Binûn

Nisâ Suresi Tefsiri — 20. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثم يهبط نبي الله عيسى وأصحابه إلى الأرض، فلا يجدون في الأرض موضع شبر إلا ملأه زَهَمُهُمْ ونَتْنُهم، فيرغب نبي الله عيسى وأصحابه إلى الله، فيرسل الله طيرًا كأعناق البُخْت، فتحملهم فتطرحهم حيث شاء الله.

Sonra Allah'ın nebîsi Îsâ ve ashabı yere inerler; yeryüzünde onların yağlı kokuşmuşluğu ve pis kokusuyla dolmamış bir karış yer bile bulamazlar. Bunun üzerine Allah'ın nebîsi Îsâ ve ashabı Allah'a yalvarırlar. Allah da Horasan develerinin boyunları gibi kuşlar gönderir; onlar bunları yüklenip Allah'ın dilediği yere atarlar.

ثم يرسل الله مطرا لا يكُن منه بيت مَدَر ولا وَبَر فيغسل الأرض حتى يتركها كالزلَفَة، ثم يقال للأرض: أخرجي ثَمَرَك ورُدّي بركتك. فيومئذ تأكل العُصَابة من الرمانة، ويستظلون بقَحْفِها، ويبارك الله في الرَّسْل حتى إن اللَّقْحَة من الإبل لتكفي الفئام من الناس واللقحة من الفَم لتكفى الفخذ من الناس، فبينما هم كذلك إذ بعث الله ريحًا طيبة، فتأخذهم تحت آباطهم، فتقبض الله روح كل مؤمن وكل مسلم، ويبقى شرار الناس يَتَهَارَجُون فيها تهارُجَ الحُمُر، فعليهم تقوم الساعة" .

Sonra Allah, ne kilden ne de kıldan yapılma hiçbir evin kendisinden engelleyemeyeceği bir yağmur gönderir; yeryüzünü yıkar, öyle ki onu ayna gibi tertemiz bırakır. Sonra yeryüzüne: 'Meyveni çıkar ve bereketini geri ver' denilir. O gün bir topluluk tek bir nardan yer ve onun kabuğunun altında gölgelenirler. Allah sütte öyle bereket verir ki tek bir sağmal deve kalabalık bir insan topluluğuna yeter, sağmal bir sığır bir kabileye yeter. Onlar bu halde iken Allah hoş bir rüzgâr gönderir; onları koltuk altlarından yakalar ve Allah her müminin ve her müslümanın ruhunu kabzeder. İnsanların en kötüleri kalır; onlar orada eşeklerin çiftleştiği gibi uluorta birbirleriyle münasebette bulunurlar; kıyamet de işte onların üzerine kopar."

ورواه الإمام أحمد وأهل السنن من حديث عبد الرحمن بن يزيد بن جابر، به. وسنذكره أيضًا

Bunu İmam Ahmed ve Sünen ehli de Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir hadisinden aynı isnadla rivayet etmişlerdir. Bunu ayrıca zikredeceğiz

من طريق أحمد، عند قوله تعالى في سورة الأنبياء: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ [وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ] } [الأنبياء: ٩٦].

Ahmed tarikiyle, Enbiyâ Suresi'ndeki Yüce Allah'ın şu buyruğunda: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ [وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ] } “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı [ve onlar her tepeden akın ettikleri] zaman” [Enbiyâ: 96].

حديث آخر: قال مسلم في صحيحه أيضًا: حدثنا عبيد الله بن معاذ بن معاذ العَنْبِريّ، حدثنا أبي، حدثنا شعبة، عن النعمان بن سالم قال: سمعت يعقوب بن عاصم بن عروة بن مسعود الثقفي يقول: سمعت عبد الله بن عمرو -وجاءه رجل فقال-: ما هذا الحديث الذي تُحدث به تقول: إن الساعة تقوم إلى كذا وكذا؟ فقال: سبحان الله؟! -أو: لا إله إلا الله، أو كلمة نحوها-لقد هممتُ ألا أحدث أحدا شيئا أبدا، إنما قلت: إنكم سترون بعد قليل أمرًا عظيمًا: يُحرِّق البيت، ويكون ويكون. ثم قال: قال رسول الله ﷺ: "يخرج الدجال في أمتي، فيمكث أربعين، لا أدري أربعين يومًا، أو أربعين شهرًا، أو أربعين عامًا، فيبعث الله تعالى عيسى ابن مريم، كأنه عروة بن مسعود، فيطلبه فيهلكه، ثم يمكث الناس سبع سنين ليس بين اثنين عداوة، ثم يرسل الله ريحًا باردة من قبل الشام، فلا يبقى على وجه الأرض أحد في قلبه مثقال ذرة من خير -أو إيمان-إلا قبضته، حتى لو أن أحدكم دخل في كَبَد جبل لَدَخَلَتْه عليه حتى تَقْبضَه" قال: سمعتها من رسول الله ﷺ قال: "فيبقى شرار الناس في خفَّة الطير وأحلام السباع، لا يعرفون معروفا، ولا ينكرون منكرًا، فيتمثل لهم الشيطان فيقول: ألا تستجيبون؟ فيقولون: فما تأمرنا؟ فيأمرهم بعبادة الأوثان، وهم في ذلك دارٌّ رزقهم، حسن عيشهم. ثم ينفخ في الصور فلا يسمعه أحد إلا أصغى لِيتًا، ورفع لِيتًا، قال: وأول من يسمعه رجل يَلُوط حوض إبله، قال: فَيَصْعَقُ ويَصعَقُ الناس. ثم يرسل الله -أو قال: ينزل الله-مطرًا كأنه الطَّل -أو قال: الظل-نُعْمَان الشاك -فتنبت منه أجساد الناس، ثم يَنْفُخ فيه أخرى فإذا هم قيام ينظرون. ثم يقال: يا أيها الناس، هلموا إلى ربكم، {وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ} [الصافات: ٢٤] قال: "ثم يقال: أخرجوا بَعْثَ النار. فيقال: من كم؟ فيقال: من كل ألف تسعمائة وتسعة وتسعين". قال {يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا} [المزمل: ١٧] وذلك {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} [القلم: ٤٢].

Başka bir hadis: Müslim, Sahih'inde yine şöyle demiştir: Bize Ubeydullah b. Muâz b. Muâz el-Anberî rivayet etti, bize babam rivayet etti, bize Şu'be, Nu'mân b. Sâlim'den rivayet etti; dedi ki: Ya'kūb b. Âsım b. Urve b. Mes'ûd es-Sekafî'nin şöyle dediğini işittim: Abdullah b. Amr'dan işittim -yanına bir adam gelip şöyle dedi-: "Senin anlattığın, kıyametin şu ve şu zamana kadar kopacağını söylediğin bu hadis nedir?" Bunun üzerine: "Sübhânallâh! -veya: Lâ ilâhe illallâh, ya da buna benzer bir söz-" dedi, "Hiç kimseye asla hiçbir şey anlatmamaya niyetlendim. Ben sadece: 'Siz az bir süre sonra büyük bir olay göreceksiniz; Beytullah yakılacak, şöyle şöyle olacak' dedim." Sonra dedi ki: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Ümmetim içinde Deccâl çıkar ve kırk kalır -kırk gün mü, kırk ay mı, yoksa kırk yıl mı bilmiyorum-. Bunun üzerine Yüce Allah, sanki Urve b. Mes'ûd imiş gibi Meryem oğlu Îsâ'yı gönderir; onu arar ve helak eder. Sonra insanlar iki kişi arasında hiçbir düşmanlık olmaksızın yedi yıl yaşarlar. Sonra Allah Şam tarafından soğuk bir rüzgâr gönderir; yeryüzünde kalbinde zerre ağırlığınca hayır -veya iman- bulunan hiç kimse kalmaz, mutlaka onun canını alır. Hatta sizden biri bir dağın kovuğuna girse bile, onun da canını almak için yanına girer." Dedi ki: Bunu Rasûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem işittim, şöyle buyurdu: "Geriye insanların en şerlileri kalır; kuşların hafifliğinde ve yırtıcı hayvanların akıllarındadırlar; ne bir iyiliği bilirler ne de bir kötülüğü inkâr ederler. Şeytan onlara temessül edip: 'Bana icabet etmeyecek misiniz?' der. Onlar: 'Bize ne emredersin?' derler. O da onlara putlara tapmayı emreder. Onlar bu halde iken rızıkları bol, geçimleri güzeldir. Sonra Sûr'a üflenir; onu işiten herkes boynunun bir tarafını eğer, diğer tarafını kaldırır." Dedi ki: "Onu ilk işiten kişi develerinin havuzunu sıvayan bir adamdır." Dedi ki: "O bayılır/ölür, insanlar da bayılır/ölürler. Sonra Allah -veya: indirir dedi- çiseleme gibi -veya: gölge gibi dedi; şüphe eden Nu'mân'dır - bir yağmur gönderir, ondan insanların cesetleri biter. Sonra ona bir daha üflenir; bir de bakarsın ki onlar ayakta bakınıp durmaktadırlar. Sonra: 'Ey insanlar, Rabbinize gelin!' denilir. {وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ} “Onları durdurun, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir” [Sâffât: 24]. Buyurdu ki: "Sonra: 'Cehennem heyetini çıkarın' denilir. 'Kaç kişiden?' diye sorulur. 'Her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzunu' denilir." [İşte bu], {يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا} “çocukları ihtiyarlatan” [Müzzemmil: 17] ve {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} “baldırın açılacağı gün”dür [Kalem: 42].

ثم رواه مسلم والنسائي في تفسيره جميعًا عن محمد بن بشار، عن غُنْدَر، عن شعبة، عن النعمان بن سالم، به .

Sonra bunu Müslim ve Tefsir'inde Nesâî, birlikte Muhammed b. Beşşâr'dan, o Gunder'den, o Şu'be'den, o Nu'mân b. Sâlim'den bu şekilde rivayet etmişlerdir .

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا معمر، عن الزهري، عن عبد الله بن عبيد الله بن ثعلبة الأنصاري، عن عبد الله بن يزيد الأنصاري، عن مُجَمِّع بن جارية قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "يقتل ابن مريم المسيح الدجال بباب لُدّ -أو: إلى جانب لُدّ" .

Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o Abdullah b. Ubeydullah b. Sa'lebe el-Ensârî'den, o Abdullah b. Yezîd el-Ensârî'den, o Mücemmi' b. Câriye'den bildirdi; şöyle dedi: Rasûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Meryem oğlu, Mesîh Deccâl'i Lüd kapısında -veya: Lüd'ün yanında- öldürür."

ورواه أحمد أيضا، عن سفيان بن عيينة من حديث الليث والأوزاعي، ثلاثتهم عن الزُّهري،

Bunu Ahmed de Süfyân b. Uyeyne'den, [ayrıca] Leys ve el-Evzâî'nin rivayetinden nakletmiştir; her üçü de ez-Zührî'den...

عن عبد الله بن عبيد الله بن ثعلبة، عن عبد الرحمن بن يزيد عن عمه مُجَمِّع ابن جارية عن رسول الله ﷺ قال: "يقتل ابن مريم الدجال بباب لُد".

Abdullah b. Ubeydullah b. Sa'lebe'den, o Abdurrahman b. Yezîd'den, o amcası Mücemmi' b. Câriye'den , o da Rasûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet etmiştir: "Meryem oğlu, Deccâl'i Lüd kapısında öldürür."

وكذا رواه الترمذي، عن قتيبة، عن الليث، به. وقال: هذا حديث صحيح. قال: وفي الباب عن عمران بن حصين، ونافع بن عتبة، وأبي بَرْزَة، وحذيفة بن أسيد، وأبي هريرة. وكَيْسان، وعثمان بن أبي العاص، وجابر، وأبي أمامة، وابن مسعود، وعبد الله بن عمرو، وسَمُرة بن جُنْدب، والنواس بن سمعان، وعمرو بن عوف، وحذيفة بن اليمان، ﵃ .

Tirmizî de bunu Kuteybe'den, o Leys'ten bu şekilde rivayet etmiş ve: "Bu hadis sahihtir" demiştir. [Tirmizî] şöyle demiştir: Bu konuda İmrân b. Husayn, Nâfi' b. Utbe, Ebû Berze, Huzeyfe b. Esîd, Ebû Hüreyre, Keysân, Osmân b. Ebi'l-Âs, Câbir, Ebû Ümâme, İbn Mes'ûd, Abdullah b. Amr, Semure b. Cündeb, Nevvâs b. Sem'ân, Amr b. Avf ve Huzeyfe b. el-Yemân'dan radıyallâhu anhüm rivayet vardır .

ومراده برواية هؤلاء ما فيه ذكر الدجال. وقتل عيسى ابن مريم، ﵇، له. فأما أحاديث ذكر الدجال فقط فكثيرة جدًّا، وهي أكثر من أن تحصر؛ لانتشارها وكثرة رواتها في الصحاح والحسان والمسانيد، وغير ذلك .

Onun bu kimselerin rivayetinden kastı, içinde Deccâl'in zikri ve Meryem oğlu Îsâ'nın aleyhisselâm onu öldürmesi geçen rivayetlerdir. Sadece Deccâl'in zikrinin geçtiği hadislere gelince, bunlar pek çoktur; Sahihlerde, Hasenlerde, Müsnedlerde ve diğer eserlerde yaygın olmaları ve râvilerinin çokluğu sebebiyle sayılamayacak kadar fazladır .

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا سفيان، عن فُرَات، عن أبي الطُّفَيل، عن حذيفة بن أسيد الغِفَاري قال: أشرف علينا رسول الله ﷺ من غرفة ونحن نتذاكر الساعة، فقال: "لا تقوم الساعة حتى ترون عشر آيات: طلوع الشمس من مغربها، والدُّخَان، والدابة، وخروج يأجوج ومأجوج، ونزول عيسى ابن مريم، والدجال، وثلاثة خُسوف: خَسْف بالمشرق، وخسف بالمغرب، وخسف بجزيرة العرب. ونار تخرج من قعر عَدَن، تسوق -أو تحشر-الناس، تبيت معهم حيث باتوا، وتَقيل معهم حيث قالوا".

Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Süfyân, Furât'tan, o Ebu't-Tufeyl'den, o Huzeyfe b. Esîd el-Gıfârî'den rivayet etti; şöyle dedi: Biz kıyameti müzakere ederken Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir odadan bize doğru baktı ve şöyle buyurdu: "On alamet görmedikçe kıyamet kopmaz: Güneşin batıdan doğması, Duhan, Dâbbe, Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkması, Meryem oğlu Îsâ'nın inmesi , Deccâl, üç batma: doğuda bir batma, batıda bir batma ve Arap Yarımadası'nda bir batma. Bir de Aden'in derinliklerinden çıkıp insanları süren -veya toplayan-, onlar nerede gecelerse onlarla birlikte geceleyen ve onlar nerede öğle uykusuna yatarlarsa onlarla birlikte öğle uykusuna yatan bir ateş."

وهكذا رواه مسلم وأهل السنن من حديث فُرَات القزاز به. ورواه مسلم أيضًا من رواية عبد العزيز بن رُفَيع عن أبي الطفيل عن أبي سَريحَة حذيفة بن أُسَيد الغفاري، موقوفًا والله أعلم.

Müslim ve Sünen ehli de bunu Furât el-Kazzâz hadisinden bu şekilde rivayet etmişlerdir. Müslim ayrıca bunu Abdülazîz b. Rufey' rivayetiyle, Ebu't-Tufeyl'den, o da Ebû Serîha Huzeyfe b. Esîd el-Gıfârî'den mevkūf olarak rivayet etmiştir . Doğrusunu en iyi Allah bilir.

فهذه أحاديث متواترة عن رسول الله ﷺ من رواية أبي هريرة، وابن مسعود، وعثمان بن أبي العاص، وأبي أمامة، والنواس بن سمعان، وعبد الله بن عمرو بن العاص، ومُجَمِّع بن جارية وأبي سَرِيحة وحذيفة بن أُسَيْد، ﵃.

İşte bunlar Ebû Hüreyre, İbn Mes'ûd, Osmân b. Ebi'l-Âs, Ebû Ümâme, Nevvâs b. Sem'ân, Abdullah b. Amr b. el-Âs, Mücemmi' b. Câriye , Ebû Serîha ve Huzeyfe b. Esîd'in radıyallâhu anhüm rivayetiyle Rasûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem [nakledilen] mütevâtir hadislerdir.

وفيها دلالة على صفة نزوله ومكانه، من أنه بالشام، بل بدمشق، عند المنارة الشرقية، وأن ذلك يكون عند إقامة الصلاة للصبح وقد بنيت في هذه الأعصار، في سنة إحدى وأربعين وسبعمائة منارة للجامع الأمَويّ بيضاء، من حجارة منحوتة، عِوَضا عن المنارة التي هدمت بسبب الحريق المنسوب إلى صنيع النصارى -عليهم لعائن الله المتتابعة إلى يوم القيامة-وكان أكثر عمارتها

Bu [hadislerde], onun iniş şekline ve mekanının Şam'da, bilhassa Dımaşk'ta doğu minaresinin yanında olacağına, bunun da sabah namazı için kamet getirildiği esnada gerçekleşeceğine dair delil bulunmaktadır. Bu asırlarda, yedi yüz kırk bir (741) senesinde, Emevî Camii için yontma taştan beyaz bir minare inşa edilmiştir. Bu minare, -kıyamet gününe kadar Allah'ın birbiri ardınca gelen lanetleri üzerlerine olsun- Hristiyanların eylemine bağlanan yangın sebebiyle yıkılan minarenin yerine yapılmıştır. İnşaatının büyük kısmı da

من أموالهم، وقويت الظنون أنها هي التي ينزل عليها [المسيح] عيسى ابن مريم، ﵇، فيقتل الخنزير، ويكسر الصليب، ويضع الجزية، فلا يقبل إلا الإسلام كما تقدم في الصحيحين، وهذا إخبار من النبي ﷺ بذلك، وتقرير وتشريع وتسويغ له على ذلك في ذلك الزمان، حيث تنزاح عللهم، وترتفع شبههم من أنفسهم؛ ولهذا كلهم يدخلون في دين الإسلام مُتَابَعَة لعيسى، ﵇، وعلى يديه؛ ولهذا قال تعالى: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ [وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا]) .

onların mallarından karşılanmıştır. [Mesîh] Meryem oğlu Îsâ'nın aleyhisselâm üzerine ineceği minarenin bu olduğuna dair kanaat kuvvetlenmiştir; o inip domuzu öldürür, haçı kırar, cizyeyi kaldırır ve Sahîhayn'da geçtiği üzere İslâm'dan başkasını kabul etmez. Bu, Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem bunu bildirmesi, o zamanda onun bu yaptığını onaylaması, meşru kılması ve geçerli saymasıdır; zira o vakit mazeretleri ortadan kalkacak ve şüpheleri bizzat kendilerinden kalkacaktır. Bu sebeple hepsi Îsâ'ya aleyhisselâm uyarak ve onun eliyle İslâm dinine girecektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ [وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا]) “Kitap ehlinden hiç kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın; [kıyamet günü de o, onların aleyhine şahit olacaktır]” .

وهذه الآية كقوله [تعالى] {وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ} [الزخرف: ٦١] وقرئ: "عَلَم" بالتحريك، أي إشارة ودليل على اقتراب الساعة، وذلك لأنه ينزل بعد خروج المسيح الدجال، فيقتله الله على يديه، كما ثبت في الصحيح: "إن الله لم يخلق داء إلا أنزل له شفاء" ويبعث الله في أيامه يأجوج ومأجوج، فيهلكهم الله [به] ببركة دعائه، وقد قال تعالى: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ * وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ} الآية [الأنبياء: ٩٦، ٩٧].

Bu ayet, [Yüce Allah'ın] şu buyruğu gibidir: {وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir” [Zuhruf: 61]. Harekeli olarak "عَلَم" (alamet) şeklinde de okunmuştur; yani kıyametin yaklaştığına dair bir işaret ve delildir. Çünkü o, Mesîh Deccâl'in çıkışından sonra inecek ve Allah onu onun eliyle öldürecektir; nitekim Sahih'te sabit olduğuna göre: "Allah yarattığı hiçbir dert yoktur ki onun için bir şifa indirmiş olmasın." Allah onun zamanında Ye'cûc ve Me'cûc'ü gönderecek, Allah onları [onun vesilesiyle] duasının bereketiyle helak edecektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ * وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ} “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı ve onlar her tepeden akın ettikleri zaman; gerçek vaad yaklaşmıştır...” [Enbiyâ: 96-97].

صفة عيسى ﵇:

Îsâ'nın aleyhisselâm Vasfı:

قد تقدم في حديث عبد الرحمن بن آدم، عن أبي هريرة [﵁] فإذا رأيتموه فاعرفوه: رجل مربوع إلى الحمرة والبياض، عليه ثوبان ممصران، كأن رأسه يقطر وإن لم يصبه بلل". وفي حديث النواس بن سمعان: "فينزل عند المنارة البيضاء شرقي دمشق، بين مَهْرُودتين واضعا كفيه على أجنحة ملكين، إذا طأطأ رأسه قطر، وإذا رفعه تحدّر منه مثل جُمَان اللؤلؤ، ولا يحل لكافر يجد ريح نفسه إلا مات ونَفَسُه ينتهي حيث ينتهى طَرْفُه".

Abdurrahman b. Âdem'in Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiği hadiste daha önce geçmişti: "Onu gördüğünüzde tanıyınız: Kırmızı ile beyaz arası orta boylu bir adamdır; üzerinde sarıya boyanmış iki parça elbise vardır, ıslanmadığı halde sanki başından su damlamaktadır." Nevvâs b. Sem'ân'ın hadisinde ise şöyle geçmektedir: "İki boyalı elbise içinde, avuçlarını iki meleğin kanatları üzerine koymuş olarak Şam'ın doğusundaki Beyaz Minare'nin yanına iner. Başını eğdiğinde damlar, kaldırdığında ise ondan inci taneleri gibi [damlalar] dökülür. Nefesinin kokusunu duyan hiçbir kâfir yaşayamaz, nefesi ise gözünün gördüğü yere kadar ulaşır."

وروى البخاري ومسلم، من طريق الزهري، عن سعيد بن المسيَّب، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "ليلة أسري بي لقيت موسى"، قال: فَنَعَتَه "فإذا رجل -حسبته قال: -مضطرب رجْلُ الرأس، كأنه من رجال شنوءة". قال: "ولقيت عيسى" فنعته النبي ﷺ فقال: "رَبْعَة أحمر، كأنما خرج من ديماس -يعني الحمام-ورأيت إبراهيم وأنا أشبه ولده به" الحديث.

Buhârî ve Müslim, ez-Zührî tarikiyle Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "İsrâ gecesinde Mûsâ ile karşılaştım." [Ebû Hüreyre] dedi ki: Onu vasfederek şöyle buyurdu: "Bir de baktım ki o -zannedersem şöyle dedi:- uzun boylu , düz saçlı bir adamdır; sanki Şenûe kabilesinin erkeklerinden gibidir." Buyurdu ki: "Îsâ ile de karşılaştım." Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onu vasfedip şöyle buyurdu: "Orta boylu, kırmızıya çalan beyaz tenli, sanki hamamdan yeni çıkmış gibiydi. İbrâhîm'i de gördüm; ben çocukları arasında ona en çok benzeyeniyim." Hadisin devamı...

وروى البخاري، من حديث مجاهد، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "رأيت موسى وعيسى وإبراهيم، فأما عيسى فأحمر جَعْدُ عريض الصدر، وأما موسى فآدم جسيم سبط، كأنه من رجال الزّط".

Buhârî, Mücâhid tarikiyle İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Mûsâ'yı, Îsâ'yı ve İbrâhîm'i gördüm. Îsâ'ya gelince kızıl tenli, kıvırcık [saçlı] ve göğsü geniştir. Mûsâ'ya gelince esmer/buğday tenli, iri yapılı ve düz saçlıdır; sanki Zutt erkeklerinden biridir.»

وله ولمسلم من طريق موسى بن عقبة، عن نافع قال: قال عبد الله بن عمر: ذَكَر النبي ﷺ يوما بين ظَهْرَاني الناس المسيح الدجال فقال: "إن الله ليس بأعور، ألا إن المسيح الدجال أعور العين اليمنى، كأن عينه عنَبَةٌ طافية وأراني الله عند الكعبة في المنام، فإذا رجل آدَم، كأحسن ما ترى من أدم الرجال، تضرب لمَّته بين منكبيه، رَجْل الشعر، يقطر رأسه ماء، واضعا يديه على منكبي رجلين، وهو يطوف بالبيت، فقلت: من هذا؟ فقالوا: المسيح ابن مريم ثم رأيت وراءه رجلا جَعْدًا قَطَطًا، أعور عين اليمنى، كأشبه ما رأيت بابن قَطَن، واضعا يديه على منكبي رجل يطوف بالبيت، فقلت: من هذا؟ قالوا: المسيح الدجال". تابعه عبيد الله عن نافع .

Buhârî ve Müslim'de Mûsâ b. Ukbe tarikiyle Nâfi'den rivayet edildiğine göre Abdullah b. Ömer şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün insanların arasında Mesîh Deccâl'i zikredip şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah tek gözlü değildir. Dikkat edin, Mesîh Deccâl'in sağ gözü kördür; sanki onun gözü fırlamış bir üzüm tanesi gibidir. Allah bana rüyamda Kâbe'nin yanında [şöyle] gösterdi: Bir de baktım ki buğday tenli adamların en güzeli gibi buğday tenli bir adam; saçları omuzlarının arasına dökülmüş, düz saçlı, başından su damlıyor; ellerini iki adamın omuzlarına koymuş Beytullah'ı tavaf ediyor. 'Bu kim?' dedim. 'Mesîh Meryem oğludur' dediler . Sonra onun arkasında oldukça kıvırcık saçlı, sağ gözü kör, İbn Katan'a gördüklerimin en çok benzeyeni bir adam gördüm; ellerini bir adamın omuzlarına koymuş Beytullah'ı tavaf ediyor. 'Bu kim?' dedim. 'Mesîh Deccâl'dir' dediler." Ubeydullah, Nâfi'den rivayette ona mütâbaat etmiştir .

ثم رواه البخاري عن أحمد بن محمد المكِّي، عن إبراهيم بن سعد، عن الزهري، عن سالم، عن أبيه قال: لا والله ما قال النبي صلى الله عليه سلم لعيسى [﵇] أحمر، ولكن قال: "بينما أنا نائم أطوف بالكعبة، فإذا رجل آدم سَبْط الشعر، يتهادى بين رجلين يَنْطف رأسه ماء -أو يُهرَاق رأسه ماء-فقلت: من هذا؟ فقالوا: ابن مريم. فذهبت ألتفت، فإذا رجل أحمر جسيم، جَعْد الرأس، أعور عينه اليمنى، كأن عينه عنبة طافية. قلت: من هذا؟ قالوا: الدجال. وأقرب الناس به شبها ابن قَطَن" (. قال الزهري: رجل من خزاعة هلك في الجاهلية .

Sonra bunu Buhârî, Ahmed b. Muhammed el-Mekkî'den, o İbrâhîm b. Sa'd'dan, o ez-Zührî'den, o Sâlim'den, o da babasından şöyle rivayet etti: "Hayır, vallahi Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Îsâ [aleyhisselâm] için kızıl demedi, aksine şöyle buyurdu: 'Ben uyurken Kâbe'yi tavaf ediyordum; bir de baktım ki buğday tenli, düz saçlı, iki adam arasında salınarak yürüyen, başından su damlayan -veya başından su dökülen- bir adam. 'Bu kim?' dedim. 'Meryem oğlu' dediler. Dönüp bakmaya gittim; bir de baktım ki kızıl tenli, iri cüsseli, kıvırcık saçlı, sağ gözü kör, sanki gözü fırlamış bir üzüm tanesi gibi olan bir adam. 'Bu kim?' dedim. 'Deccâl'dir; insanların ona en çok benzeyeni de İbn Katan'dır' dediler." ez-Zührî dedi ki: [İbn Katan] Câhiliye döneminde helak olmuş Huzâa kabilesinden bir adamdır .

هذه كلها ألفاظ البخاري، ﵀، وقد تقدم في حديث عبد الرحمن بن آدم عن أبي هريرة: أن عيسى، ﵇، يمكث في الأرض بعد نزوله أربعين سنة، ثم يُتوفى ويصلي عليه المسلمون.

Bunların hepsi Buhârî'nin -rahimehullâh- lafızlarıdır. Abdurrahman b. Âdem'in Ebû Hüreyre'den naklettiği hadiste daha önce geçmişti ki: Îsâ aleyhisselâm inişinden sonra yeryüzünde kırk yıl kalır, sonra vefat eder ve Müslümanlar onun cenaze namazını kılarlar.

وفي حديث عبد الله بن عمرو عند مسلم: أنه يمكث سبع سنين، فيحتمل -والله أعلم-أن يكون المراد بلبثه في الأرض أربعين سنة، مجموع إقامته فيها قبل رفعه وبعد نزوله، فإنه رفع وله ثلاث وثلاثون سنة في الصحيح، وقد ورد ذلك في حديث في صفة أهل الجنة: أنهم على صورة آدم وميلاد عيسى ثلاث وثلاثين سنة. وأما ما حكاه ابن عساكر عن بعضهم أنه رُفع وله مائة وخمسون سنة، فشاذ غريب بعيد. وذكر الحافظ أبو القاسم بن عساكر في ترجمة عيسى ابن مريم من تاريخه، عن بعض السلف: أنه يدفن مع النبي ﷺ في حجرته، فالله أعلم .

Müslim'deki Abdullah b. Amr hadisinde ise onun yedi yıl kalacağı zikredilmektedir. Muhtemeldir ki -en doğrusunu Allah bilir- onun yeryüzünde kırk yıl kalmasından maksat, semaya kaldırılmadan önceki ve inişinden sonraki yeryüzünde ikametinin toplamıdır. Çünkü o, Sahih rivayete göre otuz üç yaşında iken semaya kaldırılmıştır. Bu husus, cennet ehlinin vasfına dair hadiste de şöyle geçmiştir: "Onlar Âdem'in suretinde ve Îsâ'nın yaşı olan otuz üç yaşındadırlar." İbn Asâkir'in bazılarından naklettiği, onun yüz elli yaşında iken kaldırıldığı rivayeti ise şâz, garib ve uzaktır. Hâfız Ebu'l-Kāsım İbn Asâkir, Târih'inde Îsâ b. Meryem'in biyografisinde seleften bazılarından şöyle nakletmiştir: O, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte onun hücresine defnedilecektir. En doğrusunu Allah bilir .

وقوله تعالى: وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا قال قتادة: يشهد عليهم أنه قد بلغهم الرسالة من الله، وأقر بالعبودية لله ﷿، وهذا كقوله تعالى في آخر سورة المائدة: {وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ [اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلامُ الْغُيُوبِ * مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ * إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ] الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} [المائدة: ١١٦ - ١١٨].

Yüce Allah'ın: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} “Kıyamet günü de onların aleyhine şahit olacaktır” buyruğuna gelince; Katâde şöyle demiştir: "[Îsâ], Allah'tan gelen risaleti kendilerine tebliğ ettiğine ve Azîz ve Celîl olan Allah'a kulluğunu ikrar ettiğine dair onların aleyhine şahitlik edecektir." Bu, Yüce Allah'ın Mâide sûresinin sonundaki şu buyruğu gibidir: {وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ [اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلامُ الْغُيُوبِ * مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ * إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ] الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Hani Allah: ‘Ey Meryem oğlu Îsâ! İnsanlara: Beni ve annemi Allah'ın yanı sıra iki ilah edinin, diyen sen misin?’ dediği zaman [Îsâ] dedi ki: ‘Seni tenzih ederim. Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer ben onu söylemiş olsaydım muhakkak Sen onu bilirdin. Sen bende olanı bilirsin, ben ise Sende olanı bilmem. Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin. Ben onlara, bana emrettiğin şeyden başkasını söylemedim; Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin [dedim]. Aralarında bulunduğum müddetçe onların üzerine şahittim. Beni vefat ettirdiğinde (aralarından aldığında) artık onları gözetleyen yalnız Sen oldun. Sen her şeye hakkıyla şahitsin. Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır. Eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen, mutlak galip ve hikmet sahibi olanın ta kendisisin.’” [Mâide: 116-118].

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٦١) لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا (١٦٢)}

{فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٦١) لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا (١٦٢)} “Yahudilerin yaptıkları zulümden ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymalarından dolayı, kendilerine [daha önce] helal kılınmış tertemiz şeyleri onlara haram kıldık. (160) Men edildikleri halde faiz almaları ve haksız yollarla insanların mallarını yemeleri sebebiyle de [böyle yaptık]. İçlerinden kâfir olanlara can yakıcı bir azap hazırladık. (161) Fakat onlardan ilimde derinleşmiş olanlar ve müminler, sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar; namazı dosdoğru kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe inananlar... İşte bunlara büyük bir mükâfat vereceğiz. (162)”}

يخبر، تعالى، أنه بسبب ظلم اليهود بما ارتكبوه من الذنوب العظيمة، حَرّم عليهم طيبات كان أحلها لهم، كما قال ابن أبي حاتم:

Yüce Allah, Yahudilerin işledikleri büyük günahlar sebebiyle yaptıkları zulüm yüzünden, daha önce kendilerine helal kılmış olduğu tertemiz şeyleri onlara haram kıldığını haber vermektedir; nitekim İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir:

حدثنا محمد بن عبد الله بن يزيد المُقْرِي، حدثنا سفيان بن عيينة، عن عَمْرو، وقال: قرأ ابن عباس: "طيبات كانت أحلت لهم".

Bize Muhammed b. Abdillâh b. Yezîd el-Mukrî rivayet etti, bize Süfyân b. Uyeyne, Amr'dan rivayet etti ve dedi ki: İbn Abbâs şöyle okudu: "طيبات كانت أحلت لهم" (Kendilerine helal kılınmış olan tertemiz şeyler).

وهذا التحريم قد يكون قدريا، بمعنى: أنه تعالى قيضهم لأن تأولوا في كتابهم، وحرَّفوا وبدلوا أشياء كانت حلالا لهم، فحرموها على أنفسهم، تشديدًا منهم على أنفسهم وتضييقًا وتنطعا. ويحتمل أن يكون شرعيًا بمعنى: أنه تعالى حَرّم عليهم في التوراة أشياء كانت حلالا لهم قبل ذلك، كما قال تعالى: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ} [آل عمران: ٩٣] وقد قدمنا الكلام على هذه الآية وأن المراد: أن الجميع من الأطعمة كانت حلالا لهم، من قبل أن تنزل التوراة ما عدا ما كان حرم إسرائيل على نفسه من لحوم الإبل وألبانها. ثم إنه تعالى حرم أشياء كثيرة في التوراة، كما قال في سورة الأنعام: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} [الأنعام: ١٤٦] أي: إنما حرمنا عليهم ذلك؛ لأنهم يستحقون ذلك بسبب بغيهم وطغيانهم ومخالفتهم رسولهم واختلافهم عليه. ولهذا قال: (فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا) أي: صدوا الناس وصدوا أنفسهم عن اتباع الحق. وهذه سَجِيَّة لهم متصفون بها من قديم الدهر وحديثه؛ ولهذا كانوا أعداء الرسل، وقتلوا خَلْقًا من الأنبياء، وكذَبوا عيسى ومحمدًا، صلوات الله وسلامه عليهما.

Bu haram kılma kaderî olabilir; şu anlamda ki: Yüce Allah, kendilerine zorluk çıkarma, daraltma ve aşırıya gitme sebebiyle kitaplarını yanlış tevil edip kendilerine helal olan şeyleri tahrif ve tebdil ederek kendi kendilerine haram kılmalarını takdir etmiştir. Şer'î olması da muhtemeldir; şu anlamda ki: Yüce Allah daha önce kendilerine helal olan şeyleri Tevrat'ta onlara haram kılmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ} “Tevrat indirilmeden önce, İsrâil'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında, bütün yiyecekler İsrâiloğullarına helal idi” [Âl-i İmrân: 93]. Bu ayet hakkındaki açıklamayı daha önce yapmış ve maksadın şu olduğunu belirtmiştik: Tevrat indirilmeden önce, İsrâil'in kendisine haram kıldığı deve eti ve deve sütü dışında bütün yiyecekler onlara helal idi. Sonra Yüce Allah Tevrat'ta pek çok şeyi onlara haram kıldı; nitekim En'âm Suresi'nde şöyle buyurmuştur: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık. Sığır ve koyunun sırtlarında yahut bağırsaklarında bulunan veya kemiğe karışan yağları hariç, iç yağlarını da onlara haram kıldık. Azgınlıkları yüzünden onları böyle cezalandırdık. Biz elbette doğru söyleyenleriz” [En'âm: 146]. Yani: Biz bunu onlara sırf taşkınlıkları, azgınlıkları, peygamberlerine muhalefet edip onunla ihtilafa düşmeleri sebebiyle bunu hak ettikleri için haram kıldık. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا) “Yahudilerin yaptıkları zulümden ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymalarından dolayı, kendilerine [daha önce] helal kılınmış tertemiz şeyleri onlara haram kıldık”; yani insanları ve kendilerini hakka uymaktan alıkoydular. Bu, geçmişten günümüze onların sahip olduğu bir karakterdir. Bu sebeple onlar peygamberlerin düşmanları olmuşlar, peygamberlerden birçok kimseyi öldürmüşler, Îsâ ve Muhammed'i -Allah'ın salât ve selâmı ikisinin üzerine olsun- yalanlamışlardır.

وقوله: (وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ) أي: أن الله قد نهاهم عن الربا فتناولوه وأخذوه، واحتالوا عليه بأنواع من الحيل وصنوف من الشبه، وأكلوا أموال الناس بالباطل. قال تعالى: (وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا)

Yüce Allah'ın: (وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ) “Men edildikleri halde faiz almaları” buyruğu; yani Allah onları faizden nehyettiği halde onu aldılar, çeşitli hilelere ve şüphe türlerine başvurarak haksız yollarla insanların mallarını yediler demektir. Yüce Allah: (وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا) “İçlerinden kâfir olanlara can yakıcı bir azap hazırladık” buyurmaktadır.

ثم قال تعالى: (لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ) أي: الثابتون في الدين لهم قدم راسخة في العلم النافع. وقد تقدم الكلام على ذلك في سورة آل عمران.

Sonra Yüce Allah: (لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ) “Fakat onlardan ilimde derinleşmiş olanlar” buyurmaktadır; yani dinde sebat eden, faydalı ilimde köklü bir yere sahip olanlar demektir. Buna dair açıklama Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti.

(وَالْمُؤْمِنُونَ) عطف على الراسخين، وخبره (يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزلَ مِنْ قَبْلِكَ)

(وَالْمُؤْمِنُونَ) “ve müminler” ifadesi, er-Râsihûn (derinleşmiş olanlar) üzerine matuftur; haberi ise: (يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزلَ مِنْ قَبْلِكَ) “sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar” kısmıdır.

قال ابن عباس: أنزلت في عبد الله بن سلام، وثعلبة بن سعية. وأسد وزيد بن سعية وأسد بن عبيد، الذين دخلوا في الإسلام، وصدقوا بما أرسل الله به محمدًا ﷺ.

İbn Abbâs şöyle demiştir: [Bu ayet] İslâm'a giren ve Allah'ın Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem gönderdiği şeyleri tasdik eden Abdullah b. Selâm, Sa'lebe b. Sa'ye, Esed ve Zeyd b. Sa'ye ile Esed b. Ubeyd hakkında inmiştir.

وقوله: (وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ) هكذا هو في جميع المصاحف الأئمة، وكذا هو في مصحف أُبَيّ بن كعب. وذكر ابن جرير أنها في مصحف ابن مسعود: "والمقيمون الصلاة"، قال: والصحيح قراءة الجميع. ثم رَدّ على من زعم أن ذلك من غلط الكُتَّاب ثم ذكر اختلاف الناس فقال بعضهم: هو منصوب على المدح، كما جاء في قوله: {وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا} [البقرة: ١٧٧]، قالوا: وهذا سائغ في كلام العرب، كما قال الشاعر :

Yüce Allah'ın: (وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ) “ve namazı dosdoğru kılanlar” buyruğu; bütün ana nüsha mushaflarda böyledir, Übey b. Ka'b'ın mushafında da böyledir. İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'un mushafında bunun "والمقيمون الصلاة" şeklinde yer aldığını zikretmiş ve şöyle demiştir: Doğru olan, çoğunluğun kıraatidir. Sonra bunun kâtiplerin hatasından kaynaklandığını iddia edenlere reddiye vermiş , ardından insanların [bu konudaki] ihtilafını zikretmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğunda geldiği gibi medih üzere mansub kılınmıştır: {وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا} “Antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getirenler, sıkıntı, hastalık ve savaş zamanında sabredenler... İşte onlar doğru olanlardır” [Bakara: 177]. Şairin şöyle dediği gibi bunun Arap kelamında caiz olduğunu söylemişlerdir :

لا يَبْعَدَن قومي الذين همُو … سُمّ العداة وآفة الجُزرِ

Uzak kalmasın kavmim ki onlar… Düşmanların zehri ve kesilen develerin afetidirler,

النازلين بكل مُعَْتركٍ … والطَّيّبُونَ مَعَاقِدَ الأزْرِ

Her savaş meydanına inenler… Ve elbiselerinin bağlandığı yerler temiz olanlar.

وقال آخرون: هو مخفوض عطفا على قوله: (بِمَا أُنزلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزلَ مِنْ قَبْلِكَ) يعني: وبالمقيمين الصلاة.

Başkaları da şöyle demiştir: Bu kelime, (بِمَا أُنزلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزلَ مِنْ قَبْلِكَ) “sana indirilene ve senden önce indirilene” buyruğu üzerine atfedilerek mecrurdur; yani namazı kılanlara da [inanırlar demektir].

وكأنه يقول: وبإقامة الصلاة، أي: يعترفون بوجوبها وكتابتها عليهم، أو أن المراد بالمقيمين الصلاة الملائكة، وهذا اختيار ابن جرير، يعني: يؤمنون بما أنزل إليك، وما أنزل من قبلك، وبالملائكة. وفي هذا نظر والله أعلم.

Sanki şöyle buyurmaktadır: Ve namazın ikamesine de [inanırlar]; yani onun farz olduğunu ve kendilerine yazıldığını ikrar ederler. Yahut namazı kılanlardan maksat meleklerdir -ki bu İbn Cerîr'in tercihidir-; yani sana indirilene, senden önce indirilene ve meleklere inanırlar. Bunda bir tartışma payı vardır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقوله: (وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ) يحتمل أن يكون المراد زكاة الأموال، ويحتمل زكاة النفوس، ويحتمل الأمرين، والله أعلم.

Yüce Allah'ın: (وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ) “zekâtı verenler” buyruğunda, kastedilenin malların zekâtı olması muhtemel olduğu gibi, nefislerin arındırılması olması da muhtemeldir; her ikisi birden olması da muhtemeldir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) أي: يصدقون بأنه لا إله إلا الله، ويؤمنون بالبعث بعد الموت، والجزاء على الأعمال خيرها وشرها.

وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) “Allah'a ve ahiret gününe inananlar”; yani Allah'tan başka ilah olmadığını tasdik ederler, ölümden sonra dirilişe ve hayır olsun şer olsun amellerin karşılığının verileceğine inanırlar.

وقوله: (أُولَئِكَ) هو الخبر عما تقدم (سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا) يعني: الجنة.

Yüce Allah'ın: { أُولَئِكَ } “İşte onlara” buyruğu, daha önce geçen [öznelerin] haberidir (yüklemidir). { سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا } “Biz büyük bir mükâfat vereceğiz” [ifadesiyle] yani cennet [kastedilmektedir].

{إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا (١٦٣) وَرُسُلا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا (١٦٤) رُسُلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٦٥)}

{إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا (١٦٣) وَرُسُلا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا (١٦٤) رُسُلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٦٥)} “Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik. İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kūb'a, torunlarına, Îsâ'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleymân'a da vahyettik. Dâvûd'a da Zebûr'u verdik. (163) Daha önce sana anlattığımız peygamberler ve sana anlatmadığımız peygamberler [gönderdik]. Ve Allah Mûsâ ile bizzat konuştu. (164) Müjdeleyici ve uyarıcı olarak peygamberler [gönderdik] ki, peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti kalmasın. Allah mutlak güç ve hikmet sahibidir. (165)”}

قال محمد بن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: قال سُكَين وعَديّ بن زيد: يا محمد، ما نعلم أن الله أنزل على بشر من شيء بعد موسى. فأنزل الله في ذلك من قولهما: (إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ) إلى آخر الآيات.

Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; şöyle dedi: Sükeyn ve Adiy b. Zeyd: "Ey Muhammed! Mûsâ'dan sonra Allah'ın hiçbir insana bir şey indirdiğini bilmiyoruz" dediler. Bunun üzerine Allah, onların bu sözü hakkında: (إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ) “Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik” ayetinden itibaren ayetlerin sonuna kadar indirdi.

وقال ابن جرير: حدثنا الحارث، حدثنا عبد العزيز، حدثنا أبو مَعْشر، عن محمد بن كعب القرظي قال: أنزل الله: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ} إلى قوله {وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} فلما تلاها عليهم -يعني على اليهود-وأخبرهم بأعمالهم الخبيثة، جحدوا كل ما أنزل الله وقالوا: ما أنزل الله على بشر من شيء، ولا موسى ولا عيسى، ولا على نبي من شيء. قال: فحَلّ حُبْوته، وقال: ولا على أحد .. فأنزل الله ﷿: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} [الأنعام: ٩١].

İbn Cerîr şöyle dedi: Bize el-Hâris anlattı, bize Abdülazîz anlattı, bize Ebû Ma‘şer, Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den anlattı; o şöyle dedi: Allah Teâlâ: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ} “Kitap ehli senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar” ayetinden {وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} “Meryem'e büyük bir iftirada bulunmaları sebebiyle...” sözüne kadar indirdi. [Resûlullah] bunu onlara -yani Yahudilere- okuyup çirkin amellerini haber verince, Allah'ın indirdiği her şeyi inkâr ettiler ve: "Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir; Mûsâ'ya da Îsâ'ya da hiçbir peygambere de bir şey indirmemiştir" dediler. Dedi ki: Bunun üzerine [aralarından biri] dizlerini bağladığı kuşağını çözdü ve: "Hiç kimseye [bir şey indirmemiştir]!" dedi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} [En'âm: 91] “'Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmemiştir' demekle Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” ayetini indirdi.

وفي هذا الذي قاله محمد بن كعب القرظي نظر؛ فإن هذه الآية مكية في سورة الأنعام، وهذه الآية التي في سورة النساء مدنية، وهي رد عليهم لما سألوا النبي ﷺ أن ينزل عليهم كتابًا من السماء، قال الله تعالى {فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ} [النساء: ١٥٣]، ثم ذكر فضائحهم ومعايبهم وما كانوا عليه، وما هم عليه الآن من الكذب والافتراء. ثم ذكر تعالى أنه أوحى إلى عبده ورسوله محمد ﷺ كما أوحى إلى غيره من الأنبياء المتقدمين، فقال: (إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا)

Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'nin bu söylediğinde bir tartışma payı vardır; zira bu ayet En‘âm Suresi'nde Mekkîdir. Nisâ Suresi'ndeki bu ayet ise Medenîdir ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendilerine gökten bir kitap indirmesini istediklerinde onlara verilmiş bir cevaptır. Nitekim Allah Teâlâ: {فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ} [Nisâ: 153] “Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi” buyurmuş, sonra da onların rezilliklerini, ayıplarını, geçmişteki hallerini ve şu an içinde bulundukları yalan ve iftiraları zikretmiştir. Ardından Teâlâ, daha önceki peygamberlere vahyettiği gibi kulu ve elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e de vahyettiğini zikrederek şöyle buyurmuştur: (إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا) “Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik. İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kūb'a, torunlarına, Îsâ'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleymân'a da vahyettik. Dâvûd'a da Zebûr'u verdik.”

والزبور: اسم الكتاب الذي أوحاه الله إلى داود، ﵇، وسنذكر ترجمة كل واحد من هؤلاء الأنبياء، عليهم من الله [أفضل] الصلاة والسلام، عند قصصهم في السور الآتية، إن شاء الله، وبه الثقة، وعليه التكلان.

Zebûr: Allah'ın Dâvûd aleyhisselâm'a vahyettiği kitabın adıdır. Bu peygamberlerin -Allah'ın [en üstün] salât ve selâmı üzerlerine olsun- her birinin hayatını, gelecek surelerdeki kıssalarında Allah'ın izniyle zikredeceğiz. Güven O'nadır ve dayanak O'dur.

وقوله (وَرُسُلا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ) أي: من قبل هذه الآية، يعني: في السور المكية وغيرها.

Yüce Allah'ın: (وَرُسُلا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ) “Daha önce sana anlattığımız peygamberler ve sana anlatmadığımız peygamberler [gönderdik]” buyruğu; yani bu ayetten önce, Mekkî surelerde ve diğer surelerde [kıssalarını anlattığımız peygamberler] demektir.

وهذه تسمية الأنبياء الذين نُصَّ على أسمائهم في القرآن، وهم: آدم وإدريس، ونوح، وهود، وصالح، وإبراهيم، ولوط، وإسماعيل، وإسحاق، ويعقوب، ويوسف، وأيوب، وشعيب، وموسى، وهارون، ويونس، وداود، وسليمان، وإلياس، والْيَسَع، وزكريا، ويحيى، وعيسى [عليهم الصلاة والسلام] وكذا ذو الكفل عند كثير من المفسرين، وسيدهم محمد صلى الله وعليه وسلم.

Kur'an'da isimleri açıkça zikredilen peygamberler şunlardır: Âdem, İdrîs, Nûh, Hûd, Sâlih, İbrâhim, Lût, İsmâil, İshâk, Ya'kūb, Yûsuf, Eyyûb, Şuayb, Mûsâ, Hârûn, Yûnus, Dâvûd, Süleymân, İlyâs, el-Yesa‘, Zekeriyyâ, Yahyâ ve Îsâ [aleyhimüsselâm] . Pek çok müfessire göre Zülkifl ve onların efendisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de bunlardandır.

وقوله: (وَرُسُلا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ) أي: خلقا آخرين لم يذكروا في القرآن، وقد اختلف في

Yüce Allah'ın: { وَرُسُلا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ } “Ve sana anlatmadığımız peygamberler [de gönderdik]” buyruğu; yani Kur'an'da zikredilmeyen başka birçok kimse [demektir]. Nitekim [aşağıdaki hususta] ihtilaf edilmiştir:

عدة الأنبياء والمرسلين والمشهور في ذلك حديث أبي ذر الطويل، وذلك فيما رواه ابن مَرْدُويه، ﵀، في تفسيره، حيث قال: حدثنا إبراهيم بن محمد، حدثنا جعفر بن محمد بن الحسن، والحسين بن عبد الله بن يزيد قالا حدثنا إبراهيم بن هشام بن يحيى الغساني حدثني أبي عن جدي، عن أبي إدريس الخَوْلاني، عن أبي ذر قال: قلت: يا رسول الله، كم الأنبياء؟ قال: "مائة ألف وأربعة وعشرون ألفًا". قلت: يا رسول الله، كم الرسل منهم؟ قال: "ثلاثمائة وثلاثة عشر جَمّ غَفِير". قلت: يا رسول الله، من كان أولهم؟ قال: "آدم". قلت: يا رسول الله، نبي مرسل؟ قال: "نعم، خلقه الله بيده، ونفخ فيه من روحه، ثم سَوَّاه قِبَلا". ثم قال: "يا أبا ذر، أربعة سريانيون: آدم، وشيث، ونوح، وخَنُوخ -وهو إدريس، وهو أول من خط بقلم-وأربعة من العرب: هود، وصالح، وشعيب، ونبيك يا أبا ذر، وأول نبي من أنبياء بني إسرائيل موسى، وآخرهم عيسى. وأول النبيين آدم، وآخرهم نبيك".

peygamberlerin ve resullerin sayısı hakkında ihtilaf edilmiştir. Bu hususta meşhur olan, Ebû Zer'in uzun hadisidir. İbn Merdûye rahimehullâh'ın tefsirinde rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bize İbrâhim b. Muhammed anlattı, bize Ca‘fer b. Muhammed b. el-Hasan ve el-Hüseyn b. Abdillâh b. Yezîd anlattılar ve dediler ki: Bize İbrâhim b. Hîşâm b. Yahyâ el-Gassânî anlattı; bana babam dedemden, o Ebû İdrîs el-Havlânî'den, o da Ebû Zer'den rivayet etti ki Ebû Zer şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Peygamberlerin sayısı kaçtır?" dedim. "Yüz yirmi dört bindir" buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! Bunlardan resuller kaç kişidir?" dedim. "Üç yüz on üç kişilik pek kalabalık bir cemaattir" buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! Onların ilki kimdi?" dedim. "Âdem'dir" buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! O gönderilmiş bir peygamber miydi?" dedim. "Evet, Allah onu bizzat Kendi eliyle yarattı, ona Kendi ruhundan üfledi ve sonra onu tastamam bir insan suretine koydu" buyurdu. Sonra da şöyle buyurdu: "Ey Ebû Zer! Dördü Süryânîdir: Âdem, Şît, Nûh ve Hanûh -ki o İdrîs'tir ve kalemle ilk yazı yazan odur-. Dördü Araptır: Hûd, Sâlih, Şuayb ve senin peygamberin ey Ebû Zer! İsrâiloğulları peygamberlerinin ilki Mûsâ, sonuncusu Îsâ'dır. Bütün peygamberlerin ilki Âdem, sonuncusu ise senin peygamberindir."

قد روى هذا الحديث بطوله الحافظ أبو حاتم ابن حبان البستي في كتابه: "الأنواع والتقاسيم" وقد وَسَمَه بالصحة، وخالفه أبو الفرج بن الجوزي، فذكر هذا الحديث في كتابه "الموضوعات"، واتهم به إبراهيم بن هشام هذا، ولا شك أنه قد تكلم فيه غير واحد من أئمة الجرح والتعديل من أجل هذا الحديث فالله أعلم.

Bu hadisi uzun bir şekilde Hâfız Ebû Hâtim İbn Hibbân el-Büstî, "el-Envâ‘ ve't-Tekāsîm" adlı kitabında rivayet etmiş ve sahih olduğunu belirtmiştir. Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzî ise ona muhalefet ederek bu hadisi "el-Mevzûât" adlı kitabında zikretmiş ve bu [rivayetteki] İbrâhim b. Hişâm'ı itham etmiştir. Hiç şüphe yok ki cerh ve ta'dîl imamlarından birden fazla kişi bu hadis sebebiyle onun hakkında ileri geri konuşmuştur . Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقد روي الحديث من وجه آخر، عن صحابي آخر، فقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عوف، حدثنا أبو المغيرة، حدثنا مُعَان بن رفاعة، عن علي بن يزيد، عن القاسم، عن أبي أُمَامة قال: قلت: يا نبي الله، كم الأنبياء؟ قال: "مائة ألف وأربعة وعشرون ألفا، من ذلك ثلاثمائة وخمسة عشر جما غَفِيرًا".

Bu hadis başka bir tarik ile başka bir sahâbîden de rivayet edilmiştir. Nitekim İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Avf anlattı, bize Ebü'l-Muğîre anlattı, bize Muân b. Rifâa, Ali b. Yezîd'den, o el-Kāsım'dan, o da Ebû Ümâme'den rivayet etti; Ebû Ümâme şöyle dedi: Dedim ki: "Ey Allah'ın nebisi! Peygamberlerin sayısı kaçtır?" Şöyle buyurdu: "Yüz yirmi dört bindir; bunlardan üç yüz on beşi pek kalabalık bir cemaattir."

مُعَان بن رفاعة السَّلامي ضعيف، وعلي بن يزيد ضعيف، والقاسم أبو عبد الرحمن ضعيف أيضا .

Muân b. Rifâa es-Selâmî zayıftır, Ali b. Yezîd zayıftır, el-Kāsım Ebû Abdirrahmân da zayıftır .

وقال الحافظ أبو يعلى الموصلي: حدثنا أحمد بن إسحاق أبو عبد الله الجوهري البصري، حدثنا مكي بن إبراهيم، حدثنا موسى بن عبيدة الرَّبَذي، عن يزيد الرَّقَاشي، عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: "بعث الله ثمانية آلاف نبي، أربعة آلاف إلى بني إسرائيل، وأربعة آلاف إلى سائر الناس".

Hâfız Ebû Ya‘lâ el-Mevsılî dedi ki: Bize Ahmed b. İshâk Ebû Abdillâh el-Cevherî el-Basrî anlattı, bize Mekkî b. İbrâhim anlattı, bize Mûsâ b. Ubeyde er-Rebezî, Yezîd er-Rakkāşî'den, o Enes'ten anlattı; Enes dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah sekiz bin peygamber gönderdi; dört binini İsrâiloğullarına, dört binini de diğer insanlara."

وهذا أيضا إسناد ضعيف فيه الربذي ضعيف، وشيخه الرَّقَاشي أضعف منه أيضا والله أعلم.

Bu da zayıf bir senettir; içinde er-Rebezî vardır ve zayıftır, hocası er-Rakkāşî ise ondan da zayıftır . Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقال أبو يعلى: حدثنا أبو الربيع، حدثنا محمد بن ثابت العَبْدِي، حدثنا محمد بن خالد

Ebû Ya‘lâ dedi ki: Bize Ebü’r-Rebî‘ anlattı, bize Muhammed b. Sâbit el-Abdî anlattı, bize Muhammed b. Hâlid

الأنصاري، عن يزيد الرَّقَاشي، عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: "كان فيمن خلا من إخواني من الأنبياء ثمانية آلاف نبي، ثم كان عيسى ابن مريم، ثم كنت أنا" .

el-Ensârî, Yezîd er-Rakkāşî'den, o da Enes'ten rivayet etti; Enes dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Peygamber kardeşlerimden benden önce geçmiş olanların sayısı sekiz bin peygamberdi; sonra Meryem oğlu Îsâ geldi, sonra da ben geldim" .

وقد رويناه عن أنس من وجه آخر، فأخبرني الحافظ أبو عبد الله الذهبي، أخبرنا أبو الفضل بن عساكر، أنبأنا الإمام أبو بكر القاسم بن أبي سعيد الصفار، أخبرتنا عمة أبي، عائشة بنت أحمد بن منصور بن الصفار، أخبرنا الشريف أبو السنابك هبة الله بن أبي الصهباء محمد بن حيدر القُرَشِي، حدثنا الإمام الأستاذ أبو إسحاق الإسْفَراييني قال: أخبرنا الإمام أبو بكر أحمد بن إبراهيم الإسماعيلي، حدثنا محمد بن عثمان بن أبي شيبة، حدثنا أحمد بن طارق، حدثنا مسلم بن خالد، حدثنا زياد بن سعد، عن محمد بن المُنْكَدِر، عن صفوان بن سُلَيْم، عن أنس بن مالك قال: قال رسول الله ﷺ: "بعثت على إثر من ثلاثة آلاف نبي من بني إسرائيل". وهذا غريب من هذا الوجه وإسناده لا بأس به، رجاله كلهم معروفون إلا أحمد بن طارق هذا، فإني لا أعرفه بعدالة ولا جرح والله أعلم.

Biz bunu Enes'ten başka bir tarik ile de rivayet ettik: Hâfız Ebû Abdillâh ez-Zehebî bana haber verdi, bize Ebü'l-Fazl b. Asâkir haber verdi, bize İmam Ebû Bekr el-Kāsım b. Ebî Saîd es-Saffâr bildirdi, bize babamın halası Âişe bint Ahmed b. Mansûr b. es-Saffâr haber verdi, bize eş-Şerîf Ebü's-Senâbik Hibetullâh b. Ebî's-Sahbâ Muhammed b. Haydar el-Kureşî haber verdi, bize İmam Üstâd Ebû İshâk el-İsferâyînî anlatıp dedi ki: Bize İmam Ebû Bekr Ahmed b. İbrâhim el-İsmâîlî haber verdi, bize Muhammed b. Osmân b. Ebî Şeybe anlattı, bize Ahmed b. Tārık anlattı, bize Müslim b. Hâlid anlattı, bize Ziyâd b. Sa‘d, Muhammed b. el-Münkedir'den, o Safvân b. Süleym'den, o da Enes b. Mâlik'ten anlattı; Enes dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ben İsrâiloğullarından üç binden fazla peygamberin ardından gönderildim." Bu tarik ile bu rivayet gariptir ve senedinde bir sakınca yoktur. Râvilerinin hepsi tanınmış kimselerdir, ancak bu Ahmed b. Tārık müstesna; zira ben onun adaletini de cerhini de bilmiyorum . Doğrusunu en iyi Allah bilir.

حديث أبي ذر الغفاري الطويل في عدد الأنبياء ﵈:

Peygamberlerin aleyhimüsselâm sayısı hakkında Ebû Zer el-Gıfârî'nin uzun hadisi:

قال محمد بن الحسين الآجري: حدثنا أبو بكر جعفر بن محمد بن الفِرْيابي إملاء في شهر رجب سنة سبع وتسعين ومائتين، حدثنا إبراهيم بن هشام بن يحيى الغسَّاني، حدثنا أبي، عن جده عن أبي إدريس الخولاني، عن أبي ذر قال: دخلت المسجد فإذا رسول الله ﷺ جالس وحده، فجلست إليه فقلت: يا رسول الله، إنك أمرتني بالصلاة. قال: "الصلاة خير موضوع فاستكثر أو استقل". قال: قلت: يا رسول الله، فأي الأعمال أفضل؟ قال: "إيمان بالله، وجهاد في سبيله". قلت: يا رسول الله، فأي المؤمنين أفضل؟ قال: "أحسنهم خلقا". قلت: يا رسول الله، فأي المسلمين أسلم؟ قال: "من سَلِمُ الناسُ من لسانه ويده". قلت: يا رسول الله، فأي الهجرة أفضل؟ قال: "من هَجَر السيئات". قلت: يا رسول الله، أيّ الصلاة أفضل؟ قال: "طول القنوت". قلت: يا رسول الله، فأي الصيام أفضل؟ قال: "فَرْضٌ مجزئ وعند الله أضعاف كثيرة". قلت: يا رسول الله، فأي الجهاد أفضل؟ قال: "من عُقِر جَواده وأهرِيق دَمُه". قلت: يا رسول الله، فأيّ الرقاب أفضل؟ قال: "أغلاها ثمنًا وأنفسها عند أهلها". قلت: يا رسول الله فأيّ الصدقة أفضل؟ قال: "جَهْد من مُقِلٍّ، وسر إلى فقير". قلت: يا رسول الله، فأيّ آية ما أنزل عليك أعظم [منها]؟ قال: "آية الكرسي". ثم قال: "يا أبا ذر، وما السموات السبع مع الكرسي إلا كحلقة ملقاة بأرض فَلاة، وفضل العرش على الكرسي كفضل الفلاة على الحلقة". قال: قلت: يا رسول الله، كم الأنبياء؟ قال: "مائة ألف وأربعة وعشرون ألفا" قال: قلت: يا رسول الله، كم الرسل من ذلك؟ قال: "ثلاثمائة، وثلاثة عشر جمٌّ غَفيرٌ كثير طيب". قلت: فمن كان أولهم؟ قال: "آدم". قلت: أنبي مرسل؟ قال: "نعم، خلقه الله بيده، ونفخ فيه من روحه، وسَوَّاه قَبِيلا ثم قال: "يا أبا ذر، أربعة سريانيون: آدم، وشيث، وخَنُوخ -وهو إدريس، وهو أول من خط بقلم-ونوح. وأربعة من العرب: هود، وشعيب،

Muhammed b. el-Hüseyn el-Âcurrî dedi ki: Bize Ebû Bekr Ca'fer b. Muhammed b. el-Firyâbî iki yüz doksan yedi yılı Receb ayında imlâ yoluyla rivayet edip dedi ki: Bize İbrâhim b. Hişâm b. Yahyâ el-Gassânî rivayet etti, bize babam dedesinden, o da Ebû İdrîs el-Havlânî'den, o da Ebû Zer'den rivayet etti; [Ebû Zer] dedi ki: Mescide girdim, bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tek başına oturuyor. Yanına oturdum ve: "Ey Allah'ın Resûlü, bana namaz kılmayı emrettin" dedim. «Namaz konulmuş [hayırlı] şeylerin en hayırlısıdır; artık dileyen çok kılsın, dileyen az» buyurdu. Dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Amellerin hangisi daha faziletlidir?" dedim. «Allah'a iman ve O'nun yolunda cihattır» buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! Müminlerin hangisi daha faziletlidir?" dedim. «Ahlakı en güzel olanlarıdır» buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! Müslümanların hangisi daha selamettedir?" dedim. «İnsanların dilinden ve elinden selamette kaldığı kimsedir» buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! Hicretin hangisi daha faziletlidir?" dedim. «Kötülükleri terk edenin [hicretidir]» buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! Namazın hangisi daha faziletlidir?" dedim. «Kunûtu (kıyamı) uzun olanıdır» buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! Orucun hangisi daha faziletlidir?" dedim. «Yerine getirilmesi yeterli olan bir farzdır; Allah katında ise bunun kat kat fazlası vardır» buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! Cihadın hangisi daha faziletlidir?" dedim. «Atı vurulup kanı akıtılan kimsenin [cihadıdır]» buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! [Azat edilecek] kölelerin hangisi daha faziletlidir?" dedim. «Fiyatı en pahalı ve sahipleri nezdinde en değerli olanıdır» buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! Sadakanın hangisi daha faziletlidir?" dedim. «Darlıkta olanın el emeği ve fakire gizlice verilenidir» buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! Sana indirilen ayetlerin hangisi en büyüktür [ondan daha büyüğü yoktur]?" dedim. «Âyetü'l-Kürsî'dir» buyurdu. Sonra şöyle buyurdu: «Ey Ebû Zer! Yedi kat gök, Kürsî'nin yanında ancak uçsuz bucaksız bir çöle atılmış bir halka gibidir. Arş'ın Kürsî'ye olan üstünlüğü de o çölün halkaya olan üstünlüğü gibidir.» Dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Peygamberlerin sayısı kaçtır?" dedim. «Yüz yirmi dört bindir» buyurdu. Dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Bunlardan resullerin sayısı kaçtır?" dedim. «Üç yüz on üçtür; büyük, kalabalık ve tertemiz bir topluluktur» buyurdu. "Onların ilki kimdi?" dedim. «Âdem'dir» buyurdu. "[O,] gönderilmiş bir peygamber miydi?" dedim. «Evet; Allah onu bizzat [kudret] eliyle yarattı, ona ruhundan üfledi ve onu tam bir insan suretinde dosdoğru yarattı» buyurdu. Sonra şöyle buyurdu: «Ey Ebû Zer! Dördü Süryânî'dir: Âdem, Şît, Hanûh -ki o İdrîs'tir ve kalemle ilk yazı yazandır- ve Nûh. Dördü de Araplardandır: Hûd, Şuayb...»

وصالح، ونبيك يا أبا ذر. وأول أنبياء بني إسرائيل موسى، وآخرهم عيسى. وأول الرسل آدم، وآخرهم محمد". قال: قلت: يا رسول الله، كم كتابًا أنزله الله؟ قال: "مائة كتاب وأربعة كتب، وأنزل الله على شيث خمسين، صحيفة، وعلى خَنُوخ ثلاثين صحيفة، وعلى إبراهيم عشر صحائف، وأنزل على موسى من قبل التوراة عشر صحائف والإنجيل والزبور والفرقان". قال: قلت: يا رسول الله، ما كانت صحف إبراهيم؟ قال: "كانت كلها: يا أيها الملك المسلط المبتلى المغرور، إني لم أبعثك لتجمع الدنيا بعضها على بعض، ولكني بعثتك لترد عني دعوة المظلوم، فإني لا أردها ولو كانت من كافر. وكان فيها مثال: وعلى العاقل أن يكون له ساعات: ساعة يناجي فيها ربه، وساعة يحاسب فيها نفسه، وساعة يفكر في صنع الله، وساعة يخلو فيها لحاجته من المطعم والمشرب. وعلى العاقل ألا يكون ضاغنا إلا لثلاث: تزود لمعاد، أو مَرَمَّة لمعاش، أو لذة في غير محرم. وعلى العاقل أن يكون بصيرًا بزمانه، مقبلا على شأنه، حافظًا للسانه، ومَنْ حَسِب كلامه من عمله قَلَّ كلامه إلا فيما يعنيه". قال: قلت: يا رسول الله، فما كانت صحف موسى؟ قال: "كانت عِبَرًا كلها: عجبت لمن أيقن بالموت ثم هو يفرح، عجبت لمن أيقن بالقَدَر ثم هو يَنْصب، وعجبت لمن يرى الدنيا وتَقَلُّبَهَا بأهلها ثم يطمئن إليها، وعجبت لمن أيقن بالحساب غدًا ثم هو لا يعمل" قال: قلت: يا رسول الله، فهل في أيدينا شيء مما في أيدي إبراهيم وموسى، وما أنزل الله عليك؟ قال: "نعم، اقرأ يا أبا ذر: {قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى * وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى * بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * وَالآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى * إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الأُولَى * صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى} [الأعلى: ١٤ - ١٩].

Sâlih ve senin peygamberin ey Ebû Zer! İsrâiloğulları peygamberlerinin ilki Mûsâ, sonuncusu Îsâ'dır. Resullerin ilki Âdem, sonuncusu ise Muhammed'dir." Dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah kaç kitap indirdi?" dedim. "Yüz dört kitap; Allah Şît'e elli sahife, Hanûh'a otuz sahife, İbrâhim'e on sahife indirdi. Tevrat'tan önce Mûsâ'ya on sahife indirdi; [ayrıca] İncil'i, Zebûr'u ve Furkān'ı indirdi." Dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! İbrâhim'in sahifeleri ne idi?" dedim. "Tamamı şunlardan ibaretti: 'Ey musallat kılınmış, imtihan edilen, aldanmış hükümdar! Ben seni dünyayı birbiri üzerine yığasın diye göndermedim; bilakis mazlumun duasını Benden savasın diye gönderdim. Zira kâfirden bile olsa Ben o duayı geri çevirmem.' Ve o sahifelerde bir mesel vardı: 'Akıl sahibinin vakitleri olmalıdır: Bir vakit vardır ki onda Rabbine yalvarır; bir vakit vardır ki onda nefsini hesaba çeker; bir vakit vardır ki onda Allah'ın sanatını düşünür; bir vakit de vardır ki onda yeme ve içme gibi şahsi ihtiyaçları için baş başa kalır. Akıl sahibi şu üç şey dışında yolculuğa çıkmamalıdır: Ahiret için azık toplamak, geçimini temin etmek yahut haram olmayan bir lezzeti tatmak. Akıl sahibi zamanını iyi tanıyan, kendi işine yönelen, dilini koruyan biri olmalıdır. Sözünü amelinden sayan kimsenin, kendisini ilgilendiren hususlar dışındaki sözü azalır.'" Dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Mûsâ'nın sahifeleri ne idi?" dedim. "Tamamı ibretlerden ibaretti: 'Ölüme kesin olarak inandığı halde sevinen kimseye şaşarım! Kadere kesin olarak inandığı halde kendini [boş yere] helak edene şaşarım! Dünyayı ve ehlinin başına gelen değişimleri gördüğü halde ona güvenip bel bağlayan kimseye şaşarım! Yarınki hesaba kesin olarak inandığı halde amel etmeyen kimseye şaşarım!'" Dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! İbrâhim ve Mûsâ'nın ellerinde olanlardan ve Allah'ın sana indirdiklerinden bizim elimizde bir şey var mıdır?" dedim. "Evet, oku ey Ebû Zer: {قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى * وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى * بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * وَالآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى * إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الأُولَى * صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى} [A‘lâ: 14-19] “Arınan, Rabbinin adını anıp namaz kılan kesinlikle kurtuluşa ermiştir. Fakat siz dünya hayatını üstün tutuyorsunuz. Oysa ahiret daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Şüphesiz bu, önceki sahifelerde, İbrâhim ve Mûsâ'nın sahifelerinde de vardı" buyurdu.

قال: قلت يا رسول الله، فأوصني. قال: "أوصيك بتقوى الله، فإنه رأس أمرك".

Dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, bana tavsiyede bulun" dedim. "Sana Allah'a karşı takvalı olmayı tavsiye ederim; zira o, bütün işlerinin başıdır" buyurdu.

قال: قلت يا رسول الله، زدْني. قال: "عليك بتلاوة القرآن، وذِكْر الله، فإنه ذكرٌ لك في السماء، ونورٌ لك في الأرض".

Dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, bana [öğüdünü] artır" dedim. "Kur'an okumaya ve Allah'ı zikretmeye devam et; zira o, senin için gökte bir zikir (şan), yerde bir nurdur" buyurdu.

قال: قلت: يا رسول الله، زدني. قال: "إياك وكثرة الضحك. فإنه يميت القلب، ويُذْهِبُ بنور الوجه". قلت: زدني. قال: "عليك بالجهاد، فإنه رهبانية أمتي". قلت: زدني. قال: "عليك بالصمت إلا من خير، فإنه مَطْرَدَةٌ للشيطان وعون لك على أمر دينك".

Dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, bana artır" dedim. "Çok gülmekten sakın; zira o, kalbi öldürür ve yüzün nurunu giderir" buyurdu. "Bana artır" dedim. "Cihada devam et; zira o, ümmetimin ruhbanlığıdır" buyurdu. "Bana artır" dedim. "Hayırlı olan dışında susmayı tercih et; zira bu, şeytanı senden uzaklaştırır ve dinin hususunda sana yardımcı olur" buyurdu.

قلت: زدني. قال: "انظر إلى من هو تحتك، ولا تنظر إلى من هو فوقك، فإنه أجدر لك ألا تزدري نعمة الله عليك".

"Bana artır" dedim. "Kendinden aşağıda olana bak, senden üstün olana bakma; zira bu, Allah'ın senin üzerindeki nimetini küçümsememen için en uygun olanıdır" buyurdu.

قلت: زدني. قال: "أحبب المساكين وجالسهم، فإنه أَجْدرُ أن لا تزدري نعمة الله عليك". قلت: زدني. قال: "صل قرابتك وإن قطَعوك". قلت: زدني. قال: "قل الحق وإن كان مرا".

"Bana artır" dedim. "Yoksulları sev ve onlarla oturup kalk; zira bu, Allah'ın senin üzerindeki nimetini küçümsememen için en uygun olanıdır" buyurdu. "Bana artır" dedim. "Senden ilişkisini kesseler bile akrabalarını gözet" buyurdu. "Bana artır" dedim. "Acı da olsa hakkı söyle" buyurdu.

قلت: زدني. قال: "لا تخف في الله لومة لائم".

"Bana artır" dedim. "Allah yolunda kınayanın kınamasından korkma" buyurdu.

قلت: زدني. قال: "يَرُدَّك عن الناس ما تعرف عن نفسك، ولا تَجِدُ عليهم فيما تحب، وكفى بك عيبًا أن تعرف من الناس ما تجهل من نفسك. أو تجد عليهم فيما تحب".

"Bana artır" dedim. Şöyle buyurdu: «Kendinde bildiğin [kusurlar] seni insanlarla [uğraşmaktan] alıkoysun. Kendi hoşlandığın hususlarda onlara öfkelenip kin besleme. İnsanlarda görüp de kendi nefsinde bilmezden geldiğin [kusurlar] ya da kendin işlediğin şeylerde onlara kızıp öfkelenmen sana ayıp olarak yeter!»

ثم ضرب بيده صدري، فقال: "يا أبا ذر، لا عَقْل كالتدبير، ولا وَرَع كالكف، ولا حسب كحسن الخلق"

Sonra eliyle göğsüme vurup şöyle dedi: "Ey Ebû Zer! Tedbir gibi akıl, [haramlardan] sakınmak gibi takva ve güzel ahlak gibi asalet yoktur" .

وروى الإمام أحمد، عن أبي المغيرة، عن مُعَان بن رفاعة، عن علي بن يزيد، عن القاسم، عن أبي أمامة: أن أبا ذر سأل النبي ﷺ، فذكر أمر الصلاة، والصيام، والصَدقة، وفَضْلَ آية الكرسي، ولا حول ولا قوة إلا بالله، وأفضلَ الشهداءِ، وأفضلَ الرقاب، ونبوة آدم، وأنه مُكَلَّم، وعددَ الأنبياء والمرسلين، كنحو ما تقدم .

İmam Ahmed; Ebü'l-Muğîre'den, o Muân b. Rifâa'dan, o Ali b. Yezîd'den, o el-Kāsım'dan, o da Ebû Ümâme'den rivayet etti ki: Ebû Zer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordu; o da namaz, oruç, sadaka, Âyetü'l-Kürsî'nin fazileti, "lâ havle velâ kuvvete illâ billâh" sözü, şehitlerin en faziletlisi, kölelerin en değerlisi, Âdem'in peygamberliği ve kendisiyle bizzat konuşulduğu, peygamberlerin ve resullerin sayısı hususunu yukarıda geçtiği üzere zikretti .

وقال عبد الله بن الإمام أحمد: وجدت في كتاب أبي بخطه: حدثني عبد المتعالي بن عبد الوهاب، حدثنا يحيى بن سعيد الأمَوي، حدثنا مُجَالِد عن أبي الوَدَّاك قال: قال أبو سعيد: هل تقول الخوارج بالدجال؟ قال: قلت: لا. فقال: قال رسول الله ﷺ: "إني خاتمُ ألفِ نبيّ أو أكثرَ، وما بُعِثَ نبيٌّ يُتَّبعُ إلا وقد حذر أمته منه، وإني قد بُيِّنَ لي ما لم يُبَيَّن [لأحد] وإنه أعور، وإن ربكم ليس بأعور، وعينه اليمنى عوراء جاحظة لا تخفى، كأنها نخامة في حائط مُجَصَّص، وعينه اليسرى كأنها كوكب دري، معه من كل لسان، ومعه صورة الجنة خضراء يجري فيها الماء، وصورة النار سوداء تَدْخُن" .

İmam Ahmed'in oğlu Abdullâh şöyle dedi: Babamın kitabında kendi el yazısıyla şunu buldum: Bana Abdülmüteâlî b. Abdülvehhâb anlattı, bize Yahyâ b. Saîd el-Emevî anlattı, bize Mücâlid, Ebü'l-Veddâk'tan anlattı; o şöyle dedi: Ebû Saîd: "Hâricîler Deccâl'e inanıyor mu?" dedi. Ben de: "Hayır" dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ben bin veya daha fazla peygamberin sonuncusuyum. Tabi olunan hiçbir peygamber gönderilmemiştir ki ümmetini ondan sakındırmış olmasın. Bana, [hiç kimseye] açıklanmayan hususlar açıklandı: O şaşıdır; şüphesiz Rabbiniz şaşı değildir. Onun sağ gözü kör ve dışarı fırlamış olup gizli kalmaz; sanki kireçli duvardaki bir balgam gibidir. Sol gözü ise sanki parıldayan bir yıldız gibidir. Yanında her dilden [konuşanlar] vardır. Yanında, içinde suların aktığı yeşil cennet sureti ve dumanı tüten siyah cehennem sureti vardır" .

وقد رويناه في الجزء الذي فيه رواية أبي يعلى الموصلي، عن يحيى بن مَعين، حدثنا مروان بن معاوية، حدثنا مُجَالِد، عن أبي الودَّاك، عن أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ: "إني أختم ألفَ ألفَ نبيٍّ أو أكثرَ، ما بعث الله من نبي إلى قومه إلا حذَّرهم الدجالَ .... " وذكر تمام الحديث، هذا لفظه بزيادة "ألْف" وقد تكون مُقْحَمة والله أعلم. وسياق رواية الإمام أحمد أثبت وأولى بالصحة، ورجال إسناد هذا الحديث لا بأس بهم، وروي هذا الحديث من طريق جابر بن عبد الله، ﵁، قال الحافظ أبو بكر البزار:

Biz bunu, içinde Ebû Ya‘lâ el-Mevsılî'nin Yahyâ b. Maîn'den rivayetinin bulunduğu cüzde rivayet ettik: Bize Mervân b. Muâviye anlattı, bize Mücâlid, Ebü'l-Veddâk'tan, o da Ebû Saîd'den anlattı; Ebû Saîd dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ben bin kere bin peygamberi veya daha fazlasını sonlandıranım. Allah kavmine gönderdiği hiçbir peygamber bırakmamıştır ki onları Deccâl'den sakındırmış olmasın..." Hadisin tamamını zikretti. Bu, onun lafzı olup "bin" kelimesi fazladır ve sonradan eklenmiş olabilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İmam Ahmed'in rivayetinin metni daha sağlam ve sıhhatli olmaya daha layıktır. Bu hadisin senedindeki râvilerde bir sakınca yoktur. Bu hadis Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh tarikiyle de rivayet edilmiştir; Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr şöyle demiştir:

حدثنا عمرو بن علي، حدثنا يحيى بن سعيد، حدثنا مُجَالد، عن الشَّعبي، عن جابر قال: قال رسول الله ﷺ: "إني لخاتمُ ألف نبيٍّ أو أكثر، وإنه ليس منهم نبيٌّ إلا وقد أنذر قومه الدَّجالَ، وإني قد بُيِّن لي ما لم يُبَيَّن لأحد منهم وإنه أعور، وإن ربكم ليس بأعورَ" .

Bize Amr b. Ali anlattı, bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Mücâlid, eş-Şa‘bî'den, o da Câbir'den anlattı; Câbir dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ben bin veya daha fazla peygamberin sonuncusuyum. Onlardan hiçbir peygamber yoktur ki kavmini Deccâl'e karşı uyarmış olmasın. Bana, onlardan hiçbirine açıklanmayan hususlar açıklandı: O şaşıdır; şüphesiz Rabbiniz şaşı değildir" .

وقوله: (وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا) وهذا تشريف لموسى، ﵇، بهذه الصفة؛ ولهذا يقال

Allah Teâlâ'nın: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا } “Allah Mûsâ ile bizzat konuştu” kavli, bu vasıfla Mûsâ aleyhisselâm için bir şereflendirmedir; bundan dolayı denilir

له: الكليم. وقد قال الحافظ أبو بكر بن مَرْدويه: حدثنا أحمد بن محمد بن سليمان المالكي، حدثنا مَسيحُ بن حاتم، حدثنا عبد الجبار بن عبد الله قال: جاء رجل إلى أبي بكر بن عيَّاش فقال: سمعت رجلا يقرأ: "وكلم الله موسى تكليما" فقال أبو بكر: ما قرأ هذا إلا كافر، قرأتُ على الأعمش، وقرأ الأعمش على [يحيى] بن وثاب، وقرأ يحيى بن وثَّاب على أبي عبد الرحمن السَّلْمِيّ، وقرأ أبو عبد الرحمن، عَلَى عَلِيِّ بن أبي طالب، وقرأ علي بن أبي طالب على رسول الله ﷺ: (وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا) .

ona: Kelîm denir. Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Muhammed b. Süleymân el-Mâlikî anlattı, bize Mesîh b. Hâtim anlattı, bize Abdülcebbâr b. Abdillâh anlattı; dedi ki: Bir adam Ebû Bekr b. Ayyâş'a gelip: "Bir adamın: 'Ve kellemellâhe Mûsâ teklîmâ' (Mûsâ Allah ile konuştu) şeklinde okuduğunu duydum" dedi. Bunun üzerine Ebû Bekr şöyle dedi: "Bunu ancak bir kâfir okur! Ben el-A‘meş'e okudum, el-A‘meş [Yahyâ] b. Vessâb'a okudu, Yahyâ b. Vessâb Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'ye okudu, Ebû Abdirrahmân Ali b. Ebî Tâlib'e okudu, Ali b. Ebî Tâlib de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle okudu: (وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا) " .

وإنما اشتد غضب أبي بكر بن عياش، ﵀، على مَن قرأ كذلك؛ لأنه حَرّف لفظ القرآن ومعناه، وكان هذا من المعتزلة الذين ينكرون أن [يكون] الله كلَّم موسى، ﵇، أو يكلم أحدًا من خلقه، كما رويناه عن بعض المعتزلة أنه قرأ على بعض المشايخ: "وكلم الله موسى تكليما" فقال له: يا ابن اللَّخْنَاء، فكيف تصنع بقوله تعالى: {وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ} [الأعراف: ١٤٣]، يعني: أن هذا لا يحتمل التحريف ولا التأويل.

Ebû Bekr b. Ayyâş rahimehullâh'ın böyle okuyan kimseye öfkesinin şiddetlenmesi; onun Kur'an'ın lafzını ve anlamını tahrif etmesinden ötürüydü. Bu kişi, Allah'ın Mûsâ aleyhisselâm ile konuştuğunu veya yarattıklarından biriyle [konuştuğunu] inkâr eden Mu‘tezile'dendi. Nitekim Mu‘tezile'den birinin bazı hocalara: "Ve kellemellâhe Mûsâ teklîmâ" şeklinde okuduğunu rivayet ettiğimizde , o hocanın ona: "Ey ahmak kadın oğlu! Peki Allah Teâlâ'nın: {وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ} [A‘râf: 143] “Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte gelip Rabbi onunla konuşunca...” buyruğu hakkında ne yapacaksın?" dediği rivayet edilmiştir; yani bu ayet tahrif ve tevili kabul etmez.

وقال ابن مَرْدُوَيه: حدثنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، حدثنا أحمد بن الحسين بن بَهْرَام، حدثنا محمد بن مرزوق، حدثنا هانئ بن يحيى، عن الحسن بن أبي جعفر، عن قتادة عن يحيى بن وَثَّاب، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "لَما كلم الله موسى كان يُبْصِرُ دبيبَ النمل على الصفا في الليلة الظلماء". وهذا حديث غريب، وإسناده لا يصح، وإذا صح موقوفًا كان جيدًا .

İbn Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhim anlattı, bize Ahmed b. el-Hüseyn b. Behrâm anlattı, bize Muhammed b. Merzûk anlattı, bize Hânî b. Yahyâ, el-Hasan b. Ebî Ca‘fer'den, o Katâde'den, o Yahyâ b. Vessâb'dan, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; Ebû Hüreyre dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah Mûsâ ile konuştuğu zaman, Mûsâ karanlık gecede kayanın üzerindeki karıncanın kımıldayışını görüyordu." Bu garip bir hadistir, senedi sahih değildir; şayet mevkūf olarak sahih olsaydı güzel olurdu .

وقد روى الحاكم في مستدركه وابن مردويه، من حديث حميد بن قيس الأعرج، عن عبد الله بن الحارث، عن ابن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "كان على موسى يوم كلمه ربُّه جبة صوف، وكساء صوف، وسراويل صوف، ونعلان من جلد حمار غير ذكي" .

el-Hâkim el-Müstedrek'inde ve İbn Merdûye; Humeyd b. Kays el-A‘rec'in hadisinden, o Abdullâh b. el-Hâris'ten, o da İbn Mes‘ûd'dan rivayet ettiler; İbn Mes‘ûd dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Rabbi onunla konuştuğu gün Mûsâ'nın üzerinde yün bir cübbe, yün bir aba, yün bir şalvar ve usulünce kesilmemiş eşek derisinden iki çarık vardı" .

وقال ابن مردويه بإسناده عن جُوَيْبر، عن الضَّحاك عن ابن عباس قال: إن الله ناجَى موسى بمائة ألف كلمة وأربعين ألف كلمة، في ثلاثة أيام، وصايا كلها، فلما سمع موسى كلام الآدميين مَقتهم مما وقع في مسامعه من كلام الرب، ﷿.

İbn Merdûye kendi senediyle Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; İbn Abbâs dedi ki: Şüphesiz Allah üç gün içinde Mûsâ ile yüz kırk bin kelime fısıldaşıp konuştu; bunların hepsi vasiyetler (öğütler) idi. Mûsâ insanların sözlerini işitince, Azîz ve Celîl olan Rabb'in kelâmından kulaklarında kalanlar sebebiyle onların sözlerinden nefret etti.

وهذا أيضًا إسناد ضعيف، فإن جُوَيْبِرًا ضعيف، والضَّحاك لم يدرك ابنَ عباس، ﵁. فأما الأثر الذي رواه ابن أبي حاتم وابن مَرْدُويه وغيرهما من طريق الفضل بن عيسى الرَّقَاشي، عن محمد بن المُنْكَدِر، عن جابر بن عبد الله قال: لما كلم الله موسى يوم الطورِ، كلَّمه بغير الكلام الذي

Bu da zayıf bir isnaddır; zira Cüveybir zayıftır, ed-Dahhâk ise İbn Abbâs'a -radıyallâhu anhümâ- yetişmemiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve diğerlerinin Fazl b. Îsâ er-Rakâşî tarikiyle, Muhammed b. el-Münkedir'den, onun da Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiği esere gelince; [Câbir] dedi ki: Allah, Tûr gününde Mûsâ ile konuştuğunda, onunla...

كلَّمه يوم ناداه، فقال له موسى: يا رب، هذا كلامك الذي كلمتني به؟ قال: لا يا موسى، أنا كلمتك بقوة عَشَرةِ آلاف لسان، ولي قوةُ الألْسِنة كلها، وأنا أقوى من ذلك. فلما رجع موسى إلى بني إسرائيل قالوا: يا موسى، صِفْ لنا كلام الرحمن. قال: لا أستطيعه. قالوا: فشبه لنا. قال: ألم تسمعوا إلى صوت الصواعق فإنها قريب منه، وليس به. وهذا إسناد ضعيف، فإن الفضلَ هذا الرقاشي ضعيف بمرة.

ona seslendiği gün konuştuğu kelâmından farklı bir şekilde konuştu. Mûsâ O'na: "Ey Rabbim! Benimle kendisiyle konuştuğun kelâmın bu mudur?" dedi. [Allah] buyurdu ki: "Hayır ey Mûsâ, Ben seninle on bin lisanın gücüyle konuştum; bütün lisanların gücü Bana aittir ve Ben bundan çok daha güçlüyüm." Mûsâ İsrâiloğullarına döndüğünde onlar: "Ey Mûsâ! Bize Rahmân'ın kelâmını tarif et" dediler. O: "Buna gücüm yetmez" dedi. "Öyleyse bize bir şeye benzet" dediler. O: "Yıldırımların sesini işitmediniz mi? İşte ona yakındır, fakat o değildir" dedi. Bu da zayıf bir senettir; zira bu el-Fadl er-Rakkāşî son derece zayıftır.

وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن الزهري، عن أبي بكر بن عبد الرحمن بن الحارث، عن جَزْء بن جابر الخَثْعَمي، عن كعب قال: إن الله لما كلم موسى كلمه بالألسنة كلها سِوَى كلامه، فقال له موسى يا رب، هذا كلامك؟ قال: لا ولو كلمتك بكلامي لم تَستَقِمْ له. قال: يا رب، فهل من خلقك شيء يشبه كلامك؟ قال: لا وأشد خلقي شبها بكلامي أشد ما تسمعون من الصواعق.

Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma‘mer, ez-Zührî'den, o Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris'ten, o Cez' b. Câbir el-Has‘amî'den, o da Ka‘b'dan haber verdi; Ka‘b dedi ki: Allah Mûsâ ile konuştuğunda, Kendi kelâmı hariç bütün dillerle onunla konuştu. Mûsâ O'na: "Ey Rabbim! Bu Senin kelâmın mıdır?" dedi. [Allah]: "Hayır, şayet seninle Kendi kelâmımla konuşsaydım ona dayanamazdın" buyurdu. Mûsâ: "Ey Rabbim! Yarattıklarından Senin kelâmına benzeyen bir şey var mıdır?" dedi. [Allah]: "Hayır, yarattıklarım içinde kelâmıma en çok benzeyeni, yıldırımlardan işittiğiniz en şiddetli sestir" buyurdu.

فهذا موقوف على كعب الأحبار، وهو يحكي عن الكتب المتقدمة المشتملة على أخبار بني إسرائيل، وفيها الغَثُّ والسَّمِين.

Bu rivayet Ka‘bü'l-Ahbâr'da mevkūftur. O, İsrâiloğullarının haberlerini içeren geçmiş kitaplardan nakletmektedir ki bu haberlerin içinde doğrusu da çürüğü de vardır.

وقوله: (رُسُلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ) أي: يبشرون من أطاع الله واتبع رضوانه بالخيرات، وينذرون من خالف أمره وكذب رسله بالعقاب والعذاب.

Yüce Allah'ın: (رُسُلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ) “Müjdeleyici ve uyarıcı olarak peygamberler [gönderdik]” buyruğu; yani Allah'a itaat edip O'nun rızasına uyanları hayırlarla müjdelerler; O'nun emrine karşı gelip elçilerini yalanlayanları ise ceza ve azap ile uyarırlar.

وقوله: (لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا) أي: أنه تعالى أنزل كتبه وأرسل رسله بالبشارة والنذارة، وبين ما يحبه ويرضاه مما يكرهه ويأباه؛ لئلا يبقى لمعتذر عذر، كما قال تعالى: {وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى} [طه: ١٣٤]، وكذا قوله تعالى: {وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ [فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ] } [القصص: ٤٧].

Yüce Allah'ın: (لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا) “ki, peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti kalmasın. Allah mutlak güç ve hikmet sahibidir” buyruğu; yani Allah Teâlâ, mazeret ileri sürenin hiçbir mazereti kalmasın diye kitaplarını indirmiş, elçilerini müjdeleyici ve uyarıcı olarak göndermiş, sevip razı olduğu şeyleri hoşlanmayıp reddettiği şeylerden ayırt ederek açıklamıştır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى} [Tâhâ: 134] “Eğer biz onları bundan önce bir azap ile helak etseydik mutlaka: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de alçalıp rezil olmadan önce ayetlerine uysaydık ya!' derlerdi.” Yine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir: {وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ [فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ] } [Kasas: 47] “Kendi ellerinin işledikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde: ['Rabbimiz! Bize bir peygamber gönderseydin de ayetlerine uyup müminlerden olsaydık!' demesinler diye...]”

وقد ثبت في الصحيحين عن ابن مسعود، [﵁] قال: قال رسول الله ﷺ: "لا أحَدَ أغَيْرُ من الله، من أجل ذلك حرم الفواحش ما ظَهَر منها وما بطن، ولا أحدَ أحبُّ إليه المدحُ من الله، من أجل ذلك مدح نفسه، ولا أحدَ أحَبُّ إليه العُذر من الله، من أجل ذلك بعث النبيين مبشرين ومنذرين" وفي لفظ: "من أجل ذلك أرسل رسله، وأنزل كتبه".

Nitekim Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لا أحَدَ أغَيْرُ من الله، من أجل ذلك حرم الفواحش ما ظَهَر منها وما بطن، ولا أحدَ أحبُّ إليه المدحُ من الله، من أجل ذلك مدح نفسه، ولا أحدَ أحَبُّ إليه العُذر من الله، من أجل ذلك بعث النبيين مبشرين ومنذرين » «Allah'tan daha kıskanç (gayyûr) hiç kimse yoktur. Bu sebepledir ki O, hayasızlıkların (fevâhiş) açığını da gizlisini de haram kılmıştır. Kendisine övgüyü Allah'tan daha çok seven hiç kimse yoktur. Bu sebepledir ki Kendisini övmüştür. Mazereti [kulların özür beyan etmesini ve hüccetin ikame olunmasını] Allah'tan daha çok seven hiç kimse yoktur. Bu sebepledir ki peygamberleri müjdeleyici ve uyarıcı olarak göndermiştir.» Bir rivayette de: « من أجل ذلك أرسل رسله، وأنزل كتبه » «Bu sebepledir ki elçilerini göndermiş ve kitaplarını indirmiştir.» [buyrulmuştur].

{لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (١٦٦) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالا بَعِيدًا (١٦٧) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا (١٦٨) إِلا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (١٦٩) يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٧٠)}

{لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (١٦٦) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالا بَعِيدًا (١٦٧) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا (١٦٨) إِلا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (١٦٩) يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٧٠)} “Fakat Allah sana indirdiğine şahitlik eder ki, onu Kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter. (166) Şüphesiz inkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar, derin bir sapıklığa düşmüşlerdir. (167) İnkâr edip zulmedenleri Allah bağışlayacak değildir; onlara bir yol da gösterecek değildir; (168) Ancak içinde ebedî kalacakları cehennem yolunu gösterir. Bu da Allah'a pek kolaydır. (169) Ey insanlar! Resûl size Rabbinizden hakkı getirdi; o halde kendi hayrınıza olarak iman edin. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam bir hikmet sahibidir. (170)”

لما تضمن قوله تعالى: (إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ) إلى آخر السياق، إثبات نبوته ﷺ والرد على من أنكر نبوته من المشركين وأهل الكتاب، قال الله تعالى: (لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنزلَ إِلَيْكَ) أي: وإن كفر به من كفر به ممن كذبك وخالفك، فالله يشهد لك بأنك رسوله الذي أنزل عليه الكتاب، وهو: القرآن العظيم الذي {لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ} [فصلت: ٤٢]؛ ولهذا قال: (أَنزلَهُ بِعِلْمِهِ) أي: فيه علمه الذي أراد أن يطلع العباد عليه، من البينات والهدى والفرقان وما يحبه الله ويرضاه، وما يكرهه ويأباه، وما فيه من العلم بالغيوب من الماضي والمستقبل، وما فيه من ذكر صفاته تعالى المقدسة، التي لا يعلمها نبي مرسل ولا ملك مقرب، إلا أن يُعْلِمَه الله به، كما قال [تعالى] {وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلا بِمَا شَاءَ} [البقرة: ٢٥٥]، وقال {وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا} [طه: ١١٠].

Allah Teâlâ'nın: (إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ) “Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik” ayetinden bağlamın sonuna kadar olan kısmı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini ispat etmeyi ve müşriklerle Ehl-i Kitap'tan onun peygamberliğini inkâr edenlere cevap vermeyi içerince, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنزلَ إِلَيْكَ) “Fakat Allah sana indirdiğine şahitlik eder”; yani seni yalanlayıp sana muhalefet edenlerden onu inkâr edenler inkâr etse de, Allah senin Kendi elçisi olduğuna ve üzerine {لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ} [Fussilet: 42] “Önünden de ardından da batılın kendisine yaklaşamayacağı, hikmet sahibi ve çok övülen [Allah] katından indirilmiş” olan o Yüce Kur'an kitabını indirdiğine şahitlik eder. Bundan dolayı: (أَنزلَهُ بِعِلْمِهِ) “onu Kendi ilmiyle indirmiştir” buyurmuştur; yani apaçık delillerden, hidayetten, Furkān'dan, Allah'ın sevip razı olduğu ve hoşlanmayıp reddettiği hususlardan kulların bilmesini dilediği Kendi ilmi o kitaptadır; geçmişe ve geleceğe dair gayb ilimleri ve Teâlâ'nın mukaddes sıfatlarının zikri oradadır ki, Allah bildirmediği sürece bunları ne gönderilmiş bir peygamber ne de mukarreb bir melek bilebilir. Nitekim [Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلا بِمَا شَاءَ} [Bakara: 255] “O'nun ilminden, dilediği dışında hiçbir şeyi kavrayamazlar” ve {وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا} [Tâhâ: 110] “İlim bakımından ise O'nu asla kuşatamazlar”.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا الحسن بن سَهْل الجعفري وخَزَزُ بن المبارك قالا حدثنا عمران بن عيينة، حدثنا عطاء بن السائب قال: أقرأني أبو عبد الرحمن السَّلمي القرآنَ، وكان إذا قرأ عليه أحدنا القرآن قال: قد أخذتَ علم الله، فليس أحدٌ اليوم أفضلَ منك إلا بعمل، ثم يقرأ: (أَنزلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا) وقوله (وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ) أي: بصدق ما جاءك وأوحى إليك وأنزل عليك، مع شهادة الله تعالى لك بذلك (وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا)

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize el-Hasan b. Sehl el-Ca‘ferî ve Hâzez b. el-Mübârek anlattılar; dediler ki: Bize İmrân b. Uyeyne anlattı, bize Atâ b. es-Sâib anlattı; dedi ki: Ebû Abdirrahmân es-Sülemî bana Kur'an okuttu. Bizden biri ona Kur'an okuduğu zaman şöyle derdi: "Allah'ın ilmini aldın; ameli hariç bugün hiç kimse senden daha üstün değildir." Sonra da şu ayeti okurdu: (أَنزلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا) “Onu Kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter.” Yüce Allah'ın: (وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ) “Melekler de şahitlik ederler” buyruğu; yani Allah Teâlâ'nın senin için olan şahitliğiyle beraber melekler de sana gelenin, sana vahyedilenin ve indirilenin doğruluğuna şahitlik ederler; (وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا) “Şahit olarak Allah yeter.”

وقد قال محمد بن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس قال: دخل على رسول الله ﷺ جماعةٌ من اليهود، فقال لهم: "إني لأعلم -والله-إنكم لتعلمون أني رسول الله". فقالوا: ما نعلم ذلك. فأنزل الله ﷿: (لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنزلَ إِلَيْكَ أَنزلَهُ بِعِلْمِهِ [وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا] }.

Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; İbn Abbâs dedi ki: Yahudilerden bir grup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdi. [Resûlullah] onlara: "Allah'a yemin ederim ki, benim Allah'ın elçisi olduğumu kesinlikle bildiğinizi ben çok iyi biliyorum" buyurdu. Onlar: "Biz bunu bilmiyoruz" dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: (لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنزلَ إِلَيْكَ أَنزلَهُ بِعِلْمِهِ [وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا] } “Fakat Allah sana indirdiğine şahitlik eder ki, onu Kendi ilmiyle indirmiştir. [Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter.]” ayetini indirdi.

وقوله: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالا بَعِيدًا) أي: كفروا في أنفسهم فلم يتبعوا الحق، وسَعوْا في صد الناس عن اتباعه والاقتداء به، قد خرجوا عن الحق وضلوا عنه، وبَعُدُوا منه بعدًا عظيما شاسعًا.

Yüce Allah'ın: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالا بَعِيدًا) “Şüphesiz inkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar, derin bir sapıklığa düşmüşlerdir” buyruğu; yani bizzat kendileri inkâr edip hakka uymadılar ve insanları da hakka uymaktan ve ona tabi olmaktan alıkoymaya çalıştılar. Onlar haktan çıkmış, ondan sapmış ve haktan pek büyük ve uzak bir mesafeyle uzaklaşmışlardır.

ثم أخبر تعالى عن حكمه في الكافرين بآياته وكتابه ورسوله، الظالمين لأنفسهم بذلك، وبالصد عن سبيله وارتكاب مآثمه وانتهاك محارمه، بأنه لا يغفر لهم (وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا) أي: سبيلا إلى الخير (إِلا طَرِيقَ جَهَنَّمَ) وهذا استثناء منقطع (خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا [وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا]) .

Sonra Teâlâ; ayetlerini, Kitabını ve elçisini inkâr eden, böyle yaparak, O'nun yolundan alıkoyarak, günahlarını işleyerek ve haramlarını çiğneyerek nefislerine zulmedenler hakkındaki hükmünü, onları asla bağışlamayacağını haber verdi: (وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا) “onlara bir yol da gösterecek değildir”; yani hayra giden bir yol [göstermez], (إِلا طَرِيقَ جَهَنَّمَ) “Ancak cehennem yolunu [gösterir]”. Bu münkati‘ bir istisnadır; (خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا [وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا]) “içinde ebedî kalacakları [cehennem yolunu gösterir. Bu da Allah'a pek kolaydır].”

ثم قال تعالى: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ) أي: قد جاءكم محمد -صلوات الله وسلامه عليه-بالهدى ودين الحق، والبيان الشافي من الله، ﷿، فآمنوا بما جاءكم به واتبعوه يكن خيرًا لكم.

Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ) “Ey insanlar! Resûl size Rabbinizden hakkı getirdi; o halde kendi hayrınıza olarak iman edin.”; yani Muhammed -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- size hidayetle, hak dinle ve Azîz ve Celîl olan Allah'tan şifa veren apaçık bir beyanla gelmiştir; o halde onun size getirdiğine iman edin ve ona uyun , bu sizin için hayırlı olur.

ثم قال: (وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) أي: فهو غني عنكم وعن إيمانكم، ولا يتضرر بكفرانكم، كما قال تعالى: {وَقَالَ مُوسَى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ} [إبراهيم: ٨] وقال هاهنا: (وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا) أي: بمن يستحق منكم الهداية فيهديه، وبمن يستحق الغَوَاية فيغويه (حَكِيمًا) أي: في أقواله وأفعاله وشرعه وقدره.

Sonra şöyle buyurdu: (وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde olanlar Allah'ındır.”; yani O, sizden de sizin imanınızdan da müstağnidir (muhtaç değildir) ve sizin inkârınız O'na hiçbir zarar vermez. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَالَ مُوسَى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ} “Musa dedi ki: 'Eğer siz ve yeryüzünde bulunanların hepsi inkâr etseniz, şüphesiz Allah Ganî'dir, Hamîd'dir.'” [İbrâhîm: 8]. Burada ise şöyle buyurmuştur: (وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا) “Allah Alîm'dir, Hakîm'dir.”; yani aranızdan hidayeti kimin hak ettiğini bilendir ve ona hidayet verir; sapıklığı kimin hak ettiğini bilendir ve onu saptırır. (حَكِيمًا) “Hakîm'dir”; yani sözlerinde, fiillerinde, şeriatında ve kaderinde [hikmet sahibidir].

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا (١٧١)}

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا (١٧١)} “Ey Ehl-i Kitap! Dininizde aşırılığa gitmeyin ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin. Meryem oğlu İsa Mesih, ancak Allah'ın elçisi, Meryem'e ulaştırdığı kelimesi ve O'ndan bir ruhtur. Artık Allah'a ve elçilerine iman edin; ‘[Tanrı] üçtür’ demeyin. Kendi hayrınıza olarak bundan vazgeçin. Şüphesiz Allah tek bir ilahtır. O, çocuk sahibi olmaktan münezzehtir. Göklerde ve yerde olanlar O'nundur. Vekil olarak Allah yeter.”

ينهى تعالى أهل الكتاب عن الغلو والإطراء، وهذا كثير في النصارى، فإنهم تجاوزوا حد التصديق بعيسى، حتى رفعوه فوق المنزلة التي أعطاه الله إياها، فنقلوه من حيز النبوة إلى أن اتخذوه إلها من دون الله يعبدونه كما يعبدونه، بل قد غلوا في أتباعه وأشياعه، ممن زعم أنه على دينه، فادَّعوْا فيهم العصمة واتبعوهم في كل ما قالوه، سواء كان حقًا أو باطلا أو ضلالا أو رشادًا، أو صحيحًا أو كذبًا؛ ولهذا قال تعالى: {اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لا إِلَهَ إِلا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} [التوبة: ٣١].

Teâlâ Ehl-i Kitab'ı dinde aşırılığa kaçmaktan ve haddi aşarak övmekten menetmektedir. Bu durum Hristiyanlarda pek çoktur; zira onlar İsa'yı tasdik etme sınırını aşmış, hatta onu Allah'ın kendisine verdiği mertebenin üstüne çıkarmışlardır. Böylece onu peygamberlik alanından çıkarıp Allah'tan başka bir ilah edinmişler, Allah'a ibadet eder gibi ona ibadet etmişlerdir. Hatta onun dininde olduğunu iddia eden takipçileri ve yandaşları hakkında da aşırılığa kaçmışlar, onlar hakkında masumluk iddia etmişler ve söyledikleri her şeyde —hak olsun batıl olsun, sapıklık olsun doğruluk olsun, doğru olsun yalan olsun— onlara uymuşlardır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لا إِلَهَ إِلا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} [et-Tevbe: 31] “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler. Halbuki onlar ancak tek bir ilaha kulluk etmekle emrolunmuşlardı. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir.”

وقال الإمام أحمد: حدثنا هُشَيم قال: زعم الزُّهْرِي، عن عبيد الله بن عبد الله بن عُتْبة بن مسعود، عن ابن عباس، عن عمر: أن رسول الله ﷺ قال: "لا تُطْرُوني كما أطرت النصارى عيسى ابن مريم، فإنما أنا عبد الله ورسوله".

İmam Ahmed dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: ez-Zührî, Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe b. Mes'ûd'dan, o İbn Abbâs'tan, o da Ömer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Hristiyanların Meryem oğlu İsa'yı aşırı övdükleri gibi beni aşırı övmeyin. Şüphesiz ben ancak Allah'ın kulu ve elçisiyim."

ثم رواه هو وعلي بن المديني، عن سفيان بن عُيَيْنة، عن الزُّهري كذلك. وقال علي بن المديني: هذا حديث صحيح سنده وهكذا رواه البخاري، عن الحُميدي، عن سفيان بن عيينة، عن الزهري، به. ولفظه: "فإنما أنا عبد، فقولوا: عبد الله ورسوله" .

Sonra bunu hem o [Ahmed] hem de Ali b. el-Medînî, Süfyân b. Uyeyne'den, o da ez-Zührî'den aynı şekilde rivayet etti. Ali b. el-Medînî: 'Bu, senedi sahih bir hadistir' dedi . Buhârî de bunu Humeydî'den, o Süfyân b. Uyeyne'den, o da ez-Zührî'den bu isnadla böylece rivayet etti. Onun lafzı şöyledir: "Şüphesiz ben bir kulum; öyleyse 'Allah'ın kulu ve elçisi' deyiniz" .

وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن بن موسى، حدثنا حمَّاد بن سَلَمَة، عن ثابت البُناني، عن أنس بن مالك: أن رجلا قال: محمد يا سيدنا وابن سيدنا، وخيرنا وابن خيرنا. فقال رسول الله ﷺ "يا أيها الناس، عليكم بقولكم، ولا يَسْتَهْويَنَّكُمُ الشيطانُ، أنا محمدُ بنُ عبد الله، عبد الله ورسوله، والله ما أحب أن ترفعوني فوق منزلتي التي أنزلني اللَّهُ ﷿". تفرد به من هذا الوجه .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Hasen b. Mûsâ rivayet etti, bize Hammâd b. Seleme, Sâbit el-Bünânî'den, o da Enes b. Mâlik'ten rivayet etti: Bir adam: 'Ey Muhammed! Ey efendimiz ve efendimizin oğlu, en hayırlımız ve en hayırlımızın oğlu!' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey insanlar! [Normal] sözünüze bağlı kalın, şeytan sizi ayartıp peşinden sürüklemesin! Ben Abdullah oğlu Muhammed'im; Allah'ın kulu ve elçisiyim. Allah'a yemin ederim ki beni, Azîz ve Celîl olan Allah'ın bana verdiği konumun üstüne çıkarmanızı sevmem" buyurdu. Bu vecihten rivayetinde [İmam Ahmed] tek kalmıştır .