Binûn

Nisâ Suresi Tefsiri — 18. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهكذا رواه الإمام أحمد وأهل السنن، من حديث همَّام بن يحيى، عن قتادة، به. وقال الترمذي: إنما أسنده همَّام، ورواه هشام الدستوائي عن قتادة -قال: "كان يقال". ولا نعرف هذا الحديث مرفوعا إلا من حديث همَّام .

İmam Ahmed ve sünen ehli de bunu Hemmâm b. Yahyâ'nın Katâde'den rivayetiyle bu isnadla rivayet etmişlerdir. Tirmizî şöyle demiştir: Bunu yalnızca Hemmâm müsned kılmıştır; Hişâm ed-Destevâî ise Katâde'den rivayet ederek Katâde'nin "şöyle denilirdi" dediğini aktarmıştır. Biz bu hadisi Hemmâm'ın hadisi dışında merfû olarak bilmiyoruz .

وقوله: (وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا) أي: وإن أصلحتم في أموركم، وقسمتم بالعدل فيما تملكون، واتقيتم الله في جميع الأحوال، غفر الله لكم ما كان من ميل إلى بعض النساء دون بعض.

Âyetteki: (وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا) buyruğu ise şu manadadır: Eğer işlerinizi düzeltir, sahip olduğunuz [gücünüzün yettiği] hususlarda adaletle taksim yapar ve her durumda Allah'tan sakınırsanız, Allah kadınların bazısına diğerlerine nazaran duyduğunuz meyilden ötürü olan [kusurları] bağışlar.

ثم قال تعالى: (وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلا مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا) وهذه هي الحالة الثالثة، وهي حالة الفراق، وقد أخبر تعالى أنهما إذا تفرقا فإن الله يغنيه عنها ويغنيها عنه، بأن يعوضه بها من هو خير له منها، ويعوضها عنه بمن هو خير لها منه: (وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا) أي: واسع الفضل عظيم المن، حكيما في جميع أفعاله وأقداره وشرعه.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلا مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا). Bu üçüncü durumdur ki o da ayrılık halidir. Allah Teâlâ haber vermiştir ki şayet ayrılırlarsa, Allah erkeğe kadından daha hayırlısını, kadına da erkekten daha hayırlısını nasip ederek her ikisini de birbirinden müstağni kılar: (وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا) yani lütfu geniş, ihsanı büyük olandır; bütün fiillerinde, takdirlerinde ve şeriatında hikmet sahibidir.

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا (١٣١) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا (١٣٢) إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا (١٣٣) مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا (١٣٤)}

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا (١٣١) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا (١٣٢) إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا (١٣٣) مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا (١٣٤)} “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Andolsun ki sizden önce kendilerine kitap verilenlere de size de 'Allah'tan korkup sakının' diye tavsiye ettik. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övülmeye lâyık olandır. (131) Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter. (132) Ey insanlar! Eğer dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla kadirdir. (133) Kim dünya mükâfatını isterse bilsin ki, dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (134)”

يخبر تعالى أنه مالك السماوات والأرض، وأنه الحاكم فيهما؛ ولهذا قال: (وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ) أي: وصيناكم بما وصيناهم به، من تقوى الله، ﷿، بعبادته وحده لا شريك له.

Allah Teâlâ göklerin ve yerin yegâne mâliki olduğunu ve her ikisinde de hükümran bulunduğunu haber vermektedir. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ) Yani onlara tavsiye ettiğimiz gibi, hiçbir ortağı olmaksızın yalnızca O'na ibadet ederek Allah azze ve celle'den sakınmayı size de tavsiye ettik.

ثم قال: (وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ للهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وِمَا فِي الأرْضِ [وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا]) كما قال تعالى إخبارا عن موسى أنه قال لقومه: {إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ} [إبراهيم: ٨]، وقال {فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّهُ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ} [التغابن: ٦] أي: غني عن عباده، (حَمِيدٌ) أي: محمود في جميع ما يقدره ويشرعه.

Sonra şöyle buyurmuştur: (وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ للهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وِمَا فِي الأرْضِ [وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا]) . Nitekim Allah Teâlâ Mûsâ'nın kavmine şöyle dediğini haber vermiştir: {إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ} [İbrâhîm: 8] “Eğer siz ve yeryüzünde bulunanların hepsi inkâr etseniz bile, şüphesiz ki Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övülmeye lâyıktır.” Yine şöyle buyurmuştur: {فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّهُ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ} [Teğâbun: 6] “İnkâr edip yüz çevirdiler. Allah da hiçbir şeye muhtaç olmadığını gösterdi. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övülmeye lâyıktır.” Yani O, kullarından müstağnidir. (حَمِيدٌ) buyruğu ise, takdir ettiği ve hükme bağladığı her şeyde övülendir demektir.

وقوله: (وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا) أي: هو القائم على كل نفس بما كسبت، الرقيب الشهيد على كل شيء.

Âyetteki: (وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا) buyruğu şu manadadır: Her nefsin kazandığı şeyleri görüp gözeten, her şeyi hakkıyla murakabe eden ve her şeye şahit olan O'dur.

وقوله: (إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا) أي: هو قادر على إذهابكم وتبديلكم بغيركم إذا عصيتموه، وكما قال [تعالى] {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} [محمد: ٣٨]. وقال بعض السلف: ما أهون العباد على الله إذا أضاعوا أمره! وقال تعالى: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ * وَمَا ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ} [إبراهيم: ١٩، ٢٠] أي: ما هو عليه بممتنع.

Âyetteki: (إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا) buyruğu şu manadadır: Eğer O'na isyan ederseniz, sizi yok edip yerinize başkalarını getirmeye O'nun gücü yeter. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} [Muhammed: 38] “Eğer yüz çevirecek olursanız, yerinize başka bir kavim getirir de onlar sizin gibi olmazlar.” Selef-i sâlihînden bazıları şöyle demiştir: Allah'ın emrini zayi ettiklerinde, kullar Allah katında ne kadar da değersizleşir! Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ * وَمَا ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ} [İbrâhîm: 19, 20] “Dilerse sizi yok eder ve yeni bir yaratılış getirir. Bu da Allah'a göre güç bir şey değildir.” Yani bu O'nun için imkânsız değildir.

وقوله: (مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ) أي: يا من ليس هَمُّه إلا الدنيا، اعلم أن عند الله ثواب الدنيا والآخرة، وإذا سألته من هذه وهذه أعطاك وأغناك وأقناك، كما قال تعالى: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ * وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ * أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا [وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ] } [البقرة: ٢٠٠ - ٢٠٢]، وقال تعالى: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ [وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ] } [الشورى: ٢٠]، وقال تعالى: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا * وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا * كُلا نُمِدُّ هَؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا * انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ [وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلا] } [الإسراء: ١٨ - ٢١].

Âyetteki: (مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ) buyruğu şu manadadır: Ey tek derdi dünya olan kişi! Bil ki dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır. Sen O'ndan hem bunu hem de ötekini istersen, O sana verir, seni zenginleştirir ve kanaatkâr kılar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ * وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ * أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا [وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ] } [el-Bakara: 200-202] “İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz, bize dünyada ver' der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur. Onlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz, bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru' der. İşte onların kazandıklarından nasipleri vardır. [Allah hesabı pek çabuk görendir.]” Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ [وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ] } [eş-Şûrâ: 20] “Kim ahiret ekimini isterse, onun ekimini artırırız. [Kim de dünya ekimini isterse, ona da ondan veririz; ama ahirette onun hiçbir nasibi yoktur.]” Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا * وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا * كُلا نُمِدُّ هَؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا * انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ [وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلا] } [el-İsrâ: 18-21] “Kim peşin olanı isterse, dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz; sonra da onun için kınanmış ve kovulmuş olarak gireceği cehennemi hazırlarız. Kim de mümin olarak ahireti ister ve onun için gereği gibi çaba harcarsa, işte onların çabası karşılık görür. Hepsine; hem bunlara hem onlara Rabbinin ihsanından veririz. Rabbinin ihsanı kısıtlanmış değildir. Bak, onların kimini kimine nasıl üstün kıldık! [Ahiret ise dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür.]”

وقد زعم ابن جرير أن المعنى في هذه الآية: (مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا) أي: من المنافقين الذين أظهروا الإيمان لأجل ذلك، (فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا) وهو ما حصل لهم من المغانم وغيرها مع المسلمين. وقوله: (وَالآخِرَةِ) أي: وعند الله ثواب الآخرة، وهو ما ادخره لهم من العقوبة في نار جهنم. وجعلها كقوله: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا [نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا] وَهُمْ فِيهَا لا يُبْخَسُونَ * أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ إِلا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [هود: ١٥، ١٦].

İbn Cerîr bu âyetteki anlamın şöyle olduğunu ileri sürmüştür: (مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا) yani bu amaçla imanı açığa vuran münafıklardan; (فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا) bu da Müslümanlarla birlikte elde ettikleri ganimetler ve benzeri şeylerdir. (وَالآخِرَةِ) buyruğu ise; Allah katında ahiret mükâfatı da vardır ki bu da cehennem ateşinde onlar için sakladığı cezadır. O, bu âyeti şu buyruk gibi kılmıştır: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا [نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا] وَهُمْ فِيهَا لا يُبْخَسُونَ * أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ إِلا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [Hûd: 15, 16] “Kim dünya hayatını ve süsünü isterse, [onlara amellerinin karşılığını orada eksiksiz öderiz] ve onlar orada hiçbir eksikliğe uğratılmazlar. İşte onlar, ahirette kendileri için ateşten başka bir şey olmayan kimselerdir. Orada yaptıkları boşa gitmiştir ve işledikleri ameller batıldır.”

ولا شك أن هذه الآية معناها ظاهر، وأما تفسيره الآية الأولى بهذا ففيه نظر؛ فإن قوله (فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ) ظاهر في حضور الخير في الدنيا والآخرة، أي: بيده هذا وهذا، فلا يقْتَصِرَنَّ قاصر الهمة على السعي للدنيا فقط، بل لتكن همته سامية إلى نيل المطالب العالية في الدنيا والآخرة، فإن مرجع ذلك كله إلى الذي بيده الضر والنفع، وهو الله الذي لا إله إلا هو، الذي قد قسم السعادة والشقاوة في الدنيا والآخرة بين الناس، وعدل بينهم فيما علمه فيهم، ممن يستحق هذا، وممن يستحق هذا؛ ولهذا قال: (وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا)

Şüphe yok ki bu ayetin manası açıktır. Ancak onun [İbn Cerîr'in], birinci ayeti bu şekilde tefsir etmesi ise tartışmaya açıktır. Zira (فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ) “Dünya ve ahiret mükâfatı Allah katındadır” buyruğu, hayrın dünyada ve ahirette hazır olduğuna açıkça delalet etmektedir; yani bu da öteki de O'nun elindedir. O hâlde himmeti dar olan kimse sadece dünya için çabalamakla yetinmesin; aksine gayesi dünyada ve ahirette yüce mertebelere erişecek şekilde yüksek olsun. Şüphesiz bunların tamamının mercii, zarar ve fayda elinde olan zattır; O da kendisinden başka ilah olmayan, dünyada ve ahirette insanlar arasında saadeti ve şekaveti (bedbahtlığı) paylaştıran, kimin bunu ve kimin şunu hak ettiğine dair onlar hakkındaki ilmine göre aralarında adaletle hükmeden Allah'tır. Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا) “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١٣٥)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١٣٥)} “Ey iman edenler! Kendiniz, ana-babanız ve en yakınlarınız aleyhine de olsa, Allah için şahitler olarak adaleti ayakta tutun. İster zengin olsun ister fakir olsun, Allah onlara [sizden] daha yakındır. Adaletten sapmamak için nefsin hevasına uymayın. Eğer [dili] eğer büker veya [şahitlikten] yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (135)”

يأمر تعالى عباده المؤمنين أن يكونوا قوامين بالقسط، أي بالعدل، فلا يعدلوا عنه يمينا ولا شمالا ولا تأخذهم في الله لومة لائم، ولا يصرفهم عنه صارف، وأن يكونوا متعاونين متساعدين متعاضدين متناصرين فيه.

Allah Teâlâ mümin kullarına adaleti dosdoğru ayakta tutmalarını emretmektedir. Yani adaletten sağa sola sapmasınlar, Allah uğrunda hiçbir kınayıcının kınaması onları etkilemesin, hiçbir engelleyici onları bundan alıkoymasın ve bu hususta birbirlerine yardımcı, destekçi ve arka olsunlar.

وقوله: (شُهَدَاءَ لِلَّهِ) كَمَا قَالَ (وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ) أي: ليكن أداؤها ابتغاء وجه الله، فحينئذ تكون صحيحة عادلة حقا، خالية من التحريف والتبديل والكتمان؛ ولهذا قال: (وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ) أي: اشهد الحق ولو عاد ضررها عليك وإذا سُئِلت عن الأمر فقل الحق فيه، وإن كان مَضرة عليك، فإن الله سيجعل لمن أطاعه فرجا ومخرجا من كل أمر يضيق عليه.

Âyetteki: (شُهَدَاءَ لِلَّهِ) buyruğu, (وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ) [şahitliği Allah için yerine getirin] buyruğu gibidir. Yani şahitliğin ifası Allah rızası için olsun; zira ancak o zaman tahriften, değiştirmeden ve gizlemekten uzak, sahih, adil ve dosdoğru bir şahitlik olur. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ) Yani zararı senin aleyhine dönecek olsa bile doğruya şahitlik et . Bir mesele hakkında sana sorulduğunda, aleyhine bir zarar doğuracak olsa dahi o meselede gerçeği söyle. Çünkü Allah, kendisine itaat eden kimseye kendisini sıkan her meseleden bir ferahlık ve bir çıkış yolu var edecektir.

وقوله: (أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ) أي: وإن كانت الشهادة على والديك وقرابتك، فلا تُراعهم فيها، بل اشهد بالحق وإن عاد ضررها عليهم، فإن الحق حاكم على كل أحد، وهو مقدم على كل أحد.

Âyetteki: (أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ) buyruğu ise şu manadadır: Şahitlik ana-babanın ve akrabalarının aleyhine bile olsa, bu hususta onları kayırma; bilakis zararı onların aleyhine dönse dahi hak ile şahitlik et. Zira hak herkesin üzerindeki yegâne hâkimdir ve o her şeyden önceliklidir.

وقوله: (إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا) أي: لا ترعاه لغناه، ولا تشفق عليه لفقره، الله يتولاهما، بل هو أولى بهما منك، وأعلم بما فيه صلاحهما.

Âyetteki: (إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا) buyruğu şu manadadır: Zenginliğinden ötürü onu kayırma , fakirliğinden ötürü de ona acıyarak haktan sapma. Allah her ikisini de gözetir; hatta O, her ikisine de senden daha yakındır ve onların menfaatine olanı daha iyi bilir.

وقوله (فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا) أي: فلا يحملنكم الهوى والعصبية وبغْضَة الناس إليكم، على ترك العدل في أموركم وشؤونكم، بل الزموا العدل على أي حال كان، كما قال تعالى: {وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى} [المائدة: ٨]

Âyetteki (فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا) buyruğu şu manadadır: Nefsin arzusu, tarafgirlik ve insanlara duyduğunuz kin, işlerinizde ve durumlarınızda adaleti terk etmenize sebep olmasın; bilakis hangi durumda olursa olsun adalete sımsıkı sarılın. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى} [el-Mâide: 8] “Bir topluluğa olan kininiz, sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır.”

ومن هذا القبيل قول عبد الله بن رواحة، لما بعثه النبي ﷺ يخرص على أهل خيبر ثمارهم وزرعهم، فأرادوا أن يُرْشُوه ليرفق بهم، فقال: والله لقد جئتكم من عند أحب الخلق إليَّ، ولأنتم أبغض إليَّ من أعدادكم من القردة والخنازير، وما يحملني حُبي إياه وبغضي لكم على ألا أعدل فيكم. فقالوا: "بهذا قامت السماوات والأرض". وسيأتي الحديث مسندا في سورة المائدة، إن شاء الله [تعالى] .

Bu kabilden olmak üzere Abdullah b. Revâha'nın sözü şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu Hayber ehline meyve ve ekinlerinin tahminini yapması için gönderdiğinde, onlara müsamaha göstersin diye kendisine rüşvet vermek istemişlerdi. Bunun üzerine o şöyle dedi: "Vallahi ben size, yaratılmışların bana en sevimli olanının yanından geldim. Siz ise bana, sayınızca maymun ve domuzdan daha sevimsizsiniz. Fakat O'na olan sevgim ve size olan nefretim, sizin aranızda adalet yapmamaya beni sevk etmez." Bunun üzerine onlar: "İşte gökler ve yer bununla ayakta durur" dediler. Bu hadis inşallah [Teâlâ] Mâide sûresinde müsned olarak gelecektir .

وقوله: (وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا) قال مجاهد وغير واحد من السلف: (تَلْوُوا) أي: تحرفوا الشهادة وتغيروها، "واللّي" هو: التحريف وتعمد الكذب، قال الله تعالى: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ [لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ]} [آل عمران: ٧٨]. و "الإعراض" هو: كتمان الشهادة وتركها، قال الله تعالى: {وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ} [البقرة: ٢٨٣] وقال النبي ﷺ: "خير الشهداء الذي يأتي بشهادته قبل أن يُسألها". ولهذا توعدهم الله بقوله: (فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا) أي: وسيجازيكم بذلك.

Âyetteki: (وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا) buyruğu hakkında Mücâhid ve Selef'ten pek çok kimse şöyle demiştir: (تَلْوُوا), yani şahitliği tahrif eder ve onu değiştirirseniz demektir. "el-Leyy" (dili eğip bükme); tahrif etmek ve kasten yalan söylemektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} [Âl-i İmrân: 78] “Onlardan bir zümre vardır ki, Kitap'tan olmadığı hâlde Kitap'tan sanasınız diye dillerini Kitap ile eğip bükerler ve 'Bu Allah katındandır' derler; oysa o Allah katından değildir. Bile bile Allah'a karşı yalan söylerler.” "el-İ'râd" (yüz çevirme) ise şahitliği gizlemek ve onu terk etmektir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ} [el-Bakara: 283] “Kim onu gizlerse, şüphesiz onun kalbi günahkârdır” buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: « خَيْرُ الشُّهَدَاءِ الَّذِي يَأْتِي بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا » «Şahitlerin en hayırlısı, kendisinden istenmeden önce şahitliğini getiren (ifade eden) kimsedir.» Bundan dolayı Allah Teâlâ onları şu buyruğuyla tehdit etmiştir: (فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا) Yani: Yaptıklarınızın karşılığını size mutlaka verecektir.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا (١٣٦)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا (١٣٦)} “Ey iman edenler! Allah'a, Peygamberine, Peygamberine indirdiği Kitaba ve daha önce indirdiği Kitaba iman edin. Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür. (136)”

يأمر الله تعالى عباده المؤمنين بالدخول في جميع شرائع الإيمان وشعبه وأركانه ودعائمه، وليس هذا من باب تحصيل الحاصل، بل من باب تكميل الكامل وتقريره وتثبيته والاستمرار عليه. كما يقول المؤمن في كل صلاة: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} [الفاتحة: ٦] أي: بَصِّرنا فيه، وزدنا هدى، وثبتنا عليه. فأمرهم بالإيمان به وبرسوله، كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ} [الحديد: ٢٨].

Allah Teâlâ mümin kullarına imanın bütün şeriatlarına, şubelerine, rükünlerine ve esaslarına girmelerini emretmektedir. Bu, mevcut olanı elde etme (tahsîl-i hâsıl) kabilinden değil, bilakis kâmil olanı tamamlama, pekiştirme, sebat kılma ve onda devam etme kabilindendir. Tıpkı müminin her namazda: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} [el-Fâtiha: 6] “Bizi doğru yola ilet” demesi gibi; yani bizi onda basiret sahibi kıl, hidayetimizi artır ve bizi onun üzerinde sabit kıl demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurarak onlara Kendisine ve Resûlüne iman etmeyi emretmiştir: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ} [el-Hadîd: 28] “Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve O'nun Peygamberine iman edin.”

وقوله: (وَالْكِتَابِ الَّذِي نزلَ عَلَى رَسُولِهِ) يعني: القرآن (وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنزلَ مِنْ قَبْلُ) وهذا جنس يشمل جميع الكتب المتقدمة، وقال في القرآن: (نزلَ)؛ لأنه نزل مفرقا منجما على الوقائع، بحسب ما يحتاج إليه العباد إليه في معادهم ومعاشهم، وأما الكتب المتقدمة فكانت تنزل جملة واحدة؛ ولهذا قال: (وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنزلَ مِنْ قَبْلُ) ثُمَّ قَالَ (وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا) أي: فقد خرج عن طريق الهدى، وبعد عن القصد كل البعد.

Âyetteki: (وَالْكِتَابِ الَّذِي نزلَ عَلَى رَسُولِهِ) buyruğu Kur'an'ı, (وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنزلَ مِنْ قَبْلُ) buyruğu ise önceki kitapların tamamını içine alan bir cinsi ifade etmektedir. Kur'an hakkında (نزلَ) [peยderpey indirdi] demiştir; zira o olaylara göre, kulların ahiret ve dünya hayatlarında ihtiyaç duydukları şeylere uygun olarak parça parça indirilmiştir. Önceki kitaplar ise bir defada toptan indirilmekteydi. Bundan dolayı: (وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنزلَ مِنْ قَبْلُ) buyurmuştur. Sonra şöyle buyurmuştur: (وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا) Yani hidayet yolundan çıkmış ve dosdoğru hedeften büsbütün uzaklaşmıştır.

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلا (١٣٧) بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٣٨) الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا (١٣٩) وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا (١٤٠)}

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلا (١٣٧) بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٣٨) الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا (١٣٩) وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا (١٤٠)} “İman edip sonra inkâr eden, sonra iman edip sonra tekrar inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranları Allah asla bağışlayacak değildir; onlara hiçbir yol da gösterecek değildir. (137) Münafıklara, kendileri için acı bir azap olduğunu müjdele! (138) Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir. Onların yanında izzet mi arıyorlar? Şüphesiz izzet bütünüyle Allah'ındır. (139) Oysa O, Kitap'ta size indirmiştir ki: Allah'ın âyetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğinizde, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın. Aksi halde siz de onlar gibi olursunuz. Şüphesiz Allah münafıkları ve kâfirleri cehennemde bütünüyle bir araya toplayacaktır. (140)”

يخبر تعالى عمن دخل في الإيمان ثم رجع عنه، ثم عاد فيه ثم رجع، واستمر على ضلاله وازداد حتى مات، فإنه لا توبة بعد موته، ولا يغفر الله له، ولا يجعل له مما هو فيه فرجا ولا مخرجا، ولا طريقا إلى الهدى؛ ولهذا قال: (لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلا)

Allah Teâlâ imana girip sonra ondan dönen, sonra tekrar dönüp yine inkâr eden ve sapıklığında devam edip ölünceye kadar küfrünü artıran kimseyi haber vermektedir ki onun için ölümünden sonra tevbe yoktur. Allah onu asla bağışlamaz, içinde bulunduğu durumdan bir ferahlık, bir çıkış yolu ve doğruya ileten bir yol kılmaz. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلا)

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أحمد بن عبدة، حدثنا حفص بن جُمَيع، عن سِمَاك، عن عكرمة، عن ابن عباس في قوله: (ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا) قال: تَمَّمُوا على كفرهم حتى ماتوا. وكذا قال مجاهد.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Ahmed b. Abde rivayet etti, bize Hafs b. Cemî' rivayet etti; Simâk'tan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan: (ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Küfürlerinde devam ettiler ve öylece öldüler. Mücâhid de böyle demiştir.

وروى ابن أبي حاتم من طريق جابر المعلى، عن عامر الشّعْبي، عن علي، ﵁، أنه قال: يستتاب المرتد، ثلاثًا، ثم تلا هذه الآية: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلا)

İbn Ebî Hâtim, Câbir el-Muallâ yoluyla Âmir eş-Şa'bî'den, o da Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Dinden dönen kimse (mürted) üç defa tevbeye çağrılır." Sonra şu ayeti okudu: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلا } “İman edip sonra inkâr edenleri, sonra yine iman edip tekrar inkâr edenleri, sonra da inkârlarını artıranları Allah ne bağışlayacak ne de onları doğru yola iletecektir.”

ثم قال: (بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا) يعنى: أن المنافقين من هذه الصفة فإنهم آمنوا ثم كفروا، فطبع على قلوبهم، ثم وصفهم بأنهم يتخذون الكافرين أولياء من دون المؤمنين، بمعنى أنهم معهم في الحقيقة، يوالونهم ويسرون إليهم بالمودة، ويقولون لهم إذا خلوا بهم: إنما نحن معكم، إنما نحن مستهزئون. أي بالمؤمنين في إظهارنا لهم الموافقة. قال الله تعالى منكرا عليهم فيما سلكوه من موالاة الكافرين: (أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ)؟

Sonra şöyle buyurdu: (بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا). Yani münafıklar bu niteliktedir; zira onlar iman etmiş, sonra inkâr etmiş ve kalpleri mühürlenmiştir. Sonra onları müminleri bırakıp kâfirleri dost edinmekle vasfetmiştir; yani onlar hakikatte kâfirlerle beraberdir, onları dost edinir, onlara sevgi gösterir ve onlarla baş başa kaldıklarında: "Biz sizinle beraberiz, biz [onlarla] sadece alay ediyoruz" derler; yani onlara muvafakat göstererek müminlerle alay ettiklerini söylerler. Allah Teâlâ kâfirleri dost edinme hususunda tuttukları bu yolu kınayarak: (أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ) [Onların yanında izzet mi arıyorlar?] buyurmuştur.

ثم أخبر تعالى بأن العزة كلها لله وحده لا شريك له، ولمن جعلها له. كما قال في الآية الأخرى: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا} [فاطر: ١٠]، وقال تعالى: {وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لا يَعْلَمُونَ} [المنافقون: ٨].

Sonra Allah Teâlâ izzetin bütünüyle ortağı olmayan tek Allah'a ve O'nun bunu bahşettiği kimselere ait olduğunu haber vermiştir. Nitekim diğer âyette şöyle buyurmuştur: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا} [Fâtır: 10] “Kim izzet istiyorsa, bilsin ki izzet bütünüyle Allah'ındır.” Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لا يَعْلَمُونَ} [el-Münâfikûn: 8] “İzzet Allah'ın, Resûlünün ve müminlerindir; fakat münafıklar bilmezler.”

والمقصود من هذا التهييج على طلب العزة من جناب الله، والالتجاء إلى عبوديته، والانتظام في جملة عباده المؤمنين الذين لهم النصرة في هذه الحياة الدنيا، ويوم يقوم الأشهاد.

Burada kastedilen, izzeti Allah katından istemeye, O'nun kulluğuna sığınmaya ve dünya hayatında da şahitlerin ayağa kalkacağı günde de kendilerine yardım edilecek olan mümin kulları zümresine dâhil olmaya teşvik etmektir.

ويُنَاسبُ أن يُذْكَرَ هاهنا الحديث الذي رواه الإمام أحمد:

Burada İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadisi zikretmek uygun düşer:

حدثنا حسين بن محمد، حدثنا أبو بكر بن عياش، عن حُمَيْد الكندي، عن عبادة بن نُسَيِّ، عن أبي ريحانه أن النبي ﷺ قال: "من انتسب إلى تسعة آباء كفار، يريد بهم عزًّا وفخرًا، فهو عاشرهم في النار".

Bize Hüseyn b. Muhammed rivayet etti, bize Ebû Bekir b. Ayyâş, Humeyd el-Kindî'den, o Ubâde b. Nusey'den, o Ebû Rayhâne'den rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim onlarla izzet ve övünç elde etmek isteyerek kâfir olan dokuz atasına nispet edilirse, kendisi onların ateşteki onuncusudur."

تفرد به أحمد وأبو ريحانة هذا هو أزدي، ويقال: أنصاري. اسمه شمعون بالمعجمة، فيما قاله البخاري، وقال غيره: بالمهملة، والله أعلم.

Bu hadisi sadece Ahmed rivayet etmiştir . Bu Ebû Rayhâne, Ezd kabilesindendir; Ensâr'dan olduğu da söylenir. Buhârî'nin belirttiğine göre adı noktalı şın ile Şem'ûn'dur ; başkaları ise noktasız sin ile [Sem'ûn] olduğunu söylemiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقوله [تعالى] وَقَدْ نزلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ) أي: إذا ارتكبتم النهي بعد وصوله إليكم، ورضيتم بالجلوس معهم في المكان الذي يكفر فيه بآيات الله ويستهزأ وينتقص بها، وأقررتموهم على ذلك، فقد شاركتموهم في الذي هم فيه. فلهذا قال تعالى: (إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ) [أي] في المأثم، كما جاء في الحديث: "من كان يؤمن بالله واليوم الآخر فلا يجلس على مائدة يُدَار عليها الخَمْر" .

[Allah Teâlâ'nın] وَقَدْ نزلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ buyruğu şu manadadır: Yasak size ulaştıktan sonra onu çiğner, Allah'ın âyetlerinin inkâr edildiği, alaya alınıp küçümsendiği bir mekânda onlarla oturmaya razı olur ve onları bu halleriyle onaylarsanız, içinde bulundukları durumda onlara ortak olmuş olursunuz. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: (إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ) [yani] günah bakımından [onlar gibi olursunuz] buyurmuştur. Nitekim hadiste şöyle gelmiştir: "Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimse, üzerinde içki dolaştırılan sofraya oturmasın" .

والذي أحيل عليه في هذه الآية من النهي في ذلك، هو قوله تعالى في سورة الأنعام، وهي مكية: {وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ [حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ]} [الأنعام: ٦٨] قال مقاتل بن حيان: نَسَخَت هذه الآية التي في الأنعام. يعني نُسخَ قوله: (إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ) لقوله {وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} [الأنعام: ٦٩].

Bu ayetteki yasakla ilgili olarak kendisine atıfta bulunulan husus, Allah Teâlâ'nın Mekkî olan En'âm Sûresi'ndeki şu buyruğudur: {وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Âyetlerimiz hakkında [alaylı ve bâtıl sözlere] dalanları gördüğün zaman, başka bir söze geçinceye kadar onlardan yüz çevir. Şayet şeytan sana [bunu] unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma.” [el-En'âm: 68]. Mukâtil b. Hayyân şöyle demiştir: “Bu âyet, En'âm Sûresi'ndeki [hükmü] neshetmiştir (yürürlükten kaldırmıştır).” Yani {وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Sakınan kimselere, onların hesabından hiçbir sorumluluk yoktur; lâkin [bu], sakınsınlar diye bir hatırlatmadır” [el-En'âm: 69] buyruğu sebebiyle (إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ) “O takdirde şüphesiz siz de onlar gibi olursunuz” buyruğunun kastedildiğini kastetmektedir.

وقوله: (إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا) أي: كما أشركوهم في الكفر، كذلك شارك الله بينهم في الخلود في نار جهنم أبدا، وجمع بينهم في دار العقوبة والنكال، والقيود والأغلال وشراب الحميم والغِسْلين لا الزّلال.

Âyetteki: (إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا) buyruğu ise şu manadadır: Onlar küfürde onları nasıl ortak edindilerse , aynı şekilde Allah da ebediyen cehennem ateşinde kalma hususunda onları birbirine ortak kılmış ; azap ve ceza yurdunda, prangalar ve bukağılar içinde, tatlı su yerine kaynar su ve irin içeceğinde onları bir araya toplamıştır.

{الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا (١٤١)}

{الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا (١٤١)} “Onlar sizi gözetleyip dururlar. Eğer Allah'tan size bir fetih olursa: 'Biz sizinle beraber değil miydik?' derler. Eğer kâfirlerin bir nasibi olursa: 'Size üstünlük sağlayıp sizi müminlerden korumadık mı?' derler. Allah kıyamet günü aranızda hüküm verecektir. Allah kâfirlere müminlerin aleyhine asla bir yol vermeyecektir. (141)”

يخبر تعالى عن المنافقين أنهم يتربصون بالمؤمنين دوائر السوء، بمعنى ينتظرون زوال دولتهم، وظهور الكفر عليهم، وذهاب ملتهم (فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ) أي: نصر وتأييد وظَفَر وغنيمة (قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ)؟ أي: يتوددون إلى المؤمنين بهذه المقالة (وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ) أي: إدالة على المؤمنين في بعض الأحيان، كما وقع يوم أحد، فإنّ الرسل تبتلى ثم يكون لها العاقبة (قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ)؟ أي: ساعدناكم في الباطن، وما ألوناهم خبالا وتخذيلا حتى انتصرتم عليهم.

Allah Teâlâ münafıkların müminler aleyhine zamanın felaketlerini gözetlediklerini, yani onların devletinin yok olmasını, küfrün onlara galip gelmesini ve dinlerinin yok olup gitmesini beklediklerini haber vermektedir: (فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ) yani bir zafer, destek, galebe ve ganimet olursa; (قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ) derler; yani bu sözle müminlere yaranmaya çalışırlar. (وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ) yani Uhud günü olduğu gibi bazen müminlere karşı bir üstünlükleri olursa -çünkü peygamberler imtihan edilir, sonra akıbet onların olur-; (قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) derler; yani gizliden size yardım ettik, siz onlara galip gelinceye kadar onları bozguna uğratıp cesaretlerini kırmaktan geri durmadık derler.

وقال السدي: (نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ) نغلب عليكم، كقوله: {اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ} [المجادلة: ١٩] وهذا أيضًا تودد منهم إليهم، فإنهم كانوا يصانعون هؤلاء وهؤلاء؛ ليحظوا عندهم ويأمنوا كيدهم، وما ذاك إلا لضعف إيمانهم، وقلة إيقانهم.

es-Süddî şöyle demiştir: (نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ) buyruğu, tıpkı {اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ} [el-Mücâdele: 19] “Şeytan onları etkisi altına aldı” âyetindeki gibi 'size galip geldik / sizi hâkimiyetimize aldık' demektir. Bu da onların kâfirlere yaranmak için söyledikleri bir sözdür; zira onlar hem bunların hem onların gönlünü hoş tutmaya çalışıyorlardı ki onların nezdinde yer edinsinler ve hilelerinden emin olsunlar. Bu da sadece imanlarının zayıflığından ve yakînlerinin azlığındandır.

قال الله تعالى: (فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) أي: بما يعلمه منكم -أيها المنافقون-من البواطن الرديئة، فلا تغتروا بجريان الأحكام الشرعية عليكم ظاهرًا في الحياة الدنيا، لما له [تعالى] في ذلك من الحكمة، فيوم القيامة لا تنفعكم ظواهركم، بل هو يوم تبلى فيه السرائر ويُحَصَّل ما في الصدور.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) Yani ey münafıklar, sizden bildiği o kötü iç halleriniz sebebiyle aranızda hükmü O verecektir. Dünya hayatında zâhire göre şer'î hükümlerin sizin üzerinizde geçerli olmasına aldanmayın; çünkü bunda [Allah Teâlâ'nın] bir hikmeti vardır. Kıyamet gününde ise dış görünüşleriniz size fayda vermeyecektir ; bilakis o gün gizlilerin ortaya döküleceği ve göğüslerde saklananların derlenip toparlanacağı gündür.

وقوله: (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا) قال عبد الرزاق: أنبأنا الثوري، عن الأعمش، عن ذَرّ، عن يُسَيْع الكندي قال: جاء رجل إلى علي بن أبي طالب، فقال: كيف هذه الآية: (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا)؟ فقال علي، ﵁: ادْنُه ادنه، ثم قال: (فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا)

Âyetteki: (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا) buyruğu hakkında Abdürrezzâk şöyle demiştir: Bize Sevrî, A'meş'ten, o Zerr'den, o Yusey' el-Kindî'den haber verdi; o dedi ki: Bir adam Ali b. Ebî Tâlib'e gelip: "(وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا) âyeti nasıldır [ne anlama gelir]?" diye sordu. Ali radıyallâhu anh: "Yaklaş, yaklaş" dedi ve ardından: (فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا) âyetini okudu.

وكذا روى ابن جريج عن عطاء الخراساني، عن ابن عباس: (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا) قال: ذاك يوم القيامة. وكذا روى السدي عن أبي مالك الأشجعي: يعني يوم القيامة. وقال السدي: (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا) أي: حجة.

Aynı şekilde İbn Cüreyc, Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan: { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا } “Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir” âyeti hakkında: “Bu, kıyamet günündedir” dediğini rivayet etmiştir. es-Süddî de Ebû Mâlik el-Eşcaî'den: “Yani kıyamet gününde” dediğini rivayet etmiştir. es-Süddî ayrıca şöyle demiştir: { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا } “Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir” yani [üstün gelecekleri] bir hüccet (delil) [vermeyecektir].

ويحتمل أن يكون المراد: (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا) أي: في الدنيا، بأن يُسَلَّطُوا عليهم استيلاء استئصال بالكلية، وإن حصل لهم ظفر في بعض الأحيان على بعض الناس، فإن العاقبة للمتقين في الدنيا والآخرة، كما قال تعالى: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا [وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ] } [غافر: ٥١، ٥٢]. وعلى هذا فيكون ردا على المنافقين فيما أملوه وتربصوه وانتظروه من زوال دولة المؤمنين، وفيما سلكوه من مصانعتهم الكافرين، خوفا على أنفسهم منهم إذا هم ظهروا على المؤمنين فاستأصلوهم، كما قال تعالى: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ [يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ] نَادِمِينَ} [المائدة: ٥٢].

(وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا) buyruğundan kastın dünyada olması da muhtemeldir; yani kâfirlerin müminleri tamamen kökünden kazıyacak bir istilayla onlara musallat kılınmamasıdır. Bazen bazı insanlara karşı galebe çalsalar bile, akıbet dünyada da ahirette de muttakilerindir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا [وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ] } [Gâfir: 51, 52] “Şüphesiz peygamberlerimize ve iman edenlere dünya hayatında da yardım ederiz [şahitlerin ayağa kalkacağı günde de. O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez; lanet onlaradır ve yurdun en kötüsü de onlaradır.]” Buna göre bu ifade, müminlerin devletinin yok olmasını uman, gözetleyen ve bekleyen münafıklara; ayrıca müminlere galip gelip köklerini kazırlar korkusuyla kendilerini korumak için kâfirlere yaranma yolunu tutmalarına bir reddiye olur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ [يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ] نَادِمِينَ} [el-Mâide: 52] “Kalplerinde hastalık bulunanların: 'Bize bir felaketin gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün. [Umulur ki Allah bir fetih veya katından bir emir getirir de içlerinde gizlediklerine pişman olurlar.]”

وقد استدل كثير من العلماء بهذه الآية الكريمة على أصح قولي العلماء، وهو المنع من بيع العبد المسلم من الكافر لما في صحة ابتياعه من التسليط له عليه والإذلال، ومن قال منهم بالصحة يأمره بإزالة ملكه عنه في الحال؛ لقوله تعالى: (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا)

Âlimlerin birçoğu , ulemanın iki görüşünden daha sahih olanına yani Müslüman kölenin kâfire satılmasının caiz olmadığına bu kerim âyet ile istidlal etmiştir. Çünkü satışın sahih olması halinde kâfire Müslüman üzerinde bir hâkimiyet ve onu alçaltma imkânı doğmaktadır. Satışın sahih olduğunu söyleyenler ise, Allah Teâlâ'nın: (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا) buyruğu gereğince kâfirin köle üzerindeki mülkiyetini derhal gidermesini emreder.

{إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلا قَلِيلا (١٤٢) مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلا (١٤٣)}

{إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلا قَلِيلا (١٤٢) مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلا (١٤٣)} “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; oysa O, onların hilelerini başlarına geçirendir. Namaza kalktıkları zaman tembelce kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar. (142) Bunların arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de onlara aittirler. Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın. (143)”

قد تقدم في أول سورة البقرة قوله تعالى: {يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا} [البقرة: ٩] وقال هاهنا: (إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ) ولا شك أن الله تعالى لا يخادع، فإنه العالم بالسرائر والضمائر، ولكن المنافقين لجهلهم وقلة علمهم وعقلهم، يعتقدون أن أمرهم كما راج عند الناس وجَرَت عليهم أحكامُ الشريعة ظاهرا، فكذلك يكون حكمهم يوم القيامة عند الله، وأن أمرهم يروج عنده، كما أخبر عنهم تعالى أنهم يوم القيامة يحلفون له: أنهم كانوا على الاستقامة والسداد، ويعتقدون أن ذلك نافع لهم عنده، فقال تعالى: {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ [وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ] } [المجادلة: ١٨].

Bakara sûresinin başında Allah Teâlâ'nın: {يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا} [el-Bakara: 9] “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar” buyruğu geçmişti. Burada ise: (إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ) buyurmuştur. Şüphe yok ki Allah Teâlâ aldatılmaz; zira O sırları ve kalplerde gizlenenleri bilendir. Fakat münafıklar cehaletlerinden, ilim ve akıllarının kıtlığından ötürü, durumları insanlar arasında geçerli olduğu ve haklarında zâhiren şeriat hükümleri uygulandığı gibi, kıyamet gününde de Allah katındaki hükümlerinin böyle olacağını ve durumlarının O'nun katında da geçerli sayılacağını zannederler. Nitekim Allah Teâlâ onların kıyamet gününde de dosdoğru ve dürüst olduklarına dair O'na yemin edeceklerini ve bunun Allah katında kendilerine fayda vereceğini zannedeceklerini haber vererek şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ [وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ] } [el-Mücâdele: 18] “Allah onların hepsini dirilteceği gün, size yemin ettikleri gibi O'na da yemin ederler [ve bir şey üzere olduklarını sanırlar. İyi bilin ki onlar yalancıların ta kendileridir.]”

وقوله: (وَهُوَ خَادِعُهُمْ) أي: هو الذي يستدرجهم في طغيانهم وضلالهم، ويخذلهم عن الحق والوصول إليه في الدنيا وكذلك في يوم القيامة كما قال تعالى: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ [قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ * يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الأَمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ * فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ] وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} [الحديد: ١٣ - ١٥]. وقد ورد في الحديث: "من سَمَّع سَمَّع الله به، ومن راءى راءى الله به" وفي حديث آخر: "إن الله يأمر بالعبد إلى الجنة فيما يبدو للناس، ويعدل به إلى النار" عياذًا بالله من ذلك.

Allah Teâlâ'nın: (وَهُوَ خَادِعُهُمْ) buyruğu; dünyada ve aynı şekilde kıyamet gününde onları azgınlıkları ve sapıklıkları içinde derece derece helake yaklaştıran (istidrac eden), haktan ve hakka ulaşmaktan mahrum bırakan O'dur, demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ [قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ * يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الأَمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ * فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ] وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} [el-Hadîd: 13-15] “O gün münafık erkekler ve münafık kadınlar, iman etmiş olanlara: «Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım» derler. Onlara: «Arkanıza dönün de bir nur arayın!» denilir. Derken aralarına kapısı olan bir sur çekilir; onun iç tarafında rahmet, dış tarafında ise azap vardır. [Münafıklar] onlara: «Biz sizinle beraber değil miydik?» diye seslenirler. [Müminler de] derler ki: «Evet, fakat siz kendi canlarınızı fitneye düşürdünüz, [müminlerin başına felaket gelmesini] gözetip beklediniz, şüpheye düştünüz ve Allah'ın emri gelinceye kadar kuruntular sizi aldattı. O çok aldatıcı [şeytan] da sizi Allah ile aldattı. Artık bugün ne sizden ne de inkâr edenlerden hiçbir fidye kabul edilmez. Barınağınız ateştir, layığınız odur. Ne kötü bir dönüş yeridir!»” Hadiste şöyle varit olmuştur: «من سَمَّع سَمَّع الله به، ومن راءى راءى الله به» «Kim [amelini insanlara] duyurursa Allah da [onun gizli kusurlarını] duyurur; kim de gösteriş yaparsa Allah da [onun gerçek yüzünü] gösterir.» Başka bir hadiste de şöyle buyrulmuştur: «إن الله يأمر بالعبد إلى الجنة فيما يبدو للناس، ويعدل به إلى النار» «Şüphesiz Allah, insanlara görünen durumuna göre kul hakkında cennete götürülmesini emreder, [ardından gerçek durumu sebebiyle] onu cehenneme sevk eder.» Bundan Allah'a sığınırız.

وقوله: (وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلاةِ قَامُوا كُسَالَى [يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إَلا قَلِيلا] ) هذه صفة المنافقين في أشرف الأعمال وأفضلها وخيرها، وهي الصلاة. إذا قاموا إليها قاموا وهم كسالى عنها؛ لأنهم لا نية لهم فيها، ولا إيمانَ لهم بها ولا خشية، ولا يعقلون معناها كما روى ابن مردويه، من طريق عُبَيد الله بن زَحْر، عن خالد بن أبي عِمْران، عن عطاء بن أبي رباح، عن ابن عباس قال: يكرَه أن يقوم الرجلُ إلى الصلاة وهو كسلان، ولكن يقوم إليها طلق الوجه، عظيم الرغبة، شديد الفرح، فإنه يناجي الله [تعالى] وإن الله أمامه يغفر له ويجيبه إذا دعاه، ثم يتلو ابن عباس هذه الآية: (وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلاةِ قَامُوا كُسَالَى)

(وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلاةِ قَامُوا كُسَالَى [يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إَلا قَلِيلا] ) buyruğu, münafıkların amellerin en şereflisi, en faziletlisi ve en hayırlısı olan namaz konusundaki sıfatıdır. Onlar namaza kalktıkları zaman, ona karşı bir niyetleri, ona bir imanları ve [Allah'a] bir haşyetleri bulunmadığı ve manasını da kavramadıkları için üşenerek kalkarlar. Nitekim İbn Merdûye'nin Ubeydullah b. Zahr kanalıyla, Hâlid b. Ebî İmrân'dan, o Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kişinin namaza üşenerek kalkması mekruhtur; bilakis güler yüzle, büyük bir arzu ve tam bir sevinçle kalkmalıdır. Çünkü o Allah [Teâlâ] ile münacatta bulunmaktadır ve Allah onun karşısındadır; onu bağışlar ve dua ettiği zaman ona icabet eder. Sonra İbn Abbâs şu ayeti okudu: (وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلاةِ قَامُوا كُسَالَى)

وروي من غير هذا الوجه، عن ابن عباس، نحوه.

Bu yoldan başka bir tarikle de İbn Abbâs'tan benzeri rivayet edilmiştir.

فقوله تعالى: (وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلاةِ قَامُوا كُسَالَى) هذه صفة ظواهرهم، كما قال: {وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلا وَهُمْ كُسَالَى} [التوبة: ٥٤] ثم ذكر تعالى صفة بواطنهم الفاسدة، فقال: (يُرَاءُونَ النَّاسَ) أي: لا إخلاص لهم [ولا معاملة مع الله بل إنما يشهدون الصلاة تقية من الناس ومصانعة لهم] ؛ ولهذا يتخلفون كثيرا عن الصلاة التي لا يُرَون غالبًا فيها كصلاة العشاء وقت العَتَمَة، وصلاة الصبح في وقت الغَلَس، كما ثبت في الصحيحين أن رسول الله ﷺ قال: "أثقل الصلاة على المنافقين صلاة العشاء وصلاة الفجر، ولو يعلمون ما فيهما لأتوهما ولو حَبْوًا، ولقد هممت أن آمر بالصلاة فتقام، ثم آمر رجلا فيصلي بالناس، ثم أنطلق معي برجال، معهم حُزَم من حطب إلى قوم لا يشهدون الصلاة، فأحرّق عليهم بيوتهم بالنار " .

Allah Teâlâ'nın: (وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلاةِ قَامُوا كُسَالَى) buyruğu onların zâhirî sıfatıdır; nitekim: {وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلا وَهُمْ كُسَالَى} [et-Tevbe: 54] “Onlar namaza ancak üşene üşene gelirler” buyurmuştur. Sonra Teâlâ onların bozuk bâtınî durumlarını zikrederek: (يُرَاءُونَ النَّاسَ) buyurmuştur; yani onların hiçbir ihlasları [ve Allah ile bir muameleleri yoktur; bilakis namaza sırf insanlardan çekindikleri ve onlara yaranmak için gelirler] . Bu sebeple onlar, zifiri karanlık vaktindeki yatsı namazı ve şafak sökmeden önceki sabah namazı gibi ekseriya görülmedikleri namazlardan çokça geri kalırlar. Nitekim Sahîhayn'da sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Münafıklara en ağır gelen namaz, yatsı namazı ile sabah namazıdır. Eğer bu iki namazdaki [fazileti ve sevabı] bilselerdi, emekleyerek de olsa onlara gelirlerdi. Andolsun ki namazın kılınmasını emretmeyi, sonra bir adama emredip insanlara namaz kıldırmasını, sonra da beraberlerinde odun demetleri bulunan adamlarla birlikte namaza gelmeyen bir topluluğa gidip evlerini üzerlerine yakmayı düşündüm ."

وفي رواية: "والذي نفسي بيده، لو علم أحدهم أنه يجد عَرْقًا سمينًا أو مَرْمَاتين حسنتين، لشهد الصلاة، ولولا ما في البيوت من النساء والذرية لحرقت عليهم بيوتهم بالنار" .

Bir rivayette de şöyle buyrulmuştur: "Nefsim elinde olana yemin ederim ki, onlardan biri semiz bir etli kemik veya iki güzel paça bulacağını bilseydi kesinlikle namaza gelirdi. Eğer evlerdeki kadınlar ve çocuklar olmasaydı, evlerini üzerlerine ateşe verirdim."

وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا محمد -هو بن أبي بكر المقدمي -حدثنا محمد بن دينار، عن إبراهيم الهَجَري، عن أبي الأحوص، عن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "من أحْسَنَ الصلاة حيث يراه الناس، وأساءها حيث يخلو، فتلك استهانة، استهان بها ربه ﷿"

Hâfız Ebû Ya'lâ şöyle dedi: Bize Muhammed -ki o İbn Ebî Bekr el-Mukaddemî'dir- rivayet etti, bize Muhammed b. Dînâr, İbrâhim el-Hecerî'den, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « من أحْسَنَ الصلاة حيث يراه الناس، وأساءها حيث يخلو، فتلك استهانة، استهان بها ربه ﷿ » «Kim namazı insanların kendisini gördüğü yerde güzel kılar, yalnız kaldığı yerde ise kötü kılarsa; işte bu, aziz ve celil olan Rabbini hafife almaktır.»

وقوله: (وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلا قَلِيلا) أي: في صلاتهم لا يخشعُون [فيها] ولا يدرون ما يقولون، بل هم في صلاتهم ساهون لاهون، وعما يراد بهم من الخير معرضون.

(وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلا قَلِيلا) buyruğu ise; namazlarında huşû duymazlar [orada] ve ne söylediklerini bilmezler ; bilakis onlar namazlarında dalgın ve gafildirler, kendileri için murat edilen hayırdan da yüz çeviricidirler demektir.

وقد روى الإمام مالك، عن العلاء بن عبد الرحمن، عن أنس بن مالك قال: قال رسول الله ﷺ: "تلك صلاة المنافق، تلك صلاة المنافق، تلك صلاة المنافق: يجلس يَرْقُب الشمس، حتى إذا كانت بين قَرْنَي الشيطان، قام فَنَقَر أربعا لا يذكر الله فيها إلا قليلا".

İmam Mâlik, el-Alâ b. Abdirrahmân'dan, o Enes b. Mâlik'ten rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İşte bu münafığın namazıdır; işte bu münafığın namazıdır; işte bu münafığın namazıdır: Oturur güneşi gözetler, nihayet o şeytanın iki boynuzu arasına girince kalkar, tavuğun yem gagalaması gibi dört rekâtı çabucak kılar da içinde Allah'ı pek az anar."

وكذا رواه مسلم، والترمذي، والنسائي، من حديث إسماعيل بن جعفر المدني، عن العلاء بن عبد الرحمن، به. وقال الترمذي: حسن صحيح .

Aynı şekilde Müslim, Tirmizî ve Nesâî de bu hadisi İsmâil b. Ca'fer el-Medenî yoluyla el-Alâ b. Abdirrahmân'dan rivayet etmişlerdir. Tirmizî: "Hasen-sahih"tir demiştir .

وقوله: (مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ) يعني: المنافقين محيرين بين الإيمان والكفر، فلا هم مع المؤمنين ظاهرًا وباطنًا، ولا مع الكافرين ظاهرًا وباطنًا، بل ظواهرهم مع المؤمنين، وبواطنهم مع الكافرين. ومنهم من يعتريه الشك، فتارة يميل إلى هؤلاء، وتارة يميل إلى أولئك {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا} الآية [البقرة: ٢٠].

(مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ) buyruğu; yani münafıklar iman ile küfür arasında şaşkındırlar; ne zâhiren ve bâtınen müminlerle beraberdirler ne de zâhiren ve bâtınen kâfirlerle beraberdirler. Bilakis zâhirleri müminlerle, bâtınları ise kâfirlerledir. Onlardan kimi de şüpheye düşer; bazen bunlara meyleder, bazen de onlara meyleder: {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا} [el-Bakara: 20] “Onların önünü aydınlattı mı ışığında yürürler; üzerlerine karanlık bastı mı da dikilip kalırlar” ayeti gibi.

قال مجاهد: (مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ) يعني: أصحاب محمد ﷺ (وَلا إِلَى هَؤُلاءِ) يعني: اليهود.

Mücâhid şöyle demiştir: (مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ) yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına, (وَلا إِلَى هَؤُلاءِ) yani Yahudilere.

وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن المثنى، حدثنا عبد الوهاب، حدثنا عبيد الله، عن نافع، عن ابن عمر، عن النبي ﷺ قال: "مثل المنافق كمثل الشاة العائرة بين الغنمين، تَعِيرُ إلى هذه مرة، وإلى هذه مرة، ولا تدري أيتهما تتبع".

İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Abdülvehhâb anlattı, bize Ubeydullah, Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti: "Münafığın misali, iki koyun sürüsü arasında bocalayan şaşkın koyun gibidir; bir bu sürüye yönelir, bir şu sürüye yönelir ve hangisine uyacağını bilemez."

تفرد به مسلم. وقد رواه عن محمد بن المثنى مرة أخرى، عن عبد الوهاب، فوقف به على ابن عمر، ولم يرفعه، قال: حدثنا به عبد الوهاب مرتين كذلك .

Bunda Müslim tek kalmıştır. Müslim bunu bir başka sefer Muhammed b. el-Müsennâ'dan, o Abdülvehhâb'dan rivayet etmiş, fakat merfû kılmayıp İbn Ömer'de mevkuf bırakmıştır ve: Abdülvehhâb bunu bize iki defa böyle rivayet etti, demiştir .

قلت: وقد رواه الإمام أحمد، عن إسحاق بن يوسف بن عبيد الله، به مرفوعًا. وكذا رواه إسماعيل بن عياش وعلي بن عاصم، عن عبيد الله، عن نافع، عن ابن عمر مرفوعا. وكذا رواه عثمان بن محمد بن أبي شيبة، عن عبدة، عن عبد الله، به مرفوعا. ورواه حماد بن سلمة، عن عبيد الله -أو عبد الله بن عمر-عن نافع، عن ابن عمر مرفوعا. ورواه أيضًا صخر بن جُوَيْرِية، عن نافع عن ابن عمر، عن النبي ﷺ، بمثله .

Derim ki: İmam Ahmed bunu İshâk b. Yûsuf b. Ubeydullah yoluyla merfû olarak rivayet etmiştir. Aynı şekilde İsmâil b. Ayyâş ve Ali b. Âsım da Ubeydullah'tan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den merfû olarak rivayet etmişlerdir. Yine Osman b. Muhammed b. Ebî Şeybe, Abde'den, o Abdullah'tan aynı şekilde merfû olarak rivayet etmiştir. Hammâd b. Seleme de Ubeydullah'tan -yahut Abdullah b. Ömer'den-, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den merfû olarak rivayet etmiştir. Ayrıca Sahr b. Cüveyriye de Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini rivayet etmiştir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا خلف بن الوليد، حدثنا الهُذَيل بن بلال، عن ابن عبيد، عن أبيه: أنه جلس ذات يوم بمكة وعبد الله بن عمر معه، فقال أبي: قال رسول الله ﷺ: "إن مثل المنافق يوم القيامة كالشاة بين الرّبضَين من الغنم، إن أتت هؤلاء نطحتها، وإن أتت هؤلاء نطحتها" فقال له ابن عمر: كذبت. فأثنى القوم على أبي خيرا -أو معروفا-فقال ابن عمر: لا أظن صاحبكم إلا كما

İmam Ahmed dedi ki: Bize Halef b. el-Velîd anlattı, bize el-Hüzeyl b. Bilâl, İbn Ubeyd'den, o da babasından anlattı: O, bir gün Mekke'de oturuyordu ve Abdullah b. Ömer de onunla beraberdi. Babam dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «إن مثل المنافق يوم القيامة كالشاة بين الرّبضَين من الغنم، إن أتت هؤلاء نطحتها، وإن أتت هؤلاء نطحتها» «Şüphesiz kıyamet gününde münafığın misali, koyunlardan iki ağıl arasındaki koyun gibidir; şunlara gelse onlar toslar, bunlara gelse bunlar toslar.» Bunun üzerine İbn Ömer ona: "Yalan söyledin (yanıldın)" dedi. Oradakiler babamı hayırla -yahut iyilikle- övüp tezkiye ettiler. Bunun üzerine İbn Ömer şöyle dedi: "Arkadaşınızı ancak..."

تقولون، ولكني شاهد نبي الله إذ قال: كالشاة بين الغنمين. فقال: هو سواء. فقال: هكذا سمعته .

dediğiniz gibi bilirim; fakat ben Allah'ın Nebîsi'ne: 'İki koyun sürüsü arasındaki koyun gibidir' derken bizzat şahit oldum , dedi. Babam: İkisi de birdir, deyince; İbn Ömer: Ben onu böyle işittim , dedi.

وقال أحمد: حدثنا يزيد، حدثنا المسعودي، عن أبي جعفر محمد بن علي قال: بينما عبيد بن عُمير يقص، وعنده عبد الله بن عمر، فقال عبيد بن عمير: قال رسول الله ﷺ: "مثل المنافق كالشاة بين ربضين، إذا أتت هؤلاء نطحتها، وإذا أتت هؤلاء نطحتها". فقال ابن عمر: ليس كذلك قال رسول الله ﷺ إنما قال رسول الله ﷺ: "كشاة بين غنمين". قال: فاحتفظ الشيخ وغضب، فلما رأى ذلك ابن عمر قال: أما إني لو لم أسمعه لم أردد ذلك عليك .

Ahmed dedi ki: Bize Yezîd anlattı, bize el-Mes'ûdî, Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali'den anlattı; o şöyle dedi: Ubeyd b. Umeyr vaaz ederken yanında Abdullah b. Ömer de vardı. Ubeyd b. Umeyr: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Münafığın misali, iki ağıl arasındaki koyun gibidir; şunlara gelse onlar toslar, bunlara gelse bunlar toslar" buyurdu, dedi. İbn Ömer: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem böyle buyurmadı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ancak: "İki koyun sürüsü arasındaki koyun gibidir" buyurdu, dedi. Rivayet eden dedi ki: Yaşlı adam [Ubeyd] buna alındı ve öfkelendi. İbn Ömer bunu görünce: Bak, eğer ben bunu bizzat işitmiş olmasaydım senin bu sözünü reddetmezdim , dedi.

طريق أخرى: عن ابن عمر، قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، عن عثمان بن بُودِويه، عن يَعْفُر بن زُوذي قال: سمعت عبيد بن عمير وهو يقص يقول: قال رسول الله ﷺ: "مثل المنافق كمثل الشاة الرابضة بين الغنمين". فقال ابن عمر: ويلكم. لا تكذبوا على رسول الله ﷺ. إنما قال ﷺ: "مثل المنافق كمثل الشاة العائرة بين الغنمين" .

İbn Ömer'den başka bir tarik: İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Osman b. Bûdeveyh'ten, o Ya'fur b. Zûzî'den haber verdi; o şöyle dedi: Ubeyd b. Umeyr'i vaaz ederken: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Münafığın misali, iki koyun sürüsü arasında yatan koyun misali gibidir" derken işittim. Bunun üzerine İbn Ömer: Yazıklar olsun size! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adına yalan söylemeyin! O sallallâhu aleyhi ve sellem ancak: "Münafığın misali, iki koyun sürüsü arasında bocalayan şaşkın koyun misali gibidir" buyurdu , dedi.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبيد الله بن موسى، أخبرنا إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن أبي الأحوص، عن عبد الله -هو ابن مسعود-قال: مثل المؤمن والمنافق والكافر مثل ثلاثة نفر انتهوا إلى واد، فدفع أحدهم فعبر، ثم وقع الآخر حتى إذا أتى على نصف الوادي ناداه الذي على شفير الوادي: ويلك. أين تذهب؟ إلى الهلكة؟ ارجع عودك على بدئك، وناداه الذي عبر: هَلُمّ إلى النجاة. فجعل ينظر إلى هذا مرة وإلى هذا مرة، قال: فجاءه سيل فأغرقه، فالذي عبر المؤمن، والذي غرق المنافق: (مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ) والذي مكث الكافر وقال ابن جرير: حدثنا بِشْر، حدثنا يزيد، حدثنا شعبة عن قتادة: (مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ) يقول: ليسوا بمؤمنين مخلصين ولا مشركين مصرّحين بالشرك. قال: وذُكرَ لنا أن نبي الله ﷺ كان يضرب مثلا للمؤمن وللمنافق وللكافر، كمثل رهط ثلاثة دَفَعوا إلى نهر، فوقع المؤمن فقطع، ثم وقع المنافق حتى إذا كاد يصل إلى المؤمن ناداه الكافر: أن هَلُمّ إليّ، فإني أخشى عليك. وناداه المؤمن: أن هَلُمّ إليّ، فإني عندي وعندي؛ يُحصى له ما عنده. فما زال المنافق يتردد بينهما حتى أتى أذى فغرّقه. وإن المنافق لم يزل في شك وشبهة، حتى أتى عليه الموت وهو كذلك. قال: وذُكرَ لنا أن نبي الله ﷺ كان يقول: "مثل المنافق كمثل ثاغية بين غنمين، رأت غنمًا على نَشَزٍ فأتتها وشامتها فلم تعرف، ثم رأت غنمًا على نَشَز فأتتها وشامتها فلم تعرف".

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan -ki o İbn Mes'ûd'dur- anlattı; o şöyle dedi: Mümin, münafık ve kâfirin misali bir vadiye varan üç kişinin misali gibidir. Biri atılıp karşıya geçti. Diğeri de suya girdi; vadinin yarısına geldiğinde vadinin kenarındaki ona seslendi: Yazık sana! Nereye gidiyorsun? Helake mi? Başladığın yere geri dön! Karşıya geçen ise: Kurtuluşa gel! diye seslendi. O da bir buna bir ona bakmaya başladı; derken sel gelip onu boğdu. Karşıya geçen mümindir; boğulan ise: (مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ) münafıktır; kenarda kalan da kâfirdir . İbn Cerîr dedi ki: Bize Bişr anlattı, bize Yezîd anlattı, bize Şu'be Katâde'den anlattı: (مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ) buyruğu hakkında; onlar ne ihlaslı müminlerdir ne de şirklerini açıkça bildiren müşriklerdir, dedi. Ve ekledi: Bize nakledildiğine göre Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem mümin, münafık ve kâfir için şu misali verirdi: Bir nehre varan üç kişilik bir grup gibidirler. Mümin suya girip karşıya geçti. Sonra münafık girdi; tam mümine ulaşmak üzereyken kâfir ona seslendi: Bana gel, senin adına korkuyorum! Mümin de seslendi: Bana gel, yanımda şu var, bu var; yanındakileri saydı. Münafık ikisi arasında tereddüt edip dururken nihayet bir afet gelip onu boğdu. Şüphesiz münafık bu haldeyken üzerine ölüm gelinceye kadar sürekli şüphe ve tereddüt içinde kalmıştır. Dedi ki: Yine bize nakledildiğine göre Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: "Münafığın misali, iki koyun sürüsü arasında meleyen bir koyun gibidir; bir tepede koyunlar görür, yanlarına gidip onları koklar ama tanıyamaz; sonra başka bir tepede koyunlar görür, yanlarına gidip onları koklar ama tanıyamaz."

ولهذا قال تعالى: (وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلا) أي: ومن صرفه عن طريق الهدى {فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا}

Bundan dolayı Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلا} “Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın.” Yani: Her kimi hidayet yolundan çevirirse, {فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا} “artık onun için doğru yolu gösteren bir dost bulamazsın.”

فإنه: {مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ} والمنافقون الذين أضلهم عن سبيل النجاة فلا هادي لهم، ولا منقذ لهم مما هم فيه، فإنه تعالى لا مُعَقّب لحكمه، ولا يسأل عما يفعل وهم يسألون.

Çünkü: {مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ} “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur.” Allah'ın kurtuluş yolundan saptırdığı münafıklara da hiçbir hidayet edici ve içinde bulundukları durumdan onları kurtarıcı yoktur. Zira Teâlâ'nın hükmünü bozacak hiçbir güç yoktur; O, yaptıklarından sorumlu tutulmaz, onlar ise sorguya çekilirler.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (١٤٤) إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا (١٤٥) إِلا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (١٤٦) مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا (١٤٧)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (١٤٤) إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا (١٤٥) إِلا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (١٤٦) مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا (١٤٧)} “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin. Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil mi vermek istiyorsunuz? (144) Şüphe yok ki münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar; artık onlar için asla bir yardımcı da bulamazsın. (145) Ancak tövbe edenler, ıslah olanlar, Allah'a sarılanlar ve dinlerini Allah için halis kılanlar müstesnadır. İşte onlar müminlerle beraberdirler. Allah müminlere pek büyük bir mükâfat verecektir. (146) Eğer şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın? Allah şükrün karşılığını veren ve her şeyi bilendir. (147)”

ينهى تعالى عباده المؤمنين عن اتخاذ الكافرين أولياء من دون المؤمنين، يعني مصاحبتهم ومصادقتهم ومناصحتهم وإسرار المودة إليهم، وإفشاء أحوال المؤمنين الباطنة إليهم، كما قال تعالى: {لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ} [آل عمران: ٢٨] أي: يحذركم عقوبته في ارتكابكم نهيه. ولهذا قال هاهنا: (أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا) أي: حجة عليكم في عقوبته إياكم.

Allah Teâlâ mümin kullarına, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyi; yani onlarla arkadaşlık kurmayı, dostluk yapmayı, onlara samimi davranıp içten sevgi beslemeyi ve müminlerin gizli hallerini onlara ifşa etmeyi yasaklamaktadır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ} [Âl-i İmrân: 28] “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler. Kim böyle yaparsa, Allah ile ilişiği kesilmiş olur; ancak onlardan sakınmanız hali müstesnadır. Allah sizi kendisinden sakındırır.” Yani O'nun yasağını çiğnediğinizde cezalandırmasından sizi sakındırır. Bu sebeple burada: (أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا) buyurmuştur; yani sizi cezalandırması konusunda O'na aleyhinizde bir delil mi vermek istiyorsunuz?

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا مالك بن إسماعيل، حدثنا سفيان بن عيينة، عن عمرو بن دينار، عن عكرمة عن ابن عباس قوله: (سُلْطَانًا مُبِينًا) [قال] كل سلطان في القرآن حجة.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Mâlik b. İsmâil anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan (سُلْطَانًا مُبِينًا) buyruğu hakkında: Kur'an'daki her sultan (سُلْطَان), delil (hulle/hüccet) demektir, dediğini rivayet etti.

وهذا إسناد صحيح. وكذا قال مجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، ومحمد بن كعب القُرَظي، والضحاك، والسدي والنضر بن عَرَبي.

Bu sahih bir isnaddır. Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, Dahhâk, Süddî ve Nadr b. Arabî de böyle demiştir.

ثم أخبر تعالى: (إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأسْفَلِ مِنَ النَّارِ) أي: يوم القيامة، جزاء على كفرهم الغليظ. قال الوالبي عن ابن عباس: (فِي الدَّرْكِ الأسْفَلِ مِنَ النَّارِ) أي: في أسفل النار. وقال غيره: النار دركات، كما أن الجنة درجات. "وقال سفيان الثوري، عن عاصم، عن ذَكْوان أبي صالح، عن أبي هريرة: (إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأسْفَلِ مِنَ النَّارِ) قال: في توابيت ترتج عليهم. كذا رواه ابن جرير، عن ابن وَكِيع، عن يحيى بن يمان، عن سفيان، به. ورواه ابن أبي حاتم، عن المنذر بن شاذان، عن عبيد الله بن موسى، عن إسرائيل، عن عاصم، عن أبي صالح، عن أبي هريرة: (إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأسْفَلِ مِنَ النَّارِ) قال: الدرك الأسفل بيوت لها أبواب تطبق عليهم، فتوقد من تحتهم ومن فوقهم.

Sonra Allah Teâlâ: (إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأسْفَلِ مِنَ النَّارِ) buyurarak; yani kıyamet gününde, koyu inkârlarının bir cezası olarak cehennemin en alt tabakasında olacaklarını haber vermiştir. el-Vâlibî, İbn Abbâs'tan: (فِي الدَّرْكِ الأسْفَلِ مِنَ النَّارِ) buyruğunu: Ateşin en dibinde, şeklinde açıklamıştır. Başkaları da: Cennet dereceler olduğu gibi, cehennem de derekelerdir (tabakalardır), demiştir. Süfyân es-Sevrî, Âsım'dan, o Zekvân Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den (إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأسْفَلِ مِنَ النَّارِ) buyruğu hakkında: Üzerlerine kilitlenen tabutlar içindedirler, dediğini rivayet etmiştir. Bunu İbn Cerîr, İbn Vekî'den, o Yahyâ b. Yemân'dan, o Süfyân'dan bu şekilde rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim de bunu el-Münzir b. Şâzân'dan, o Ubeydullah b. Mûsâ'dan, o İsrâîl'den, o Âsım'dan, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den (إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأسْفَلِ مِنَ النَّارِ) hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: En alt tabaka, üzerlerine kapatılan kapıları olan odalardır; altlarından ve üstlerinden yakılır.

وقال ابن جرير: حدثنا ابن بشار، حدثنا عبد الرحمن، حدثنا سفيان، عن سلمة بن كُهَيْل، عن خَيْثَمَة، عن عبد الله -يعني ابن مسعود: (إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأسْفَلِ مِنَ النَّارِ) قال: في توابيت

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Abdurrahman anlattı, bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den, o Hayseme'den, o da Abdullah'tan -yani İbn Mes'ûd'dan- rivayet etti: { إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar, cehennemin en alt tabakasındadırlar” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Tabutlar içindedirler

من نار تطبق عليهم. ورواه ابن أبي حاتم، عن أبي سعيد الأشج، عن وكيع، عن سفيان، عن سلمة، عن خيثمة، عن ابن مسعود: (إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأسْفَلِ مِنَ النَّارِ) قال: في توابيت من حديد مبهمة عليهم، ومعنى قوله: (مبهمة) أي: مغلقة مقفلة لا يهتدى لمكان فتحها.

üzerlerine kapatılan ateşten tabutlar içindedirler. İbn Ebî Hâtim de bunu Ebû Saîd el-Eşecc'den, o Vekî'den, o Süfyân'dan, o Seleme'den, o Hayseme'den, o da İbn Mes'ûd'dan (إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأسْفَلِ مِنَ النَّارِ) hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Üzerlerine kilit vurulmuş (mübheme) demirden tabutlar içindedirler. "Mübheme" kelimesinin anlamı; kapalı, kilitli olup nereden açılacağı bulunamayan demektir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو سلمة، حدثنا حماد بن سلمة، أخبرنا علي بن يزيد عن القاسم بن عبد الرحمن: أن ابن مسعود سئل عن المنافقين، فقال: يجعلون في توابيت من نار، فتطبق عليهم في أسفل درك من النار.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebû Seleme anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize Ali b. Yezîd , el-Kâsım b. Abdirrahmân'dan haber verdi: İbn Mes'ûd'a münafıklar hakkında sorulmuş, o da: Ateşten tabutlara konurlar ve cehennemin en alt tabakasında üzerlerine kilitlenirler, demiştir.

(وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا) أي: ينقذهم مما هم فيه، ويخرجهم من أليم العذاب.

(وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا) buyruğu; yani onları içinde bulundukları durumdan kurtaracak ve bu elem verici azaptan çıkaracak bir yardımcı bulamazsın demektir.

ثم أخبر تعالى أن من تاب [منهم] في الدنيا تاب عليه وقَبِلَ ندمه إذا أخلص في توبته وأصلح عمله، واعتصم بربه في جميع أمره، فقال: (إِلا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ) أي: بَدَّلوا الرياء بالإخلاص، فينفعهم العمل الصالح وإن قل.

Sonra Allah Teâlâ dünyada [onlardan] tövbe eden kimsenin tövbesini kabul edeceğini , tövbesinde samimi olduğu, amelini ıslah ettiği ve bütün işlerinde Rabbine sarıldığı takdirde nedametini makbul sayacağını haber vererek şöyle buyurmuştur: (إِلا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ) yani riyayı ihlas ile değiştirirler; böylece amelleri az bile olsa salih amel onlara fayda verir.

قال ابن أبي حاتم: أخبرنا يونس بن عبد الأعلى قراءة، أنبأنا ابن وهب، أخبرني يحيى بن أيوب، عن عبيد الله بن زَحْر، عن خالد بن أبي عِمْران، عن عمرو بن مرة، عن معاذ بن جبل: أن رسول الله ﷺ قال: "أخلص دينك، يكفك القليل من العمل" .

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yûnus b. Abdila'lâ kıraat yoluyla haber verdi, bize İbn Vehb bildirdi, bana Yahyâ b. Eyyûb, Ubeydullah b. Zahr'dan, o Hâlid b. Ebî İmrân'dan, o Amr b. Mürre'den, o Muâz b. Cebel'den haber verdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Dininde ihlaslı ol; amelin azı da sana yeter."

(فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ) أي: في زمرتهم يوم القيامة (وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا)

(فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ) yani kıyamet gününde onların zümresi içindedirler (وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا)

ثم قال مخبرًا عن غناه عما سواه، وأنه إنما يعذب العباد بذنوبهم، فقال: (مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ) أي: أصلحتم العمل وآمنتم بالله ورسوله، (وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا) أي: من شكر شكر له ومن آمن قلبه به علمه، وجازاه على ذلك أوفر الجزاء.

Sonra Teâlâ Kendisinin dışındakilerden müstağni olduğunu ve kullarına ancak günahları sebebiyle azap ettiğini haber vererek: (مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ) buyurmuştur; yani ameli ıslah eder, Allah'a ve Resûlü'ne iman ederseniz. (وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا) yani kim şükrederse ona şükranla karşılık verir, kalbiyle O'na iman edeni bilir ve buna karşılık ona mükâfatını tastamam verir.

{لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا (١٤٨) إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا (١٤٩)}

{لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا (١٤٨) إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا (١٤٩)} “Allah, zulme uğrayan müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (148) Bir hayrı açıklar veya gizlerseniz ya da bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla güç yetirendir. (149)”

قال [علي] بن أبي طلحة عن ابن عباس: (لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ) يقول: لا يحب الله أن يدعو أحد على أحد، إلا أن يكون مظلوما، فإنه قد أرخص له أن يدعو على من ظلمه، وذلك قوله: (إِلا مَنْ ظُلِمَ) وإن صبر فهو خير له.

[Ali] b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: (لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Allah bir kimsenin bir başkasına beddua etmesini sevmez; ancak haksızlığa uğramış olması müstesnadır. Çünkü zulme uğrayan kimseye, kendisine zulmedene beddua etme ruhsatı verilmiştir; işte: (إِلا مَنْ ظُلِمَ) buyruğu budur. Şayet sabrederse bu onun için daha hayırlıdır.

وقال أبو داود: حدثنا عبيد الله بن معاذ، حدثنا أبي، حدثنا سفيان، عن حبيب، عن عطاء، عن عائشة قالت: سُرق لها شيء، فجعلت تدعو عليه، فقال النبي ﷺ "لا تُسَبّخي عنه".

Ebû Dâvûd şöyle dedi: Bize Ubeydullâh b. Muâz anlattı, bize babam anlattı, bize Süfyân, Habîb'den, o Atâ'dan, o da Âişe'den nakletti; Âişe şöyle dedi: Kendisine ait bir şey çalınmıştı, bunun üzerine [hırsıza] beddua etmeye başladı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise: «Onun [günahını] hafifletme!» buyurdu.

وقال الحسن البصري: لا يدع عليه، وليقل: اللهم أعني عليه، واستخرج حقي منه. وفي رواية عنه قال: قد أرخص له أن يدعو على من ظلمه من غير أن يعتدي عليه.

Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: Ona beddua etmesin; şöyle desin: 'Allah'ım, ona karşı bana yardım et ve hakkımı ondan al.' Ondan gelen bir rivayette ise şöyle demiştir: Zulme uğrayan kimseye, haddi aşmamak kaydıyla, kendisine zulmedene beddua etme ruhsatı verilmiştir.

وقال عبد الكريم بن مالك الجَزَريّ في هذه الآية: هو الرجل يشتمك فتشتمه، ولكن إن افترى عليك فلا تفتر عليه؛ لقوله: {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ} [الشورى: ٤١].

Abdülkerîm b. Mâlik el-Cezerî bu ayet hakkında şöyle demiştir: Bu, bir adamın sana sövmesi üzerine senin de ona sövmendir. Fakat sana iftira atarsa sen ona iftira atma; nitekim Allah Teâlâ: {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ} [eş-Şûrâ: 41] “Kim zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa, artık onların aleyhine bir yol yoktur” buyurmuştur.

وقال أبو داود: حدثنا القَعْنَبِيّ، حدثنا عبد العزيز بن محمد، عن العلاء، عن أبيه، عن أبي هريرة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "المُسْتَبَّانِ ما قالا فعلى البادئ منهما، ما لم يعتد المظلوم" .

Ebû Dâvûd dedi ki: Bize el-Ka'nebî anlattı, bize Abdülazîz b. Muhammed, el-Alâ'dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Birbirine söven iki kişinin söyledikleri sözlerin vebali, mazlum olan haddi aşmadığı müddetçe, ilk başlayanın üzerinedir."

وقال عبد الرزاق: أنبأنا المثنى بن الصباح، عن مجاهد في قوله: (لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلا مَنْ ظُلِمَ) قال: ضاف رجل رجلا فلم يؤدّ إليه حقّ ضيافته، فلما خرج أخبر الناس، فقال: "ضفت فلانا فلم يؤدّ إليّ حق ضيافتي". فذلك الجهر بالسوء من القول إلا من ظلم، حين لم يؤد الآخر إليه حق ضيافته.

Abdürrezzâk dedi ki: Bize el-Müsennâ b. es-Sabbâh, Mücâhid'den (لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلا مَنْ ظُلِمَ) buyruğu hakkında şöyle haber verdi: Bir adam birine misafir oldu da ev sahibi ona misafirlik hakkını vermedi. Adam oradan ayrılınca insanlara haber verip: 'Filana misafir oldum ama bana misafirlik hakkımı vermedi' dedi. İşte diğeri ona misafirlik hakkını vermeyince zulme uğrayan kişi olarak kötü sözü açıkça söylemesi budur.

وقال محمد بن إسحاق، عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: (لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلا مَنْ ظُلِمَ) قال: قال هو الرجل ينزل بالرجل فلا يحسن ضيافته، فيخرج فيقول: "أساء ضيافتي، ولم يحسن". وفي رواية هو الضيف المحول رحلُه، فإنه يجهر لصاحبه بالسوء من القول.

Muhammed b. İshâk, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den (لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلا مَنْ ظُلِمَ) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu, bir adamın diğerine konuk olup da onun güzel misafirlik göstermemesi, bunun üzerine konuğun çıkıp: 'Bana kötü misafirlik yaptı, güzel davranmadı' demesidir. Bir rivayette ise; o, eşyası kapı önüne konulan misafirdir; işte o, ev sahibine kötü sözü açıkça söyler.

وكذا روي عن غير واحد، عن مجاهد، نحو هذا. وقد روى الجماعة سوى النسائي والترمذي، من طريق الليث بن سعد -والترمذي من حديث ابن لَهِيعة-كلاهما عن يزيد بن أبي حبيب، عن أبي الخير مَرْثَد بن عبد الله، عن عقبة بن عامر قال: قلنا يا رسول الله، إنك تبعثنا فننزل بقوم فلا يَقْرُونا، فما ترى في ذلك؟ قال: "إذا نزلتم بقوم فأمَرُوا لكم بما ينبغي للضيف، فاقبلوا منهم، وإن لم يفعلوا فخذوا منهم حق الضيف الذي ينبغي لهم" .

Birden fazla kimseden de Mücâhid'den bu minvalde rivayet edilmiştir. Nesâî ve Tirmizî hariç cemaat Leys b. Sa'd kanalıyla -Tirmizî ise İbn Lehîa hadisinden- her ikisi de Yezîd b. Ebî Habîb'den, o Ebü'l-Hayr Mersed b. Abdillâh'tan, o da Ukbe b. Âmir'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Biz: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizi [vazifeli olarak] gönderiyorsun , bir kavme konuk oluyoruz da bizi ağırlamıyorlar; bu hususta ne buyurursun?' dedik. Buyurdu ki: "Bir kavme indiğinizde sizin için misafire yaraşır olanın yapılmasını emrederlerse bunu onlardan kabul edin. Şayet yapmazlarsa, onlara yaraşan misafirlik hakkını onlardan [kendiniz] alın."

وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، سمعت أبا الجودي يحدث، عن سعيد بن المهاجر، عن المقدام أبي كريمة، عن النبي ﷺ أنه قال: "أيما مسلمٍ ضاف قومًا، فأصبح الضيف محرومًا، فإن حقًا على كل مسلم نَصْرَه حتى يأخذ بقِرى ليلته من زرعه وماله".

İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be anlattı, Ebü'l-Cûdî'yi Saîd b. el-Mühâcir'den, o el-Mikdâm Ebû Kerîme'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyururken işittim: "Hangi Müslüman bir kavme misafir olur da o misafir mahrum bırakılırsa, onun ekininden ve malından bir gecelik ziyafet hakkını alıncaya kadar ona yardım etmek her Müslümanın üzerine bir haktır."

تفرد به أحمد من هذا الوجه وقال أحمد أيضًا: حدثنا يحيى بن سعيد، حدثنا شعبة، حدثني منصور، عن الشَّعْبي عن المقدام أبي كريمة، سمع رسول الله ﷺ يقول: "ليلة الضيف واجبة على كل مسلم، فإن أصبح بفِنَائه محرومًا كان دَيْنًا له عليه، إن شاء اقتضاه وإن شاء تركه".

Ahmed bu yoldan rivayette tek kalmıştır . Ahmed yine dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Şu'be anlattı, bana Mansûr, Şa'bî'den, o el-Mikdâm Ebû Kerîme'den anlattı; o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: "Misafirin bir gecelik ağırlanması her Müslümana vaciptir. Şayet onun avlusunda mahrum sabahlarsa bu onun üzerinde bir borç olur; dilerse hakkını talep eder, dilerse vazgeçer."

ثم رواه أيضًا عن غُنْدَر عن شعبة. وعن زياد بن عبد الله البكَّائي. عن وَكِيع، وأبي نُعَيْم،

Sonra [İmam Ahmed] bunu yine Gunder'den, o da Şu'be'den; Ziyâd b. Abdillâh el-Bekkâî'den; [o da] Vekî' ve Ebû Nuaym'dan [rivayet etti],

عن سفيان الثوري -ثلاثتهم عن منصور، به. وكذا رواه أبو داود من حديث أبي عَوَانة، عن منصور، به .

onlar Süfyân es-Sevrî'den -üçü de Mansûr'dan aynı şekilde- rivayet etmişlerdir. Ebû Dâvûd da bunu Ebû Avâne hadisinden, o Mansûr'dan aynı şekilde rivayet etmiştir .

ومن هذه الأحاديث وأمثالها ذهب أحمد وغيره إلى وجوب الضيافة، ومن هذا القبيل الحديث الذي رواه الحافظ أبو بكر البزَّار.

Bu ve benzeri hadislerden ötürü Ahmed ve başkaları misafir ağırlamanın vacip olduğu görüşüne varmışlardır. Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr'ın rivayet ettiği şu hadis de bu kabildendir:

حدثنا عمرو بن علي، حدثنا صفوان بن عيسى، حدثنا محمد بن عَجْلان، عن أبيه، عن أبي هريرة؛ أن رجلا أتى النبي ﷺ فقال: إن لي جارا يؤذيني، فقال له: "أخرج متاعك فضعه على الطريق". فأخذ الرجل متاعه فطرحه على الطريق، فجعل كل من مر به قال: مالك؟ قال: جاري يؤذيني. فيقول: اللهم العنه، اللهم أخزه! قال: فقال الرجل: ارجع إلى منزلك، وقال لا أوذيك أبدًا".

Bize Amr b. Alî anlattı, bize Safvân b. Îsâ anlattı, bize Muhammed b. Aclân, babasından, o da Ebû Hüreyre'den anlattı ki: Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: 'Bana eziyet eden bir komşum var' dedi. Nebî ona: "Eşyanı çıkarıp yola koy" buyurdu. Adam eşyasını alıp yola attı. Yanından geçen herkes: 'Neyin var?' diye soruyor, o da: 'Komşum bana eziyet ediyor' diyordu. Bunun üzerine insanlar: 'Allah ona lanet etsin, Allah onu rezil etsin!' diyorlardı. Râvi dedi ki: Bunun üzerine [komşusu olan] adam gelip: 'Evine dön, sana bir daha asla eziyet etmeyeceğim' dedi."

وقد رواه أبو داود في كتاب الأدب، عن أبي توبة الربيع بن نافع، عن سليمان بن حيان أبي خالد الأحمر، عن محمد بن عجلان به .

Ebû Dâvûd bunu Kitâbü'l-Edeb'de Ebû Tevbe er-Rebî' b. Nâfi'den, o Süleymân b. Hayyân Ebû Hâlid el-Ahmer'den, o Muhammed b. Aclân'dan aynı şekilde rivayet etmiştir .

ثم قال البزار: لا نعلمه يروى عن أبي هريرة إلا بهذا الإسناد، ورواه أبو جُحَيفة وهب بن عبد الله، عن النبي ﷺ ويوسف بن عبد الله بن سلام، عن النبي ﷺ .

Sonra el-Bezzâr dedi ki: 'Bunun Ebû Hüreyre'den sadece bu senetle rivayet edildiğini biliyoruz. Bunu Ebû Cuhayfe Vehb b. Abdillâh Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den, Yûsuf b. Abdillâh b. Selâm da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir' .

وقوله: (إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا) أي: إن تظهروا -أيها الناس-خيرًا، أو أخفيتموه، أو عفوتم عمن أساء إليكم، فإن ذلك مما يقربكم عند الله ويجزل ثوابكم لديه، فإن من صفاته تعالى أن يعفو عن عباده مع قدرته على عقابهم. ولهذا قال: (إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا)؛ ولهذا ورد في الأثر: أن حملة العرش يسبحون الله، فيقول بعضهم: سبحانك على حلمك بعد علمك. ويقول بعضهم: سبحانك على عفوك بعد قدرتك. وفي الحديث الصحيح: "ما نقص مال من صدقة، ولا زاد الله عبدا بعفو إلا عزًّا، ومن تواضع لله رفعه الله".

Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince: { إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا } “Eğer bir hayrı açıklar veya onu gizlerseniz yahut bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla kadirdir.” Yani: Ey insanlar! Bir hayrı açığa vurur veya onu gizlerseniz yahut size kötülük eden kimseyi affederseniz, şüphesiz bu durum sizi Allah katında yakınlaştıracak ve O'nun nezdindeki mükâfatınızı artıracaktır. Çünkü cezalandırmaya gücü yettiği halde kullarını affetmek, Allah Teâlâ'nın sıfatlarındandır. Bu sebeple: { إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا } “Şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla kadirdir.” buyurmuştur. Nitekim rivayette şöyle zikredilmiştir: Arşı taşıyan melekler Allah'ı tesbih ederler; onlardan bir kısmı: 'İlmine rağmen gösterdiğin hilmin sebebiyle Seni tenzih ederiz.' der, bir kısmı da: 'Kudretine rağmen gösterdiğin affın sebebiyle Seni tenzih ederiz.' der. Sahih hadiste de şöyle buyrulmuştur: « ما نقص مال من صدقة، ولا زاد الله عبدا بعفو إلا عزًّا، ومن تواضع لله رفعه الله » «Sadaka maldan hiçbir şey eksiltmez. Allah, affeden kulunun ancak izzetini artırır. Kim de Allah için tevazu gösterirse, Allah onu mutlaka yüceltir.»

{إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا (١٥٠) أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٥١) وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٥٢)}

{إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا (١٥٠) أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٥١) وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٥٢)} “Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler, 'Bir kısmına inanırız, bir kısmını inkâr ederiz' diyenler ve bu ikisi arasında bir yol tutmak isteyenler var ya; işte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir. Biz de kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamışızdır. Allah'a ve peygamberlerine inanan ve onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyenlere gelince; işte onlara mükâfatları verilecektir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”

يتوعد [تبارك و] تعالى الكافرين به وبرسله من اليهود والنصارى، حيث فَرّقوا بين الله ورسله في الإيمان، فآمنوا ببعض الأنبياء وكفروا ببعض، بمجرد التشهي والعادة، وما ألفوا عليه آباءهم، لا عن دليل قادهم إلى ذلك، فإنه لا سبيل لهم إلى ذلك بل بمجرد الهوى والعصبية. فاليهود -عليهم لعائن الله-آمنوا بالأنبياء إلا عيسى ومحمد عليهما الصلاة والسلام، والنصارى آمنوا بالأنبياء وكفروا بخاتمهم وأشرفهم محمد ﷺ، والسامرة لا يؤمنون بنبي بعد يوشع خليفة موسى بن عمران، والمجوس يقال: إنهم كانوا يؤمنون بنبي لهم يقال له زرادشت، ثم كفروا بشرعه، فرفع من بين أظهرهم، والله أعلم.

[Tebâreke ve] Teâlâ, Yahudi ve Hristiyanlardan olup Kendisini ve peygamberlerini inkâr edenleri tehdit etmektedir. Zira onlar imanda Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmış, hiçbir delile dayanmaksızın sırf nefislerinin arzusu, adetleri ve atalarından gördükleri şeyler sebebiyle peygamberlerin bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmişlerdir. Zira onların böyle yapmaya hiçbir yolları yoktur; bilakis bu sadece heva ve taassuptan ibarettir. Allah'ın lanetleri üzerlerine olası Yahudiler, Îsâ ve Muhammed aleyhimesselâtü vesselâm hariç bütün peygamberlere inanmışlar; Hristiyanlar ise peygamberlere inanıp onların sonuncusu ve en şereflisi olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmişlerdir. Sâmirîler, Mûsâ b. İmrân'ın halifesi Yûşa'dan sonraki hiçbir peygambere inanmazlar. Mecûsîlerin ise Zerdüşt denilen bir peygamberlerine inandıkları, sonra onun şeriatını inkâr etmeleri üzerine onun aralarından kaldırıldığı söylenir. Doğrusunu Allah bilir.

والمقصود أن من كفر بنبي من الأنبياء، فقد كفر بسائر الأنبياء، فإن الإيمان واجب بكل نبي بعثه الله إلى أهل الأرض، فمن رد نبوته للحسد أو العصبية أو التشهي تبين أن إيمانه بمن آمن به من الأنبياء ليس إيمانًا شرعيًّا، إنما هو عن غرض وهوى وعصبية؛ ولهذا قال تعالى: (إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ) فوسمهم بأنهم كفار بالله ورسله (وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ) أي: في الإيمان (وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا) أي: طريقًا ومسلكًا.

Maksat şudur: Peygamberlerden birini inkâr eden kimse, diğer bütün peygamberleri de inkâr etmiş olur. Çünkü Allah'ın yeryüzü halkına gönderdiği her peygambere inanmak vaciptir. Kim haset, taassup veya heves yüzünden bir peygamberin peygamberliğini reddederse, onun inandığı diğer peygamberlere olan imanının da şer'î bir iman olmadığı, sırf bir maksat, heva ve taassuptan kaynaklandığı açığa çıkar. Bu sebeple Allah Teâlâ: (إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ) buyurarak onları Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler olarak nitelemiş; (وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ) yani imanda; (وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا) yani bir yol ve tutum [edinmek isterler] buyurmuştur.