ثم أخبر تعالى عنهم، فقال: (أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا) أي: كفرهم محقق لا محالة بمن ادعوا الإيمان به؛ لأنه ليس شرعيًّا، إذ لو كانوا مؤمنين به لكونه رسول الله لآمنوا بنظيره، وبمن هو أوضح دليلا وأقوى برهانًا منه، أو نظروا حق النظر في نبوته.
Sonra Teâlâ onlar hakkında haber vererek şöyle buyurmuştur: (أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا) Yani inandıklarını iddia ettikleri kimseye karşı küfürleri de şüphesiz ve kesindir. Çünkü bu iman şer'î değildir. Zira eğer onlar o kimseye Allah'ın elçisi olduğu için inanmış olsalardı, onun benzerine ve delili ondan daha açık, bürhanı daha güçlü olan kimseye de inanırlardı yahut onun peygamberliğini hakkıyla araştırıp incelerlerdi.
وقوله: (وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا) أي: كما استهانوا بمن كفروا به إما لعدم نظرهم فيما جاءهم به من الله، وإعراضهم عنه وإقبالهم على جمع حطام الدنيا مما لا ضرورة بهم إليه، وإما بكفرهم به بعد علمهم بنبوته، كما كان يفعله كثير من أحبار اليهود في زمان رسول الله ﷺ حيث حسدوه على ما آتاه الله من النبوة العظيمة، وخالفوه وكذبوه وعادوه وقاتلوه، فسلط الله عليهم الذل الدنيوي الموصول بالذل الأخروي: {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ} [البقرة: ٦١] في الدنيا والآخرة.
Allah Teâlâ'nın: (وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا) buyruğu; yani inkâr ettikleri kimseyi -ya Allah'tan getirdiği şeyleri incelemeyip ondan yüz çevirerek ve kendileri için zorunlu olmayan dünya malını toplamaya yönelerek ya da peygamberliğini bildikleri halde inkâr ederek- hafife aldıkları gibi [onlar da alçaltılacaklardır]. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanındaki birçok Yahudi hahamı, Allah'ın ona bahşettiği o yüce peygamberliği kıskanarak ona muhalefet etmiş, onu yalanlamış, ona düşmanlık beslemiş ve onunla savaşmışlardı. Bunun üzerine Allah, dünyada ve ahirette: {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ} “Onların üzerlerine aşağılık ve yoksulluk damgası vuruldu ve Allah'ın gazabına uğradılar” [Bakara: 61] ayetinde belirtildiği gibi, dünya zilletine bitişik ahiret zilletini onların üzerine musallat kılmıştır.
وقوله: (وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ) يعني بذلك: أمة محمد ﷺ، فإنهم يؤمنون بكل كتاب أنزله الله وبكل نبي بعثه الله، كما قال تعالى: {آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ [وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ] } [البقرة: ٢٨٥].
Allah Teâlâ'nın: (وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ) buyruğu ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti kastedilmektedir. Zira onlar Allah'ın indirdiği her kitaba ve gönderdiği her peygambere inanırlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ [وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ] } “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de. Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine: 'O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz' diyerek iman ettiler ve 'İşittik ve itaat ettik, bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz, dönüş sanadır' dediler” [Bakara: 285].
ثم أخبر تعالى بأنه قد أعد لهم الجزاء الجزيل والثواب الجليل والعطاء الجميل، فقال: (أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ) على ما آمنوا بالله ورسله (وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا) أي: لذنوبهم أي: إن كان لبعضهم ذنوب.
Sonra Allah Teâlâ, onlar için bol bir mükâfat, yüce bir sevap ve güzel bir ihsan hazırladığını haber vererek şöyle buyurmuştur: { أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ } “İşte onlara mükâfatlarını verecektir”; yani Allah'a ve elçilerine iman etmelerine karşılık [mükâfatlarını verecektir]. { وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir”; yani -şayet bazılarının günahları varsa- onların günahlarını [bağışlayıcıdır].
{يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا (١٥٣) وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (١٥٤)}
{يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا (١٥٣) وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (١٥٤)} “Kitap ehli senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni isterler. Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve: 'Bize Allah'ı apaçık göster' demişlerdi. Bunun üzerine zulümleri sebebiyle onları yıldırım çarpmıştı. Sonra kendilerine apaçık deliller geldikten sonra buzağıyı [ilah] edindiler. Yine de bunu affettik ve Mûsâ'ya apaçık bir hâkimiyet verdik. Söz vermeleri sebebiyle Tûr dağını üzerlerine kaldırdık, onlara: 'Kapıdan secde ederek girin' dedik ve onlara: 'Cumartesi gününde haddi aşmayın' dedik. Ve onlardan sapasağlam bir söz aldık.”
قال محمد بن كعب القرظي، والسدي، وقتادة: سأل اليهود رسولَ الله ﷺ أن ينزل عليهم كتابًا من السماء. كما نزلت التوراة على موسى مكتوبة.
Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî, Süddî ve Katâde şöyle demişlerdir: Yahudiler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, Tevrat'ın Mûsâ'ya yazılı olarak indirildiği gibi kendilerine de gökten bir kitap indirmesini istediler.
قال ابن جُرَيج: سألوه أن ينزل عليهم صحفا من الله مكتوبة إلى فلان وفلان وفلان، بتصديقه فيما جاءهم به. وهذا إنما قالوه على سبيل التعنت والعناد والكفر والإلحاد، كما سأل كفارُ قريش قبلهم نظير ذلك، كما هو مذكور في سورة "سبحان": {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعًا} [الإسراء: ٩٠، ٩٣] الآيات. ولهذا قال تعالى: (فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ) أي: بطغيانهم وبغيهم، وعتوهم وعنادهم. وهذا مفسر في سورة "البقرة" حيث يقول تعالى: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ * ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} [البقرة: ٥٥، ٥٦].
İbn Cüreyc dedi ki: Ondan, kendilerine getirdiği şeyde onu doğrulamak üzere filanca, filanca ve filancaya Allah'tan yazılı sayfalar indirmesini istediler. Onlar bunu sırf inat, serkeşlik, küfür ve ilhad olsun diye söylemişlerdi; nitekim onlardan önce Kureyş kâfirleri de Sübhân [İsrâ] suresinde zikredildiği üzere benzer şeyler istemişlerdi: {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعًا} “Ve dediler ki: 'Bize yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız...'” [İsrâ: 90-93]. Bu sebeple Teâlâ şöyle buyurmuştur: (فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ) Yani taşkınlıkları, haksızlıkları, azgınlıkları ve inatları sebebiyle [yıldırım çarpmıştı]. Bu durum Bakara suresinde açıklandığı gibidir; nitekim Allah Teâlâ orada şöyle buyurmaktadır: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ * ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Biz Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayız' demiştiniz de gözünüz göre göre sizi yıldırım çarpmıştı. Sonra şükredesiniz diye ölümünüzün ardından sizi tekrar diriltmiştik” [Bakara: 55, 56].
وقوله تعالى: (ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ) أي: من بعد ما رأوا من الآيات الباهرة والأدلة القاهرة على يد موسى، ﵇، في بلاد مصر وما كان من إهلاك عدو الله فرعون وجميع جنوده في اليمّ، فما جاوزوه إلا يسيرًا حتى أتوا على قوم يعكفون على أصنام لهم، فقالوا لموسى {اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ [قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ * إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ] } [الأعراف: ١٣٨، ١٣٩]. ثم ذكر تعالى قصة اتخاذهم العجل مبسوطة في سورة "الأعراف"، وفي سورة "طه" بعد ذهاب موسى إلى مناجاة الله، ﷿، ثم لما رجع وكان ما كان، جعل الله توبتهم من الذي صنعوه وابتدعوه: أن يقتُلَ من لم يعبد العجل منهم من عبده، فجعل يقتل بعضهم بعضا ثم أحياهم الله، ﷿، فقال الله ﷿ (فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا)
Allah Teâlâ'nın: (ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ) buyruğu; yani Mısır diyarında Mûsâ aleyhisselâm'ın eliyle apaçık mucizeleri ve kahredici delilleri görmelerinden ve Allah'ın düşmanı Firavun ile bütün ordusunun denizde helak edilmesinden sonra [buzağıyı ilah edindiler]. Ancak denizi geçer geçmez kendilerine ait putlara tapan bir kavme rastladılar ve Mûsâ'ya: {اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ [قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ * إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ] } “'Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap' dediler. Mûsâ: 'Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz. Doğrusu bunların içinde bulundukları [din] helake mahkûmdur ve yapmakta oldukları ameller de batıldır' dedi” [A'râf: 138, 139]. Sonra Teâlâ, Mûsâ'nın Allah azze ve celle ile münacata gitmesinden sonra onların buzağıyı ilah edinme kıssasını A'râf ve Tâhâ surelerinde etraflıca zikretmiştir. Mûsâ geri dönüp olanlar olunca Allah, onların yaptıkları ve uydurdukları bu şeyden tevbelerini, içlerinden buzağıya tapmayanların tapanları öldürmesi olarak belirledi. Böylece birbirlerini öldürmeye başladılar, sonra Allah azze ve celle onları diriltti. Bunun üzerine Allah azze ve celle şöyle buyurdu : (فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا) “Yine de bunu affettik ve Mûsâ'ya apaçık bir hâkimiyet verdik.”
ثم قال تعالى: (وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ) وذلك حين امتنعوا من الالتزام بأحكام التوراة، وظهر منهم إباء عما جاءهم به موسى، ﵇، ورفع الله على رؤوسهم جبلا ثم ألزموا فالتزموا وسجدوا، وجعلوا ينظرون إلى فوق رؤوسهم خشية أن يسقط عليهم، كما قال تعالى: {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ [وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ]} [الأعراف: ١٧١].
Sonra Allah Teâlâ: (وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ) “Söz vermeleri için Tûr'u üzerlerine kaldırdık” buyurdu. Bu durum, Tevrat'ın hükümleriyle amel etmekten kaçındıkları ve Mûsâ aleyhisselâm'ın kendilerine getirdiği şeylere karşı serkeşlik gösterdikleri zaman gerçekleşti. Allah başlarının üzerine bir dağı kaldırdı; bunun üzerine [hükümleri kabul etmekle] mükellef kılındılar, onlar da kabul edip secdeye kapandılar. Bir yandan da üzerlerine düşmesinden korkarak başlarının üstüne bakmaya başladılar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ [وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ]} “Hani dağı sanki bir gölgelikmiş gibi üzerlerine kaldırmıştık da onlar onu tepelerine inecek sanmışlardı: 'Size verdiğimize sımsıkı sarılın ve içindekileri aklınızda tutun ki korunasınız' [demiştik].” [A'râf: 171].
(وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا) أي: فخالفوا ما أمروا به من القول والفعل، فإنهم أمروا أن يدخلوا باب بيت القدس سجدا، وهم يقولون: حطة. أي: اللهم حط عنا ذنوبنا في تركنا الجهاد ونكولنا عنه، حتى تهنا في التيه أربعين سنة. فدخلوا يزحفون على أستاههم، وهم يقولون: حنطة في شعرة.
(وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا) Yani söz ve fiil olarak kendilerine emredilen şeye muhalefet ettiler. Zira onlara Beytülmakdis'in kapısından secde ederek ve: 'Hıtta' diyerek girmeleri emredilmişti. Yani: 'Allah'ım, cihadı terk etmemizden ve ondan geri durup kırk yıl Tîh çölünde şaşkınca dolaşmamızdan ötürü günahlarımızı bağışla/dök.' Fakat onlar kıçları üzerinde sürünerek girdiler ve: 'Kıl içinde buğday tanesi (hınta fî şa'ra)' dediler.
(وَقُلْنَا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ) أي: وصيناهم بحفظ السبت والتزام ما حرّم الله عليهم، ما دام مشروعًا لهم (وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا) أي: شديدا، فخالفوا وعَصَوْا وتحيلوا على ارتكاب مناهى الله، ﷿، كما هو مبسوط في سورة الأعراف عند قوله: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ [إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ] } [الأعراف: ١٦٣ - ١٦٦] الآيات، وسيأتي حديث صفوان بن عسال، في سورة "سبحان" عند قوله: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} [الإسراء: ١٠١]، وفيه: "وعليكم -خاصة يهود-أن لا تعدوا في السبت".
(وَقُلْنَا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ) Yani kendilerine meşru kılındığı müddetçe cumartesi gününü korumalarını ve Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeylere riayet etmelerini vasiyet ettik. (وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا) Yani kuvvetli [bir söz aldık]. Fakat onlar muhalefet edip isyan ettiler ve A'râf suresinde: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ [إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ] } “Onlara deniz kıyısında bulunan o kenti sor; hani onlar cumartesi gününde haddi aşıyorlardı...” [A'râf: 163-166] ayetlerinde etraflıca anlatıldığı üzere, Allah azze ve celle'nin yasaklarını çiğnemek için hilelere başvurdular. Safvân b. Assâl hadisi de Sübhân [İsrâ] suresindeki: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet verdik” [İsrâ: 101] ayetinde gelecektir ki orada: "Ve siz Yahudilere özel olarak: Cumartesi gününde haddi aşmamanızdır" buyrulmaktadır.
{فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا (١٥٥) وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا (١٥٦) وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا (١٥٧) بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٥٨) وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا (١٥٩)}
{فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا (١٥٥) وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا (١٥٦) وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا (١٥٧) بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٥8) وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا (١٥٩)} “Sözlerini bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve 'Kalplerimiz perdelidir' demeleri sebebiyle -ki hayır, inkârları yüzünden Allah onların kalplerini mühürlemiştir; artık pek azı hariç iman etmezler-; inkârları ve Meryem'e büyük bir iftira atmaları sebebiyle; ve 'Şüphesiz biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesih'i öldürdük' demeleri sebebiyle [onları lanetledik]. Hâlbuki onu ne öldürdüler ne de çarmıha gerdiler; fakat kendilerine öyle benzetildi. Onun hakkında ihtilafa düşenler, bu konuda kesin bir şüphe içindedirler. Zanna uymaktan başka onların buna dair hiçbir bilgisi yoktur ve onu kesinlikle öldürmemişlerdir. Bilakis Allah onu Kendi katına yükseltmiştir. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın; kıyamet gününde de o, onların aleyhine şahitlik edecektir.”
وهذه من الذنوب التي ارتكبوها، مما أوجب لعنتهم وطردهم وإبعادهم عن الهدى، وهو نقضهم المواثيق والعهود التي أخذت عليهم، وكفرهم بآيات الله، أي: حججه وبراهينه، والمعجزات التي شاهدوها على أيدي الأنبياء، ﵈.
İşte bunlar, onların işledikleri ve lanetlenmelerini, kovulmalarını ve hidayetten uzaklaştırılmalarını gerektiren günahlardandır. Bu da kendilerinden alınan kesin sözleri ve ahitleri bozmaları, Allah'ın ayetlerini -yani hüccetlerini, bürhanlarını ve peygamberlerin aleyhimüsselâm ellerinde gördükleri mucizeleri- inkâr etmeleridir.
قوله (وَقَتْلَهُمُ الأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ) وذلك لكثرة إجرامهم واجترائهم على أنبياء الله، فإنهم قتلوا جمّا غفيرًا من الأنبياء [بغير حق] ﵈.
Allah Teâlâ'nın: (وَقَتْلَهُمُ الأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ) buyruğu; bu da cürümlerinin çokluğu ve Allah'ın peygamberlerine karşı cüretkârlıklarındandır. Zira onlar peygamberlerden aleyhimüsselâm pek çok kimseyi [haksız yere] öldürmüşlerdir.
وقولهم: (قُلُوبُنَا غُلْفٌ) قال ابن عباس، ومجاهد، وسعيد بن جُبَير، وعكرمة، والسّدّي، وقتادة، وغير واحد: أي في غطاء. وهذا كقول المشركين: {وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ [وَفِي آذَانِنَا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنَا وَبَيْنِكَ حِجَابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنَا عَامِلُونَ]} [فصلت: ٥]. وقيل: معناه أنهم ادعَوْا أن قلوبهم غُلُف للعلم، أي: أوعية للعلم قد حوته وحصلته. رواه الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس. وقد تقدم نظيره في سورة البقرة.
Onların: (قُلُوبُنَا غُلْفٌ) demeleri hakkında İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, İkrime, es-Süddî, Katâde ve pek çok âlim şöyle demiştir: "Yani [kalplerimiz] örtü içindedir." Bu, müşriklerin şu sözü gibidir: { وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ [وَفِي آذَانِنَا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنَا وَبَيْنِكَ حِجَابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنَا عَامِلُونَ] } “Dediler ki: Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir[, kulaklarımızda bir ağırlık vardır ve seninle bizim aramızda bir perde bulunmaktadır. Artık sen [istediğini] yap, şüphesiz biz de yapmaktayız].” [Fussilet: 5]. Bir görüşe göre de bunun anlamı, onların kalplerinin ilim kılıfları olduğunu, yani ilmi kuşatmış ve toplamış ilim kapları olduğunu iddia etmiş olmalarıdır. Bunu el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Bunun bir benzeri Bakara Sûresi'nde geçmişti.
قال الله تعالى: (بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ) فعلى القول الأول كأنهم يعتذرون إليه بأن قلوبهم لا تعي ما يقول؛ لأنها في غلف وفي أكنة، قال الله [تعالى] بل هو مطبوع عليها بكفرهم. وعلى القول الثاني عكس عليهم ما ادَّعَوْه من كل وجه، وقد تقدم الكلام على مثل هذا في سورة البقرة.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ) Birinci görüşe göre, sanki onlar kalplerinin örtülü ve kılıflı olması sebebiyle onun söylediklerini kavramadığı mazeretini ileri sürmüşlerdir; Allah [Teâlâ] ise bilakis inkârları yüzünden onların kalplerinin mühürlendiğini belirtmiştir. İkinci görüşe göre ise iddia ettikleri şey her yönden aleyhlerine çevrilmiştir. Buna benzer açıklamalar Bakara suresinde geçmişti.
(فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا) أي: مَرَدت قلوبهم على الكفر والطغيان وقلة الإيمان.
(فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا) Yani kalpleri küfürde, azgınlıkta ve imanın azlığında katılaşmıştır.
(وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: "يعني أنهم رموها بالزنا". وكذا قال السدي، وجُوَيْبِر، ومحمد بن إسحاق وغير واحد. وهو ظاهر من الآية: أنهم رموها وابنها بالعظائم، فجعلوها زانية، وقد حملت بولدها من ذلك -زاد بعضهم: وهي حائض -فعليهم لعائن الله المتتابعة إلى يوم القيامة.
(وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا) Ali b. Ebû Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: "Yani ona zina iftirasında bulundular." Süddî, Cüveybir, Muhammed b. İshâk ve birden fazla kişi de böyle demiştir. Ayetten açıkça anlaşılan da şudur: Onlar Meryem'e ve oğluna büyük iftiralar atmışlar, onu fahişe saymışlar ve çocuğuna bu yoldan hamile kaldığını iddia etmişlerdir -hatta bazıları: 've o hayızlıyken' diye eklemiştir-. Allah'ın birbiri ardınca gelen lanetleri kıyamet gününe kadar onların üzerine olsun.
وقولهم: (إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ) أي هذا الذي يدعي لنفسه هذا المنصب قتلناه. وهذا منهم من باب التهكم والاستهزاء، كقول المشركين: {يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ} [الحجر: ٦].
Onların: (إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ) demeleri; yani bu makamı kendisi için iddia eden bu adamı biz öldürdük [demeleridir]. Bu onların alay ve istihza yoluyla söyledikleri bir sözdür; nitekim müşriklerin şu sözü de böyledir: {يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ} “Ey kendisine zikir indirilen kimse! Şüphesiz sen delisin” [Hicr: 6].
وكان من خبر اليهود -عليهم لعائن الله وسخطه وغضبه وعقابه-أنه لما بعث الله عيسى ابن مريم بالبينات والهدى، حسدوه على ما آتاه الله من النبوة والمعجزات الباهرات، التي كان يبرئ بها الأكمه والأبرص ويحيي الموتى بإذن الله، ويصور من الطين طائرًا ثم ينفخ فيه فيكون طائرًا يشاهَدُ طيرانه بإذن الله، ﷿، إلى غير ذلك من المعجزات التي أكرمه الله بها وأجراها على يديه، ومع هذا كذبوه وخالفوه، وسَعَوْا في أذاه بكل ما أمكنهم، حتى جعل نبي الله عيسى، ﵇، لا يساكنهم في بلدة، بل يكثر السياحة هو وأمه، ﵉، ثم لم يقنعهم ذلك حتى سعوا إلى ملك دمشق في ذلك الزمان -وكان رجلا مشركًا من عبدة الكواكب، وكان يقال لأهل ملته: اليونان-وأنهوا إليه: أن ببيت المقدس رجلا يفتن الناس ويضلهم ويفسد على الملك رعاياه. فغضب الملك من هذا، وكتب إلى نائبه بالقدس أن يحتاط على هذا المذكور، وأن يصلبه ويضع الشوك على رأسه، ويكف أذاه على الناس. فلما وصل الكتاب امتثل مُتَولِّي بيت المقدس ذلك، وذهب هو وطائفة من اليهود إلى المنزل الذي فيه عيسى، ﵇، وهو في جماعة من أصحابه، اثنا عشر أو ثلاثة عشر -وقيل: سبعة عشر نفرًا-وكان ذلك يوم الجمعة بعد العصر ليلة السبت، فحصروه هنالك. فلما أحس بهم وأنه لا محالة من دخولهم عليه، أو خروجه عليهم قال لأصحابه: أيكم يُلْقَى عليه شبهي، وهو رفيقي في الجنة؟ فانتَدَب لذلك شاب منهم، فكأنه استصغره عن ذلك، فأعادها ثانية وثالثة وكل ذلك لا يَنْتَدبُ إلا ذلك الشاب -فقال: أنت هو-وألقى اللهُ عليه شبه عيسى، حتى كأنه هو،
Yahudilerin -Allah'ın laneti, hoşnutsuzluğu, gazabı ve azabı üzerlerine olsun- durumuna gelince: Allah, Meryem oğlu Îsâ'yı apaçık deliller ve hidayetle gönderdiğinde, Allah'ın ona bahşettiği peygamberliği ve kendisiyle Allah'ın izniyle anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirdiği, ölüleri dirilttiği, çamurdan kuş şeklinde bir şey yapıp içine üflediğinde Allah azze ve celle'nin izniyle uçtuğu görülen bir kuş haline getirdiği göz kamaştırıcı mucizeleri ve Allah'ın kendisini şereflendirdiği ve eliyle gerçekleştirdiği diğer mucizeleri sebebiyle ona haset ettiler. Bununla birlikte onu yalanladılar, ona muhalefet ettiler ve ellerinden gelen her yolla ona eziyet etmeye çalıştılar. Öyle ki Allah'ın peygamberi Îsâ aleyhisselâm onlarla aynı beldede ikamet edemez oldu; aksine kendisi ve annesi aleyhimesselâm diyar diyar dolaşmaya başladılar. Sonra bununla da yetinmeyip o zamanki Şam hükümdarına başvurdular -ki o, yıldızlara tapan müşrik bir adamdı ve onun milletine 'Yunanlılar' denilirdi-. Ona, Beytülmakdis'te insanları fitneye düşüren, onları saptıran ve hükümdarın tebaasını fesada uğratan bir adam bulunduğunu bildirdiler. Bunun üzerine hükümdar buna öfkelendi ve Kudüs'teki naibine (valisine), adı geçen bu kişiyi yakalayıp çarmıha germesini, başına diken koymasını ve insanlara eziyet etmesine engel olmasını emreden bir yazı yazdı. Mektup ulaşınca Beytülmakdis'in yöneticisi buna uydu; kendisi ve Yahudilerden bir grup, Îsâ aleyhisselâm'ın -on iki veya on üç, bir rivayete göre ise on yedi kişilik- bir grup ashabıyla beraber bulunduğu eve gittiler. Bu [olay], cuma günü ikindiden sonra, cumartesi gecesi meydana geldi ve onu orada kuşattılar. Îsâ onların geldiğini, onların içeri girmelerinin veya kendisinin onların karşısına çıkmasının kaçınılmaz olduğunu anlayınca ashabına: 'Hanginizin üzerine benim benzerliğim konsun ve cennette benim arkadaşım olsun?' dedi. Bunun üzerine içlerinden genç bir adam öne çıktı; [Îsâ] sanki yaşından ötürü onu bunun için küçük gördü ve bunu ikinci ve üçüncü kez tekrarladı. Her defasında yalnızca o genç öne çıktı. Bunun üzerine: 'O sensin!' dedi ve Allah, Îsâ'nın benzerliğini onun üzerine bıraktı; öyle ki sanki o, Îsâ'nın ta kendisi oldu.
وفُتحَت رَوْزَنَة من سقف البيت، وأخذت عيسى ﵇ سِنةٌ من النوم، فرفع إلى السماء وهو كذلك، كما قال [الله] تعالى: {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ [وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا] } الآية [آل عمران: ٥٥].
Evin tavanından bir pencere açıldı; Îsâ aleyhisselâm'ı bir uyuklama hali aldı ve bu halde iken semaya yükseltildi. Nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ [وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا] } “Hani Allah: 'Ey Îsâ! Şüphesiz seni vefat ettireceğim, seni Kendime yükselteceğim ve seni inkâr edenlerden arındıracağım...' buyurmuştu” [Âl-i İmrân: 55].
فلما رفع خرج أولئك النفر فلما رأى أولئك ذلك الشاب ظنوا أنه عيسى، فأخذوه في الليل وصلبوه، ووضعوا الشوك على رأسه، فأظهر اليهود أنهم سعوا في صلبه وتبجحوا بذلك، وسلم لهم طوائف من النصارى ذلك لجهلهم وقلة عقلهم، ما عدا من كان في البيت مع المسيح، فإنهم شاهدوا رفعه، وأما الباقون فإنهم ظنوا كما ظن اليهود أن المصلوب هو المسيح ابن مريم، حتى ذكروا أن مريم جلست تحت ذلك المصلوب وبكت، ويقال: إنه خاطبها، والله أعلم.
Îsâ yükseltilince o topluluk dışarı çıktı. Gelenler o genci görünce onu Îsâ sandılar; geceleyin onu yakalayıp çarmıha gerdiler ve başına dikenler koydular. Yahudiler onu çarmıha germek için uğraştıklarını iddia ettiler ve bununla övündüler. Hristiyanlardan bazı fırkalar da cehaletleri ve akıllarının kıtlığı sebebiyle bunu kabul ettiler; ancak Mesih ile birlikte evin içinde bulunanlar müstesnadır, zira onlar onun yükseltilişine bizzat şahit oldular. Geri kalanlar ise Yahudilerin sandığı gibi çarmıha gerilenin Meryem oğlu Mesih olduğunu sandılar. Hatta rivayet edildiğine göre Meryem o çarmıha gerilenin altında oturup ağlamış ve onun kendisiyle konuştuğu da söylenmiştir. Doğrusunu Allah bilir.
وهذا كله من امتحان الله عباده؛ لما له في ذلك من الحكمة البالغة، وقد أوضح الله الأمر وجلاه وبينه وأظهره في القرآن العظيم، الذي أنزله على رسوله الكريم، المؤيد بالمعجزات والبينات والدلائل الواضحات، فقال تعالى -وهو أصدق القائلين، ورب العالمين، المطلع على السرائر والضمائر، الذي يعلم السر في السموات والأرض، العالم بما كان وما يكون، وما لم يكن لو كان كيف يكون-: (وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ) أي: رأوا شبهه فظنوه إياه؛ ولهذا قال: (وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلا اتِّبَاعَ الظَّنِّ) [وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ] يعني بذلك: من ادعى قتله من اليهود، ومن سَلَّمه من جهال النصارى، كلهم في شك من ذلك وحيرة وضلال وسُعُر. ولهذا قال: (وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا) أي: وما قتلوه متيقنين أنه هو، بل شاكين متوهمين. (بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا) أي منيع الجناب لا يرام جنابه، ولا يضام من لاذ ببابه (حَكِيمًا) أي: في جميع ما يقدره ويقضيه من الأمور التي يخلقها وله الحكمة البالغة، والحجة الدامغة، والسلطان العظيم، والأمر القديم.
Bütün bunlar, Allah'ın bunda bulunan sonsuz hikmeti gereği kullarını bir imtihanıdır. Allah mucizelerle, beyyinelerle ve apaçık delillerle desteklenen kerim Resûlüne indirdiği o yüce Kur'an'da bu meseleyi aydınlatmış, ortaya koymuş, açıklamış ve ilan etmiştir. Sözü en doğru olan, gizliyi ve sinelerin özünü bilen, göklerdeki ve yerdeki sırrı bilen, olmuşu, olacağı ve olmamış şeylerin şayet olsaydı nasıl olacağını bilen Âlemlerin Rabbi Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ) Yani onun benzerini gördüler de onu o sandılar. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلا اتِّبَاعَ الظَّنِّ) [وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ] Bununla; onun öldürüldüğünü iddia eden Yahudileri ve bunu körü körüne kabul eden cahil Hristiyanları kastetmektedir; hepsi de bu konuda şüphe, tereddüt, sapıklık ve çılgınlık içindedirler. Bu yüzden: (وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا) yani onun o olduğundan kesin emin olarak öldürmediler, bilakis şüphe ve zan içinde öldürdüler buyurmuştur. (بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا) Yani yüceliğine ulaşılamaz, O'nun kapısına sığınan asla haksızlığa uğramaz. (حَكِيمًا) Yani yarattığı şeylerden takdir ettiği ve hükmettiği her hususta hikmet sahibidir; O'nun sonsuz hikmeti, kesin hücceti, yüce kudreti ve ezeli hükmü vardır.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سِنَان، حدثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن المِنْهَال بن عمرو، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: لما أراد الله أن يرفع عيسى إلى السماء، خرج على أصحابه -وفي البيت اثنا عشر رجلا من الحواريين-يعني: فخرج عليهم من عين في البيت، ورأسه يقطر ماء، فقال: إن منكم من يكفر بي اثنتي عشرة مرة، بعد أن آمن بي. ثم قال: أيكم يُلْقَى عليه شبهي، فيقتل مكاني ويكون معي في درجتي؟ فقام شاب من أحدثهم سنا، فقال له: اجلس. ثم أعاد عليهم فقام ذلك الشاب، فقال: اجلس. ثم أعاد عليهم فقام الشاب فقال: أنا. فقال: أنت هو ذاك. فألقي عليه شَبَه عيسى ورفع عيسى من رَوْزَنَة في البيت إلى السماء. قال: وجاء الطلب من اليهود فأخذوا الشبه فقتلوه، ثم صلبوه وكفر به بعضهم اثنتي عشرة مرة، بعد أن آمن به،
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Sinân rivayet etti, bize Ebû Muâviye, el-A‘meş’ten, o el-Minhâl b. Amr’dan, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan [şöyle] rivayet etti: Allah, Îsâ’yı göğe yükseltmeyi murat ettiğinde Îsâ ashabının yanına çıktı —ki evde havârîlerden on iki adam vardı— yani evdeki bir su kaynağından başından su damlar vaziyette yanlarına çıktı ve şöyle dedi: “Şüphesiz içinizden biri, bana iman ettikten sonra beni on iki defa inkâr edecektir.” Sonra: “Hanginizin üzerine benim benzerim (suretim) atılsın da benim yerime öldürülsün ve [cennetteki] derecemde benimle beraber olsun?” dedi. Yaşça onların en küçüğü olan bir genç ayağa kalktı; [Îsâ] ona: “Otur” dedi. Sonra [teklifini] onlara tekrarladı; yine o genç ayağa kalktı. [Îsâ yine]: “Otur” dedi. Sonra [teklifini] onlara tekrar etti; genç: “Ben!” dedi. Bunun üzerine Îsâ: “Sen o kişisin” dedi. Böylece Îsâ’nın benzeri gencin üzerine verildi ve Îsâ evin tavanındaki bir menfezden (çatı penceresinden) göğe yükseltildi. [İbn Abbâs] dedi ki: Yahudi arama birliği gelip benzerini yakaladı ve onu öldürdüler, sonra da onu çarmıha gerdiler. İçlerinden bir kısmı da ona iman ettikten sonra onu on iki defa inkâr etti,
وافترقوا ثلاث فرق، فقالت طائفة: كان الله فينا ما شاء ثم صعد إلى السماء. وهؤلاء اليعقوبية، وقالت فرقة: كان فينا ابن الله ما شاء، ثم رفعه الله إليه. وهؤلاء النسطورية، وقالت فرقة: كان فينا عبد الله ورسوله ما شاء، ثم رفعه الله إليه. وهؤلاء المسلمون، فتظاهرت الكافرتان على المسلمة، فقتلوها، فلم يزل الإسلام طامسا حتى بعث الله محمدًا ﷺ.
Ve üç fırkaya ayrıldılar. Bir grup: 'Allah aramızda dilediği kadar kaldı, sonra göğe yükseldi' dedi; bunlar Ya'kūbîlerdir. Bir fırka: 'Aramızda Allah'ın oğlu dilediği kadar kaldı, sonra Allah onu Kendi katına yükseltti' dedi; bunlar Nestûrîlerdir. Bir diğer fırka da: 'Aramızda Allah'ın kulu ve elçisi dilediği kadar kaldı, sonra Allah onu Kendi katına yükseltti' dedi; bunlar da Müslümanlardır. Bunun üzerine iki kâfir fırka, Müslüman olan fırkaya karşı birleşip onları öldürdü. Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderinceye kadar İslam silinmiş halde kaldı.
وهذا إسناد صحيح إلى ابن عباس، ورواه النسائي عن أبي كُرَيب، عن أبي معاوية، بنحوه وكذا ذكر غير واحد من السلف أنه قال لهم: أيكم يلقى عليه شبهي فيقتلَ مكاني، وهو رفيقي في الجنة؟
Bu, İbn Abbâs'a kadar ulaşan sahih bir senettir. Nesâî de bunu Ebû Küreyb'den, o Ebû Muâviye'den benzer şekilde rivayet etmiştir . Selef'ten birden fazla kişi de onun ashabına: 'Hanginiz cennette arkadaşım olmak üzere benim yerime öldürülmek için suretimin kendisine verilmesini kabul eder?' dediğini zikretmiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا ابن حميد، حدثنا يعقوب القُمّي، عن هارون بن عنترة، عن وهب بن مُنَبِّه قال: أتى عيسى وعنده سبعة عشر من الحواريين في بيت وأحاطوا بهم. فلما دخلوا عليه صَوَّرهم الله، ﷿، كلهم على صورة عيسى، فقالوا لهم: سحرتمونا. ليبرزن لنا عيسى أو لنقتلنكم جميعا. فقال عيسى لأصحابه: من يشري نفسه منكم اليوم بالجنة؟ فقال رجل منهم: أنا. فخرج إليهم وقال: أنا عيسى -وقد صوره الله على صورة عيسى-فأخذوه وقتلوه وصلبوه. فمن ثَمَّ شُبّه لهم، فظنوا أنهم قد قتلوا عيسى، وظنت النصارى مثل ذلك أنه عيسى، ورفع الله عيسى من يومه ذلك. وهذا سياق غريب جدًّا. قال ابن جرير: وقد روي عن وهب نحو هذا القول، وهو ما حدثني به المثنى، حدثنا إسحاق، حدثنا إسماعيل بن عبد الكريم، حدثني عبد الصمد بن مِعْقَل: أنه سمع وهبًا يقول: إن عيسى ابن مريم لما أعلمه الله أنه خارج من الدنيا، جزع من الموت وشَقَّ عليه، فدعا الحواريين فصنع لهم طعاما، فقال: احضروني الليلة، فإن لي إليكم حاجة. فلما اجتمعوا إليه من الليل عَشَّاهم وقام يخدمهم. فلما فرغوا من الطعام أخذ يغسل أيديهم ويوضئهم بيده، ويمسح أيديهم بثيابه، فتعاظموا ذلك وتكارهوه، فقال: ألا من رد عليَّ شيئا الليلة مما أصنع، فليس مني ولا أنا منه. فأقرّوه، حتى إذا فرغ من ذلك قال: أمّا ما صنعت بكم الليلة، مما خدمتكم على الطعام، وغسلت أيديكم بيدي، فليكن لكم بي أسوة، فإنكم ترون أني خيركم، فلا يتعظَّم بعضكم على بعض، وليبذلْ بعضكم نفسه لبعض، كما بذلت نفسي لكم. وأما حاجتي الليلة التي أستعينكم عليها فتدعون لي الله، وتجتهدون في الدعاء أن يؤخر أجلي. فلما نصبوا أنفسهم للدعاء، وأرادوا أن يجتهدوا، أخذهم النوم حتى لم يستطيعوا دعاء، فجعل يوقظهم ويقول: سبحان الله! أما تصبرون لي ليلة واحدة تعينونني فيها؟ قالوا: والله ما ندري ما لنا. لقد كنا نَسْمُر فنكثر السَّمَرَ، وما نطيق الليلة سَمَرا، وما نريد دعاء إلا حيل بيننا وبينه. فقال: يُذْهَب بالراعي وتفرق الغنمُ. وجعل يأتي بكلام نحو هذا ينعِي به نفسه. ثم قال: الحقَّ، ليَكْفُرن بي أحدكم قبل أن يصيح الديك ثلاث مرات، وليبيعنّي أحدكم بدراهم يسيرة، وليأكلن
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Ya‘kūb el-Kummî, Hârûn b. Antere'den, o da Vehb b. Münebbih'ten naklen anlattı; [Vehb] dedi ki: Îsâ, bir evde yanında on yedi havarisi varken geldi ve [düşmanlar] onları kuşattılar. Onun yanına girdiklerinde Allah azze ve celle hepsini Îsâ'nın suretine bürüdü. Bunun üzerine onlara: "Bize büyü yaptınız! Ya Îsâ bize çıksın ya da hepinizi mutlaka öldürürüz!" dediler. Îsâ ashabına: "Bugün hanginiz cennet karşılığında canını satar?" dedi. İçlerinden bir adam: "Ben" dedi. Bunun üzerine o adam onların karşısına çıktı ve -Allah onu Îsâ'nın suretine bürümüş olduğu halde- "Ben Îsâ'yım" dedi. Onu yakalayıp öldürdüler ve çarmıha gerdiler. İşte bu sebeple onlara öyle benzetildi; böylece onlar Îsâ'yı öldürdüklerini zannettiler, Hristiyanlar da aynı şekilde onun Îsâ olduğunu zannetti. Allah ise Îsâ'yı o gün [Kendi katına] yükseltti. Bu, son derece garip bir rivayet akışıdır. İbn Cerîr dedi ki: Vehb'den bu söze benzer bir rivayet nakledilmiştir; o da el-Müsennâ'nın bana anlattığı, bize İshâk'ın anlattığı, bize İsmâîl b. Abdilkerîm'in anlattığı, bana Abdüssamed b. Ma'kıl'in anlattığı şu rivayettir: O, Vehb'i şöyle derken işitmiştir: Meryem oğlu Îsâ'ya Allah dünyadan ayrılacağını bildirdiğinde, ölümden dolayı endişelendi ve bu ona ağır geldi. Bunun üzerine havarileri çağırıp onlar için bir yemek hazırladı ve: "Bu gece yanımda bulunun, zira sizden bir ricam (ihtiyacım) var" dedi. Geceleyin onun yanında toplandıklarında onlara akşam yemeği verdi ve kendisi onlara hizmet etmeye başladı. Yemeği bitirdiklerinde ellerini yıkamaya, kendi eliyle onlara abdest aldırmaya ve ellerini elbiseleriyle silmeye başladı. Onlar bunu [Îsâ'nın şanına] büyük gördüler ve bundan hoşlanmadılar. Bunun üzerine: "Dikkat edin, bu gece yaptığım şeylerden birini kim bana geri çevirirse, o benden değildir, ben de ondan değilim" buyurdu. Bunun üzerine razı oldular. Bu işi bitirince şöyle dedi: "Bu gece yemekte size hizmet etmem ve ellerinizi kendi ellerimle yıkamam hususunda size yaptığım şeylere gelince; benim bu halim sizin için bir örnek olsun. Zira siz beni en hayırlınız olarak görüyorsunuz. O halde hiçbiriniz diğerine büyüklük taslamasın ve ben kendimi size adadığım gibi her biriniz de canını birbirine adasın. Bu gece sizden yardımını isteyeceğim ihtiyacıma gelince; ecelimi ertelemesi için benim adıma Allah'a dua etmeniz ve duada çokça yakarmanızdır." Duaya koyulup gayret etmek istediklerinde üzerlerine bir uyku çöktü, öyle ki dua edemediler. Bunun üzerine onları uyandırmaya başladı ve şöyle diyordu: "Sübhânallâh! Bana yardım edeceğiniz tek bir gece bile sabredemiyor musunuz?" Onlar: "Vallahi bize ne olduğunu bilmiyoruz. Biz gece sohbet eder ve bunu çok yapardık; fakat bu gece sohbete bile güç yetiremiyoruz. Ne zaman dua etmek istesek bizimle dua arasına bir engel giriyor" dediler. Bunun üzerine: "Çoban götürülür ve koyunlar dağılır" buyurdu. Bu minvalde kendi vefat haberini veren sözler söylemeye başladı. Sonra şöyle dedi: "Gerçek şu ki; horoz üç kere ötmeden önce içinizden biri beni inkâr edecek, biriniz beni az bir dirhem karşılığında satacak ve
ثمني، فخرجوا وتفرقوا، وكانت اليهود تطلبه، وأخذوا شمعون أحد الحواريين، وقالوا: هذا من أصحابه. فجحد وقال: ما أنا بصاحبه فتركوه، ثم أخذه آخرون، فجحد كذلك. ثم سَمعَ صوتَ ديك فبكى وأحزنه، فلما أصبح أتى أحد الحواريين إلى اليهود فقال: ما تجعلون لي إن دَلَلْتُكُمْ على المسيح؟ فجعلوا له ثلاثين درهما، فأخذها ودلَّهم عليه، وكان شُبِّه عليهم قبل ذلك، فأخذوه فاستوثقوا منه، وربطوه بالحبل، وجعلوا يقودونه ويقولون، له: أنت كنت تحيي الموتى، وتنهر الشيطان، وتبرئ المجنون، أفلا تنجي نفسك من هذا الحبل؟ ويبصقون عليه، ويلقون عليه الشوك، حتى أتوا به الخشبة التي أرادوا أن يصلبوه عليها، فرفعه الله إليه، وصلبوا ما شُبِّه لهم فمكث سبعًا.
benim bedelimi yiyecektir.' Sonra dışarı çıkıp dağıldılar. Yahudiler onu arıyordu; havarilerden biri olan Şem'ûn'u yakaladılar ve: 'Bu onun ashabındandır' dediler. O inkâr edip: 'Ben onun arkadaşı değilim' dedi, onu bıraktılar. Sonra başkaları onu yakaladı, o yine inkâr etti. Ardından bir horoz sesi işitti; bunun üzerine ağladı ve çok üzüldü. Sabah olunca havarilerden biri Yahudilere gidip: 'Sizi Mesih'e ulaştırırsam bana ne verirsiniz?' dedi. Ona otuz dirhem verdiler. O parayı alıp onları ona götürdü. Bundan önce onlara benzerlik verilmişti. Onu yakalayıp bağladılar, iple sıktılar ve onu sürükleyerek: 'Sen ölüleri diriltiyor, şeytanı kovuyor, delileri iyileştiriyordun; kendini bu ipten kurtarsana!' diyorlardı. Üzerine tükürüyor, üzerine dikenler atıyorlardı; ta ki onu çarmıha germek istedikleri ahşabın yanına getirdiler. Allah onu Kendi katına yükseltti, onlar ise kendilerine benzetilen kimseyi çarmıha gerdiler ve o yedi gün kaldı.
ثم إن أمه والمرأة التي كان يداويها عيسى ﵇، فأبرأها الله من الجنون، جاءتا تبكيان حيث المصلوب، فجاءهما عيسى فقال: علام تبكيان؟ فقالتا: عليك. فقال: إني قد رفعني الله إليه، ولم يصبني إلا خير، وإن هذا شُبِّه لهم فَأمُرَا الحواريين يلقوني إلى مكان كذا وكذا. فلقوه إلى ذلك المكان أحد عشر. وفقدوا الذي كان باعه ودل عليه اليهود، فسأل عنه أصحابه فقال: إنه ندم على ما صنع فاختنق، وقتل نفسه فقال: لو تاب لتاب الله عليه. ثم سألهم عن غلام كاد يتبعهم، يقال له: يحيى، قال: هو معكم، فانطلقوا، فإنه سيصبح كل إنسان يحدّثُ بلغة قومه، فلينذرهم وليدعهم. سياق غريب جدًّا .
Sonra annesi ve Îsâ aleyhisselâm'ın tedavi edip Allah'ın delilikten şifa verdiği o kadın çarmıha gerilenin bulunduğu yere ağlayarak geldiler. Îsâ yanlarına gelip: 'Niçin ağlıyorsunuz?' dedi. Onlar: 'Senin için' dediler. Îsâ: 'Şüphesiz Allah beni Kendi katına yükseltti ve bana hayırdan başka bir şey dokunmadı. Bu ise onlara öyle benzetildi. Havarilere emredin, benimle falan falan yerde buluşsunlar' dedi. O yerde onunla on bir kişi buluştu. Onu satan ve Yahudilere gösteren kişiyi bulamadılar. Ashabı onu sorunca Îsâ: 'O yaptığına pişman oldu, kendini astı ve intihar etti. Şayet tövbe etseydi Allah onun tövbesini kabul ederdi' dedi. Sonra onlara Yahyâ adında kendilerini takip eden bir genci sordu; 'O sizinledir, gidin, zira sabahleyin her insan kendi kavminin diliyle konuşacaktır; onları uyarsın ve davet etsin' dedi. Bu oldukça garip bir rivayettir .
ثم قال ابن جرير: حدثنا ابن حميد، حدثنا سلمة، عن ابن إسحاق قال: كان اسم ملك بني إسرائيل الذي بعث إلى عيسى ليقتله رجلا منهم، يقال له: داود، فلما أجمعوا لذلك منه، لم يفْظع عبد من عباد الله بالموت -فيما ذكر لي-فَظَعَه ولم يجزع منه جزعه، ولم يدع الله في صرفه عنه دعاءه، حتى إنه ليقول -فيما يزعمون-"اللهم إن كنت صارفا هذه الكأس عن أحد من خلقك فاصرفها عني" وحتى إن جلده من كرب ذلك ليتفصَّد دما. فدخل المدخل الذي أجمعوا أن يَدْخلوا عليه فيه ليقتلوه هو وأصحابه، وهم ثلاثة عشر بعيسى، ﵇، فلما أيقن أنهم داخلون عليه قال لأصحابه من الحواريين -وكانوا اثني عشر رجلا فطرس ويعقوب بن زبدي ويحنس أخو يعقوب، وأنداربيس، وفيلبس، وأبرثلما ومنى وتوماس، ويعقوب بن حلفيا، وتداوسيس، وقثانيا ويودس زكريا يوطا.
Sonra İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; o şöyle demiştir: İsrâiloğullarının Îsâ'yı öldürmek için gönderdiği kralın adı onlardan Dâvûd denilen bir adamdı. Onu öldürmek için anlaştıklarında -bana anlatıldığına göre- Allah'ın kullarından hiçbiri ölümden onun kadar dehşete kapılmamış, onun kadar feryat etmemiş ve ölümün kendisinden savulması için onun kadar Allah'a yalvarmamıştır. Hatta iddia ettiklerine göre: 'Allah'ım, eğer bu kadehi yaratıklarından herhangi birinden savacaksan benden sav' diyordu; öyle ki bu ızdıraptan teninden kan boşanıyordu. Sonra Îsâ aleyhisselâm ile birlikte on üç kişi oldukları halde kendisini ve ashabını öldürmek üzere basmayı kararlaştırdıkları yere girdi. Onların içeri gireceklerine kesin kanaat getirince havarilerden olan ashabına -ki onlar on iki adamdı: Petrus , Zebedi oğlu Ya'kūb , Ya'kūb'un kardeşi Yuhanna, Andreas, Filipus, Bartalmay, Matta, Tomas, Alfayos oğlu Ya'kūb, Tadayos, Katanya ve Yahuda İskariyot- şöyle dedi:
قال ابن حميد: قال سلمة، قال ابن إسحاق: وكان [فيهم فيما] ذكر لي رجل اسمه سرجس، فكانوا ثلاثة عشر رجلا سوى عيسى، ﵇، جحدته النصارى، وذلك أنه هو الذي شُبّه لليهود مكان عيسى [﵇] قال: فلا أدري ما هو؟ من هؤلاء الاثني عشر، أو كان ثالث عشر، فجحدوه حين أقروا لليهود بصلب عيسى، وكفروا بما جاء به محمد ﷺ من الخبر عنه. فإن كانوا ثلاثة عشر فإنهم دخلوا المدخل حين دخلوا وهم بعيسى أربعة عشر، وإن كانوا اثني عشر، فإنهم دخلوا المدخل [حين دخلوا] وهم ثلاثة عشر.
İbn Humeyd dedi ki: Seleme dedi ki: İbn İshâk şöyle dedi: Bana anlatıldığına göre [aralarında] Sercis adında bir adam vardı. Îsâ aleyhisselâm hariç on üç kişiydiler. Hristiyanlar onu inkâr etti; zira Îsâ [aleyhisselâm]'ın yerine Yahudilere benzer gösterilen kişi oydu. [İbn İshâk] dedi ki: O nasıldır bilmiyorum; bu on iki kişiden biri miydi, yoksa on üçüncü kişi miydi? Onlar, Îsâ'nın çarmıha gerildiğini Yahudilere ikrar ettikleri ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun hakkında getirdiği haberi inkâr ettikleri zaman onu inkâr ettiler. Eğer onlar on üç kişi idilerse, girdiklerinde Îsâ ile birlikte on dört kişi olarak girdiler; şayet on iki kişi idilerse, girdikleri vakit on üç kişiydiler.
قال ابن إسحاق: وحدثني رجل كان نصرانيا فأسلم: أن عيسى حين جاءه من الله {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ} قال: يا معشر الحواريين، أيكم يحب أن يكون رفيقي في الجنة على أن يشبه للقوم في صورتي، فيقتلوه في مكاني؟ فقال سرجس: أنا، يا روح الله. قال: فاجلس في مجلسي. فجلس فيه، ورفِع عيسى، ﵇، فدخلوا عليه فأخذوه فصلبوه، فكان هو الذي صلبوه وشُبّه لهم به، وكانت عدتهم حين دخلوا مع عيسى معلومة، قد رأوهم وأحصوا عدتهم. فلما دخلوا عليه ليأخذوه وجدوا عيسى، فيما يُرَون وأصحابه، وفقدوا رجلا من العدة، فهو الذي اختلفوا فيه وكانوا لا يعرفون عيسى، حتى جعلوا ليودس زكريا يوطا ثلاثين درهما على أن يدلهم عليه ويعرفهم إياه، فقال لهم: إذا دخلتم عليه فإني سَأقَبلهُ، وهو الذي أقبل، فخذوه. فلما دخلوا وقد رفع عيسى، ورأى سرجس في صورة عيسى، فلم يشكل أنه عيسى، فأكب عليه فقبله فأخذوه فصلبوه.
İbn İshâk dedi ki: Önceden Hristiyan olup sonra Müslüman olan bir adam bana şöyle anlattı: Îsâ'ya Allah'tan: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ} “Seni vefat ettireceğim, seni Kendime yükselteceğim” haberi geldiğinde: 'Ey havari topluluğu! Hanginiz benim suretime bürünüp kavme öyle gösterilerek benim yerime öldürülmek şartıyla cennette benim arkadaşım olmak ister?' dedi. Sercis: 'Ben, ey Ruhullah' dedi. Îsâ: 'Öyleyse benim yerime otur' dedi. Oraya oturdu ve Îsâ aleyhisselâm yükseltildi. İçeri girdiler, onu alıp çarmıha gerdiler; işte çarmıha gerdikleri ve kendilerine benzetilen kimse oydu. Îsâ ile birlikte girdiklerinde sayıları belliydi, onları görmüş ve sayılarını saymışlardı. Onu yakalamak için içeri girdiklerinde, gördüklerine göre Îsâ'yı ve ashabını buldular, fakat sayıdan bir adamı eksik buldular; işte hakkında ihtilafa düştükleri kişi oydu. Yahuda İskariyot'a kendilerini ona ulaştırması ve onu tanıması karşılığında otuz dirhem verinceye kadar Îsâ'yı tanımıyorlardı. Onlara: 'İçeri girdiğinizde ben onu öpeceğim; işte öptüğüm kişi odur, onu yakalayın' demişti. İçeri girdiklerinde Îsâ yükseltilmişti ve Sercis'i Îsâ'nın suretinde gördü; onun Îsâ olduğundan şüphe etmeyerek üzerine kapanıp onu öptü . Onlar da onu alıp çarmıha gerdiler.
ثم إن يودس زكريا يوطا ندم على ما صنع، فاختنق بحبل حتى قتل نفسه، وهو ملعون في النصارى، وقد كان أحد المعدودين من أصحابه، وبعض النصارى يزعم أن يودس زكريا يوطا هو الذي شبه لهم، فصلبوه وهو يقول: "إني لست بصاحبكم. أنا الذي دللتكم عليه". والله أعلم أي ذلك كان .
Sonra Yahuda İskariyot yaptığına pişman oldu ve iple kendini asarak intihar etti. O, Hristiyanlar katında lanetlidir ve daha önce onun sayılan ashabından biriydi. Bazı Hristiyanlar ise Yahudilere benzer gösterilen kimsenin bizzat Yahuda İskariyot olduğunu ve: 'Ben sizin aradığınız kişi değilim, sizi ona ulaştıran benim!' dediği halde onu çarmıha gerdiklerini iddia ederler. Hangisinin olduğunu Allah en iyi bilir .
وقال ابن جرير، عن مجاهد: صلبوا رجلا شبهوه بعيسى، ورفع الله، ﷿، عيسى إلى السماء حيا.
İbn Cerîr, Mücâhid'den şöyle nakletmiştir: Onlar Îsâ'ya benzettikleri bir adamı çarmıha gerdiler; Allah azze ve celle ise Îsâ'yı diri olarak semaya yükseltti.
واختار ابن جرير أن شبه عيسى ألقي على جميع أصحابه.
İbn Cerîr, Îsâ'nın benzerliğinin onun bütün ashabına verildiği görüşünü tercih etmiştir.
وقوله تعالى: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا)
Allah Teâlâ'nın: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا) buyruğuna gelince;
قال ابن جرير: اختلف أهل التأويل في معنى ذلك، فقال بعضهم: معنى ذلك: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ) يعني بعيسى (قَبْلَ مَوْتِهِ) يعنى: قبل موت عيسى-يُوَجه ذلك إلى أن جميعهم يصدقون به إذا نزل لقتل الدجال، فتصير الملل كلها واحدة، وهي ملة الإسلام الحنيفية، دين إبراهيم، ﵇.
İbn Cerîr dedi ki: Tefsir ehli bunun anlamında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları demiştir ki: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ) yani Îsâ'ya, (قَبْلَ مَوْتِهِ) yani Îsâ'nın ölümünden önce; bunun manası, Deccâl'i öldürmek için indiğinde hepsinin onu tasdik edeceği, böylece bütün dinlerin tek bir din, yani İbrâhîm aleyhisselâm'ın dini olan hanif İslam dini haline geleceğidir.
ذكر من قال ذلك:
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا ابن بشار، حدثنا عبد الرحمن، حدثنا سفيان، عن أبي حُصَين، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) قال: قبل موت عيسى ابن مريم. وقال العوفي عن ابن عباس مثل ذلك .
Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Abdurrahman anlattı, bize Süfyân, Ebû Husayn'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Meryem oğlu Îsâ'nın ölümünden önce.' el-Avfî de İbn Abbâs'tan bunun benzerini nakletmiştir .
وقال أبو مالك في قوله: (إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) قال: ذلك عند نزول عيسى ابن مريم، ﵇، لا يبقى أحد من أهل الكتاب إلا آمن به.
Ebû Mâlik, { إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } “[Kitap ehlinden hiç kimse yoktur ki,] ölmeden önce ona iman edecek olmasın” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Bu, Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm'ın inişi vaktindedir; Ehl-i Kitap'tan hiç kimse kalmaz ki mutlaka ona iman etmiş olsun.”
وقال الضحاك، عن ابن عباس: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) يعني: اليهود خاصة. وقال الحسن البصري: يعني النجاشي وأصحابه. ورواهما ابن أبي حاتم.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) buyruğu hakkında: 'Özellikle Yahudileri kastetmektedir' dediğini rivayet etmiştir. Hasan-ı Basrî ise: 'Necaşi ve ashabını kastetmektedir' demiştir. Bunların ikisini de İbn Ebû Hâtim rivayet etmiştir.
وقال ابن جرير: وحدثني يعقوب، حدثنا ابن عُلَيَّة، حدثنا أبو رجاء، عن الحسن: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) قال: قبل موت عيسى. والله إنه الآن حي عند الله، ولكن إذا نزل آمنوا به أجمعون.
İbn Cerîr dedi ki: Bana Ya'kūb anlattı, bize İbn Uleyye anlattı, bize Ebû Recâ, Hasan'dan: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Îsâ'nın ölümünden önce. Vallahi o şu anda Allah katında diridir; ancak indiği zaman hepsi birden ona iman edeceklerdir.'
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا علي بن عثمان اللاحقي، حدثنا جويرية بن بشر قال: سمعت رجلا قال للحسن: يا أبا سعيد، قول الله، [﷿] (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) قال: "قبل موت عيسى. إن الله رفع إليه عيسى [إليه] وهو باعثه قبل يوم القيامة مقامًا يؤمن به البر والفاجر".
İbn Ebû Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ali b. Osmân el-Lâhıkî anlattı, bize Cüveyriye b. Bişr anlattı, dedi ki: Hasan'a bir adamın şöyle dediğini işittim: 'Ey Ebû Saîd! Allah'ın [azze ve celle] : (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) buyruğu hakkında ne dersin?' Hasan şöyle dedi: 'Îsâ'nın ölümünden önce. Şüphesiz Allah, Îsâ'yı [Kendi katına] yükseltmiştir ve kıyamet gününden önce iyinin de kötünün de ona iman edeceği bir makamda onu gönderecektir.'
وكذا قال قتادة، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم، وغير واحد. وهذا القول هو الحق، كما سنبينه بعد بالدليل القاطع، إن شاء الله، وبه الثقة وعليه التكلان.
Katâde, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ve birden fazla kişi de böyle demiştir. İnşallah daha sonra kesin delille açıklayacağımız üzere hak olan görüş de budur; güven O'nadır ve tevekkül O'nun üzerinedir.
قال ابن جرير: وقال آخرون: معنى ذلك: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ) قبل موت الكتابي. ذكرَ من كان يُوَجه ذلك إلى أنه إذا عاين علم الحق من الباطل؛ لأن كل من نزل به الموت لم تخرج نفسه حتى يتبين له الحق من الباطل في دينه.
İbn Cerîr dedi ki: Başkaları da şöyle demiştir: Bunun anlamı; (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ) "Ehl-i kitap ölmeden önce [ona mutlaka iman edecektir]" demektir. Bunu, [ölüm hâlini] müşahede ettiğinde hakkı batıldan ayırt edip bileceği şeklinde açıklayanların zikri: Çünkü ölümün pençesine düşen herkes, dininde hakkı batıldan ayırt edip apaçık görmedikçe canı çıkmaz.
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) قال لا يموت يهودي حتى يؤمن بعيسى.
Ali b. Ebû Talha, İbn Abbâs'tan Teâlâ'nın: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Hiçbir Yahudi, Îsâ'ya iman etmeden ölmez."
حدثني المثنى، حدثنا أبو حذيفة، حدثنا شِبْل، عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد في قوله: (إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) كل صاحب كتاب يؤمن بعيسى قبل موته -قبل موت صاحب الكتاب-وقال ابن عباس: لو ضربت عنقه لم تخرج نَفْسُه حتى يؤمن بعيسى.
Bana el-Müsennâ anlattı, bize Ebû Huzeyfe anlattı, bize Şibl, İbn Ebû Necîh'ten, o Mücâhid'den: (إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Her Ehl-i kitap mensubu, ölümünden önce -yani o Ehl-i kitabın kendi ölümünden önce- mutlaka Îsâ'ya iman eder." İbn Abbâs da şöyle demiştir: "Boynu vurulsa bile Îsâ'ya iman etmedikçe canı çıkmaz."
حدثنا ابن حُمَيد، حدثنا أبو نُمَيْلة يحيى بن واضح، حدثنا حسين بن واقد، عن يزيد النحوي، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: لا يموت اليهودي حتى يشهد أن عيسى عبد الله ورسوله، ولو عجل عليه بالسلاح.
Bize İbn Humeyd anlattı, bize Ebû Nümeyle Yahyâ b. Vâdıh anlattı, bize Hüseyn b. Vâkıd, Yezîd en-Nahvî'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini anlattı: "Bir silahla ansızın öldürülse bile, hiçbir Yahudi Îsâ'nın Allah'ın kulu ve Rasûlü olduğuna şehadet etmedikçe ölmez."
حدثني إسحاق بن إبراهيم بن حبيب بن الشهيد، حدثنا عتَّاب بن بَشِير عن خُصَيْف، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) قال: هي في قراءة أبي: (قَبْلَ مَوْتِهِمْ) ليس يهودي يموت أبدا حتى يؤمن بعيسى. قيل لابن عباس: أرأيت إن خَرّ من فوق بيت؟ قال: يتكلم به في الهُوِيّ. فقيل: أرأيت إن ضربت عنق أحد منهم؟ قال: يُلَجْلج بها لسانه.
Bana İshâk b. İbrâhîm b. Habîb b. eş-Şehîd anlattı, bize Attâb b. Beşîr , Huseyf'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bu, Übey'in kıraatinde: (قَبْلَ مَوْتِهِمْ) 'onların ölümünden önce' şeklindedir. Hiçbir Yahudi yoktur ki Îsâ'ya iman etmeden ölsün." İbn Abbâs'a: "Peki, evin üstünden düşerse ne dersin?" diye soruldu. "Düşerken onu söyler" dedi. "Peki, birinin boynu vurulursa ne dersin?" diye soruldu. "Dili onunla kıpırdar/kekeler" dedi.
وكذا رَوَى سفيان الثوري عن خصيف، عن عكرمة، عن ابن عباس: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) قال: لا يموت يهودي حتى يؤمن بعيسى، ﵇، وإن ضرب بالسيف تكلم
Aynı şekilde Süfyân es-Sevrî; Husayf'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona mutlaka iman edecek olmasın” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Hiçbir Yahudi, Îsâ'ya —aleyhisselâm— iman etmedikçe ölmez; kılıçla [boynu] vurulsa bile bunu söyler."
به، قال: وإن هَوَى تكلم [به] وهو يَهْوي.
Yüksekten düşse bile düşerken [bunu] söyler" dedi.
وكذا روى أبو داود الطيالسي، عن شعبة، عن أبي هارون الغَنَوي عن عكرمة، عن ابن عباس. فهذه كلها أسانيد صحيحة إلى ابن عباس، وكذا صَحّ عن مجاهد، وعكرمة، ومحمد بن سيرين. وبه يقول الضحاك وجُوَيْبر، والسدي، وحكاه عن ابن عباس، ونَقل قراءة أبيّ بن كعب: "قبل موتهم".
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî de Şu'be'den, o Ebû Hârûn el-Ganevî'den , o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan böyle rivayet etmiştir. Bunların hepsi İbn Abbâs'a ulaşan sahih senetlerdir. Aynı şekilde bu, Mücâhid, İkrime ve Muhammed b. Sîrîn'den de sahih olarak gelmiştir. Dahhâk, Cüveybir ve es-Süddî de bu görüştedir; es-Süddî bunu İbn Abbâs'tan nakletmiş ve Übey b. Ka'b'ın "قبل موتهم" kıraatini aktarmıştır.
وقال عبد الرزاق، عن إسرائيل، عن فرات القزاز، عن الحسن في قوله: (إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) قال: لا يموت أحد منهم حتى يؤمن بعيسى قبل أن يموت.
Abdürrezzâk, İsrâîl'den, o Furât el-Kazzâz'dan, o da Hasan'dan Teâlâ'nın: (إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Onlardan hiçbiri ölmeden önce Îsâ'ya iman etmedikçe ölmez."
وهذا يحتمل أن يكون مراد الحسن ما تقدم عنه، ويحتمل أن يكون مراده ما أراده هؤلاء
Bu, Hasan'ın muradının kendisinden daha önce geçen görüş olması ihtimalini de, bunların kastettiğini kastetmiş olması ihtimalini de taşır .
قال ابن جرير: وقال آخرون: معنى ذلك: وإن من أهل الكتاب إلا ليؤمنن بمحمد ﷺ قبل موت الكتابي.
İbn Cerîr dedi ki: Başkaları da: "Bunun anlamı: Ehl-i kitaptan hiçbiri yoktur ki Ehl-i kitap mensubu ölmeden önce Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e mutlaka iman etmiş olmasın" demiştir.
ذكر من قال ذلك:
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني ابن المثنى، حدثنا الحجاج بن مِنْهال، حدثنا حماد، عن حميد قال: قال عكرمة: لا يموت النصراني ولا اليهودي حتى يؤمن بمحمد ﷺ في قوله: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ)
Bana İbnü'l-Müsennâ anlattı, bize Haccâc b. Minhâl anlattı, bize Hammâd, Humeyd'den anlattı, dedi ki: İkrime: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) kavli hakkında: "Ne bir Hristiyan ne de bir Yahudi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmeden ölmez" demiştir.
ثم قال ابن جرير: وأولى هذه الأقوال بالصحة القولُ الأولُ، وهو أنه لا يبقى أحد من أهل الكتاب بعد نزول عيسى، ﵇، إلا آمن به قبل موته، أي قبل موت عيسى، ﵇، ولا شك أن هذا الذي قاله ابن جرير، رحمه [الله] هو الصحيح؛ لأنه المقصود من سياق الآي في تقرير بطلان ما ادعته اليهود من قتل عيسى وصلبه، وتسليم من سلم لهم من النصارى الجهلة ذلك، فأخبر الله أنه لم يكن الأمر كذلك، وإنما شبه لهم فقتلوا الشبيه وهم لا يتبينون ذلك، ثم إنه رفعه إليه، وإنه باق حي، وإنه سينزل قبل يوم القيامة، كما دلت عليه الأحاديث المتواترة -التي سنوردها إن شاء الله قريبا-فيقتل مسيح الضلالة، ويكسر الصليب، ويقتل الخنزير، ويضع الجزية -يعني: لا يقبلها من أحد من أهل الأديان، بل لا يقبل إلا الإسلام أو السيف-فأخبرت هذه الآية الكريمة أن يؤمن به جميع أهل الكتاب حينئذ، ولا يتخلف عن التصديق به واحد منهم؛ ولهذا قال: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) أي: قبل موت عيسى، الذي زعم اليهود ومن وافقهم من النصارى أنه قتل وصلب.
Sonra İbn Cerîr şöyle demiştir: Bu görüşler içinde sıhhate en layık olanı birinci görüştür; o da Îsâ aleyhisselâm'ın inişinden sonra Ehl-i kitaptan hiç kimsenin kalmayıp onun ölümünden -yani Îsâ aleyhisselâm'ın ölümünden- önce mutlaka ona iman edeceğidir. Şüphe yok ki İbn Cerîr'in -[Allah] ona rahmet etsin- bu söylediği doğrudur; çünkü ayetlerin akışından kastedilen mana, Yahudilerin Îsâ'yı öldürdükleri ve çarmıha gerdikleri yönündeki iddialarının ve Hristiyanların cahillerinden bunu onlara teslim edenlerin iddialarının batıllığını ortaya koymaktır. Allah Teâlâ işin öyle olmadığını, aksine onlara bir benzerinin gösterildiğini ve kendileri bunun farkına varmadan o benzeri öldürdüklerini, sonra da Allah'ın onu Kendi katına yükselttiğini, onun diri olarak kaldığını ve -inşallah yakında aktaracağımız- mütevatir hadislerin delalet ettiği üzere kıyamet gününden önce yeryüzüne ineceğini; böylece sapıklık mesihi [Deccâl'i] öldüreceğini, haçı kıracağını, domuzu öldüreceğini ve cizyeyi kaldıracağını -yani diğer din mensuplarından cizye kabul etmeyip ancak İslam'ı veya kılıcı kabul edeceğini- bildirmiştir. İşte bu kerim ayet, o vakit bütün Ehl-i kitabın ona iman edeceğini ve onlardan tek bir kişinin dahi onu tasdik etmekten geri kalmayacağını haber vermiştir. İşte bu sebeple: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) buyurmuştur; yani Yahudilerin ve onlara uyan Hristiyanların öldürüldüğünü ve asıldığını iddia ettikleri Îsâ'nın ölümünden önce [ona iman edeceklerdir].
(وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا) أي: بأعمالهم التي شاهدها منهم قبل رفعه إلى السماء وبعد نزوله إلى الأرض. فأما من فسر هذه الآية بأن المعنى: أن كل كتابي لا يموت حتى يؤمن بعيسى أو بمحمد، عليهما [الصلاة و] والسلام فهذا هو الواقع، وذلك أن كل أحد عند احتضاره يَتَجَلي له
{وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} “Kıyamet gününde de onların aleyhine şahit olacaktır” [ifadesine gelince]; yani göğe kaldırılmasından önce ve yeryüzüne inişinden sonra onlardan bizzat müşahede ettiği amellerine [şahitlik edecektir]. Bu ayeti, her Ehl-i kitabın Îsâ'ya veya Muhammed'e -ikisine de [salât ve] selâm olsun- iman etmeden ölmeyeceği manasında tefsir eden kimsenin [bu yorumuna] gelince; gerçekleşen durum [zaten] budur. Zira herkes can çekiştiği sırada kendisi için...
ما كان جاهلا به، فيؤمن به، ولكن لا يكون ذلك إيمانا نافعا له، إذا كان قد شاهد الملك، كما قال تعالى في [أول] هذه السورة: {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ [وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ]} الآية [النساء: ١٨] وقال تعالى: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ [وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ} (فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا] ) الآيتين [غافر: ٨٤، ٨٥] وهذا يدل على ضعف ما احتج به ابن جرير في رد هذا القول، حيث قال: ولو كان المراد بهذه الآية هذا، لكان كل من آمن بمحمد أو بالمسيح، ممن كفر بهما -يكون على دينهما، وحينئذ لا يرثه أقرباؤه من أهل دينه؛ لأنه قد أخبر الصادق أنه يؤمن به قبل موته. فهذا ليس بجيد؛ إذ لا يلزم من إيمانه في حالة لا ينفعه إيمانه أنه يصير بذلك مسلمًا، ألا ترى إلى قول ابن عباس: ولو تردى من شاهق أو ضُرب بسيف أو افترسه سَبُع، فإنه لا بد أن يؤمن بعيسى" فالإيمان في مثل هذه الحالات ليس بنافع، ولا ينقل صاحبه عن كفره لما قدمناه، والله أعلم.
[daha önce] cahil olduğu şeyler açığa çıkar ve ona iman eder. Fakat meleği gördükten sonra bu iman ona fayda veren bir iman olmaz. Nitekim Teâlâ bu surenin [başında] şöyle buyurmuştur: {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ} “Kötülükleri yapıp dururken, nihayet birine ölüm geldiğinde: ‘İşte ben şimdi tövbe ettim’ diyen ve kâfir olarak ölenlerin tövbesi makbul değildir” [en-Nisâ: 18]. Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا} “Azabımızı gördükleri zaman: ‘Yalnızca Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik’ dediler. Fakat azabımızı gördüklerinde iman etmeleri kendilerine fayda vermedi” [el-Mü'min (Gāfir): 84-85]. Bu da İbn Cerîr'in bu görüşü reddetmede öne sürdüğü şu delilin zayıflığını gösterir; o şöyle demiştir: "Şayet bu ayetle kastedilen bu olsaydı, Muhammed'i veya Mesîh'i inkâr edenlerden olup da [ölürken] onlara iman eden herkesin onların dininde olması gerekirdi ve bu durumda kendi dininden olan akrabaları ona mirasçı olamazdı; zira doğru sözlü olan [Peygamber], kişinin ölmeden önce ona iman edeceğini haber vermiştir." Bu [itiraz] isabetli değildir; zira imanının kendisine fayda vermeyeceği bir durumdaki imanı, onun bu sayede Müslüman olmasını gerektirmez. İbn Abbâs'ın: "Uçurumdan yuvarlansa da kılıçla vurulsa da veya onu bir yırtıcı hayvan parçalasa da Îsâ'ya mutlaka iman eder" sözünü görmez misin? İşte böylesi durumlardaki iman fayda vermez ve daha önce açıkladığımız üzere sahibini küfründen çıkarmaz. Doğrusunu Allah bilir.
ومن تأهل هذا جيدًا وأمعن النظر، اتضح له أن هذا، وإن كان هو الواقع، لكن لا يلزم منه أن يكون المرادُ بهذه الآية هذا، بل المراد بها ما ذكرناه من تقرير وجود عيسى، ﵇، وبقاء حياته في السماء، وأنه سينزل إلى الأرض قبل يوم القيامة؛ ليكذب هؤلاء وهؤلاء من اليهود والنصارى الذين تباينت أقوالهم فيه وتضادّت وتعاكست وتناقضت، وخلت عن الحق، ففرّط هؤلاء اليهود وأفرط هؤلاء النصارى: تَنَقَّصه اليهود بما رموه به وأمه من العظائم، وأطراه النصارى بحيث ادعوا فيه بما ليس فيه، فرفعوه في مقابلة أولئك عن مقام النبوة إلى مقام الربوبية، تعالى الله عن قول هؤلاء وهؤلاء علوًّا كبيرًا، وتنزه وتَقَدّس لا إله إلا هو.
Bunu iyice düşünüp derinlemesine inceleyen kimse için şu apaçık ortaya çıkar: Her ne kadar gerçekleşen bu olsa da, bu ayetle kastedilenin bu olması gerekmez; bilakis ayetle kastedilen, daha önce zikrettiğimiz üzere Îsâ aleyhisselâm'ın varlığının ve gökteki hayatının devam ettiğinin, ayrıca onun hakkında sözleri birbirinden farklılaşan, zıtlaşan, çelişen ve haktan uzaklaşan Yahudi ve Hristiyanların her iki zümresini de yalanlamak üzere kıyamet gününden önce yeryüzüne ineceğinin ortaya konulmasıdır. Zira bu Yahudiler tefrite düşmüş, bu Hristiyanlar ise ifrata kaçmıştır: Yahudiler, ona ve annesine büyük iftiralar atarak onu noksanlaştırmışlar; Hristiyanlar ise onda bulunmayan şeyleri iddia ederek onu aşırı övmüşler ve ötekilere inat olarak onu peygamberlik makamından rubûbiyet (ilahlık) makamına yükseltmişlerdir. Allah, bunların ve ötekilerin söylediklerinden son derece yücedir; O münezzehtir, mukaddestir, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur.
ذكر الأحاديث الواردة في نزول عيسى ابن مريم إلى الأرض من السماء في آخر الزمان قبل يوم القيامة، وأنه يدعو إلى عبادة الله وحده لا شريك له:
Meryem oğlu Îsâ'nın ahir zamanda kıyamet gününden önce gökten yere inişi ve şeriki olmayan bir tek Allah'a ibadete çağıracağı hakkında vârid olan hadislerin zikri:
قال البخاري، ﵀، في كتاب ذكر الأنبياء، من صحيحه المتلقى بالقبول: (نزول عيسى ابن مريم-﵇: حدثنا إسحاق بن إبراهيم، حدثنا يعقوب بن إبراهيم، حدثنا أبي، عن صالح، عن ابن شهاب، عن سعيد بن المسيب، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "والذي نفسي بيده لَيُوشكَنّ أن ينزل فيكم ابن مريم حَكَمًا عدلا فيكسر الصليب، ويقتل الخنزير، ويضع الجزية، ويفيض المال حتى لا يقبله أحد، حتى تكون السجدة خيرا من الدنيا وما فيها". ثم يقول أبو هريرة: اقرؤوا إن شئتم: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا)
Buhârî -rahimehullâh-, hüsnükabul görmüş Sahîh'inin Peygamberlerin Zikri Kitabı'nda (Îsâ b. Meryem'in -aleyhisselâm- inişi babında) şöyle demiştir: Bize İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, bize babam, Sâlih'ten, o İbn Şihâb'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Nefsim elinde olana yemin olsun ki, Meryem oğlu aranıza adaletli bir hakem olarak inmek üzeredir; haçı kıracak, domuzu öldürecek, cizyeyi kaldıracak ve mal öylesine çoşup taşacak ki kimse onu kabul etmeyecektir; hatta tek bir secde, dünyadan ve içindekilerden daha hayırlı olacaktır." Sonra Ebû Hüreyre şöyle der: Dilerseniz şu ayeti okuyun: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا)
وكذا رواه مسلم عن الحسن الحُلْواني وعبد بن حميد كلاهما، عن يعقوب، به وأخرجه البخاري ومسلم، أيضًا، من حديث سفيان بن عيينة، عن الزهري، به وأخرجاه من طريق الليث عن الزهري به ورواه ابن مردويه من طريق محمد بن أبي حفصة، عن الزهري، عن سعيد بن المسيب، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "يوشك أن يكون فيكم ابنُ مريم حكمًا عدلا
Aynı şekilde Müslim de bu hadisi el-Hasen el-Hulvânî ve Abd b. Humeyd'den, her ikisi de Ya'kūb'dan olmak üzere aynı isnadla rivayet etmiştir. Buhârî ve Müslim bu hadisi ayrıca Süfyân b. Uyeyne'den, o ez-Zührî'den aynı isnadla tahric etmişlerdir. Yine her ikisi hadisi Leys tarikiyle ez-Zührî'den aynı isnadla nakletmişlerdir. İbn Merdûye de hadisi Muhammed b. Ebû Hafsa tarikiyle ez-Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Meryem oğlunun aranızda adil bir hakem olarak bulunması pek yakındır;
يقتل الدجال، ويقتل الخنزير، ويكسر الصليب، ويضع الجزية، ويفيض المال، وتكون السجدة واحدة لله رب العالمين". قال أبو هريرة: اقرؤوا إن شئتم: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ) موت عيسى ابن مريم، ثم يعيدها أبو هريرة ثلاث مرات .
Deccâl'i öldürür, domuzu öldürür, haçı kırar, cizyeyi kaldırır, malı bollaştırır ve secde yalnızca Âlemlerin Rabbi olan Allah için olur." Ebû Hüreyre: Dilerseniz: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ) ayetini okuyun, demiştir; yani Meryem oğlu Îsâ'nın ölümünden önce. Sonra Ebû Hüreyre bunu üç defa tekrarlar .
طريق أخرى عن أبي هريرة: قال الإمام أحمد: حدثنا رَوْحٌ، حدثنا محمد بن أبي حَفْصَة، عن الزُّهْري، عن حنظلة بن علي الأسلمي، عن أبي هريرة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "لَيُهِلَّن عيسى ابن مريم بفَجِّ الرَّوْحَاء بالحج أو العمرة أو ليثنيهما جميعًا".
Ebû Hüreyre'den gelen başka bir rivayet yolu: İmam Ahmed dedi ki: Bize Ravh anlattı, bize Muhammed b. Ebû Hafsa, ez-Zührî'den, o Hanzale b. Alî el-Eslemî'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Meryem oğlu Îsâ, Feccü'r-Ravhâ'da hac veya umre için yahut her ikisini birden yapmak üzere mutlaka telbiye getirecektir."
وكذا رواه مسلم منفردًا به من حديث سفيان بن عيينة، والليث بن سعد، ويونس بن يزيد، ثلاثتهم عن الزهري به .
Bunu Müslim de tek başına Süfyân b. Uyeyne, el-Leys b. Sa'd ve Yûnus b. Yezîd'in hadisinden rivayet etmiştir; her üçü de ez-Zührî'den bu senetle rivayet etmiştir .
وقال أحمد: حدثنا يزيد، حدثنا سفيان -هو ابن حسين-عن الزهري، عن حنظلة، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "ينزل عيسى ابن مريم فيقتل الخنزير، ويمحو الصليب، وتجمع له الصلاة، ويعطي المال حتى لا يقبل، ويضع الخراج، وينزل الروحاء فيحج منها أو يعتمر أو يجمعهما" قال: وتلا أبو هريرة: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ [وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا]) فزعم حنظلة أن أبا هريرة قال: يؤمن به قبل موت عيسى، فلا أدري هذا كله حديث النبي ﷺ أو شيء قاله أبو هريرة.
Ahmed dedi ki: Bize Yezîd anlattı, bize Süfyân -ki o İbn Hüseyn'dir- ez-Zührî'den, o Hanzale'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Meryem oğlu Îsâ iner; domuzu öldürür, haçı ortadan kaldırır, namaz onun için toplanır, malı kimse kabul etmeyecek derecede dağıtır, haracı kaldırır, er-Ravhâ'ya iner ve oradan hac veya umre yapar yahut ikisini birleştirir." Dedi ki: Ebû Hüreyre: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا) ayetini okudu. Hanzale ise Ebû Hüreyre'nin: "Îsâ'nın ölümünden önce ona iman eder" dediğini ileri sürmüştür; artık bunun tamamı Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisi midir, yoksa Ebû Hüreyre'nin söylediği bir söz müdür bilemiyorum.
وكذا رواه ابن أبي حاتم، عن أبيه، عن أبي موسى محمد بن المثنى، عن يزيد بن هارون، عن سفيان بن حسين عن الزهري، به .
İbn Ebû Hâtim de babasından, o Ebû Mûsâ Muhammed b. el-Müsennâ'dan, o Yezîd b. Hârûn'dan, o Süfyân b. Hüseyn'den, o da ez-Zührî'den bu senetle aynısını rivayet etmiştir .
طريق أخرى: قال البخاري: حدثنا ابن بُكَير، حدثنا الليث، عن يونس، عن ابن شهاب، عن نافع مولى أبي قتادة الأنصاري؛ أن أبا هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "كيف أنتم إذا نزل فيكم المسيح ابن مريم، وإمامكم منكم؟ " تابعه عقيل والأوزاعي.
Başka bir rivayet yolu: Buhârî dedi ki: Bize İbn Bükeyr anlattı, bize el-Leys, Yûnus'tan, o İbn Şihâb'dan, o Ebû Katâde el-Ensârî'nin azatlısı Nâfi'den nakletti; Ebû Hüreyre şöyle demiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Meryem oğlu Mesîh aranıza indiğinde ve imamınız da sizden olduğunda hâliniz nasıl olur?" Ukayl ve el-Evzâî de [bu rivayette] ona tabi olmuştur.
وهكذا رواه الإمام أحمد، عن عبد الرزاق، عن مَعْمَر، وعن عثمان بن عمر، عن ابن أبي ذئب، كلاهما عن الزهري، به. وأخرجه مسلم من رواية يونس والأوزاعي وابن أبي ذئب، به .
İmam Ahmed de Abdürrezzâk'tan, o Ma'mer'den ve Osmân b. Ömer'den, o da İbn Ebû Zi'b'den, her ikisi ez-Zührî'den olmak üzere bu senetle böylece rivayet etmiştir. Müslim de bunu Yûnus, el-Evzâî ve İbn Ebû Zi'b'in rivayetinden bu senetle tahriç etmiştir .
طريق أخرى: قال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا همَّام، أنبأنا قتادة، عن عبد الرحمن، عن أبي هريرة؛ أن النبي ﷺ قال: "الأنبياء إخوة لِعَلات أمهاتهم شتى ودينهم واحد، وإني أولى الناس بعيسى ابن مريم؛ لأنه لم يكن بيني وبينه نبي، وإنه نازل، فإذا رأيتموه فاعرفوه: رجل مربوع إلى الحمرة والبياض، عليه ثوبان مُمَصّرَان، كأن رأسه يقطر وإن لم يصبه بَلَل، فيدق الصليب، ويقتل الخنزير، ويضع الجزية، ويدعو الناس إلى الإسلام، ويهلك الله في زمانه الملل كلها إلا الإسلام،
Başka bir rivayet yolu: İmam Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Hemmâm anlattı, bize Katâde, Abdurrahman'dan, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Peygamberler baba bir kardeştirler; anneleri ayrı, dinleri birdir. İnsanlar arasında Meryem oğlu Îsâ'ya en yakın olan benim; çünkü benimle onun arasında bir peygamber yoktur. Şüphesiz o inecektir. Onu gördüğünüzde tanıyınız: O, orta boylu, kırmızı ile beyaz arası [tenli], üzerinde hafif sarıya boyanmış iki parça elbise bulunan, ıslanmadığı hâlde başından su damlıyormuş gibi duran bir adamdır. O, haçı kırar, domuzu öldürür, cizyeyi kaldırır ve insanları İslâm'a çağırır. Allah onun zamanında İslâm dışındaki bütün dinleri helak eder,
ويهلك الله في زمانه المسيح الدجال، ثم تقع الأمنة على الأرض، حتى ترتع الأسود مع الإبل، والنّمار مع البقر، والذئاب مع الغنم، ويلعب الصبيان بالحيات لا تضرهم، فيمكث أربعين سنة، ثم يُتَوَفى ويصلي عليه المسلمون".
Allah onun zamanında Mesîh Deccâl'i de helak eder. Sonra yeryüzüne öyle bir güven gelir ki aslanlar develerle, kaplanlar sığırlarla, kurtlar koyunlarla birlikte otlar; çocuklar yılanlarla oynar da onlara zarar vermez. Yeryüzünde kırk yıl kalır, sonra vefat eder ve Müslümanlar onun cenaze namazını kılarlar."
وكذا رواه أبو داود، عن هُدْبَة بن خالد، عن همام بن يحيى. رواه ابن جرير -ولم يورد عند هذه الآية سواه-عن بِشْر بن معاذ، عن يزيد بن هارون، عن سعيد بن أبي عَروبة -كلاهما عن قتادة، عن عبد الرحمن بن آدم-وهو مولى أمّ بُرْثُن -صاحب السقاية، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ فذكر نحوه، وقال: فيقاتل الناس على الإسلام .
Ebû Dâvûd da bunu Hüdbe b. Hâlid'den, o da Hemmâm b. Yahyâ'dan böyle rivayet etmiştir. İbn Cerîr de -ki bu ayette bundan başkasını zikretmemiştir- Bişr b. Muâz'dan, o Yezîd b. Hârûn'dan, o Saîd b. Ebû Arûbe'den -her ikisi de Katâde'den, o da Ümmü Bürsün'ün azatlısı olan sakalık sahibi Abdurrahman b. Âdem'den, o da Ebû Hüreyre'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den- rivayet etmiş ve benzerini zikretmiştir; şu fazlalığı eklemiştir: "İnsanlarla İslam üzere savaşır."
وقد روى البخاري، عن أبي اليمان، عن شعيب، عن الزهري، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "أنا أولى الناس بعيسى ابن مريم، والأنبياء أولاد علات، ليس بيني وبينه نبي" .
Buhârî de Ebü'l-Yemân'dan, o Şuayb'dan, o ez-Zührî'den, o Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; demiştir ki: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Ben insanlar arasında Meryem oğlu Îsâ'ya en yakın olanıyım; peygamberler babaları bir kardeşlerdir, benimle onun arasında bir peygamber yoktur."
ثم روى عن محمد بن سِنَان: عن فُلَيْح بن سليمان، عن هلال بن علي، عن عبد الرحمن بن أبي عَمْرَة، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ "أنا أولى الناس بعيسى ابن مريم في الدنيا والآخرة، والأنبياء إخوة لعلات، أمهاتهم شتى ودينهم واحد" وقال إبراهيم بن طَهْمَان، عن موسى بن عقبة، عن صفوان بن سليم، عن عطاء بن يسار، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ. .
Sonra Muhammed b. Sinân'dan, o Füleyh b. Süleymân'dan, o Hilâl b. Alî'den, o Abdurrahman b. Ebû Amre'den, o da Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben dünyada da ahirette de Meryem oğlu Îsâ'ya insanların en yakınıyım; peygamberler babaları bir kardeşlerdir; anneleri ayrı, dinleri birdir" buyurdu. İbrâhîm b. Tahmân da Mûsâ b. Ukbe'den, o Safvân b. Süleym'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Ebû Hüreyre'den: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir .
حديث آخر: قال مسلم في صحيحه: حدثني زُهَير بن حرب، حدثنا مُعَلى بن منصور، حدثنا سليمان بن بلال، حدثنا سهيل، عن أبيه، عن أبي هريرة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "لا تقوم الساعة حتى ينزل الروم بالأعماق -أو بدابق-فيخرج إليهم جيش من المدينة من خيار أهل الأرض يومئذ، فإذا تصافّوا قال الروم: خلوا بيننا وبين الذين سَبَوا منا نقاتلهم. فيقول المسلمون: لا والله لا نخلي بينكم وبين إخواننا. فيقاتلونهم، فينهزم ثلث لا يتوب الله عليهم أبدًا، ويُقْتَلُ ثلثه أفضل الشهداء عند الله [﷿] ويفتح الثلث لا يفتنون أبدا فيفتتحون قسطنطينية، فبينما هم يقسمون الغنائم قد عَلَّقوا سيوفهم بالزيتون، إذْ صاح فيهم الشيطان: إن المسيح قد خلفكم في أهليكم. فيخرجون، وذلك باطل. فإذا جاؤوا الشام خرج، فبينما هم يُعدّون للقتال: يسوون الصفوف، إذ أقيمت الصلاة، فينزل عيسى ابن مريم فأمَّهم فإذا رآه عدوّ الله ذاب كما يذوب الملح في الماء، فلو تركه لانذاب حتى يهلك ولكن يقتله الله بيده، فيريهم دمه في حَرْبته" .
Başka bir hadis: Müslim Sahîh'inde dedi ki: Bana Züheyr b. Harb anlattı, bize Muallâ b. Mansûr anlattı, bize Süleymân b. Bilâl anlattı, bize Süheyl babasından, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Rumlar el-A'mâk'a veya Dâbık'a inmedikçe kıyamet kopmaz. O gün yeryüzü halkının en hayırlılarından oluşan bir ordu Medine'den onların karşısına çıkar. Saflar halinde karşılaştıklarında Rumlar: 'Bizden esir alanlarla/esir düşenlerle bizim aramızı serbest bırakın da onlarla savaşalım' derler. Müslümanlar da: 'Hayır, vallahi kardeşlerimizle sizin aranızı serbest bırakmayız' derler. Böylece onlarla savaşırlar; üçte biri hezimete uğrar ki Allah onların tövbelerini ebediyen kabul etmez; üçte biri öldürülür ki onlar Allah [azze ve celle] katında şehitlerin en faziletlisidir; üçte biri de fetheder ve ebediyen fitneye düşmezler, Konstantiniyye'yi fethederler. Onlar kılıçlarını zeytin ağaçlarına asmış ganimetleri taksim ederlerken, şeytan aralarında: 'Mesîh [Deccâl] geride bıraktığınız ailelerinizin arasına girdi!' diye bağırır. Bunun üzerine çıkarlar, fakat bu asılsızdır. Şam'a geldiklerinde ise Deccâl ortaya çıkar. Onlar savaşa hazırlanıp safları düzeltirken namaza kamet getirilir. Meryem oğlu Îsâ iner ve onlara imamlık eder . Allah'ın düşmanı onu görünce tuzun suda eridiği gibi erir. Şayet onu bıraksa helak oluncaya kadar erirdi; lâkin Allah onu bizzat onun eliyle öldürür ve mızrağındaki kanını onlara gösterir."
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا هُشَيْم، عن العَوَّام بن حَوْشَب، عن جَبَلة بن سُحَيْم، عن مُؤثر بن عَفَازَة، عن ابن مسعود، عن رسول الله ﷺ قال: "لقيت ليلة أسري بي إبراهيم وموسى
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüşeym, el-Avvâm b. Havşeb'den, o Cebele b. Suheym'den, o Müessir b. Afâze'den, o İbn Mes'ûd'dan, o da Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; [Efendimiz] şöyle buyurdu: «İsrâya götürüldüğüm gece İbrâhîm ve Mûsâ
وعيسى، عليه السلام، فتذاكروا أمر الساعة، فردوا أمرهم إلى إبراهيم، فقال: لا علم لي بها. فردوا أمرهم إلى موسى، فقال: لا علم لي بها. فردوا أمرهم إلى عيسى، فقال: أما وجبتها فلا يعلم بها أحد إلا الله، وفيما عهد إلي ربي ﷿-أن الدجال خارج قال: ومعي قضيبان، فإذا رآني ذاب كما يذوب الرصاص قال: فيهلكه الله إذا رآني حتى إن الحجر والشجر يقول: يا مسلم، إن تحتي كافرًا فتعالَ فاقتله: قال: فيهلكهم الله، ثم يرجع الناس إلى بلادهم وأوطانهم، فعند ذلك يخرج يأجوج ومأجوج، وهم من كل حَدَب ينسلون، فيطؤون بلادهم، فلا يأتون على شيء إلا أهلكوه، ولا يمرون على ماء إلا شربوه، قال: ثم يرجع الناس إليّ يشكونهم، فأدعو الله عليهم، فيهلكهم ويميتهم، حتى تَجْوَى الأرضُ من نَتْن ريحهم، وينزل الله المطر، فيجترف أجسادهم حتى نقذفهم في البحر، ففيما عهد إلي ربي ﷿-أن ذلك إذا كان كذلك أن الساعة كالحامل المتِمّ، لا يدري أهلها متى تفجؤهم بولادها ليلا أو نهارا.
ve Îsâ -aleyhisselâm- ile karşılaştım; kıyamet meselesini müzakere ettiler. Sözü İbrâhîm'e havale ettiler; o: 'Ona dair bende bir bilgi yoktur' dedi. Sonra sözü Mûsâ'ya havale ettiler; o da: 'Ona dair bende bir bilgi yoktur' dedi. Sonra sözü Îsâ'ya havale ettiler; o şöyle dedi: 'Vaktinin kesin zamanına gelince, onu Allah'tan başka kimse bilemez. Rabbim azze ve celle'nin bana bildirdiğine göre Deccâl çıkacaktır.' Dedi ki: 'Yanımda iki sopa/mızrak bulunacaktır; beni gördüğünde kurşunun eridiği gibi eriyecektir .' Dedi ki: 'Beni gördüğünde Allah onu helak edecektir; öyle ki taş ve ağaç: Ey Müslüman, altımda bir kâfir var, gel onu öldür! diyecektir.' Dedi ki: 'Böylece Allah onları helak edecek, sonra insanlar memleketlerine ve yurtlarına döneceklerdir. İşte o zaman Ye'cûc ve Me'cûc çıkacaktır; onlar her tepeden akın edeceklerdir. İnsanların yurtlarını çiğneyecekler, uğradıkları her şeyi helak edecekler ve üzerinden geçtikleri her suyu içip bitireceklerdir.' Dedi ki: 'Sonra insanlar bana dönüp onlardan şikâyet edecekler; ben de Allah'a onların aleyhine dua edeceğim; Allah da onları helak edip öldürecektir; öyle ki yer onların kokuşmuş kokusundan dolayı daralacaktır. Allah bir yağmur indirecek, cesetlerini sürükleyip denize atacaktır. Rabbim azze ve celle'nin bana bildirdiğine göre işte bu durum böyle olunca, kıyamet vakti, doğum zamanı gelmiş ve ev halkının kendilerini gece mi yoksa gündüz mü aniden doğumuyla yakalayacağını bilemediği hamile kadın gibi olacaktır.'"
رواه ابن ماجه، عن محمد بن بشَّار، عن يزيد بن هارون، عن العوام بن حَوْشَب، به نحوه .
Bunu İbn Mâce de Muhammed b. Beşşâr'dan, o Yezîd b. Hârûn'dan, o el-Avvâm b. Havşeb'den bu senetle benzer şekilde rivayet etmiştir .
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن هارون، أخبرنا حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن أبي نَضرة قال: أتينا عثمان بن أبي العاص في يوم جمعة؛ لنعرض عليه مصحفًا لنا على مصحفه، فلما حضرت الجمعة أمرنا فاغتسلنا، ثم أتينا بطيب فتطيبنا، ثم جئنا المسجد فجلسنا إلى رجل، فحدثنا عن الدجال، ثم جاء عثمان بن أبي العاص فقمنا إليه، فجلسنا فقال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "يكون للمسلمين ثلاثة أمصار: مصر بملتقى البحرين، ومصر بالحيرة، ومصر بالشام. فيفزع الناس ثلاث فزعات، فيخرج الدجال في أعراض الناس، فيهزم من قبل المشرق، فأول مصر يرده المصر الذي بملتقى البحرين، فيصير أهلهم ثلاث فرق: فرقة تُقيم تقول: نُشَامه ننظر ما هو؟ وفرقة تلحق بالأعراب، وفرقة تلحق بالمصر الذي يليهم. ومع الدجال سبعون ألفًا عليهم السيجان وأكثر من معه اليهود والنساء، ثم يأتي المصر الذي يليه، فيصير أهله ثلاث فرق: فرقة تقول: نشامه وننظر ما هو؟ وفرقة تلحق بالأعراب، وفرقة تلحق بالمصر الذي يليهم بغرب الشام وينحاز المسلمون إلى عقبة أَفِيق فيبعثون سَرْحًا لهم، فيصاب سَرْحهم، فيشتد ذلك عليهم وتصيبهم مجاعة شديدة وجهد شديد، حتى إن أحدهم ليحرقُ وتَرَ قَوْسه فيأكله، فبينما هم كذلك إذ نادى مناد من السَّحَر: "يا أيها الناس، أتاكم الغوث ثلاثا" فيقول بعضهم لبعض: إن هذا لَصَوْت رجل شبعان، وينزل عيسى ابن مريم، ﵇، عند صلاة الفجر، فيقول له أميرهم: رُوح الله، تَقَدَّمْ صَلِّ. فيقول: هذه الأمة أمراء، بعضهم على بعض. فيتقدم أميرهم فيصلي، فإذا قضى صلاته أخذ عيسى حَرْبَته، فيذهب نحو الدَّجال، فإذا رآه الدجال ذاب كما يذوب الرصاص، فيضع حَرْبته بين
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Hammâd b. Seleme haber verdi, Ali b. Zeyd'den, o Ebû Nadre'den şöyle dediğini rivayet etti: Bir cuma günü, elimizdeki Mushaf'ı onun Mushaf'ıyla karşılaştırmak için Osmân b. Ebi'l-Âs'ın yanına gittik. Cuma vakti gelince bize [yıkanmamızı] emretti, biz de yıkandık. Sonra bize koku getirildi ve koku süründük. Sonra mescide gelip bir adamın yanına oturduk, o da bize Deccâl'den bahsetti. Sonra Osmân b. Ebi'l-Âs geldi; ayağa kalkıp onu karşıladık, sonra oturduk. Dedi ki: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Müslümanların üç büyük şehri (karargâhı) olacaktır: Biri iki denizin birleştiği yerde bir şehir, biri Hîre'de bir şehir, biri de Şam'da bir şehir. İnsanlar üç kez büyük bir korkuya kapılacaklar. Deccâl insanların ortasında ortaya çıkacak ve doğu tarafından hezimete uğratılacaktır. Uğrayacağı ilk şehir, iki denizin birleştiği yerdeki şehir olacaktır. Oranın halkı üç fırkaya ayrılacaktır: Bir fırka orada kalıp 'Onu gözetleyelim, ne olduğuna bakalım' diyecektir. Bir fırka bedevilere katılacaktır. Bir fırka da kendilerine en yakın şehre katılacaktır. Deccâl'in beraberinde, üzerlerinde taylasanlar bulunan yetmiş bin kişi olacaktır; onunla birlikte olanların çoğu Yahudiler ve kadınlardır. Sonra bir sonraki şehre gelecektir. Oranın halkı da üç gruba ayrılacaktır: Bir grup 'Onu gözetleyelim, ne olduğuna bakalım' diyecektir; bir grup bedevilere katılacak, bir grup da Şam'ın batısında kendilerine en yakın olan şehre katılacaktır. Müslümanlar Afîk Geçidi'ne çekilecekler ve otlamaya hayvanlarını gönderecekler, fakat hayvanları telef edilecektir. Bu durum onlara çok ağır gelecek ve başlarına şiddetli bir açlık ve büyük bir sıkıntı gelecektir; öyle ki onlardan biri yayının kirişini yakıp yiyecektir. Onlar bu hâldeyken, seher vaktinde bir münadi üç defa şöyle seslenecektir: 'Ey insanlar, size yardım geldi!' Bunun üzerine birbirlerine: 'Muhakkak ki bu, karnı tok bir adamın sesidir' diyeceklerdir. Sabah namazı vaktinde Meryem oğlu Îsâ -aleyhisselâm- inecek ve emirleri ona: 'Ey Rûhullah, öne geç [bize] namaz kıldır' diyecektir. O da: 'Bu ümmet, birbirleri üzerine emirlerdir' buyuracaktır. Bunun üzerine emirleri öne geçip namazı kıldıracaktır. Namazı bitirince Îsâ mızrağını alıp Deccâl'e doğru gidecektir. Deccâl onu görünce, kurşunun eridiği gibi eriyecektir. [Îsâ] mızrağını onun... arasına koyup»
ثَنْدوَته فيقتله وينهزم أصحابه، فليس يومئذ شيء يواري أحدًا، حتى إن الشجرة لتقول: يا مؤمن، هذا كافر. ويقول الحجر: يا مؤمن، هذا كافر". تفرد به أحمد من هذا الوجه .
göğsünün arasına saplayıp onu öldürecek ve adamları hezimete uğrayacaktır . O gün hiç kimseyi gizleyen hiçbir şey kalmayacak; hatta ağaç: 'Ey mümin, işte bir kâfir!' diyecek; taş: 'Ey mümin, işte bir kâfir!' diyecektir." Ahmed bu vecihten bu hadisi tek başına rivayet etmiştir .
حديث آخر: قال أبو عبد الله محمد بن يزيد بن ماجه في سننه المشهورة: حدثنا علي بن محمد، حدثنا عبد الرحمن المحاربي، عن إسماعيل بن رافع أبي رافع، عن أبي زُرْعَة الشيباني يحيى بن أبي عمرو، عن أبي أُمَامة الباهلي قال: خطبنا رسول الله ﷺ، فكان أكثرُ خطبته حديثًا حدثناه عن الدجال، وحذرناه، فكان من قوله أن قال:
Başka bir hadis: Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd b. Mâce meşhur Sünen'inde dedi ki: Bize Ali b. Muhammed anlattı, bize Abdurrahman el-Muhâribî, İsmâîl b. Râfi' Ebû Râfi'den, o Ebû Zür'a eş-Şeybânî Yahyâ b. Ebû Amr'dan, o da Ebû Ümâme el-Bâhilî'den anlattı; dedi ki: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize bir hutbe irat etti; hutbesinin çoğu bize Deccâl'den bahsettiği ve bizi ona karşı uyardığı bir hadisti. Sözlerinden biri de şöyle buyurmasıydı:
"لم تكن فتنة في الأرض، منذ ذرأ الله ذُرِّية آدم، ﵇، أعظم من فتنة الدجال، وإن الله لم يبعث نبيًا إلا حَذَّر أُمَّته الدجال. وأنا آخر الأنبياء، وأنتم آخر الأمم، وهو خارج فيكم لا محالة، فإن يخرج وأنا بين ظَهْرَانيكم، فأنا حجيج لكل مسلم، وإن يَخْرُجُ من بعدي فكل [امرئ] حجيج نفسه، والله خليفتي على كل مسلم وإنه يخرج من خَلّة بين الشام والعراق، فيعيث يمينًا ويعيث شمالا".
"Allah Âdem zürriyetini yarattığından -aleyhisselâm- beri yeryüzünde Deccâl'in fitnesinden daha büyük bir fitne olmamıştır. Allah hiçbir peygamber göndermemiştir ki ümmetini Deccâl'e karşı uyarmış olmasın. Ben peygamberlerin sonuncusuyum, siz de ümmetlerin sonuncususunuz; o muhakkak aranızda çıkacaktır. Şayet ben aranızdayken çıkarsa ben her Müslümanın savunucusuyum. Benden sonra çıkarsa her [kişi] kendi kendisinin savunucusudur; Allah her Müslümanın üzerinde benim halifemdir (koruyucusudur). O, Şam ile Irak arasındaki bir yoldan çıkacak; sağa sola fesat saçacaktır."
"[ألا] يا عباد الله، أيها الناس، فاثبتوا. وإني سأصفه لكم صفة لم يصفها إياه نبي قبلي: إنه يبدأ فيقول أنا نبي" فلا نبي بعدي، ثم يثني فيقول: "أنا ربكم"، ولا ترون ربكم حتى تموتوا. وإنه أعور وإن ربكم، ﷿، ليس بأعور، وإنه مكتوب بين عينيه: كافر، يقرؤه كلّ مؤمن، كاتب وغير كاتب. وإن من فتنته أن معه جنة ونارا، فناره جنة وجنته نار. فمن ابتلي بناره فليستغث بالله وليقرأ فواتح الكهف، فتكون عليه بردًا وسلاما، كما كانت النار على إبراهيم [﵇] وإن من فتنته أن يقول لأعرابيّ: أرأيت إن بعثت لك أباك وأمك أتشهد أني ربك؟ فيقول: نعم. فيتمثل له شيطانان في صورة أبيه وأمه، فيقولان: يا بني، اتبعه، فإنه ربك. وإن من فتنته أن يُسَلّط على نفس واحدة فيقتلها وينشرها بالمنشار، حتى يُلْقَى شقين ثم يقول: انظروا إلى عبدي هذا، فإني أبعثه الآن، ثم يزعم أن له ربًّا غيري. فيبعثه الله، فيقول له الخبيث: من ربك، فيقول: ربي الله. وأنت عدو الله، أنت الدجال، والله ما كنتُ بعدُ أشدّ بصيرة بك مني اليوم". قال أبو حسن الطَّنَافِسيّ: فحدثنا المحاربي، حدثنا عبيد الله بن الوليد الوصّافي، عن عطية، عن أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ: "ذلك الرجل أرفع أمتي درجة في الجنة".
"[Haberiniz olsun], ey Allah'ın kulları, ey insanlar, sebat ediniz! Ben size onu, benden önceki hiçbir peygamberin nitelemediği bir şekilde niteleyeceğim: O işe 'Ben bir peygamberim' diyerek başlayacaktır; hâlbuki benden sonra hiçbir peygamber yoktur. Sonra ikinci olarak: 'Ben sizin Rabbinizim' diyecektir; oysa siz ölünceye kadar Rabbinizi göremezsiniz. O şaşıdır/tek gözlüdür; Rabbiniz azze ve celle ise şaşı/tek gözlü değildir. Onun iki gözünün arasına 'kâfir' diye yazılmıştır; okur-yazar olan veya olmayan her mümin onu okur. Onun fitnelerinden biri de yanında bir cennet ve bir ateş bulunmasıdır; ateşi cennet, cenneti ise ateştir. Kim onun ateşiyle imtihan edilirse Allah'tan yardım dilesin ve Kehf suresinin baş tarafını okusun; ateş İbrâhîm'e [aleyhisselâm] olduğu gibi ona da serin ve selamet olur. Onun fitnelerinden biri de bir bedeviye: 'Söyle bakalım, sana ananı ve babanı diriltirsem benim senin Rabbin olduğuma şehadet eder misin?' demesidir. Bedevi: 'Evet' der. Bunun üzerine iki şeytan anne ve babasının suretine bürünerek ona görünür ve: 'Yavrucuğum, ona tabi ol, o senin Rabbindir' derler. Yine onun fitnelerinden biri de tek bir cana musallat kılınmasıdır; onu öldürür ve testereyle ikiye biçer, öyle ki iki parça hâlinde [yere] atılır. Sonra: 'Şu kuluma bakın, şimdi onu dirilteceğim, sonra benden başka bir Rabbi olduğunu iddia edecek' der. Allah onu diriltir; o habis ona: 'Rabbin kim?' der. O da: 'Rabbim Allah'tır, sen ise Allah'ın düşmanısın, sen Deccâl'sin! Vallahi senin hakkında bugünkünden daha basiretli/kesin bilgi sahibi olmamıştım' der." Ebü'l-Hasen et-Tanâfisî dedi ki: Bize el-Muhâribî anlattı, bize Ubeydullâh b. el-Velîd el-Vassâfî, Atiyye'den, o Ebû Saîd'den nakletti; Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "O adam, ümmetimin cennetteki derecesi en yüce olanıdır."
قال: قال أبو سعيد: والله ما كنا نُرَى ذلك الرجل إلا عمر بن الخطاب، حتى مضى لسبيله .
Dedi ki: Ebû Saîd şöyle dedi: "Vallahi vefat edip gidinceye kadar o adamın ancak Ömer b. el-Hattâb olduğunu düşünürdük."
قال المحاربي: ثم رجعنا إلى حديث أبي رافع قال: وإن من فتنته أن يأمر السماء أن تُمْطر، فتمطر، ويأمر الأرض أن تنبت، فتنبت، [وإن من فتنته أن يَمُر بالحي فيكذبونه، فلا تبقى لهم سائمة
el-Muhâribî dedi ki: "Sonra Ebû Râfi'in hadisine döndük. [Ebû Râfi‘] dedi ki: 'Yine onun fitnesindendir ki göğe yağmur yağdırmasını emreder, o da yağdırır; yere bitki bitirmesini emreder, o da bitirir. [Yine onun fitnesindendir ki bir kabileye uğrar da onu yalanlarlar; bunun üzerine geriye hiçbir otlayan hayvanları
إلا هلكت] وإن من فتنته أن يمر بالحي فيصدقونه، فيأمر السماء أن تمطر، فتمطر، ويأمر الأرض أن تنبت، فتنبت. حتى تروح مواشيهم من يومهم ذلك أسمن ما كانت وأعظمه، وأمَدّه خواصر، وأدره ضُروعا، وإنه لا يبقى شيء من الأرض إلا وطئه وظهر عليه، إلا مكة والمدينة، فإنه لا يأتيهما من نَقْب من نقابهما إلا لقيته الملائكة بالسيوف صَلتة، حتى ينزل عند الظّرَيب الأحمر، عند مُنْقَطع السَّبخَة، فترجف المدينة بأهلها ثلاث رَجَفات، فلا يبقى منافق ولا منافقة إلا خرج إليه، فَتَنْفي الخَبَثَ منها كما ينفي الكِيرُ خَبَثَ الحديد، ويُدعى ذلك اليوم يوم الخلاص.
helak olur gider.] Yine onun fitnelerindendir ki bir kabileye uğrar, onlar onu tasdik ederler; göğe yağdırmasını emreder, o da yağdırır; yere bitirmesini emreder, o da bitirir. Öyle ki o gün hayvanları hiç olmadığı kadar semiz, cüsseli, böğürleri dolu ve memeleri dopdolu olarak akşamleyin dönerler. Yeryüzünde Mekke ve Medine hariç ayak basmadığı ve istila etmediği hiçbir yer kalmaz. Mekke ve Medine'nin hangi geçidine gelirse gelsin kılıçlarını çekmiş melekler onu karşılar. Nihayet tuzlu arazinin bittiği yerdeki kızıl tepeciğin yanına iner. Medine halkıyla birlikte üç defa sarsılır; ne kadar münafık erkek ve münafık kadın varsa hepsi onun yanına çıkar. Böylece Medine, körüğün demirin pasını attığı gibi içindeki pislikleri atar. O güne 'kurtuluş günü' denir."
فقالت أم شَرِيك بنت أبي العَكَر يا رسول الله، فأين العرب يومئذ؟ قال: "هم قليل، وجلهم ببيت المقدس، وإمامهم رجل صالح، فبينما إمامهم قد تقدم يُصلي بهم الصبح إذ نزل [عليهم] عيسى [ابن مريم] ﵇، الصبح، فرجع ذلك الإمام ينكص، يمشي القهقرى؛ ليقدم عيسى يصلي بالناس، فيضع عيسى، ﵇، يده بين كتفيه ثم يقول: تقدم فصل، فإنها لك أقيمت. فيصلي بهم إمامهم، فإذا انصرف قال عيسى، ﵇: افتحوا الباب. فيفتح، ووراءه الدجال، معه سبعون ألف يهودي كلهم ذو سيف محلى وساج، فإذا نظر إليه الدجال ذاب كما يذوب الملح في الماء، وينطلق هاربًا، ويقول عيسى [﵇] إن لي فيك ضَرْبَة لن تستبقني بها. فيدركه عند باب لُدّ الشرقي، فيقتله، ويهزم الله اليهود، فلا يبقى شيء مما خلق الله تعالى يتوارى به اليهودي إلا أنطق الله ذلك الشيء، لا حجر، ولا شجر، ولا حائط، ولا دابة -إلا الغَرْقدة فإنها من شجرهم لا تنطق-إلا قال: يا عبد الله المسلم، هذا يهودي، فتعال اقتله.
Bunun üzerine Ebü'l-Aker'in kızı Ümmü Şerîk dedi ki: "Ey Allah'ın Rasûlü, o gün Araplar nerede olacak?" Şöyle buyurdu: "Onlar azdır ve çoğunluğu Beytü'l-Makdis'tedir; imamları da salih bir adamdır. İmamları sabah namazını kıldırmak üzere öne geçtiği sırada, Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm sabah vakti [üzerlerine] [iner]. İmam, Îsâ'nın insanlara kıldırması için öne geçmesini temin etmek maksadıyla geri geri çekilmeye başlar. Îsâ aleyhisselâm elini onun iki omuzu arasına koyar, sonra: 'Öne geç ve namazı kıldır; zira kamet senin için getirildi' der. İmamları onlara namazı kıldırır. Namazdan çıkınca Îsâ aleyhisselâm: 'Kapıyı açın' der. Kapı açılır; arkasında Deccâl vardır, beraberinde hepsi süslü kılıç ve taylasan sahibi yetmiş bin Yahudi bulunur. Deccâl ona bakınca tuzun suda eridiği gibi erir ve kaçmaya başlar. Îsâ [aleyhisselâm]: 'Benim sana vuracağım öyle bir darbe vardır ki benden kaçıp kurtulamayacaksın' der. Onu doğu Lüd kapısında yakalar ve öldürür. Allah Yahudileri hezimete uğratır; Allah Teâlâ'nın yarattığı şeylerden Yahudinin arkasına gizleneceği hiçbir şey kalmaz ki Allah o şeyi konuşturmasın; ne bir taş ne bir ağaç ne bir duvar ne de bir binek -ancak Gargad ağacı müstesna, çünkü o onların ağaçlarındandır, konuşmaz- hepsi: 'Ey Müslüman Allah'ın kulu! İşte bu bir Yahudidir, gel onu öldür!' der."
قال رسول الله ﷺ: "وإن أيامه أربعون سنة، السنة كنصف السنة، والسنة كالشهر، والشهر كالجمعة، وآخر أيامه كالشررة، يصبح أحدكم على باب المدينة فلا يبلغ بابها الآخر حتى يمسي". فقيل له: يا نبي الله كيف نصلي، في تلك الأيام القصار؟ قال: "تقدرون فيها الصلاة كما تقدرون في هذه الأيام الطوال. ثم صَلّوا".
Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Onun günleri kırk yıldır; [bir] yıl yarım yıl gibi, [bir] yıl bir ay gibi, bir ay bir cuma (hafta) gibi, son günleri ise bir kıvılcım gibi olur; biriniz Medine'nin bir kapısında sabahlarsa akşama kadar diğer kapısına ulaşamaz." Ona: "Ey Allah'ın Peygamberi, o kısa günlerde nasıl namaz kılacağız?" denildi. "O günlerde namazı bu uzun günlerde takdir ettiğiniz gibi takdir edersiniz. Sonra namaz kılarsınız" buyurdu.
قال رسول الله ﷺ: "فيكون عيسى ابن مريم في أمتي حكما عدلا وإماما مُقْسطا، يَدُقُّ الصليب، ويقتل الخنزير، ويضع الجزية، ويترك الصدقة، فلا يُسْعَى على شاة ولا بعير، وترتفع الشحناء والتباغض، وتُنزع حُمَة كل ذات حمة، حتى يدخل الوليد يده في الحية فلا تضره، وتُفرُّ الوليدة الأسد فلا يضرها، ويكون الذئب في الغنم كأنه كلبها، وتملأ الأرضُ من السّلم كما يُمْلأ الإناء من الماء، وتكون الكلمة واحدة، فلا يعبد إلا الله، وتضع الحرب أوزارها، وتسلب قريش ملكها، وتكون الأرض كفاثور الفضة تنبت نباتها كعهد آدم، حتى يجتمع النفر على القِطْف من العنب فيشبعهم، ويجتمع النفر على الرمانة فتشبعهم، ويكون الثور بكذا وكذا، من المال، ويَكون الفرس بالدريهمات.
Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Meryem oğlu Îsâ ümmetim içinde adil bir hakem ve adaletli bir önder olacaktır; haçı kıracak, domuzu öldürecek, cizyeyi kaldıracak ve sadaka [toplamayı] terk edecektir. Artık ne koyun ne de deve için [zekât memuru] koşturulacaktır. Husumet ve karşılıklı kin kalkacak, zehirli olan her canlının zehri sökülüp alınacaktır; öyle ki küçük bir erkek çocuk elini yılanın [ağzına] sokacak da ona zarar vermeyecektir. Küçük bir kız çocuğu aslanı kaçıracak da ona zarar vermeyecektir. Kurt, koyunların arasında sanki onların köpeği gibi olacaktır. Yeryüzü, kabın suyla dolduğu gibi barışla dolacaktır. Söz birliği sağlanacak ve Allah'tan başkasına ibadet edilmeyecektir. Savaş ağırlıklarını bırakacak (sona erecek), Kureyş'in mülkü elinden alınacaktır. Yeryüzü gümüş bir sofra gibi olacak, Âdem devrindeki gibi bitkisini bitirecektir; öyle ki bir grup insan bir üzüm salkımı üzerinde toplanacak ve bu onları doyuracaktır; bir grup insan bir nar üzerinde toplanacak ve bu onları doyuracaktır. Bir öküz şu kadar şu kadar paraya olacak, at ise birkaç dirhemcik edecektir."
قيل: يا رسول الله، وما يرخص الفرس؟ قال: "لا تركب لحرب أبدًا" قيل له: فما يُغلي الثور؟ قال: "تُحْرث الأرض كلها".
"Ey Allah'ın Rasûlü, atı ucuzlatan nedir?" denildi. "Savaş için ebediyen ona binilmez" buyurdu . Ona: "Peki, öküzü pahalı kılan nedir?" denildi. "Bütün yeryüzünün sürülüp ekilmesidir" buyurdu.
وإن قَبْلَ خروج [الدجال] ثلاث سنوات شداد، يصيب الناس فيها جوع شديد، يأمر الله السماء في السنة [الأولى أن تحبس ثلث مطرها، ويأمر الأرض فتحبس ثلث نباتها، ثم يأمر السماء في الثانية فتحبس ثلثي مطرها، ويأمر الأرض فتحبس ثلثي نباتها، ثم يأمر الله السماء في السنة] الثالثة فتحبس مطرها كله، فلا تَقْطر قطرة، ويأمر الأرض أن تحبس نباتها كله، فلا تُنْبتُ خضراء، فلا تبقى ذات ظلْف إلا هلكت، إلا ما شاء الله".
"Şüphesiz [Deccâl'in] çıkışından önce insanların şiddetli bir açlığa maruz kalacağı üç çetin yıl vardır: [İlk] yılda Allah göğe [yağmurunun üçte birini tutmasını emreder, yere de bitkisinin üçte birini tutmasını emreder. İkinci yılda göğe yağmurunun üçte ikisini tutmasını emreder, yere de bitkisinin üçte ikisini tutmasını emreder. Üçüncü] yılda ise Allah göğe yağmurunun tamamını tutmasını emreder ve tek bir damla bile yağdırmaz; yere de bitkisinin tamamını tutmasını emreder ve hiçbir yeşillik bitirmez; böylece Allah'ın diledikleri müstesna tırnaklı hayvanların tamamı helak olur gider."
فقيل: فما يعيش الناس في ذلك الزمان؟ قال: "التهليل والتكبير والتسبيح والتحميد، ويجرى ذلك عليهم مجرى الطعام".
"Peki, o zamanda insanlar neyle yaşarlar?" denildi. Şöyle buyurdu: "Tehlil (lâ ilâhe illallâh), tekbir (Allâhu ekber), tesbih (sübhânallâh) ve tahmid (elhamdülillâh) ile; bunlar onlara yemek yerine geçer."
قال ابن ماجه: سمعت أبا الحسن الطَّنَافِسي يقول: سمعت عبد الرحمن المحاربي يقول: ينبغي أن يدفع هذا الحديث إلى المؤدب، حتى يعلمه الصبيان في الكتاب.
İbn Mâce şöyle dedi: Ebu'l-Hasan et-Tenâfisî'nin şöyle dediğini işittim: Abdurrahman el-Muhâribî'nin şöyle dediğini işittim: "Bu hadisin, mektepte çocuklara öğretmesi için muallime verilmesi gerekir."
هذا حديث غريب جدًّا من هذا الوجه ، ولبعضه شواهد من أحاديث أخر؛ ولنذكر حديث النواس بن سمعان هاهنا لشبهه بسياقه هذا الحديث، قال مسلم بن الحجاج في صحيحه:
Bu, bu vecihten çok garib bir hadistir . Bir kısmının başka hadislerden şahitleri vardır; bu hadisin akışına benzerliğinden dolayı Nevvâs b. Sem'ân'ın hadisini burada zikredelim. Müslim b. el-Haccâc, Sahih'inde şöyle demiştir:
حدثنا أبو خَيْثَمَةَ زُهَير بن حرب، حدثنا الوليد بن مسلم، حدثني عبد الرحمن بن يزيد بن جابر، حدثني يحيى بن جابر الطائي قاضي حمص، حدثني عبد الرحمن بن جبير، عن أبيه جبير بن نُفَير الحضرمي أنه سمع النواس بن سمعان الكلابي (ح) وحدثنا محمد بن مِهْران الرازي، حدثنا الوليد بن مسلم، حدثنا عبد الرحمن بن يزيد بن جابر، عن يحيى بن جابر الطائي، عن عبد الرحمن بن جبير، عن أبيه جُبَيْر، بن نُفَيْر، عن النوّاس بن سَمْعان قال: ذكر رسول الله ﷺ الدجال ذات غداة، فخفَّض فيه ورَفَّع، حتى ظنناه في طائفة النخل، فلما رحلنا إليه عرف ذلك فينا، فقال: "ما شأنكم؟ " قلنا: يا رسول الله، ذكرت الدجال غداة فخفَّضت فيه ورفَّعت حتى ظنناه في طائفة النخل فقال: "غير الدجال أخْوَفُني عليكم، إن يخرج وأنا فيكم فأنا حَجيجه دونكم، وإن يَخْرُجْ ولست فيكم فامرؤ حَجيجُ نفسه، والله خليفتي على كل مسلم: إنه شابٌّ قَططُ عينه طافية، كأني أشبهه بعبد العزى بن قَطَن، من أدركه منكم فليقرأ عليه فواتح سورة الكهف، إنه خارجُ خَلَّة بين الشام والعراق، فعاثَ يمينًا وعاثَ شمالا. يا عباد الله، فاثبتوا": قلنا: يا رسول الله، وما لَبْثَتَه في الأرض؟ قال: "أربعين يوما، يوم كسنة، ويوم كشهر، ويوم كجمعة، وسائر أيامه كأيامكم".
Bize Ebû Hayseme Züheyr b. Harb anlattı, bize el-Velîd b. Müslim anlattı, bana Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir anlattı, bana Humus kadısı Yahyâ b. Câbir et-Tâî anlattı, bana Abdurrahman b. Cübeyr, babası Cübeyr b. Nüfeyr el-Hadramî'den anlattı; o da Nevvâs b. Sem'ân el-Kilâbî'den işitmiştir. (H) Bize Muhammed b. Mihrân er-Râzî anlattı, bize el-Velîd b. Müslim anlattı, bize Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir, Yahyâ b. Câbir et-Tâî'den, o Abdurrahman b. Cübeyr'den, o babası Cübeyr b. Nüfeyr'den, o da Nevvâs b. Sem'ân'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir sabah Deccâl'den bahsetti; onun [durumunu veya sesini] bazen alçalttı, bazen yükseltti; öyle ki biz onu [yakındaki] hurmalıkta zannettik. Yanına gittiğimizde bunu bizde[n] fark etti ve: «Neyiniz var?» buyurdu. Biz: "Ey Allah'ın Rasûlü! Sabahleyin Deccâl'den bahsettin; [onda sesini/durumunu] alçalttın ve yükselttin, öyle ki biz onu hurmalıkta zannettik" dedik. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Sizin için Deccâl'den başkası beni daha çok endişelendirmektedir. Şayet ben aranızdayken çıkarsa, sizin yerinize onun hüccetle hasmı/savunucusu benim. Şayet ben aranızda yokken çıkarsa, her kişi kendi kendisinin hasmı/savunucusudur; Allah da her Müslümanın üzerine benim vekilimdir/halifemdir. Şüphesiz o, kıvırcık saçlı, gözü pörtlek bir gençtir. Ben onu Abdüluzzâ b. Katan'a benzetir gibiyim. Sizden kim ona yetişirse, onun üzerine Kehf sûresinin baş kısımlarını okusun. Şüphesiz o, Şam ile Irak arasındaki bir yoldan çıkacak; sağa da fesat saçacak, sola da fesat saçacaktır. Ey Allah'ın kulları, sebat ediniz!» Biz: "Ey Allah'ın Rasûlü! Ve onun yeryüzünde kalışı ne kadardır?" dedik. Şöyle buyurdu: «Kırk gündür. Bir günü bir yıl gibi, bir günü bir ay gibi, bir günü bir hafta gibi, diğer günleri ise sizin günleriniz gibidir.»
قلنا: يا رسول الله، فذلك اليوم الذي كسنة أتكفينا فيه صلاة يوم؟ قال: "لا اقدروا له قدره". قلنا: يا رسول الله، وما إسراعه في الأرض؟ قال كالغيث استدبرته الريح، فيأتي على قوم فيدعوهم، فيؤمنون به ويستجيبون له، فيأمر السماءَ فتمطر، والأرض فتنبت، فتروح عليهم سارحتُهم أطول ما كانت ذُرَي، وأسبغه ضُروعا، وأمده خواصر، ثم يأتي القوم فيدعوهم، فيردون عليه قوله، فينصرف عنهم، فيصبحون مُمْحلين ليس بأيديهم شيء من أموالهم. ويمر بالخَرِبة فيقول لها: أخرجي كنوزك. فتتبعه كنوزها كيعاسيب النحل. ثم يدعو رجلا ممتلئًا شبابًا، فيضربه بالسيف، فيقطعه جزْلتين رَمْيَةَ الغرض، ثم يدعوه فيُقْبلُ ويتهلل وجهه ويضحك فبينما هو كذلك إذ بعث الله المسيح ابن مريم، ﵇، فينزل عند المنارة البيضاء شرقي دمشق، بين مَهْرودَتَيْنِ، واضعًا كفيه على أجنحة مَلَكين، إذا طأطأ رأسه قَطَر، وإذا رفعه تَحدّر منه جُمَان كاللؤلؤ، ولا يَحل لكافر يجد ريح نَفسه إلا مات ونَفَسُه ينتهي حيث ينتهي طَرفه، فيطليه حتى يدركه بباب لُدّ فيقتله.
"Ey Allah'ın Rasûlü! Bir yıl gibi olan o günde, bir günün namazı bize yeter mi?" dedik. "Hayır, onun için [vakitleri] takdir ediniz" buyurdu. "Ey Allah'ın Rasûlü, onun yeryüzündeki hızı nasıldır?" dedik. Şöyle buyurdu : "Rüzgârın sürüklediği yağmur gibidir. Bir topluluğa gelir, onları davet eder; onlar da ona inanır ve icabet ederler. Göğe emreder, yağmur yağdırır; yere emreder, bitki bitirir. Akşamleyin otlayan hayvanları hörgüçleri olabildiğince yüksek, memeleri dopdolu, böğürleri en geniş bir şekilde döner. Sonra başka bir topluluğa gelir, onları davet eder; onlar sözünü reddederler. O da onlardan ayrılır; sabahleyin ellerinde mallarından hiçbir şey kalmamış olarak kuraklık içinde kalırlar. Harabeye uğrar ve ona: 'Hazinelerini çıkar' der; hazineleri arı beylerinin peşinden giden arılar gibi onun ardından gider. Sonra gençlik dolu bir adamı çağırır, ona kılıçla vurup bir hedef atımı mesafesinde iki parçaya ayırır. Sonra onu çağırır; adam yüzü parıldayarak ve gülerek gelir. O bu halde iken Allah, Mesîh Meryem oğlu Îsâ'yı aleyhisselâm gönderir. İki boyalı elbise içinde, avuçlarını iki meleğin kanatları üzerine koymuş olarak Şam'ın doğusundaki Beyaz Minare'nin yanına iner. Başını eğdiğinde damlar, kaldırdığında ise ondan inci taneleri gibi [damlalar] dökülür. Nefesinin kokusunu duyan hiçbir kâfir yaşayamaz, nefesi ise gözünün gördüğü yere kadar ulaşır. Onu arar, nihayet Lüd kapısında yetişip onu öldürür."
ثم يأتي عيسى، ﵇، قومًا قد عصمهم الله منه فيمسح عن وجوههم ويحدِّثهم بدرجاتهم في الجنة، فبينما هو كذلك إذ أوحى الله، ﷿، إلى عيسى إني قد أخرجت عبادا لي لا يَدَانِ لأحد بقتالهم، فحرّز عبادي إلى الطور.
Sonra Îsâ aleyhisselâm, Allah'ın kendisini ondan koruduğu bir topluluğun yanına gelir; onların yüzlerini mesheder ve onlara cennetteki derecelerini anlatır. O bu halde iken Allah azze ve celle Îsâ'ya şöyle vahyeder: "Şüphesiz ben, hiç kimsenin kendileriyle savaşmaya güç yetiremeyeceği kullarımı çıkardım; kullarımı Tûr'a sığındır."
ويبعث الله يأجوج ومأجوج وهم من كل حَدَب يَنْسلون، فيمر أوائلهم على بحيرة طَبَرية فيشربون ما فيها، ويمر آخرهم فيقولون: لقد كان بهذه مَرّة ماء. ويُحْصَر نبي الله عيسى وأصحابه، حتى يكون رأس الثور لأحدهم خيرًا من مائة دينار لأحدكم اليوم، فيرغب نبي الله عيسى وأصحابه، فيرسل الله عليهم النَّغَفَ في رقابهم فيصبحون فَرْسَى كموت نفس واحدة.
Allah Ye'cûc ve Me'cûc'ü gönderir; onlar her tepeden akın ederler. İlkleri Taberiye Gölü'ne uğrayıp içindeki suyu içerler; sonuncuları uğradığında ise: 'Bir zamanlar burada su vardı' derler. Allah'ın nebîsi Îsâ ve ashabı öyle kuşatılır ki bir öküz başı, onlardan birine sizin bugünkü yüz dinarınızdan daha hayırlı olur. Allah'ın nebîsi Îsâ ve ashabı [Allah'a] yalvarırlar. Bunun üzerine Allah, onların boyunlarına kurtçuklar musallat eder ve tek bir nefsin ölümü gibi hepsi helak olurlar.