikredince, iman şartıyla erkek ve kadın kullarından salih amelleri kabul etmedeki ihsanını, cömertliğini ve rahmetini açıklamaya başlamıştır. Onları cennete girdireceğini ve iyiliklerinden nakîr miktarı kadar dahi eksiltmeyeceğini [bildirmektedir]. Nakîr; hurma çekirdeğinin sırtındaki küçük çukurdur (noktadır). Çekirdeğin yarığındaki iplikçik demek olan fetîl hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Nakîr ile fetîl hurma çekirdeğinde bulunur; hurma çekirdeğini saran ince zar demek olan kıtmîr de böyledir. Bu üç [kavram] da Kur'an'da yer almaktadır.
ثم قال تعالى: (وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ) أخلص العمل لربه، ﷿، فعمل إيمانًا واحتساباً (وَهُوَ مُحْسِنٌ) أي: اتبع في عمله ما شرعه الله له، وما أرسل به رسوله من الهدى ودين الحق، وهذان الشرطان لا يصح عمل عامل بدونهما، أي: يكون خالصًا صوابًا، والخالص أن يكون لله، والصواب أن يكون متبعًا للشريعة فيصح ظاهره بالمتابعة، وباطنه بالإخلاص، فمن فقد العمل أحد هذين الشرطين فسد. فمن فقد الإخلاص كان منافقًا، وهم الذين يراءون الناس، ومن فقد المتابعة كان ضالا جاهلا. ومتى جمعهما فهو عمل المؤمنين: {الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ [فِي أَصْحَابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ] } [الأحقاف: ١٦]؛ ولهذا قال تعالى: (وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا) وهم محمد وأتباعه إلى يوم القيامة، كما قال تعالى: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ [وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ] } [آل عمران: ٦٨] وقال تعالى: {[قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ] } [الأنعام: ١٦١] و {ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [النحل: ١٢٣] والحنيف: هو المائل عن الشرك قصدا، أي تاركًا له عن بصيرة، ومقبل على الحق بكليته، لا يصده عنه صاد، ولا يرده عنه راد.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ) “İyilik yapan biri olarak kendini tamamen Allah'a teslim eden... kimseden daha güzel dinli kim olabilir?”; amelini Rabbi Azze ve Celle için ihlaslı kılmış, inanarak ve sevabını Allah'tan umarak amel etmiştir. (وَهُوَ مُحْسِنٌ) “...ve o iyilik yapandır...” yani amelinde Allah'ın kendisi için meşru kıldığına ve Resûlü ile gönderdiği hidayet ve hak dine uymuştur. Bu iki şart olmaksızın amel eden hiçbir kimsenin ameli sahih olmaz; yani [amelin] ihlaslı ve doğru olması gerekir. İhlaslı olması Allah için yapılması, doğru olması ise şeriata uygun olmasıdır. Böylece amelin zahiri sünnete uymakla, batını ise ihlasla sahih olur. Bir kimsenin ameli bu iki şarttan birini kaybederse boşa gider. İhlası kaybeden kimse münafıktır; onlar insanlara gösteriş yapanlardır. Şeriata uymayı kaybeden kimse ise sapık bir cahildir. Bu iki şart bir araya geldiğinde ise o müminlerin amelidir: {الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ [فِي أَصْحَابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ] } “İşte bunlar, [cennet ehli arasında] yaptıklarının en güzelini kabul edeceğimiz ve kötülüklerini bağışlayacağımız kimselerdir. [Bu, kendilerine vadolunan dosdoğru bir vaattir.]” [Ahkâf: 16]. Bu sebeple Allah Teâlâ: (وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا) “...ve hanîf olarak İbrâhim'in dinine uyan...” buyurmuştur; onlar Muhammed ve kıyamet gününe kadar onun takipçileridir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ [وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ] } “Doğrusu insanların İbrâhim'e en yakın olanı, ona uyanlar, şu Peygamber [ve iman edenlerdir. Allah müminlerin dostudur.]” [Âl-i İmrân: 68]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {[قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ] } “[De ki: 'Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dimdik ayakta duran dine, hanîf olan İbrâhim'in dinine iletti. O, müşriklerden değildi.']” [En'âm: 161] ve {ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Sonra sana: 'Hanîf olarak İbrâhim'in dinine uy; o müşriklerden değildi.' diye vahyettik.” [Nahl: 123]. Hanîf (حنيف): Kasıtlı olarak şirkten yüz çeviren, yani basiret üzere onu terk edip bütün varlığıyla hakka yönelen, kendisini hiçbir engelleyicinin engelleyemediği ve hiçbir geri çevirenin çeviremediği kimsedir.
وقوله: (وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا) وهذا من باب الترغيب في اتباعه؛ لأنه إمام يقتدى به، حيث وصل إلى غاية ما يتقرب به العباد له، فإنه انتهى إلى درجة الخُلَّة التي هي أرفع مقامات المحبة، وما ذاك إلا لكثرة طاعته لربه، كما وصفه به في قوله: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} [النجم: ٣٧] قال كثيرون من السلف: أي قام بجميع ما أمر به ووفَّى كل مقام من مقامات العبادة، فكان لا يشغله أمر جليل عن حقير، ولا كبير عن صغير. وقال تعالى: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ [قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا] } الآية [البقرة: ١٢٤]. وقال تعالى: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * [شَاكِرًا لأنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ] } [النحل: ١٢٠ - ١٢٢].
O'nun: (وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا) “...Allah İbrâhim'i dost edinmiştir.” buyruğu, ona uymaya teşvik kabilindendir; zira o kendisine uyulan bir önderdir. Çünkü o, kulların Allah'a yaklaşabileceği en son noktaya ulaşmıştır; sevginin en yüce mertebesi olan hullet (yakın dostluk) derecesine varmıştır. Bu da ancak Rabbine olan çokça itaatinden ötürüdür; nitekim O'nu şu buyruğunda böyle nitelemiştir: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} “Ve [vazifesini tam] yerine getiren İbrâhim'in...” [Necm: 37]. Selef'ten pek çok kimse : "Yani emrolunduğu her şeyi yerine getirdi ve kulluk makamlarının her birinin hakkını verdi ; dolayısıyla hiçbir büyük iş onu küçükten, hiçbir küçük iş de büyükten alıkoymadı." demişlerdir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ [قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا] } “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da bunları tam olarak yerine getirmişti. [Allah: 'Seni insanlara önder yapacağım.' buyurdu.]” [Bakara: 124]. Ve yine şöyle buyurmuştur: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * [شَاكِرًا لأنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ] } “Şüphesiz İbrâhim, Allah'a itaat eden, hanîf bir önderdi ve müşriklerden değildi. [O'nun nimetlerine şükredendi. Allah onu seçti ve onu dosdoğru bir yola iletti. Ona dünyada bir güzellik verdik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir.]” [Nahl: 120-122].
وقال البخاري: حدثنا سليمان بن حرب، حدثنا شعبة، عن حبيب بن أبي ثابت، عن سعيد بن جبير، عن عمرو بن ميمون قال: إن معاذًا لما قدم اليمن صلى الصبح بهم: فقرأ: (وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا) فقال رجل من القوم: لقد قَرّت عينُ أم إبراهيم.
Buhârî dedi ki: Bize Süleymân b. Harb rivayet etti, bize Şu'be, Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o Amr b. Meymûn'dan rivayet etti, o dedi ki: Muâz Yemen'e vardığında onlara sabah namazını kıldırdı ve: (وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا) “...Allah İbrâhim'i dost edinmiştir.” ayetini okudu. Topluluktan bir adam: "İbrâhim'in annesinin gözü aydın olsun!" dedi.
وقد ذكر ابن جرير في تفسيره، عن بعضهم أنه إنما سماه الله خليلا من أجل أنه أصاب أهل ناحيته جَدْب، فارتحل إلى خليل له من أهل الموصل -وقال بعضهم: من أهل مصر -ليمتار طعامًا لأهله من قِبَله، فلم يصب عنده حاجته. فلما قَرُب من أهله مَرَّ بمفازة ذات رمل، فقال: لو ملأت غَرَائري من هذا الرمل، لئلا أغُمّ أهلي برجوعي إليهم بغير ميرة، وليظنوا أني أتيتهم بما يحبون. ففعل ذلك، فتحول ما في غرائره من الرمل دقيقًا، فلما صار إلى منزله نام وقام أهله ففتحوا الغرائر،
İbn Cerîr tefsirinde bazılarından naklettiğine göre, Allah'ın onu halîl (dost) olarak isimlendirmesi şu sebeptendir: Bulunduğu bölge halkına bir kuraklık isabet etmişti. Bunun üzerine ailesine yiyecek erzak temin etmek için Musul halkından olan -bazıları ise Mısır halkından demiştir- bir dostuna gitti; fakat onun yanında ihtiyacını karşılayamadı. Ailesine yaklaştığında kumluk bir çölden geçti ve: "Erzaksız dönerek ailemi üzmemek ve sevdikleri şeyi kendilerine getirdiğimi zannetmeleri için heybelerimi bu kumla doldursam [iyi olur]" dedi. Böyle yaptı ve heybelerindeki kum una dönüştü. Evine vardığında uyudu; ailesi kalkıp heybeleri açtılar,
فوجدوا دقيقًا فعجنوا وخبزوا منه فاستيقظ، فسألهم عن الدقيق الذي منه خبزوا، فقالوا: من الدقيق الذي جئت به من عند خليلك فقال: نعم، هو من خليلي الله. فسماه الله بذلك خليلا.
ve un bulup yoğurdular ve ondan ekmek yaptılar. Uyanınca, ekmek yaptıkları unu onlara sordu. Onlar: "Dostunun yanından getirdiğin undandır." dediler. O da: "Evet, o benim dostum olan Allah'tandır." dedi. Bundan dolayı Allah onu halil (dost) olarak isimlendirdi.
وفي صحة هذا ووقوعه نظر، وغايته أن يكون خبرا إسرائيليا لا يُصدَّق ولا يُكذَّب، وإنما سُمّي خليل الله لشدة محبة ربه، ﷿، له، لما قام له من الطاعة التي يحبها ويرضاها؛ ولهذا ثبت في الصحيحين، من حديث أبي سعيد الخدري: أن رسول الله ﷺ لما خطبهم في آخر خطبة خطبها قال: "أما بعد، أيها الناس، فلو كنت متخذًا من أهل الأرض خليلا لاتخذت أبا بكر بن أبي قحافة خليلا ولكن صاحبكم خليل الله" .
Bunun sıhhati ve vuku bulmuş olması tartışmalıdır; en fazla ne doğrulanabilecek ne de yalanlanabilecek bir İsrâiliyat haberi olabilir. O, ancak Rabbi Azze ve Celle'nin sevip razı olduğu itaati yerine getirmesinden ötürü Rabbinin ona olan şiddetli sevgisinden dolayı "Halîlullah" (Allah'ın dostu) olarak isimlendirilmiştir. Bu sebepledir ki Sahîhayn'da Ebû Saîd el-Hudrî hadisinden sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem irad ettiği son hutbesinde şöyle buyurmuştur: "Emmâ ba'd: Ey insanlar, eğer yeryüzü ahalisinden birini dost edinecek olsaydım, Ebû Bekr b. Ebî Kuhâfe'yi dost edinirdim; ancak arkadaşınız Allah'ın halilidir (dostudur)."
وجاء من طريق جُنْدُب بن عبد الله البَجَلي، وعبد الله بن عَمرو بن العاص، وعبد الله بن مسعود، عن النبي ﷺ: "إن الله اتخذني خليلا كما اتخذ إبراهيم خليلا" .
Cündeb b. Abdillâh el-Becelî, Abdullah b. Amr b. el-Âs ve Abdullah b. Mes'ûd tarikiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "İbrâhim'i dost edindiği gibi Allah beni de dost edinmiştir."
وقال أبو بكر بن مَرْدُويه: حدثنا عبد الرحيم بن محمد بن مسلم، حدثنا إسماعيل بن أحمد بن أُسَيْد، حدثنا إبراهيم بن يعقوب الجَوْزجاني بمكة، حدثنا عُبَيد الله الحَنَفي، حدثنا زَمْعة بن صالح، عن سلمة بن وَهْرَام، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: جلس ناس من أصحاب رسول الله ﷺ ينتظرونه، فخرج حتى إذا دنا منهم سمعهم يتذاكرون، فسمع حديثهم، وإذا بعضهم يقول: عجبًا إن الله اتخذ من خلقه خليلا فإبراهيم خليله! وقال آخر: ماذا بأعجب من أن الله كلم موسى تكليما! وقال آخر: فعيسى روح الله وكلمته! وقال آخر: آدم اصطفاه الله! فخرج عليهم فسلم وقال: "قد سمعت كلامكم وتعجبكم أن إبراهيم خليل الله، وهو كذلك، وموسى كليمه، وعيسى روحه وكلمته، وآدم اصطفاه الله، وهو كذلك ألا وإني حبيب الله ولا فخر، وأنا حامل لواء الحمد يوم القيامة ولا فخر، وأنا أول شافع، وأول مشَفع ولا فخر، وأنا أول من يحرك حِلَق الجنة، فيفتح الله فيدخلنيها ومعي فقراء المؤمنين ولا فخر، وأنا أكرم الأولين والآخرين يوم القيامة ولا فخر".
Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize Abdürrahîm b. Muhammed b. Müslim rivayet etti, bize İsmâil b. Ahmed b. Üseyd rivayet etti, bize Mekke'de İbrâhim b. Ya'kûb el-Cûzecânî rivayet etti, bize Ubeydullah el-Hanefî rivayet etti, bize Zem'a b. Sâlih, Seleme b. Vehrâm'dan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti, o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir grup insan oturmuş onu bekliyorlardı. Çıkıp yanlarına yaklaşınca onların aralarında konuştuklarını işitti ve sözlerine kulak verdi; bir de baktı ki bazısı: "Ne hayret! Allah yarattıklarından bir dost edindi ve İbrâhim O'nun dostu oldu!" diyordu. Bir başkası: "Allah'ın Mûsâ ile konuşmasından daha hayret verici ne olabilir!" diyordu. Diğeri: "Îsâ da Allah'ın ruhu ve O'nun kelimesidir!" diyordu. Bir başkası ise: "Âdem'i de Allah seçmiştir!" diyordu. Bunun üzerine yanlarına çıkıp selam verdi ve şöyle buyurdu: "Sözlerinizi ve İbrâhim'in Allah'ın dostu olmasına şaşmanızı işittim; o öyledir. Mûsâ O'nun kelîmidir (konuştuğudur), Îsâ O'nun ruhu ve kelimesidir, Âdem'i de Allah seçmiştir; o da öyledir. Dikkat edin, övünmek olmasın ama ben de Allah'ın sevgilisiyim (habîbullahım). Övünmek olmasın, kıyamet gününde Livaü'l-Hamd'i (Hamd Sancağını) taşıyacak olan benim. Övünmek olmasın, ilk şefaat edecek ve şefaati ilk kabul edilecek olan benim. Övünmek olmasın, cennet kapısının halkasını ilk hareket ettirecek olan benim; Allah kapıyı açar ve müminlerin fakirleriyle birlikte beni içeri alır. Övünmek olmasın, kıyamet gününde öncekilerin ve sonrakilerin en değerlisi benim."
وهذا حديث غريب من هذا الوجه، ولبعضه شواهد في الصحاح وغيرها.
Bu hadis bu vecihten gariptir; ancak bir kısmının Sahîh'lerde ve diğer eserlerde şahitleri bulunmaktadır.
وقال قتادة، عن عكرمة، عن ابن عباس أنه قال: أتعجبون من أن تكون الخُلَّة لإبراهيم، والكلام لموسى، والرؤية لمحمد، صلوات الله وسلامه عليهم أجمعين.
Katâde, İkrime'den, o İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Hulletin (dostluğun) İbrâhim'e, kelâmın (konuşmanın) Mûsâ'ya, rü'yetin (görmenin) ise Muhammed'e -Allah'ın salât ve selâmı hepsinin üzerine olsun- verilmesine mi şaşıyorsunuz?"
رواه الحاكم في مستدركه وقال: صحيح على شرط البخاري، ولم يخرجاه. وكذا روى عن أنس بن مالك، وغير واحد من الصحابة والتابعين، والأئمة من السلف والخلف.
Bunu Hâkim Müstedrek'inde rivayet edip: "Buhârî'nin şartına göre sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] bunu tahric etmemişlerdir." demiştir. Aynı şekilde Enes b. Mâlik'ten, sahabe ve tabiinden birden fazla kimseden ve selef ile haleften imamlardan rivayet edilmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا يحيى بن عبدك القزويني، حدثنا محمد -يعني ابن سعيد بن سابق -
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yahyâ b. Abdek el-Kazvînî rivayet etti, bize Muhammed -yani İbn Saîd b. Sâbık- rivayet etti...
حدثنا عمرو -يعني ابن أبي قيس -عن عاصم، عن أبي راشد، عن عُبَيْد بن عُمَير قال: كان إبراهيم ﵇ يضيف الناس، فخرج يومًا يلتمس إنسانًا يضيفه، فلم يجد أحدًا يضيفه، فرجع إلى داره فوجد فيها رجلا قائمًا، فقال: يا عبد الله، ما أدخلك داري بغير إذني؟ قال: دخلتها بإذن ربها. قال: ومن أنت؟ قال: أنا ملك الموت، أرسلني ربي إلى عبد من عباده أبشره أن الله قد اتخذه خليلا. قال: من هو؟ فوالله إن أخبرتني به ثم كان بأقصى البلاد لآتينّه ثم لا أبرح له جارًا حتى يفرق بيننا الموت. قال: ذلك العبد أنت. قال: أنا؟ قال: نعم. قال: فيم اتخذني الله خليلا؟ قال: إنك تعطي الناس ولا تسألهم .
Bize Amr -yani İbn Ebî Kays- Âsım'dan, o Ebû Râşid'den, o da Ubeyd b. Umeyr'den rivayet etti, o dedi ki: İbrâhim aleyhisselâm insanlara ikramda bulunur, misafir ağırlardı. Bir gün misafir etmek üzere bir insan aramak için dışarı çıktı; ancak ağırlayacak kimse bulamadı. Evine döndüğünde orada ayakta duran bir adam gördü ve: "Ey Allah'ın kulu! Evime iznim olmadan seni ne soktu?" dedi. O: "Oraya, ev sahibinin izniyle girdim." dedi. İbrâhim: "Peki sen kimsin?" diye sordu. O: "Ben ölüm meleğiyim; Rabbim beni, O'nun kendisini dost (halîl) edindiğini müjdelemek üzere kullarından bir kula gönderdi." dedi. İbrâhim: "O kimdir? Allah'a yemin olsun ki bana onu haber verirsen, [o kul] memleketin en uzak yerinde bile olsa mutlaka ona giderim , sonra ölüm bizi ayırıncaya kadar onun yanından ayrılmayıp komşusu olurum." dedi. Melek: "O kul sensin." dedi. İbrâhim: "Ben miyim?" diye sordu. O: "Evet." dedi. İbrâhim: "Allah beni ne sebebiyle dost edindi?" diye sordu. Melek: "Çünkü sen insanlara verirsin, fakat onlardan istemezsin." dedi.
وحدثنا أبي، حدثنا محمود بن خالد السلمي، حدثنا الوليد، عن إسحاق بن يسار قال: لما اتخذ الله إبراهيم خليلا ألقى في قلبه الوَجَل، حتى إن كان خفقانُ قلبه ليسمع من بعيد كما يسمع خفقان الطير في الهواء. وهكذا جاء في صفة رسول الله ﷺ: أنه كان يسمع لصدره أَزِيزٌ كأزيز المرْجل من البكاء.
Bize babam rivayet etti, bize Mahmûd b. Hâlid es-Sülemî rivayet etti, bize Velîd, İshak b. Yesâr'dan rivayet etti, o dedi ki: Allah İbrâhim'i dost edindiğinde, kalbine öyle bir korku ve ürperti düşürdü ki, kalbinin çarpıntısı havada uçan kuşun kanat çırpışının işitildiği gibi uzaktan işitilirdi . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfında da aynen şöyle rivayet edilmiştir: Ağlamaktan dolayı göğsünden kaynayan kazan sesine benzer bir inilti işitilirdi.
وقوله: (وَللهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ) أي: الجميع ملكه وعبيده وخلقه، وهو المتصرف في جميع ذلك، لا راد لما قضى، ولا معقب لما حكم، ولا يسأل عما يفعل، لعظمته وقدرته وعدله وحكمته ولطفه ورحمته.
Âyetteki (وَللهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ) buyruğu ise, hepsinin O'nun mülkü, kulları ve yaratılmışları olduğu, bütün bunlar üzerinde tasarruf sahibinin O olduğu, O'nun takdir ettiğini geri çevirecek, hükmünü bozacak hiçbir gücün bulunmadığı; büyüklüğü, kudreti, adaleti, hikmeti, lütfu ve rahmeti sebebiyle yaptığından sorumlu tutulamayacağı anlamına gelmektedir.
وقوله: (وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا) أي: علمه نافذ في جميع ذلك، لا تخفى عليه خافية من عباده، ولا يعْزُب عن علمه مثقال ذرة في السموات ولا في الأرض، ولا أصغر من ذلك ولا أكبر، ولا تخفى عليه ذرة لما تراءى للناظرين وما توارى.
Âyetteki (وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا) buyruğu da, O'nun ilminin bütün bunları kuşattığı, kullarının hiçbir gizli halinin O'na gizli kalmayacağı , göklerde ve yerde bir zerre ağırlığınca, hatta bundan daha küçük ya da daha büyük hiçbir şeyin O'nun ilminden kaçamayacağı; bakanlara görünen ve görünmeyen hiçbir zerrenin O'ndan gizli kalamayacağı anlamına gelir.
{وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللاتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا (١٢٧)}
{وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللاتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا (١٢٧)} “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: Onlar hakkında size fetvayı Allah veriyor. Kitap'ta, kendilerine farz kılınan [miras payı ve mehri] vermeyip nikâhlamak istediğiniz yetim kadınlar, zavallı çocuklar ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız hakkında size okunan [ayetler] de [bunu açıklamaktadır]. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.”
قال البخاري: حدثنا عبيد بن إسماعيل، حدثنا أبو أسامة قال: حدثنا هشام بن عروة، أخبرني أبي عن عائشة: (وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ) إلى قوله: (وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ) قالت: هو الرجل تكون عنده اليتيمة، هو وليها ووارثها قد شَرِكته في ماله، حتى في العَذْق، فيرغب أن ينكحها، ويكره أن يزوِّجها رجلا فيشركه في ماله بما شركته فيعضلها، فنزلت هذه الآية.
Buhârî dedi ki: Bize Ubeyd b. İsmâil rivayet etti, bize Ebû Üsâme rivayet edip dedi ki: Bize Hişâm b. Urve rivayet etti, bana babam Âişe'den bildirdi: (وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ) âyetinden (وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ) kısmına kadar olan yer hakkında Âişe şöyle demiştir: Bu, yanında yetim bir kız bulunan adam hakkındadır; adam onun velisi ve mirasçısıdır, kız da onun malına -hurma salkımına varıncaya kadar- ortaktır. Adam onu nikâhlamak ister; fakat başka bir adamla evlendirip, kızın kendi malına ortak olduğu gibi o adamın da malına ortak olmasını istemez ve böylece evlenmesine engel olur (adlü'l-mer'e yapar). İşte bu âyet bunun üzerine indi.
وكذلك رواه مسلم، عن أبي كُرَيب، وعن أبي بكر بن أبي شيبة، كلاهما عن أبي أسامة .
Aynı şekilde bunu Müslim de Ebû Küreyb'den ve Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, her ikisi de Ebû Üsâme'den olmak üzere rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: قرأت على محمد بن عبد الله بن عبد الحكم، أخبرنا ابن وهب، أخبرني يونس، عن ابن شهاب، أخبرني عروة بن الزبير، قالت عائشة: ثم إن الناس استفْتَوْا رسول الله ﷺ
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem’e [şöyle] okudum: Bize İbn Vehb bildirdi, bana Yûnus, İbn Şihâb’dan bildirdi, bana Urve b. ez-Zübeyr bildirdi; Âişe [şöyle] dedi: Sonra insanlar Resûlullâh’tan sallallâhu aleyhi ve sellem fetva istediler
بعد هذه الآية فيهن، فأنزل الله: (وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ) الآية، قالت: والذي ذكر الله أنه يتلى عليهم في الكتاب الآية الأولى التي قال الله [تعالى] {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} [النساء: ٣].
bu âyetten sonra kadınlar hakkında fetva istediler. Bunun üzerine Allah: (وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ) âyetini indirdi. Âişe dedi ki: Allah'ın, onlara Kitap'ta okunduğunu zikrettiği şey, Allah Teâlâ'nın {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} [النساء: ٣] “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, sizin için uygun olan kadınlardan nikâhlayın...” buyurduğu ilk âyettir.
وبهذا الإسناد، عن عائشة قالت: وقول الله ﷿: (وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ) رغبة أحدكم عن يتيمته التي تكون في حجره حين تكون قليلة المال والجمال، فنهوا أن ينكحوا ما رغبوا في مالها وجمالها من يتامى النساء إلا بالقسط، من أجل رغبتهم عنهن.
Aynı isnadla Âişe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Allah Azze ve Celle'nin: (وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ) buyruğu, sizden birinin himayesinde bulunan yetim kızın malı ve güzelliği az olduğunda onunla evlenmeye rağbet etmemesi (yüz çevirmesi) hakkındadır. Böylece onlar, kendilerinden yüz çevirdikleri yetim kadınlardan malına ve güzelliğine rağbet ettiklerini adaletle olmadıkça nikâhlamaktan nehyedildiler.
وأصله ثابت في الصحيحين، من طريق يونس بن يزيد الأيْلي، به .
Bu rivayetin aslı, Sahîhayn'da Yûnus b. Yezîd el-Eylî yoluyla sabit olmuştur .
والمقصود أن الرجل إذا كان في حجره يتيمة يحل له تزويجها، فتارة يرغب في أن يتزوجها، فأمره الله ﷿ أن يمهرها أسوة أمثالها من النساء، فإن لم يفعل فليعدل إلى غيرها من النساء، فقد وسع الله ﷿. وهذا المعنى في الآية الأولى التي في أول السورة. وتارة لا يكون للرجل فيها رغبة لِدَمَامَتِهَا عنده، أو في نفس الأمر، فنهاه الله ﷿ أن يُعضِلها عن الأزواج خشية أن يَشْركوه في ماله الذي بينه وبينها، كما قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (فِي يَتَامَى النِّسَاء [اللاتي لا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ] ) الآية، فكان الرجل في الجاهلية تكون عنده اليتيمة، فيلقي عليها ثوبه، فإذا فعل ذلك [بها] لم يقدر أحد أن يتَزَوّجها أبدًا، فإن كانت جميلة وهويها تَزَوَّجَها وأكل مالها، وإن كانت دميمة منعها الرجال أبدا حتى تموت، فإذا ماتت ورثها. فَحَرَّم الله ذلك ونهى عنه.
Kastedilen şudur: Bir kimsenin himayesinde kendisiyle evlenmesi helal olan bir yetim kız bulunduğunda, bazen onunla evlenmek ister; Allah Azze ve Celle ona, emsali olan kadınlar gibi mehrini vermesini emretmiş, eğer bunu yapmayacaksa başka kadınlara yönelmesini istemiştir, zira Allah Azze ve Celle genişlik tanımıştır. Bu anlam, surenin başındaki ilk âyette yer almaktadır. Bazen de adamın, yanında veya gerçekte çirkin olmasından dolayı o kıza rağbeti olmaz; bunun üzerine Allah Azze ve Celle, kızla kendi arasındaki mala ortak olurlar endişesiyle onu başkalarıyla evlenmekten alıkoymasını (adlü'l-mer'e yapmasını) nehyetmiştir. Nitekim Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şu âyet hakkında: (فِي يَتَامَى النِّسَاء [اللاتي لا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ] ) şöyle dediğini nakletmiştir: Câhiliye devrinde bir adamın yanında yetim bir kız bulunur ve adam elbisesini onun üzerine atardı. Bunu yaptığı zaman artık hiç kimse o kızla evlenemezdi. Eğer güzel ise ve hoşuna giderse onunla evlenir, malını yerdi; eğer çirkin ise ölünceye kadar onu erkeklerden meneder, ölünce de ona mirasçı olurdu. Allah bunu haram kıldı ve bundan nehyetti.
وقال في قوله: (وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ) كانوا في الجاهلية لا يورثون الصغار ولا البنات، وذلك قوله: (لا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ) فنهى الله عن ذلك، وبيَّن لكل ذي سهم سهمه، فقال: {لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ} [النساء: ١١] صغيرًا أو كبيرًا.
Âyetteki (وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ) buyruğu hakkında ise şöyle dedi: Câhiliye döneminde küçüklere ve kız çocuklarına miras vermezlerdi; işte bu, (لا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ) buyruğudur. Allah bundan nehyetti ve pay sahibi her ferdin payını açıklayarak küçük veya büyük olsun: {لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ} [النساء: ١١] “Erkeğe, iki dişinin payı kadar pay vardır” buyurdu.
وكذا قال سعيد بن جبير وغيره، قال سعيد بن جبير في قوله: (وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ) كما إذا كانت ذات جمال ومال نكحتها واستأثرت بها، كذلك إذا لم تكن ذات جمال ولا مال فأنكحها واستأثر بها.
Saîd b. Cübeyr ve başkaları da böyle söylemiştir. Saîd b. Cübeyr: (وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: Nasıl ki güzellik ve mal sahibi olduğunda onu nikâhlayıp kendine ayırıyorsan, aynı şekilde güzellik ve mal sahibi olmadığında da onu evlendirip gözet.
وقوله: (وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا) تهييجًا على فعل الخيرات وامتثال الأمر وأن الله ﷿ عالم بجميع ذلك، وسيجزي عليه أوفر الجزاء وأتمه.
O'nun: (وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا) “Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir” buyruğu; hayırları işlemeye teşvik ve emre boyun eğmeye [yönelik]tir. Şüphesiz aziz ve celil olan Allah bütün bunları bilmektedir ve buna karşılık mükâfatın en bolunu ve en eksiksizini verecektir.
{وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١٢٨) وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٢٩) وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلا مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا (١٣٠)}
{وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١٢٨) وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٢٩) وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلا مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا (١٣٠)} “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden (nüşûzundan) yahut yüz çevirmesinden endişe ederse, aralarında bir anlaşma ile sulh olmalarında ikisine de bir günah yoktur. Sulh ise daha hayırlıdır. Nefisler ise cimriliğe hazır kılınmıştır. Eğer iyilik eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz. Öyleyse büsbütün meyletmeyin ki onu askıda kalmış gibi bırakmayasınız. Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan zengin kılar. Allah lütfu geniş olandır, hüküm ve hikmet sahibidir.”
يقول تعالى مخبرا ومشرعا عن حال الزوجين: تارة في حال نفور الرجل عن المرأة، وتارة في حال اتفاقه معها، وتارة في حال فراقه لها.
Allah Teâlâ, karı-kocanın durumunu haber vererek ve hükme bağlayarak şöyle buyurmaktadır: Kimi zaman erkeğin kadından nefret edip uzaklaşması, kimi zaman onunla uyuşması, kimi zaman da ondan ayrılması durumu söz konusudur.
فالحالة الأولى: ما إذا خافت المرأة من زوجها أن ينفر عنها، أو يعرض عنها، فلها أن تسقط حقها أو بعضه، من نفقة أو كسوة، أو مبيت، أو غير ذلك من الحقوق عليه، وله أن يقبل ذلك منها فلا جناح عليها في بذلها ذلك له، ولا عليه في قبوله منها؛ ولهذا قال تعالى: (فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا) ثُمَّ قَالَ (وَالصُّلْحُ خَيْرٌ) أي: من الفراق. وقوله: (وَأُحْضِرَتِ الأنْفُسُ الشُّحَّ) أي الصلح عند المُشَاحَّة خير من الفراق؛ ولهذا لما كبرت سودة بنت زَمْعَة عزم رسول الله ﷺ على فراقها، فصالحته على أن يمسكها، وتترك يومها لعائشة، فَقَبِل ذلك منها وأبقاها على ذلك.
Birinci durum: Kadının, kocasının kendisinden nefret edip uzaklaşmasından veya yüz çevirmesinden korkması hâlidir; bu durumda kadın nafaka, giyim, geceleme nöbeti veya erkeğin üzerindeki diğer haklarından vazgeçebilir yahut bir kısmını düşürebilir; erkeğin de bunu kadından kabul etme hakkı vardır. Kadının bunu ona bağışlamasında bir günah olmadığı gibi, erkeğin bunu kadından kabul etmesinde de bir vebal yoktur. Nitekim Allah Teâlâ: (فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا) buyurmuş, ardından (وَالصُّلْحُ خَيْرٌ) yani boşanmaktan daha hayırlıdır demiştir. (وَأُحْضِرَتِ الأنْفُسُ الشُّحَّ) buyruğu ise, menfaat çekişmesi anında sulh yapmanın ayrılıktan daha hayırlı olduğu anlamına gelir. Bundan dolayıdır ki Sevde bnt. Zem'a yaşlanınca, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan ayrılmaya niyetlenmişti ; Sevde de kendisini nikâhında tutması ve gününü Âişe'ye bırakması şartıyla onunla sulh yaptı; [Resûlullah] bunu ondan kabul etti ve onu bu şekilde nikâhında tuttu.
ذكر الرواية بذلك:
Bu husustaki rivayetin zikri:
قال أبو داود الطيالسي: حدثنا سليمان بن معاذ، عن سِمَاك بن حرب، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: خَشيت سَوْدَة أن يطلقها رسول الله ﷺ، فقالت: يا رسول الله، لا تطلقني واجعل يومي لعائشة. ففعل، ونزلت هذه الآية: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا) الآية، قال ابن عباس: فما اصطلحا عليه من شيء فهو جائز.
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Bize Süleymân b. Muâz, Simâk b. Harb'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti, o dedi ki: Sevde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisini boşamasından korktu ve: "Ey Allah'ın Resûlü, beni boşama, günümü de Âişe'ye ver!" dedi. O da öyle yaptı ve şu âyet indi : (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا). İbn Abbâs dedi ki: Hangi konuda anlaşıp sulh olurlarsa o câizdir.
ورواه الترمذي، عن محمد بن المثنى، عن أبي داود الطيالسي، به. وقال: حسن غريب
Bunu Tirmizî de Muhammed b. el-Müsennâ'dan, o Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'den aynı isnadla rivayet etmiş ve: "Hasen gariptir" demiştir .
وقال الشافعي أخبرنا مسلم، عن ابن جُرَيْج، عن عطاء، عن ابن عباس، أن رسول الله ﷺ توفي عن تسع نسوة، وكان يقسم لثمان .
Şâfiî dedi ki: Bize Müslim, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan haber verdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geride dokuz hanım bırakarak vefat etti; sekizine geceleme payı (kasm) ayırıyordu .
وفي الصحيحين، من حديث هشام بن عُرْوة، عن أبيه، عن عائشة قالت: لما كَبرْت سودةُ بنتُ زَمعة وهبَتْ يومها لعائشة، فكان رسول الله ﷺ يقسم لها بيوم سودة .
Sahîhayn'da Hişâm b. Urve'nin babasından, onun da Âişe'den rivayet ettiği hadiste Âişe şöyle demiştir: Sevde bnt. Zem'a yaşlanınca gününü Âişe'ye bağışladı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Sevde'nin gününü ona taksim ederdi .
وفي صحيح البخاري، من حديث الزهري، عن عروة، عن عائشة، نحوه.
Sahîh-i Buhârî'de Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den benzer bir rivayet yer almaktadır.
وقال سعيد بن منصور: أنبأنا عبد الرحمن بن أبي الزِّناد، عن هشام، عن أبيه عروة قال: أنزل الله تعالى في سودة وأشباهها: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا) وذلك أن
Saîd b. Mansûr dedi ki: Bize Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd, Hişâm'dan, o da babası Urve'den nakletti; [Urve] şöyle dedi: Yüce Allah, Sevde ve benzerleri hakkında şunu indirdi: { وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse...” Bunun sebebi şudur ki
سودة كانت امرأة قد أَسَنَّتْ، ففزعت أن يفارقها رسولُ الله ﷺ، وضنَّت بمكانها منه، وعرفت من حب رسول الله ﷺ عائشة ومنزلتها منه، فوهبت يومها من رسول الله ﷺ لعائشة، فقبل ذلك النبي ﷺ .
Sevde yaşlanmış bir kadındı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisinden ayrılmasından endişe etti, onun yanındaki konumuna kıyamadı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Âişe'ye olan sevgisini ve onun nezdindeki mertebesini bildiği için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem nezdindeki gününü Âişe'ye bağışladı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu kabul etti .
قال البيهقي: وقد رواه أحمد بن يونس: عن ابن أبي الزِّناد موصولا. وهذه الطريق رواها الحاكم في مستدركه فقال:
Beyhakî dedi ki: Bunu Ahmed b. Yûnus da İbn Ebî'z-Zinâd'dan mevsûl olarak rivayet etmiştir. Bu tarik Hâkim tarafından Müstedrek'inde rivayet edilip şöyle denilmiştir:
حدثنا أبو بكر بن إسحاق الفقيه، أخبرنا الحسن بن علي بن زياد، حدثنا أحمد بن يونس، حدثنا عبد الرحمن بن أبي الزِّناد، عن هشام بن عروة، عن أبيه، عن عائشة: أنها قالت له: يا ابن أختي، كان رسول الله ﷺ لا يفضل بعضنا على بعض في مكثه عندنا، وكان قَلَّ يوم إلا وهو يطوف علينا، فيدنو من كل امرأة من غير مَسِيس، حتى يبلغ إلى من هو يومها فيبيت عندها، ولقد قالت سودة بنت زَمْعة -حين أسنت وفَرِقت أن يفارقها رسولُ الله ﷺ: يا رسول الله، يومي هذا لعائشة. فَقَبِل ذلك رسولُ الله ﷺ. قالت عائشة: ففي ذلك أنزل الله: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا)
Bize Ebû Bekr b. İshak el-Fakîh rivayet etti, bize el-Hasen b. Alî b. Ziyâd haber verdi, bize Ahmed b. Yûnus rivayet etti, bize Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o Âişe'den rivayet etti ki: Âişe ona şöyle demiştir: "Ey kız kardeşimin oğlu! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımızda kalma hususunda hiçbirimizi diğerine üstün tutmazdı. Neredeyse her gün hepimizin yanına uğrar, temas etmeksizin her kadına yaklaşırdı; nihayet nöbet kimin günüyse onun yanına varır ve geceyi onun yanında geçirirdi. Sevde bnt. Zem'a yaşlanıp da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisinden ayrılmasından korktuğu zaman: 'Ey Allah'ın Resûlü, benim bu günüm Âişe'nin olsun!' dedi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu kabul etti." Âişe dedi ki: İşte bunun hakkında Allah: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا) âyetini indirdi.
وكذا رواه أبو داود، عن أحمد بن يونس، به. ثم قال الحاكم: صحيح الإسناد ولم يخرجاه .
Aynı şekilde bunu Ebû Dâvûd da Ahmed b. Yûnus'tan aynı isnadla rivayet etmiştir. Sonra Hâkim: "İsnadı sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] bunu tahric etmemişlerdir." demiştir .
وقد رواه [الحافظ أبو بكر] بن مَرْدُويه من طريق أبي بلال الأشعري، عن عبد الرحمن بن أبي الزناد، به نحوه. ومن رواية عبد العزيز بن محمد الدَّرَاوَرْدي، عن هشام بن عروة، بنحوه مختصرا، والله أعلم.
Bunu [Hâfız Ebû Bekr] b. Merdûye de Ebû Bilâl el-Eş'arî yoluyla Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd'dan bu şekilde benzer olarak rivayet etmiştir. Abdülazîz b. Muhammed ed-Derâverdî'nin Hişâm b. Urve'den rivayetinden de benzer şekilde muhtasar olarak nakledilmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
وقال أبو العباس محمد بن عبد الرحمن الدَّغُولي في أول معجمه: حدثنا محمد بن يحيى، حدثنا مسلم بن إبراهيم، حدثنا هشام الدَّسْتُوائي، حدثنا القاسم بن أبي بَزّة قال: بعث النبي ﷺ إلى سودة بنت زَمْعة بطلاقها، فلما أن أتاها جلست له على طريق عائشة، فلما رأته قالت له: أنشدك بالذي أنزل عليك كلامه واصطفاك على خلقه لمَّا راجعتني، فإني قد كبرت ولا حاجة لي في الرجال، لكن أريد أن أبعث مع نسائك يوم القيامة. فراجعها فقالت: إني جعلت يومي وليلتي لِحبّة رسول الله ﷺ. وهذا غريب مرسل .
Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Abdirrahmân ed-Dağûlî, Mu'cem'inin başında şöyle dedi: Bize Muhammed b. Yahyâ rivayet etti, bize Müslim b. İbrâhim rivayet etti, bize Hişâm ed-Destevâî rivayet etti, bize el-Kâsım b. Ebî Bezze rivayet edip dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Sevde bnt. Zem'a'ya boşanma haberini gönderdi. Haber ona ulaştığında, Âişe'nin yolu üzerinde onun için oturdu. Onu görünce: "Sana kelâmını indiren ve seni mahlûkatı üzerine seçkin kılan adına senden beni geri almanı diliyorum; zira ben artık yaşlandım, benim erkeklere ihtiyacım kalmadı, ancak kıyamet gününde hanımlarınla birlikte diriltilmek istiyorum." dedi. Bunun üzerine [Peygamber] onu nikâhına geri aldı; Sevde de: "Ben günümü ve gecemi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sevgilisine bıraktım." dedi. Bu garib ve mürsel bir rivayettir .
وقد قال البخاري: حدثنا محمد بن مقاتل، أخبرنا عبد الله، أخبرنا هشام بن عروة، عن أبيه، عن عائشة: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا) قالت الرجل تكون عنده المرأة، ليس بمستكثر منها، يريد أن يفارقها، فتقول: أجعلك من شأني في حل. فنزلت هذه الآية.
Buhârî şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Mukâtil rivayet etti, bize Abdullah haber verdi, bize Hişâm b. Urve babasından, o da Âişe'den [rivayetle] bildirdi: { وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden korkarsa...” [âyeti hakkında Âişe] şöyle dedi: Bir adamın nikâhında bir kadın bulunur, [adam] onunla fazla beraber olmak istemez ve ondan ayrılmayı diler; kadın da: 'Benimle ilgili haklarından seni muaf tutuyorum' der. Bunun üzerine bu âyet indi.
وقال ابن جرير: حدثنا ابن وَكِيع، حدثنا أبي، عن هشام بن عروة، عن أبيه، عن عائشة: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ) قالت: هذا في المرأة تكون عند الرجل، فلعله ألا يكون يستكثر منها، ولا يكون لها ولد، ولها صحبة فتقول: لا تطلقني وأنت في حل من شأني.
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Vekî' rivayet etti, bize babam Hişâm b. Urve'den, o babasından, o Âişe'den rivayet etti: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ) âyeti hakkında Âişe şöyle dedi: Bu, bir adamın nikâhında bulunan, belki de adamın kendisiyle fazlaca beraber olmak istemediği, çocuğu olmayan ama geçmiş bir birlikteliği ve hukuku bulunan bir kadın hakkındadır; kadın: 'Beni boşama, benimle ilgili haklarından seni muaf tutuyorum' der.
حدثني المثنى، حدثنا حجاج بن مِنْهال، حدثنا حمَّاد بن سلمة، عن هشام، عن عروة، عن عائشة في قوله: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا) قالت: هو الرجل يكون له المرأتان: إحداهما قد كبرت، أو هي دَمِيمة وهو لا يستكثر منها فتقول: لا تطلقني، وأنت في حل من شأني.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, bize Haccâc b. Minhâl rivayet etti, bize Hammâd b. Seleme, Hişâm'dan, o Urve'den, o Âişe'den bildirdi; Âişe (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا) buyruğu hakkında şöyle dedi: Bu, iki hanımı olan bir adam hakkındadır; kadınlardan biri yaşlanmış veya çirkindir , adam da onunla fazla beraber olmak istemez; bunun üzerine kadın: 'Beni boşama, benimle ilgili haklarından seni muaf tutuyorum' der.
وهذا الحديث ثابت في الصحيحين، من غير وجه، عن هشام بن عروة، عن أبيه، عن عائشة بنحو ما تقدم، ولله الحمد والمنة.
Bu hadis Sahîhayn'da birden fazla vecihle Hişâm b. Urve'den, o babasından, o Âişe'den yukarıda geçtiği üzere sabittir. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur.
وقال ابن جرير: حدثنا ابن حُمَيد وابنُ وكيع قالا حدثنا جرير، عن أشعث، عن ابن سيرين قال: جاء رجل إلى عمر، ﵁، فسأله عن آية، فكَرِه ذلك وضربه بالدرّة، فسأله آخر عن هذه الآية: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا) فقال: عن مثل هذا فسلوا. ثم قال: هذه المرأة تكون عند الرجل، قد خلا من سنها، فيتزوج المرأة الشابة يلتمس ولدها، فما اصطلحا عليه من شيء فهو جائز. وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسن الهِسِنْجاني، حدثنا مُسَدَّد، حدثنا أبو الأحوص، عن سِمَاك بن حرب، عن خالد بن عَرْعَرَة قال: جاء رجل إلى علي بن أبي طالب [﵁] فسأله عن قول الله ﷿: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا) قال علي: يكون الرجل عنده المرأة، فتنبو عيناه عنها من دمامتها، أو كبرها، أو سوء خلقها، أو قذذها، فتكره فراقه، فإن وضعت له من مهرها شيئا حل له، وإن جعلت له من أيامها فلا حرج.
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî' rivayet edip dediler ki: Bize Cerîr, Eş'as'tan, o İbn Sîrîn'den rivayet etti, o dedi ki: Bir adam Ömer radıyallâhu anh'a gelip ona bir âyet hakkında sordu; Ömer bundan hoşlanmayıp ona kamçıyla vurdu. Başka bir adam da ona şu âyet hakkında sordu: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا). Bunun üzerine Ömer: "İşte böylesi şeyler hakkında soru sorun!" dedi ve ekledi: "Bu, yaşını almış olup adamın yanında bulunan kadındır; adam çocuk arzusuyla genç bir kadınla evlenir. İkisinin aralarında anlaştığı her şey câizdir." İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Alî b. el-Hasen el-Hısincânî rivayet etti, bize Müsedded rivayet etti, bize Ebu'l-Ahvas, Simâk b. Harb'den, o Hâlid b. Ar'ara'dan rivayet etti, o dedi ki: Bir adam Alî b. Ebî Tâlib'e [radıyallâhu anh] gelip Allah Azze ve Celle'nin: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا) buyruğunu sordu. Alî şöyle dedi: Bir adamın yanında bir kadın bulunur; çirkinliğinden, yaşlılığından, kötü ahlâkından yahut pasaklılığından ötürü adamın gözü ondan kaçınır. Kadın da kocasının kendisinden ayrılmasını istemez. Eğer kadın mehrinden adama bir şey bağışlarsa bu adama helaldir; şayet günlerinden ona bir şey devrederse bunda da bir sakınca yoktur.
وكذا رواه أبو داود الطيالسي، عن شعبة، عن حماد بن سلمة وأبي الأحوص. ورواه ابن جرير من طريق إسرائيل أربعتهم عن سِمَاك، به وكذا فسرها ابن عباس، وعَبِيدَةَ السَّلْمَاني، ومجاهد بن جَبْر، والشُّعَبِي، وسعيد بن جبَيْر، وعطاء، وعطية العوْفي ومكحول، والحكم بن عتبة، والحسن، وقتادة، وغير واحد من السلف والأئمة، ولا أعلم [في ذلك] خلافا في أن المراد بهذه الآية هذا والله أعلم.
Aynı şekilde bunu Ebû Dâvûd et-Tayâlisî de Şu'be'den, o Hammâd b. Seleme ve Ebu'l-Ahvas'tan rivayet etmiştir. İbn Cerîr de İsrâîl tarikinden rivayet etmiştir; dördü de Simâk'tan aynı şekilde nakletmiştir . İbn Abbâs, Abîde es-Selmânî, Mücâhid b. Cebr, Şa'bî, Saîd b. Cübeyr, Atâ, Atıyye el-Avfî, Mekhûl, el-Hakem b. Uteybe, el-Hasan, Katâde ve selef ile imamlardan birden fazla kimse de âyeti bu şekilde tefsir etmiştir. Bu âyetle kastedilenin bu olduğu hususunda hiçbir ihtilaf olduğunu bilmiyorum ; en doğrusunu Allah bilir.
وقال الشافعي: أنبأنا ابن عيينة، عن الزهري، عن ابن المسيَّب: أن ابنة محمد بن مَسْلَمة كانت
Şâfiî dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Zührî'den, o İbnü'l-Müseyyeb'den haber verdi ki: Muhammed b. Mesleme'nin kızı...
عند رافع بن خديج فكره منها أمرا إما كِبَرًا أو غيره فأراد طلاقها فقالت: لا تطلقني واقسم لي ما بدا لك. فأنزل الله ﷿: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا) الآية.
Râfi' b. Hadîc'in nikâhı altındaydı. Râfi' onun ya yaşlılığından ya da başka bir durumundan hoşlanmadı ve onu boşamak istedi. Bunun üzerine kadın: "Beni boşama, bana dilediğin gibi pay ayır!" dedi. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا) âyetini indirdi.
وقد رواه الحاكم في مستدركه، من طريق عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن الزهري، عن سعيد بن المسيب وسليمان بن يسار بأطول من هذا السياق .
Bunu Hâkim de Müstedrek'inde Abdürrezzâk yolundan, Ma'mer'den, o Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb ve Süleymân b. Yesâr'dan olmak üzere bu metinden daha uzun bir şekilde rivayet etmiştir .
وقال الحافظ أبو بكر البيهقي: أخبرنا أبو سعيد بن أبي عمرو، حدثنا أبو محمد أحمد بن عبد الله المُزَني، أنبأنا علي بن محمد بن عيسى، حدثنا أبو اليمان، أخبرني شعيب بن أبي حمزة، عن الزهري، أخبرني سعيد بن المسيب وسليمان بن يَسَار: أن السُّنَّة في هاتين الآيتين اللتين ذكر الله فيهما نشوز المرء وإعراضه عن امرأته في قوله: (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا) إلى تمام الآيتين، أن المرء إذا نشز عن امرأته وآثر عليها، فإن من الحق أن يعرض عليها أن يطلقها أو تستقر عنده على ما كانت من أثرة في القَسْم من ماله ونفسه، فإن استقرت عنده على ذلك، وكرهت أن يطلقها، فلا حرج عليه فيما آثر عليها من ذلك، فإن لم يعرض عليها الطلاق، وصالحها على أن يعطيها من ماله ما ترضاه وتقر عنده على الأثرة في القَسْم من ماله ونفسه، صلح له ذلك، وجاز صلحها عليه، كذلك ذكر سعيد بن المسيَّب وسليمان الصُّلحَ الذي قال الله ﷿ (فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْر).
Hâfız Ebû Bekr el-Beyhakî dedi ki: Bize Ebû Saîd b. Ebî Amr haber verdi, bize Ebû Muhammed Ahmed b. Abdillâh el-Müzenî rivayet etti, bize Alî b. Muhammed b. Îsâ haber verdi, bize Ebu'l-Yemân rivayet etti, bana Şuayb b. Ebî Hamza, Zührî'den bildirdi, bana Saîd b. el-Müseyyeb ve Süleymân b. Yesâr bildirdi ki: Allah'ın, erkeğin hanımına karşı nüşûzunu ve yüz çevirmesini zikrettiği (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا) âyetinden iki âyetin sonuna kadar olan kısım hakkındaki sünnet şudur: Kişi hanımına karşı nüşûz gösterip [başka kadını] ona tercih ettiği takdirde, ona ya kendisini boşamasını teklif etmesi ya da malından ve bizzat kendisinden ayıracağı paydaki bu tercihe razı olarak yanında kalmasını önermesi hak olandır. Eğer kadın bu şartlar altında onun yanında kalmaya razı olur ve boşanmayı istemezse, erkeğin onu diğer kadına tercih etmesinde bir sakınca yoktur. Şayet boşanmayı teklif etmeyip, kadının razı olacağı bir mal vererek malından ve bizzat kendisinden ayıracağı paydaki bu tercihe rıza göstermesi üzerine onunla sulh yaparsa, bu onun için caiz ve geçerli bir sulh olur. Saîd b. el-Müseyyeb ve Süleymân, Allah Azze ve Celle'nin: (فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْر) buyurduğu sulhu bu şekilde zikretmişlerdir.
وقد ذكر لي أن رافع بن خَدِيج الأنصاري -وكان من أصحاب النبي ﷺ-كانت عنده امرأة حتى إذا كبرت تزوج عليها فتاة شابة، وآثر عليها الشابة، فناشدته الطلاق فطلقها تطليقة، ثم أمهلها، حتى إذا كادت تحلّ راجعها، ثم عاد فآثر الشابة عليها فناشدته الطلاق فطلقها تطليقة أخرى، ثم أمهلها، حتى إذا كادت تحل راجعها، ثم عاد فآثر الشابة عليها، فناشدنه الطلاق فقال لها: ما شئتِ، إنما بقيت لك تطليقة واحدة، فإن شئتِ استقررتِ على ما تَريْن من الأثرة، وإن شئت فارقتك، فقالت: لا بل أستقر على الأثرة. فأمسكها على ذلك، فكان ذلك صلحهما، ولم ير رافع عليه إثما حين رضيت أن تستقر عنده على الأثرة فيما أثر به عليها.
Bana rivayet edildiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan Râfi' b. Hadîc el-Ensârî'nin yanında bir hanımı vardı. Kadın yaşlanınca onun üzerine genç bir kadınla evlendi ve o genç kadını ona tercih etti. Kadın kendisini boşamasını ısrarla istedi; o da kadını bir talakla boşadı, sonra süre tanıdı, iddeti bitmek üzereyken ona geri döndü (ric'at yaptı). Sonra yine genç kadını ona tercih etti; kadın yine boşanmayı istedi, o da onu bir talakla daha boşadı. Sonra yine süre tanıdı, iddeti bitmek üzereyken tekrar ona geri döndü. Sonra yine genç kadını ona tercih etti; kadın yine boşanmayı isteyince Râfi' ona: "Sen bilirsin, senin için geriye sadece bir talak hakkı kaldı; dilersen gördüğün bu tercihe razı olup kalırsın, dilersen senden ayrılırım" dedi. Kadın: "Hayır, aksine bu tercihe razı olup kalırım" dedi. Bunun üzerine onu bu şartla yanında tuttu ve bu onların sulhu oldu. Râfi', kadın bu tercihe razı olduğu zaman, onu diğer kadına tercih etmesinden dolayı üzerinde bir günah görmedi.
وهذا رواه بتمامه عبد الرحمن بن أبي حاتم، عن أبيه، عن أبي اليمان، عن شعيب، عن الزهري، عن سعيد بن المسيب، وسليمان بن يسار، فذكره بطوله، والله أعلم
Bunu Abdurrahman b. Ebî Hâtim tam olarak babasından, o Ebu'l-Yemân'dan, o Şuayb'dan, o Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb ve Süleymân b. Yesâr'dan olmak üzere uzunca rivayet etmiştir; en doğrusunu Allah bilir .
وقوله: (وَالصُّلْحُ خَيْرٌ) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: يعني التخيير، أن يخير الزوج لها بين الإقامة والفراق، خير من تمادي الزوج على أثرة غيرها عليها.
Âyetteki (وَالصُّلْحُ خَيْرٌ) buyruğu hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Yani erkeğin kadını evlilikte kalma ile ayrılma arasında muhayyer bırakması, erkeğin başka bir kadını sürekli ona tercih edip haksızlık etmesinden daha hayırlıdır.
والظاهر من الآية أن صلحهما على ترك بعض حقها للزوج، وقبول الزوج ذلك، خير من المفارقة بالكلية، كما أمسك النبي ﷺ سودة بنت زَمْعة على أن تركت يومها لعائشة، ﵂، ولم يفارقها بل تركها من جملة نسائه، وفعله ذلك لتتأسى به أمته في مشروعية ذلك وجوازه، فهو أفضل في حقه ﵊. ولما كان الوفاق أحب إلى الله [﷿] من الفراق قال: (وَالصُّلْحُ خَيْرٌ)
Âyetin zâhirinden anlaşılan şudur ki: Kadının hakkının bir kısmını kocasına bırakması ve kocanın da bunu kabul etmesi suretiyle aralarında uzlaşmaları, büsbütün ayrılmaktan daha hayırlıdır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Sevde bnt. Zem'a'yı radıyallâhu anhâ, [beraberinde kalma] nöbetini Âişe'ye radıyallâhu anhâ bırakması şartıyla nikâhında tutmuş; ondan ayrılmamış, aksine onu hanımları arasında bırakmıştır. Bunu da ümmetinin bu uygulamanın meşruiyeti ve cevazı hususunda kendisine uyması için yapmıştır; dolayısıyla bu durum onun aleyhisselâm hakkında daha faziletliydi. Uyuşup anlaşmak Allah [Azze ve Celle] katında ayrılıktan daha sevimli olduğu için { وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Barış [uzlaşma] daha hayırlıdır” buyurmuştur.
بل الطلاق بغيض إليه، ﷾؛ ولهذا جاء في الحديث الذي رواه أبو داود وابن ماجه جميعًا، عن كثير بن عبيد، عن محمد بن خالد، عن مُعَرِّف بن واصل، عن محارب بن دِثَار، عن عبد الله بن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "أبغض الحلال إلى الله الطلاق".
Aksine boşanma, Allah Teâlâ katında sevimsizdir; bu sebeple Ebû Dâvûd ve İbn Mâce'nin her ikisinin birden Kesîr b. Ubeyd'den, o Muhammed b. Hâlid'den, o Muarrif b. Vâsıl'dan, o Muhârib b. Disâr'dan, o da Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiği hadiste şöyle gelmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah'a helallerin en sevimsiz olanı boşanmaktır."
ثم رواه أبو داود عن أحمد بن يونس، عن مُعَرِّف، بن محارب قال: قال رسول الله ﷺ … فذكر معناه مرسلا .
Sonra bunu Ebû Dâvûd, Ahmed b. Yûnus'tan, o Muarrif'ten, o Muhârib'den rivayet etti; Muhârib: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki... diyerek hadisin manasını mürsel olarak zikretti .
وقوله: (وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا) [أي] وإن تتجشموا مشقة الصبر على من تكرهون منهن، وتقسموا لهن أسوة أمثالهن، فإن الله عالم بذلك وسيجزيكم على ذلك أوفر الجزاء.
Âyetteki (وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا) buyruğu ise, [yani] kendilerinden hoşlanmadığınız kadınlara sabretme meşakkatine katlanır ve emsalleri gibi onlara da adaletle pay ayırırsanız, şüphesiz Allah bunu bilir ve buna karşılık size en bol mükâfatı verir demektir .
وقوله تعالى: (وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ) أي: لن تستطيعوا أيها الناس أن تساووا بين النساء من جميع الوجوه، فإنه وإن حصل القسْم الصوري: ليلة وليلة، فلا بد من التفاوت في المحبة والشهوة والجماع، كما قاله ابن عباس، وعُبَيْدة السَّلْمَاني، ومجاهد، والحسن البصري، والضحاك بن مزاحم.
Allah Teâlâ'nın: (وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ) buyruğu ise şu manadadır: Ey insanlar, ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında her bakımdan eşit davranmaya asla güç yetiremezsiniz. Çünkü bir gece birine, bir gece diğerine şeklindeki zâhirî taksim gerçekleşse bile, sevgi, arzu ve cinsel münasebet hususunda bir farklılığın olması kaçınılmazdır. Nitekim İbn Abbâs, Abîde es-Selmânî, Mücâhid, Hasan-ı Basrî ve Dahhâk b. Müzâhim de böyle söylemiştir.
وقد قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعة، حدثنا ابن أبي شيبة، حدثنا حسين الجُعَفِي، عن زائدة، عن عبد العزيز بن رُفَيع، عن ابن أبي مُلَيكة قال: نزلت هذه الآية: (وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ) في عائشة. يعني: أن النبي ﷺ كان يحبها أكثر من غيرها، كما جاء في الحديث الذي رواه الإمام أحمد وأهل السنن، من حديث حمَّاد بن سلمة، عن أيوب، عن أبي قِلابة، عن عبد الله بن يزيد، عن عائشة قالت: كان رسول الله ﷺ يقسم بين نسائه فيعدل، ثم يقول: "اللهم هذا قَسْمي فيما أملك، فلا تلمني فيما تملك ولا أملك" يعني: القلب.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zür'a rivayet etti, bize İbn Ebî Şeybe rivayet etti, bize Hüseyn el-Cu'fî, Zâide'den, o Abdülazîz b. Rufey'den, o İbn Ebî Müleyke'den rivayet etti, o dedi ki: (وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ) âyeti Âişe hakkında indi. Yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu diğer hanımlarından daha çok severdi. Nitekim İmam Ahmed ve sünen ehlinin Hammâd b. Seleme'den, o Eyyûb'dan, o Ebû Kılâbe'den, o Abdullah b. Yezîd'den, o da Âişe'den rivayet ettiği hadiste Âişe şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları arasında paylaştırır ve adaletli davranırdı, sonra da şöyle dua ederdi: "Allahım! Bu, benim sahip olduğum [gücümün yettiği] hususlardaki taksimimdir; Senin mâlik olduğun ve benim sahip olamadığım hususta beni kınama." Yani kalbi kastediyordu.
لفظ أبي داود، وهذا إسناد صحيح، لكن قال الترمذي: رواه حماد بن زيد وغير واحد، عن أيوب، عن أبي قلابة مرسلا قال: وهذا أصح .
[Bu] Ebû Dâvûd'un lafzıdır ve bu sahih bir isnaddır. Ancak Tirmizî şöyle demiştir: Bunu Hammâd b. Zeyd ve birden fazla kişi Eyyûb'dan, o Ebû Kılâbe'den mürsel olarak rivayet etmiştir; böylesi daha sahihtir .
وقوله (فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ) أي: فإذا ملتم إلى واحدة منهم فلا تبالغوا في الميل بالكلية (فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ) أي: فتبقى هذه الأخرى مُعَلَّقة.
Âyetteki (فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ) buyruğu, onlardan birine meylederseniz tamamen bir meyil ile aşırıya kaçmayın demektir. (فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ) buyruğu ise, o diğer kadının [ne evli ne boşanmış] askıda kalması demektir.
قال ابن عباس، ومجاهد، وسعيد بن جبير، والحسن، والضحاك، والربيع بن أنس، والسدي، ومقاتل بن حيان: معناه لا ذات زوج ولا مطلقة.
İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, ed-Dahhâk, er-Rebî' b. Enes, es-Süddî ve Mukâtil b. Hayyân şöyle demişlerdir: Bunun anlamı, ne evli ne de boşanmış bir halde [kalmasıdır].
وقد قال أبو داود الطيالسي: أنبأنا هَمَّام، عن قتادة، عن النضر بن أنس، عن بشير بن نَهِيك،
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî şöyle demiştir: Bize Hemmâm haber verdi, [o] Katâde'den, [o] en-Nadr b. Enes'ten, [o da] Beşîr b. Nehîk'ten [rivayet etti]:
عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "من كانت له امرأتان فمال إلى إحداهما، جاء يوم القيامة وأحد شِقَّيْهِ ساقط".
o da Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kimin iki hanımı olur da birine meylederse, kıyamet günü bir tarafı felçli/düşmüş olarak gelir."