الثاني منهما، بقول علي، ﵁، للزوج -حين قال: أما الفرقة فلا-قال: كذبت، حتى تقر بما أقرت به، قالوا: فلو كانا حاكمين لما افتقر إلى إقرار الزوج، والله أعلم.
İkincisi ise, kocanın: 'Ayrılığa gelince, hayır' demesi üzerine Ali'nin (radıyallâhu anh) ona: 'Yalan söyledin; kadının ikrar ettiği şeye sen de ikrar edinceye kadar [buradan ayrılamazsın]' demesi sebebiyledir. Şöyle demişlerdir: 'Şayet o ikisi hâkim olsalardı, kocanın ikrarına ihtiyaç duyulmazdı.' Doğrusunu Allah bilir.
قال الشيخ أبو عمر بن عبد البر: وأجمع العلماء على أن الحكمين -إذا اختلف قولهما-فلا عبرة بقول الآخر، وأجمعوا على أن قولهما نافذ في الجمع وإن لم يوكلهما الزوجان، واختلفوا: هل ينفذ قولهما في التفرقة؟ ثم حكي عن الجمهور أنه ينفذ قولهما فيها أيضا .
Şeyh Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: Âlimler, iki hakemin sözleri ihtilaf ettiğinde ötekinin sözünün geçerli olmayacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Eşler onları vekil tayin etmese bile birleştirme konusundaki sözlerinin geçerli olduğu hususunda da icmâ etmişlerdir. Ayırma konusundaki sözlerinin geçerli olup olmadığı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Sonra çoğunluktan ayırma konusunda da sözlerinin geçerli olacağı nakledilmiştir.
{وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا فَخُورًا (٣٦)}
{وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا فَخُورًا (٣٦)} “Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve elinizin altında bulunanlara iyilik edin. Şüphesiz Allah, kibirlenen ve övünen kimseleri sevmez.”
يأمر ﵎ بعبادته وحده لا شريك له؛ فإنه هو الخالق الرازق المنعم المتفضل على خلقه في جميع الآنات والحالات، فهو المستحق منهم أن يوحدوه، ولا يشركوا به شيئا من مخلوقاته، كما قال رسول الله ﷺ لمعاذ: "أتَدْرِي ما حَقُّ الله على العباد؟ " قال: الله ورسوله أعلم. قال: "أن يَعْبدُوهُ ولا
[Allah] Teâlâ, hiçbir ortağı olmaksızın yalnızca Kendisine ibadet edilmesini emretmektedir. Zira O; her an ve her durumda yarattıklarına nimet bahşeden, lütufta bulunan, Yaratan ve Rızık verendir. Dolayısıyla O, [kullarının] Kendisini birlemelerini ve yarattıklarından hiçbir şeyi O'na ortak koşmamalarını hak edendir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Muâz'a: «Allah'ın kulları üzerindeki hakkının ne olduğunu bilir misin?» buyurmuş; [Muâz]: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" deyince, [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «O'na ibadet etmeleri ve
يُشْرِكُوا به شيئا"، ثم قال: "أتَدْري ما حَقُّ العبادِ عَلَى اللهِ إذا فَعَلُوا ذلك؟ ألا يُعَذِّبَهُم" ثم أوصى بالإحسان إلى الوالدين، فإن الله، سبحانه، جعلهما سببا لخروجك من العدم إلى الوجود، وكثيرا ما يقرنُ الله، سبحانه، بين عبادته والإحسان إلى الوالدين، كقوله: {أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ} [لقمان: ١٤] وكقوله: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} [الإسراء: ٢٣].
hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır." Sonra şöyle buyurdu: "Bunu yaptıkları takdirde kulların Allah üzerindeki hakkının ne olduğunu bilir misin? Onlara azap etmemesidir" . Sonra ana-babaya iyilik yapılmasını tavsiye etti; çünkü Allah Sübhânehu, senin yokluktan varlığa çıkmana onları sebep kılmıştır. Allah Sübhânehu , Kendisine ibadet ile ana-babaya iyiliği çokça yan yana zikreder; Nitekim: {أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ} [Lokmân: 14] “Bana ve ana-babana şükret” ve {وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} [el-İsrâ: 23] “Rabbin, sadece Kendisine kulluk etmenizi ve ana-babaya iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti” buyurmuştur.
ثم عطف على الإحسان إلى الوالدين الإحسان إلى القرابات من الرجال والنساء، كما جاء في الحديث: "الصَّدَقَةُ عَلَى المِسْكِينِ صَدَقَةٌ، وعَلَى ذِي الرَّحِم صَدَقَةٌ وصِلَةٌ" .
Sonra ana-babaya iyiliğin ardından erkek ve kadın akrabalara iyiliği bağlamıştır; nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: "Yoksula verilen sadaka bir sadakadır; akrabaya verilen ise hem sadaka hem de sıla[-i rahim]dir" .
ثم قال: (وَالْيَتَامَى) وذلك لأنهم قد فقدوا من يقوم بمصالحهم، ومن ينفق عليهم، فأمر الله بالإحسان إليهم والحنو عليهم.
Sonra: (وَالْيَتَامَى) [buyurmuştur]; çünkü onlar kendi menfaatlerini gözetecek ve kendilerine nafaka sağlayacak kimselerini kaybetmişlerdir. Bu sebeple Allah onlara iyilik yapılmasını ve şefkat gösterilmesini emretmiştir.
ثم قال: (وَالْمَسَاكِينِ) وهم المحاويج من ذوي الحاجات الذين لا يجدون ما يقوم بكفايتهم، فأمر الله بمساعدتهم بما تتم به كفايتهم وتزول به ضرورتهم. وسيأتي الكلام على الفقير والمسكين في سورة براءة.
Sonra: (وَالْمَسَاكِينِ) [buyurmuştur]; bunlar kendilerine yetecek kadarını bulamayan ihtiyaç sahibi muhtaçlardır. Allah, ihtiyaçlarının karşılanacağı ve zaruretlerinin ortadan kalkacağı şekilde onlara yardım edilmesini emretmiştir. Fakir ve miskin konusundaki açıklamalar Berâe (Tevbe) Suresi'nde gelecektir.
وقوله: (وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ) قال علي بن أبي طَلْحَةَ، عن ابْنِ عَبَّاسٍ: (وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى) يعني الذي بينك وبينه قرابة، (وَالْجَارِ الْجُنُبِ) الذي ليس بينك وبينه قرابة. وكذا رُوِيَ عن عِكْرِمةَ، ومُجَاهد، وميمون بنِ مهْرانَ، والضحاك، وزيد بْنِ أَسْلَمَ، ومقاتل بن حيَّان، وقتادة.
(وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ) kavli hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: (وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى); yani seninle arasında akrabalık bağı bulunan kimsedir. (وَالْجَارِ الْجُنُبِ); seninle arasında akrabalık bağı bulunmayan kimsedir. İkrime, Mücâhid, Meymûn b. Mihrân, ed-Dahhâk, Zeyd b. Eslem, Mukâtil b. Hayyân ve Katâde'den de böyle rivayet edilmiştir.
وقال أبو إسحاق عن نَوْف البِكَالِي في قوله: (وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى) يعني المسلم (وَالْجَارِ الْجُنُبِ) يعني اليهودي والنصراني رواه ابنُ جَريرٍ، وابنُ أبي حَاتم.
Ebû İshâk, Nevf el-Bikâlî'den şöyle rivayet etmiştir: (وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى); yani Müslüman, (وَالْجَارِ الْجُنُبِ); yani Yahudi ve Hristiyan. Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال جَابِرٌ الْجُعْفِيّ، عن الشعبي، عن علي وابنِ مسعود: (وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى) يعني المرأة. وقال مُجَاهِد أيضا في قوله: (وَالْجَارِ الْجُنُبِ) يعني الرفيق في السفر.
Câbir el-Cu'fî, eş-Şa'bî'den, o Ali ve İbn Mes'ûd'dan: (وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى); yani hanımdır, dediklerini nakletmiştir. Mücâhid de: (وَالْجَارِ الْجُنُبِ) hakkında: 'Yolculuk arkadaşı demektir' demiştir.
وقد وردت الأحاديث بالوصايا بالجار، فنذكر منها ما تيسر، والله المستعان:
Komşu hakkındaki tavsiyelere dair hadisler vârid olmuştur; bunlardan kolayımıza geleni zikredeceğiz, yardım istenilecek yalnız Allah'tır:
الحديث الأول: قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن عمر بن محمد بن زيد: أنه سمع أباه محمدًا يحدث، عن عبد الله بن عمر أن رسول الله ﷺ قال: "ما زال جِبرِيل يوصيني بالْجَارِ حَتِّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُوَرِثُه".
Birinci hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Ömer b. Muhammed b. Zeyd'den anlattı; o babası Muhammed'in, Abdullah b. Ömer'den Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet ettiğini işitmiştir: "Cibrîl bana komşuyu tavsiye etmeye o kadar devam etti ki, neredeyse onu mirasçı kılacağını sandım."
أخرجاه في الصحيح من حديث عمر بن محمد بن زيد بن عبد الله بن عمر، به .
Bunu Sahîh'te Ömer b. Muhammed b. Zeyd b. Abdillâh b. Ömer hadisinden bu şekilde tahriç etmişlerdir .
الحديث الثاني: قال الإمامُ أحمدُ: حدثنا سُفْيَانُ، عن داودَ بنِ شَابُورٍ، عن مجاهد، عن عبد الله بن عَمْرٍو قال: قال رسول الله ﷺ: "ما زالَ جِبْرِيلُ يُوصِينِي بالْجَارِ حتى ظننْتُ أنَّه سَيُوَرِّثُهُ".
İkinci hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Süfyân, Dâvûd b. Şâbûr'dan, o Mücâhid'den, o da Abdullah b. Amr'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Cibrîl bana komşuyu tavsiye etmeye o kadar devam etti ki, neredeyse onu [bana] mirasçı kılacağını sandım.»
وروى أبو داود والترمذي نحوه، من حديث سفيان بن عيينة، عن بَشِيرِ أبي إسْمَاعيلَ -زاد الترمذي: وداود بن شابور -كلاهما عن مجاهد، به ثم قال الترمذي: حسن غريب من هذا الوجه وقد رُوي عن مجاهد عن عائشةَ وأبي هريرة عن النبي ﷺ.
Ebû Dâvûd ve Tirmizî de bunun bir benzerini Süfyân b. Uyeyne hadisinden, Beşîr Ebû İsmâil'den -Tirmizî: ve Dâvûd b. Şâbûr'dan eklemiştir- her ikisi Mücâhid'den bu şekilde rivayet etmişlerdir. Sonra Tirmizî: 'Bu vecihten hasen gariptir ' demiştir. Mücâhid'den, Âişe ve Ebû Hureyre'den, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilmiştir.
الحديث الثالث عنه: قال أحمد أيضا: حدثنا عبد الله بن يَزِيد، أخبرنا حَيْوةُ، أخبرنا شَرْحَبِيلُ بنُ شُرَيكٍ أنه سمع أبا عبد الرحمن الحُبُلي يحدث عن عبد الله بْنِ عَمْرِو بنِ الْعَاصِ، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "خَيْرُ الأصْحَابِ عِندَ اللهِ خَيْرُهُم لِصَاحِبِهِ، وخَيْرُ الجِيرانِ عند اللهِ خيرهم لِجَارِهِ".
Ondan gelen üçüncü hadis: Ahmed yine dedi ki: Bize Abdullah b. Yezîd anlattı, bize Hayve haber verdi, bize Şurahbîl b. Şüreyk haber verdi; o Ebû Abdirrahmân el-Hubulî'nin Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet ettiğini işitmiştir: "Allah katında arkadaşların en hayırlısı, arkadaşına en hayırlı olanıdır; Allah katında komşuların en hayırlısı da komşusuna en hayırlı olanıdır."
ورواه الترمذي عن أحمد بن محمد، عن عبد الله بن المبارك، عن حيوة بن شريح -به، وقال: [حديث] حسن غريب .
Tirmizî bunu Ahmed b. Muhammed'den, o Abdullah b. el-Mübârek'ten, o Hayve b. Şüreyh'ten bu şekilde rivayet etmiş ve: 'Hasen garip [bir hadis]tir' demiştir.
الحديث الرابع: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرحمن بن مهدي، حدثنا سفيان، عن أبيه، عن عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ عن عُمَر قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يَشْبَعُ الرجل دون جَارِهِ". تفرد به أحمد .
Dördüncü hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Mehdî anlattı, bize Süfyân, babasından, o Abâye b. Rifâa'dan, o Ömer'den anlattı; o dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kişi komşusu açken tok duramaz." Bu rivayette Ahmed tek kalmıştır .
الحديث الخامس: قال الإمام أحمد: حدثنا علي بن عبد الله، حدثنا محمد بن فضيل بن غَزْوان، حدثنا محمد بن سعد الأنصاري، سمعت أبا ظَبْية الكَلاعِيّ، سمعت المقدادَ بن الأسود يقول: قال رسول الله ﷺ لأصحابه: ["ما تقولون في الزنا؟ " قالوا: حرام حَرَّمَهُ اللهُ ورسُولُه، فهو حرام إلى يوم القيامة. فقال: رسولُ الله ﷺ] لأنْ يَزني الرَّجُلُ بِعَشْرِ نِسْوَة، أَيْسَرُ عليه من أَن يزنيَ بامرَأَةِ جَارِهِ". قال: ما تقولون في السَّرِقَة؟ قالوا: حَرَّمَهَا اللهُ وَرَسُولُهُ فهي حرام. قَالَ "لأن يَسْرِقَ الرجل مِن عَشْرَةِ أَبْيَاتٍ، أَيْسَرُ عَلَيْهِ مِنْ أَنْ يسرِقَ مِنْ جَارِهِ".
Beşinci hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Muhammed b. Fudayl b. Gazvân anlattı, bize Muhammed b. Sa'd el-Ensârî anlattı; Ebû Zabyetü'l-Kelâî'yi işittim, Mikdâd b. el-Esved'in şöyle dediğini işittim: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına şöyle buyurdu: ["Zina hakkında ne dersiniz?" Dediler ki: 'Haramdır; Allah ve Resûlü onu haram kılmıştır, o kıyamet gününe kadar haramdır.' Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu:] "Kişinin on kadınla zina etmesi, komşusunun hanımıyla zina etmesinden daha ehvendir." Şöyle buyurdu: "Hırsızlık hakkında ne dersiniz?" Dediler ki: 'Allah ve Resûlü onu haram kılmıştır, o haramdır.' Şöyle buyurdu: "Kişinin on evden hırsızlık yapması, komşusunun [evinden] hırsızlık yapmasından daha ehvendir."
تفرد به أحمد وله شاهد في الصحيحين من حديث ابْنِ مَسْعُودٍ: قلت: يا رسول الله، أيُّ الذَّنْب أَعْظَمُ؟ قَالَ: "أن تجعل لله نِدًّا وهُوَ خَلَقَكَ". قُلْتُ: ثُمَّ أَيُّ؟ قال: "أَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ خَشْيَةَ أَن يُطْعَم معك". قُلتُ: ثُمَّ أيُّ؟ قَالَ: "أَنْ تُزَاني حَليلةَ جَارِكَ" .
Bu rivayette Ahmed tek kalmıştır . Sahîhayn'da İbn Mes'ûd hadisinden bunun bir şâhidi vardır: 'Ey Allah'ın Resûlü, hangi günah daha büyüktür?' dedim. Şöyle buyurdu: "Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir denk koşmandır." Ben: 'Sonra hangisidir?' dedim. Şöyle buyurdu: "Seninle birlikte yemesinden korkarak çocuğunu öldürmendir." Ben: 'Sonra hangisidir?' dedim. Şöyle buyurdu: "Komşunun hanımıyla zina etmendir" .
الحديث السادس: قال الإمامُ أحمد: حدثنا يَزِيدُ، أخبرنا هِشَامُ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنْ أبِي الْعَالية، عَنْ رَجُلٍ من الأنصار قال: خَرَجْتُ من أهلي أريدُ النبي ﷺ، فإذَا به قَائِمٌ ورجل مَعَهُ مُقْبِل عَليه، فَظَنَنْتُ أَنَّ لهما حَاجة -قَالَ الأنْصَارِيُّ: لقد قام رسول الله ﷺ حتى جعلت أَرْثِي لِرَسُولِ اللهِ ﷺ من طُولِ الْقِيَامِ، فَلمَّا انْصَرفَ قُلْتُ: يا رسول الله، لقد قام بك هذا الرَّجُلُ حتى جَعَلْتُ أَرْثِي لَك من طُولِ الْقِيَامِ. قال: "وَلَقَدْ رَأَيتَه؟ " قُلتُ: نعم. قَالَ: "أَتَدْرِي مَن هُوَ؟ " قُلْتُ: لا. قَال: "ذَاكَ جِبْرِيِلُ،
Altıncı hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Yezîd anlattı, bize Hişâm, Hafsa'dan, o Ebu'l-Âliye'den, o da Ensâr'dan bir adamdan bildirdi; o şöyle dedi: Ailemin yanından çıkıp Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına gitmek istedim. Bir de baktım ki o ayakta duruyor ve yanında ona yönelmiş bir adam var. İkisinin bir işi olduğunu düşündüm. -Ensârî [râvi] dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) o kadar ayakta durdu ki uzun süre ayakta kalmasından dolayı Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) acımaya başladım.- [Yanındaki zât] ayrılınca: "Ey Allah'ın Resûlü, bu adam seni o kadar ayakta tuttu ki uzun süre ayakta durmandan ötürü sana acımaya başladım" dedim. «Gerçekten onu gördün mü?» buyurdu. Ben: "Evet" dedim. «Onun kim olduğunu biliyor musun?» buyurdu. Ben: "Hayır" dedim. Şöyle buyurdu: «O Cibrîl'dir;
ما زال يُوصِينِي بِالجِارِ حتى ظَنَنْتُ أَنَّه سَيُورثُه. ثُمَّ قال: أَمَا إِنَّك لَو سَلَّمْتَ عليه، رد عليك السلام" .
bana komşuyu tavsiye etmeye o kadar devam etti ki, neredeyse onu mirasçı kılacağını sandım. Sonra şöyle buyurdu: Bilmiş ol ki şayet ona selam verseydin, selamını alırdı" .
الحديث السابع: قال عبد بن حُمَيْدٍ في مسنده: حدثنا يَعْلَى بْنُ عُبَيْد، حدثنا أَبُو بَكْرٍ -يعني الْمدَنيّ-عن جابر بن عبد الله قال: جاء رجل من الْعَوَالِي ورسول الله ﷺ وجِبْرِيلُ ﵇ يُصَلِّيانِ حَيْثُ يُصَلَّى على الْجَنائِز، فلما انصرف قال الرجل: يا رسولَ الله، من هذا الرجل الذي رأيت معك؟ قال: "وقد رأيْتَه؟ " قال: نعم. قال: "لقد رأَيْتَ خَيْرًا كثيرًا، هَذَا جِبْرِيلُ مَا زَالَ يُوصِينِي بالجار حتى رُئِيت أَنَّه سَيُورثُه".
Yedinci hadis: Abd b. Humeyd Müsned'inde dedi ki: Bize Ya'lâ b. Ubeyd anlattı, bize Ebû Bekr -yani el-Medenî- Câbir b. Abdillâh'tan anlattı; o dedi ki: el-Avâlî'den bir adam geldi; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile Cibrîl (aleyhisselâm) cenaze namazı kılınan yerde namaz kılıyorlardı. Namazdan ayrılınca adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, yanında gördüğüm bu adam kimdir?' dedi. Şöyle buyurdu: "Onu gördün mü?" 'Evet' dedi. Şöyle buyurdu: "Çok büyük bir hayır gördün; bu Cibrîl idi, bana komşuyu tavsiye etmeye o kadar devam etti ki neredeyse onu mirasçı kılacağını sandım."
تفرد به من هذا الوجه وهو شاهد للذي قبله.
Bu vecihten rivayette tek kalmıştır ve bu, bir öncekinin şâhididir.
الحديث الثامن: قال أبو بكر البزار: حدثنا عبيد الله بن محمد أبو الرَّبِيعِ الْحَارِثِيّ، حدثنا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْن أَبِي فُدَيْك، أخبرني عبد الرَّحمن بنُ الْفَضل عن عَطَاء الخَراساني، عن الحسن، عن جابر بنِ عَبْدِ الله قال: قَالَ رسولُ الله ﷺ: "الجِيرانُ ثَلاثَةٌ: جَارٌ لهُ حَقٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ أَدْنَى الجيرانِ حقًّا، وجار له حقَّان، وجَارٌ له ثلاثةُ حُقُوقٍ، وَهُوَ أفضلُ الجيرانِ حقا، فأما الذي له حق واحد فجار مُشْرِكٌ لا رَحمَ لَهُ، لَهُ حق الجَوار. وأمَّا الَّذِي لَهُ حقانِ فَجَارٌ مُسْلِمٌ، له حق الإسلام وحق الْجِوارِ، وأَمَّا الَّذِي لَهُ ثَلاثةُ حُقُوقٍ، فَجَارٌ مُسْلِمٌ ذُو رَحِمٍ لَهُ حق الجوار وحق الإسلام وحَقُّ الرحِمِ".
Sekizinci hadis: Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize Ubeydullah b. Muhammed Ebû'r-Rebî' el-Hârisî anlattı, bize Muhammed b. İsmâil b. Ebî Füdeyk anlattı, bana Abdurrahmân b. el-Fadl , Atâ el-Horasânî'den, o el-Hasan'dan, o Câbir b. Abdillâh'tan haber verdi; o dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Komşular üç [kısımdır]: Bir komşu vardır ki onun bir tek hakkı vardır, bu hak bakımından komşuların en aşağı derecede olanıdır. Bir komşu vardır ki onun iki hakkı vardır. Bir komşu da vardır ki onun üç hakkı vardır ve bu, hak bakımından komşuların en üstünüdür. Bir tek hakkı olan komşuya gelince; o, aranızda akrabalık bağı bulunmayan müşrik bir komşudur; onun sadece komşuluk hakkı vardır. İki hakkı olan komşuya gelince; o, Müslüman bir komşudur; onun hem İslam hakkı hem de komşuluk hakkı vardır. Üç hakkı olan komşuya gelince; o, akraba olan Müslüman bir komşudur; onun komşuluk hakkı, İslam hakkı ve sıla-i rahim hakkı vardır."
قال البَزَّارُ: لا نعلم أحدا روى عن عبد الرحمن بن الْفُضَيْل إلا ابْنُ أَبِي فُدَيْك .
el-Bezzâr dedi ki: İbn Ebî Füdeyk'ten başka kimseden Abdurrahmân b. el-Fudayl'dan rivayet ettiğini bilmiyoruz.
الحديث التاسع: قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن أبي عِمْرَانَ، عنْ طَلْحَةَ بنِ عَبْد اللهِ، عن عائشة؛ أنها سألت رسولَ اللهِ ﷺ فقالت: "إنَّ لي جَارَيْنِ، فإلى أيِّهِمَا أُهْدِي؟ قَالَ: "إِلَى أقْرَبِهِمَا مِنْك بَابًا".
Dokuzuncu hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Ebû İmrân'dan, o Talha b. Abdillâh'tan, o Âişe'den anlattı; o Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) sorup şöyle demiştir: 'Benim iki komşum var, hangisine hediye vereyim?' Şöyle buyurdu: "Kapısı sana daha yakın olanına."
ورواه البخاري من حديث شعبة، به .
Buhârî bunu Şu'be hadisinden bu şekilde rivayet etmiştir .
وقوله: (وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ) قال الثوريُّ، عن جابر الْجُعْفِي، عن الشَّعبي، عن علي وابنِ مسعودٍ قالا هي المرأة.
(وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ) kavli hakkında es-Sevrî, Câbir el-Cu'fî'den, o eş-Şa'bî'den, o Ali ve İbn Mes'ûd'dan; onların: 'O, hanımdır' dediklerini nakletmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: ورُويَ عن عبد الرحمن بن أبي لَيْلَى، وإبراهيم النَّخَعِيّ، والحسن، وسعيد بن جُبَير -في إحدى الروايات-نحوُ ذلك.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Abdurrahmân b. Ebî Leylâ, İbrâhîm en-Nehaî, el-Hasan ve -rivayetlerden birinde- Saîd b. Cübeyr'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir.
وقال ابن عباس ومجاهدٌ، وعِكْرِمَةُ، وقَتَادةُ: هو الرفيق في السفر. وقال سعيد بن جُبَيْرٍ: هو الرفيق الصالح. وقال زَيْدُ بنُ أَسْلَمَ: هو جليسك في الحضر، ورفيقك في السفر.
İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime ve Katâde: 'O, yolculuk arkadaşıdır' demişlerdir. Saîd b. Cübeyr: 'O, salih arkadaştır' demiştir. Zeyd b. Eslem ise: 'O, hazarda senin meclis arkadaşın, seferde ise yol arkadaşındır' demiştir.
وأما (ابْنِ السَّبِيلِ) فعن ابن عباس وجماعة هو: الضيف.
İbnü's-sebîle ({ ابْنِ السَّبِيلِ }) gelince; İbn Abbâs ve bir topluluktan [nakledildiğine göre] o, misafirdir.
وقال مجاهد، وأبو جَعْفَرٍ الباقرُ، والحسنُ، والضحاكُ، ومقاتلُ: هو الذي يمر عليك مجتازًا في السفر.
Mücâhid, Ebû Ca'fer el-Bâkır, el-Hasan, ed-Dahhâk ve Mukâtil: 'O, yolculuk esnasında senin yanından geçip giden kimsedir' demişlerdir.
وهذا أظهر، وإن كان مراد القائل بالضيف: المار في الطريق، فهما سواء. وسيأتي الكلام على أبناء السبيل في سورة براءة، وبالله الثقة وعليه التكلان.
Bu daha açıktır. Misafir diyen kimsenin kastı yoldan geçen kimse ise her ikisi de aynıdır. İbnü's-Sebîl (yolcu) konusundaki açıklamalar Berâe (Tevbe) Suresi'nde gelecektir; güvenilen yalnız Allah'tır ve dayanak O'dur.
وقوله: (وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ) وصية بالأرقاء؛ لأن الرقيق ضعيف الحيلة أسير في أيدي الناس، ولهذا ثبت أن رسول الله ﷺ جعل يُوصِي أُمَّتَه في مرضِ الموت يقول: "الصلاةَ الصلاةَ وما ملكتْ أيمانُكُم". فجعل يُرَدِّدُها حتى ما يَفِيضُ بها لسانه .
(وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ) kavli ise köleler hakkında bir tavsiyedir; çünkü köle çaresizdir ve insanların ellerinde bir esirdir. Bu sebeple Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ölüm hastalığında ümmetine şöyle tavsiye ettiği sabit olmuştur; şöyle buyuruyordu: "Namaza, namaza ve ellerinizin altında bulunanlara [dikkat edin]!" Dili dönmez oluncaya kadar bunu tekrarlayıp durdu .
وقال الإمام أحمد: حدثنا إبراهيم بن أبي العباس، حدثنا بَقِيّة، حدثنا بَحِيرُ بن سعد، عن خالد بن مَعْدَان، عن الْمِقْدَامِ بن مَعْدِ يكَرِب قال: قال رسول الله ﷺ: "ما أطعمت نَفْسَك فهو لك صدقةٌ، وما أطعمتَ وَلَدَكَ فهو لك صدقة، وما أطعمت زَوْجَتَكَ فهو لك صَدَقَةٌ، ومَا أطعَمْتَ خَادِمَكَ فهو لَك صَدَقَهٌ".
İmam Ahmed dedi ki: Bize İbrâhîm b. Ebi'l-Abbâs anlattı, bize Bakıyye anlattı, bize Bahîr b. Sa'd, Hâlid b. Ma'dân'dan, o Mikdâm b. Ma'dîkerib'den anlattı; o dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kendine yedirdiğin şey senin için bir sadakadır; çocuğuna yedirdiğin şey senin için bir sadakadır; eşine yedirdiğin şey senin için bir sadakadır ve hizmetçine yedirdiğin şey de senin için bir sadakadır."
ورواه النسائي من حديث بَقِيَّة، وإسناده صحيح ولله الحمد.
Bunu Nesâî de Bakıyye hadisinden rivayet etmiştir; isnadı sahihtir , hamd Allah'adır.
وعن عبد الله بن عمرو أنه قال لِقَهْرَمَانَ له: هل أعطيت الرقيق قُوتَهم؟ قال: لا. قال: فانطلق فأعطهم؛ فإن رسول الله ﷺ قال: "كفى بالمرء إثما أن يحبس عمن يملك قوتهم" رواه مسلم .
Abdullah b. Amr'dan nakledildiğine göre o, bir kâhyasına: 'Kölelere yiyeceklerini verdin mi?' dedi. O: 'Hayır' deyince: 'Git ve onlara ver; çünkü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Kişiye, mâlik olduğu kimselerin yiyeceğini kısması günah olarak yeter" buyurmuştur' dedi. Bunu Müslim rivayet etmiştir .
وعن أبي هريرة عن النبي ﷺ قال: "للمملوك طعامه وكِسْوتُه، ولا يكلَّف من العمل إلا ما يُطيق". رواه مسلم أيضا .
Ebû Hureyre'den, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu nakledilmiştir: "Kölenin yiyeceği ve giyeceği [sağlanmalıdır], ona ancak gücünün yettiği iş teklif edilir." Bunu Müslim de rivayet etmiştir .
وعنه، عن النبي ﷺ قال: "إذا أتى أحدكم خادمه بطعامه، فإن لم يجلسه معه، فليناوله لقمةً أو لقمتين أو أكْلَةً أو أكْلَتين، فإنه وَليَ حَرّه وعلاجه".
Yine ondan rivayetle, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Birinizin hizmetçisi yemeğini getirdiğinde, şayet onu kendisiyle birlikte oturtmazsa, ona bir veya iki lokma yahut bir veya iki lokmalık yiyecek versin; zira yemeğin sıcağını ve hazırlığını o üstlenmiştir."
أخرجاه ولفظه للبخاري ولمسلم فليقعده معه فليأكل، فإن كان الطعام مَشْفُوها قليلا فَلْيضع في يده أكلة أو أكلتين".
Bunu ikisi [Buhârî ve Müslim] tahriç etmişlerdir; lafız Buhârî'ye aittir. Müslim'deki lafız ise : "Onu kendisiyle birlikte oturtsun ve yesin; şayet yemek az ve kısıtlı ise eline bir veya iki lokmalık yiyecek koysun" şeklindedir.
وعن أبي ذر، ﵁ عن النبي ﷺ قال: "هم إخوانكم خَوَلكم، جعلهم الله تحت أيديكم، فمن كان أخوه تحت يده فليطعمه مما يأكل، وليلبسه مما يلبس، ولا تكلفوهم ما يغلبهم، فإن كلفتموهم، فأعينوهم". أخرجاه .
Ebû Zer'den (radıyallâhu anh), Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Onlar sizin kardeşleriniz ve hizmetçilerinizdir; Allah onları sizin ellerinizin altına vermiştir. Kimin kardeşi eli altında bulunuyorsa, yediğinden ona yedirsin ve giydiğinden ona giydirsin. Onlara güçlerinin yetmeyeceği şeyleri yüklemeyiniz; şayet yüklerseniz onlara yardım ediniz." Bunu ikisi [Buhârî ve Müslim] tahriç etmişlerdir .
وقوله: (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالا فَخُورًا) أي: مختالا في نفسه، معجبا متكبرا، فخورا على الناس، يرى أنه خير منهم، فهو في نفسه كبير، وهو عند الله حقير، وعند الناس بغيض.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالا فَخُورًا } “Şüphesiz Allah, kendini beğenen ve böbürlenen kimseleri sevmez.” kavli; yani kendi içinde gururlu, kendini beğenmiş ve kibirli; insanlara karşı ise kendisinin onlardan daha hayırlı olduğunu düşünen, böbürlenen kimsedir. Dolayısıyla o, kendi nefsinde büyük, Allah katında hakir, insanlar nezdinde ise nefret edilen/sevimsiz biridir.
قال مجاهد في قوله: (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا) يعني: متكبرا (فَخُورًا) يعني: يَعُد ما أعطي، وهو لا يشكر الله، ﷿. يعني: يفخر على الناس بما أعطاه الله من نعمه، وهو قليل الشكر لله على ذلك.
Mücâhid: (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا) kavli hakkında: 'Yani büyüklenen', (فَخُورًا) hakkında ise: 'Yani kendisine verilen şeyleri sayıp duran, Azîz ve Celîl olan Allah'a şükretmeyen kimsedir' demiştir. Yani Allah'ın kendisine verdiği nimetlerle insanlara karşı övünen, buna karşılık Allah'a şükrü az olan kimsedir.
وقال ابن جرير: حدثني القاسم، حدثنا الحسين، حدثنا محمد بن كَثيرٍ، عن عبد الله بن واقد أبي رجاء الهروي قال: لا تجد سيئ الملكة إلا وجدته مختالا فخورا -وتلا (وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ [إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا فَخُورًا]) ولا عاقا إلا وجدته جبارا شقيا -وتلا {وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا} [مريم: ٣٢].
İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Kâsım anlattı, bize el-Hüseyin anlattı, bize Muhammed b. Kesîr, Abdullah b. Vâkıd Ebû Recâ el-Herevî'den anlattı; o şöyle demiştir: 'Elinin altındakilere kötü davranan kimseyi mutlaka kibirlenen ve övünen biri olarak bulursun' -ve (وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ [إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا فَخُورًا]) ayetini okudu-; 'Ana-babasına isyan eden kimseyi de mutlaka zorba ve asi olarak bulursun' -ve {وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا} [Meryem: 32] “Beni anneme saygılı kıldı; beni zorba ve isyankâr bir kimse yapmadı” ayetini okudu-.
وروى ابن أبي حاتم، عن العوام بن حَوْشَبٍ، مثله في المختال الفخور. وقال:
İbn Ebî Hâtim, el-Avvâm b. Havşeb'den kibirlenen ve övünen kimse hakkında bunun benzerini rivayet etmiştir. Dedi ki:
حدثنا أبي، حدثنا أبو نعيم، حدثنا الأسود بن شَيْبَان، حدثنا يزيد بن عبد الله بن الشِّخِّير قال: قال مُطَرِّف: كان يبلغني عن أبي ذر حديث كنت أشتهي لقاءه، فلقيته فقلت: يا أبا ذر، بلغني أنك تزعم أن رسول الله ﷺ حدثكم: "إن الله يحب ثلاثة ويُبْغض ثلاثة"؟ قال: أجل، فلا إخالنى أكذب على خليلي، ثلاثا. قلت: من الثلاثة الذين يبغض الله؟ قال: المختال الفخور، أوليس تجدونه عندكم في كتاب الله المنزل؟ ثم قرأ الآية: (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا فَخُورًا) [النساء: ٣٦].
Bize babam anlattı, bize Ebû Nuaym anlattı, bize el-Esved b. Şeybân anlattı, bize Yezîd b. Abdillâh b. eş-Şıhhîr anlattı; o dedi ki: Mutarrif şöyle demiştir: Ebû Zer'den bana bir hadis ulaşıyordu ve onunla karşılaşmayı çok arzu ediyordum. Nihayet onunla karşılaştım ve: 'Ey Ebû Zer, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) size: "Şüphesiz Allah üç kişiyi sever, üç kişiye de buğzeder" diye anlattığını söylediğin bana ulaştı, [doğru mu]?' dedim. O: 'Evet, dostum adına yalan söyleyeceğimi sanmam' dedi [ve bunu] üç defa [tekrarladı]. 'Allah'ın buğzettiği üç kişi kimlerdir?' dedim. Şöyle dedi: 'Kibirlenen ve övünen kimsedir; siz bunu yanınızda indirilen Allah'ın Kitabı'nda bulmuyor musunuz?' Sonra şu ayeti okudu: (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا فَخُورًا) [en-Nisâ: 36].
وحدثنا أبي، حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا وُهَيْبُ عن خالد، عن أبي تَمِيمَةَ عن رجل من بَلْهُجَيم قال: قلت يا رسول الله، أوصني. قال: "إياك وإسبالَ الإزار، فإن إسبال الإزار من المَخِيلة، وإن الله لا يحب المَخِيلة" .
Bize babam anlattı, bize Mûsâ b. İsmâil anlattı, bize Vüheyb, Hâlid'den, o Ebû Temîme'den, o Belhucem'den bir adamdan anlattı; o şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana tavsiyede bulun' dedim. Şöyle buyurdu: "Elbisenin eteklerini [kibirle] sarkıtmaktan sakın; zira elbisenin eteklerini sarkıtmak kibirdendir ve şüphesiz Allah kibirlenmeyi sevmez" .
{الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (٣٧)}
{الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (٣٧)} “Onlar cimrilik eden, insanlara da cimriliği emreden ve Allah'ın lütfundan kendilerine verdiğini gizleyen kimselerdir. Biz kâfirler için alçaltıcı bir azap hazırladık.”
يقول تعالى ذامًّا الذين يبخلون بأموالهم أن ينفقوها فيما أمرهم الله به -من بر الوالدين، والإحسان إلى الأقارب واليتامى والمساكين، والجار ذي القربى، والجار الجُنُب، والصاحب بالجنب، وابن السبيل، وما ملكت أيمانكم من الأرقاء -ولا يدفعون حق الله فيها، ويأمرون الناس بالبخل أيضا. وقد قال رسول الله ﷺ: "وأي داء أَدْوَأ من البخل؟ ". وقال: "إياكم والشّحَ، فإنه أهلك من كان قبلكم، أمرهم بالقطيعةِ فقطعوا، وأمرهم بالفجور فَفَجَرُوا".
Yüce Allah; mallarını Allah'ın emrettiği yerlere -ana babaya iyilik, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolda kalmışa ve ellerinizin altında bulunan kölelere ihsanda bulunmaya- infak etmekten kaçınarak cimrilik eden, mallarındaki Allah'ın hakkını ödemeyen ve insanlara da cimriliği emreden kimseleri kınamaktadır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hangi hastalık cimrilikten daha devasızdır ki?» Yine şöyle buyurmuştur: «Aşırı cimrilikten (şuhh) sakının! Zira o, sizden öncekileri helak etmiştir; onlara akrabalık bağlarını koparmayı emretmiş, onlar da koparmışlardır; onlara fücuru (haddi aşmayı ve günahı) emretmiş, onlar da fücura sapmışlardır.»
وقوله: (وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ) فالبخيل جَحُود لنعمة الله عليه لا تظهر عليه ولا تبين، لا في أكله ولا في ملبسه، ولا في إعطائه وبذله، كما قال تعالى: {إِنَّ الإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ * وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ} [العاديات: ٦، ٧] أي: بحاله وشمائله، {وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ} [العاديات: ٨] وقال هاهنا: (وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ) ولهذا توعَّدهم بقوله: (وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا) والكفر هو الستر والتغطية، فالبخيل يستر نعمة الله عليه ويكتمها ويجحدها، فهو كافر لنعم الله عليه.
Ayet-i kerimedeki: (وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ) kavline gelince; cimri kimse, Allah'ın üzerindeki nimetini inkâr edendir; bu nimet ne yiyip içmesinde , ne giyim kuşamında, ne de başkalarına vermesinde ve infakında görünür ve belli olur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ * وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ} [el-Âdiyât: 6, 7] “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür. Ve kendisi de buna şahittir” yani hâli ve tavırlarıyla buna şahittir. {وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ} [el-Âdiyât: 8] “Gerçekten o, mal sevgisine de pek düşkündür.” Burada da: (وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ) “ve Allah'ın lütfundan kendilerine verdiğini gizlerler” buyurmuştur. İşte bu sebeple onları: (وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا) “Biz kâfirler için alçaltıcı bir azap hazırladık” kavliyle tehdit etmiştir. Küfür (كفر) ise örtmek ve gizlemek demektir. Cimri de Allah'ın üzerindeki nimetini örter, gizler ve onu inkâr eder; dolayısıyla o, Allah'ın üzerindeki nimetlerine karşı bir nankördür (kâfirdir).
وفي الحديث: "إن الله إذا أنعم نعمةً على عبدٍ أحبَّ أن يَظْهَرَ أثرُها عليه" وفي الدعاء النبوي: "واجعلنا شاكرين لنعمتك، مثنين بها عليك قابليها -ويروى: قائليها-وأتممها علينا" .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: "Şüphesiz Allah, bir kuluna bir nimet verdiğinde, o nimetin eserini onun üzerinde görmeyi sever." Nebevî bir duada da şöyle buyrulmuştur: "Bizi nimetine şükreden, onunla Seni öven, onu kabul eden -bir rivayette: onu dile getiren- kimseler kıl ve o nimeti üzerimize tamamla."
وقد حمل بعضُ السلف هذه الآية على بخل اليهود بإظهار العلم الذي عندهم، من صفة النبي ﷺ وكتمانهم ذلك؛ ولهذا قال: (وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا) رواه ابن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس. وقاله مجاهد وغير واحد.
Selef âlimlerinden bazıları bu ayeti, Yahudilerin ellerinde bulunan Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vasfına dair ilmi açıklamaktaki cimriliklerine ve bunu gizlemelerine hamletmişlerdir. İşte bu sebeple: (وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا) "Biz kâfirler için alçaltıcı bir azap hazırladık" buyurmuştur. Bunu İbn İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Mücâhid ve birden fazla kişi de böyle söylemiştir.
ولا شك أن الآية محتملة لذلك، والظاهر أن السياق في البخل بالمال، وإن كان البخل بالعلم داخلا في ذلك بطريق الأولى؛ فإن سياق الكلام في الإنفاق على الأقارب والضعفاء، وكذا الآية التي بعدها، وهي قوله: {وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ}.
Kuşkusuz ayetin bu manaya ihtimali vardır. Ancak zahir olan, bağlamın mal hususundaki cimrilik hakkında olduğudur; her ne kadar ilim hususundaki cimrilik de evleviyet yoluyla buna dâhil olsa da. Zira sözün akışı akrabalara ve zayıflara infak hakkındadır; nitekim bundan sonra gelen: {وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ} ayeti de böyledir.
{وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا (٣٨) وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا (٣٩)}
{وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا (٣٨) وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا (٣٩)} “Bunlar, Allah'a ve ahiret gününe inanmadıkları halde mallarını insanlara gösteriş için harcayanlardır. Şeytan kime arkadaş olursa, o ne kötü bir arkadaştır! Allah'a ve ahiret gününe inanıp Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinden harcasalardı, kendilerine ne zararı olurdu? Allah onları çok iyi bilendir.”
فَذَكر الممسكين المذمومين وهم البخلاء، ثم ذكر الباذلين المرائين الذي يقصدون بإعطائهم السمعة وأن يُمدَحوا بالكرم، ولا يريدون بذلك وجه الله، وفي حديث الذي فيه الثلاثة الذين هم أول من تُسَجَّرُ بهم النار، وهم: العالم والغازي والمنفق، والمراءون بأعمالهم، يقول صاحب المال: ما تركت من شيء تحب أن ينفق فيه إلا أنفقت في سبيلك. فيقول الله: كذبت؛ إنما أردت أن يقال: جواد فقد قيل. أي: فقد أخذت جزاءك في الدنيا وهو الذي أردت بفعلك.
[Yüce Allah] önce yerilmiş olan cimrileri, yani mallarını ellerinde tutanları zikretti; sonra da verdikleri şeylerle şöhret peşinde koşan, cömertlikle övülmek isteyen ve bununla Allah'ın rızasını gözetmeyen riyakâr harcayıcıları zikretti. Nitekim cehennem ateşinin kendileriyle tutuşturulacağı ilk üç kişinin zikredildiği hadiste de -ki bunlar amelleriyle gösteriş yapan âlim, gazi ve infak edendir- mal sahibi kimse: 'Uğrunda infak edilmesini sevdiğin hiçbir yer bırakmadım, Senin yolunda harcadım' der. Allah da: 'Yalan söyledin! Sen ancak: "Cömerttir" densin diye istedin ve nitekim denildi de' buyurur. Yani: Sen dünyadaki karşılığını almış oldun, o da senin bu amelinle hedeflediğin şeydi.
وفي الحديث: أنّ رسولَ الله ﷺ قال لِعَدِيّ: "إن أباك رامَ أمرًا فبلغه".
Bir hadiste Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Adiyy'e şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz baban [Hâtim et-Tâî] bir şeyi [şöhreti] amaçlamıştı ve ona ulaştı."
وفي حديث آخر: أن رسول الله ﷺ سئل عن عبد الله بن جُدعان: هل ينفعه إنفاقُه، وإعتاقُه؟ فقال: "لا إنه لم يقل يوما من الدهر: رب اغفر لي خطيئتي يوم الدين".
Başka bir hadiste ise Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Abdullah b. Cüd'ân'ın yaptığı infakların ve köle azat etmelerinin kendisine fayda verip vermeyeceği sorulmuş, O da şöyle buyurmuştur: "Hayır, zira o ömründe bir gün bile: 'Rabbim, din gününde benim günahımı bağışla' dememiştir."
ولهذا قال: (وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ [وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا]) أي: إنما حملهم على صنيعهم هذا القبيحِ وعدولهم عن فعل الطاعة على وجهها الشيطانُ؛ فإنه سَوَّلَ لهم وأملى لهم، وقارنهم فحسّن لهم القبائح (وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا) ولهذا قال الشاعر
Bundan dolayı [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ [وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا] } “Allah'a ve ahiret gününe inanmazlar. [Şeytan kime arkadaş olursa, o ne kötü bir arkadaştır!]” Yani onları bu çirkin işe ve itaati gereği gibi yerine getirmekten yüz çevirmeye sevk eden şeytandır; zira o, kendilerine [kötülükleri] süslemiş, onları kuruntulara düşürmüş ve onlara arkadaşlık ederek çirkinlikleri güzel göstermiştir: { وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا } “Şeytan kime arkadaş olursa, o ne kötü bir arkadaştır!” Bundan dolayı şair şöyle demiştir:
عَن المَرْء لا تَسْأل وسَلْ عن قَرينه … فكلُّ قرين بالمقارن يَقْتَدي
Kişiyi sorma, arkadaşını sor ... Çünkü her arkadaş, beraberindekine uyar.
ثم قال تعالى: (وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللهِ وَالْيَومِ الآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللهُ [وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا] ) أي: وأيّ شيء يَكرثُهم لو سلكوا الطريق الحميدة، وعَدَلُوا عن الرياء إلى الإخلاص والإيمان بالله، ورجاء موعوده في الدار الآخرة لمن أحسن عملا وأنفقوا مما رزقهم الله في الوجوه التي يحبها الله ويرضاها.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللهِ وَالْيَومِ الآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللهُ [وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا] ) Yani, eğer övgüye değer yola girselerdi, gösterişi bırakıp ihlasa, Allah'a imana ve güzel amel işleyenler için ahiret yurdundaki vaadine kavuşmayı ummaya yönelselerdi ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği şeylerden O'nun sevip razı olduğu yollarda harcasalardı kendilerine ne zarar gelirdi, onlara ne zorluk olurdu?!
وقوله: (وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا) أي: وهو عليم بنياتهم الصالحة والفاسدة، وعليم بمن يستحق التوفيق منهم فيوفقه ويلهمه رشده ويقيضه لعمل صالح يرضى به عنه، وبمن يستحق الخذلان والطرد عن جنابه الأعظم الإلهي، الذي مَنْ طُرِدَ عن بابه فقد خاب وخَسِرَ في الدنيا والآخرة، عياذا بالله من ذلك [بلطفه الجزيل] .
(وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا) kavline gelince; yani O, onların iyi ve kötü niyetlerini çok iyi bilendir. İçlerinden kimin muvaffak kılınmaya layık olduğunu bilip onu muvaffak kılar, ona doğru yolu ilham eder ve kendisinden razı olacağı salih bir amele yönlendirir. Kendi yüce ilahî huzurundan kovulmaya ve yardımsız bırakılmaya kimin layık olduğunu da çok iyi bilir. O'nun kapısından kovulan kimse ise dünyada da ahirette de hüsrana uğramış ve kaybetmiştir. [Engin lütfuyla] bundan Allah'a sığınırız .
{إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا (٤٠) فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا (٤١) يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا (٤٢)}
{إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا (٤٠) فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا (٤١) يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا (٤٢)} “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile haksızlık yapmaz. Eğer o bir iyilik olursa, onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir. Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur! O gün, inkâr edip Resûl'e isyan edenler, yerle bir edilmeyi [toprağa karışıp gitmeyi] temenni ederler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler.”
يخبر تعالى أنه لا يظلم عبدا من عباده يوم القيامة مثقال حبة خردل ولا مثقال ذرة، بل يوفيها به ويضاعفها له إن كانت حسنة، كما قال تعالى {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ [لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ] } [الأنبياء: ٤٧] وقال تعالى مخبرًا عن لقمان أنه قال: {يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ [إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ] } [لقمان: ١٦] وقال تعالى: {يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ * فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ}.
Yüce Allah, kıyamet gününde kullarından hiçbirine bir hardal tanesi veya bir zerre ağırlığınca bile haksızlık etmeyeceğini, aksine onu kuluna eksiksiz vereceğini ve eğer bir iyilik ise onu kat kat artıracağını bildirmektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ [لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ] } [el-Enbiyâ: 47] “Kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız. Artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez. Yapılan iş bir hardal tanesi ağırlığınca bile olsa onu getiririz. Hesap görücü olarak Biz yeteriz.” Yüce Allah, Lokmân'dan haber vererek onun şöyle dediğini bildirmiştir: {يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ [إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ] } [Lokmân: 16] “Yavrucuğum! Şüphesiz o [yaptığın iş], bir hardal tanesi ağırlığında olsa da bir kayanın içinde yahut göklerde ya da yerin dibinde bulunsa bile, Allah onu getirir. Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır.” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ * فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ} “O gün insanlar, amelleri kendilerine gösterilsin diye bölük bölük fırlayıp çıkarlar. Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür. Kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür.”
وفي الصحيحين، من حديث زيد بن أسلم، عن عطاء بن يَسَار، عن أبي سَعِيدٍ الخُدْري، عن رسول الله ﷺ في حديث الشفاعة الطويلِ، وفيه: فيقول الله ﷿: "ارْجِعُوا، فَمَن وجدتم في قلبه مثقالَ حبة خردل من إيمان، فأخرجوه من النار". وفي لفظ: "أدنى أدنى أدنى مثقال ذرة من إيمان فأخرجوه من النار، فيخرجون خلقًا كثيرًا" ثم يقول أبو سعيد: اقرؤوا إن شئتم: (إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ [وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا] ).
Sahîhayn'da, Zeyd b. Eslem yoluyla Atâ b. Yesâr'dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) uzun şefaat hadisinde şöyle rivayet edilmiştir: Orada şöyle buyrulur: Azîz ve Celîl olan Allah: "Dönün, kalbinde hardal tanesi ağırlığınca iman bulduğunuz kimseyi cehennemden çıkarın" buyurur. Bir lafızda ise: "İmandan en az, en az, en az zerre ağırlığınca [bulduğunuz kimseyi] cehennemden çıkarın" buyurur ve çok sayıda insanı çıkarırlar. Sonra Ebû Saîd şöyle der: Dilerseniz şu ayeti okuyun: (إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ [وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا] ).
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشَجّ، حدثنا عيسى بن يُونُس، عن هارونَ بن عنترة عن عبد الله بن السائب، عن زَاذَانَ قال: قال عبدُ الله بن مَسْعُود: يُؤْتَى بالعبد والأمَة يومَ القيامةِ، فينادي منادٍ على رءوس الأولين والآخِرين: هذا فلانُ بنُ فلانٍ، من كان له حق فليأت إلى حقه.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Îsâ b. Yûnus, Hârûn b. Antere'den, o Abdullah b. es-Sâib'den, o da Zâzân'dan nakletti; [Zâzân] dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd [şöyle] dedi: "Kıyamet gününde kadın ve erkek kul getirilir; ardından bir münadi öncekilerin ve sonrakilerin huzurunda şöyle seslenir: 'Bu, falan oğlu falandır! Kimin onda bir hakkı varsa gelsin, hakkını alsın!'"
فتفرحُ المرأةُ أن يكون لها الحق على أبيها أو أخيها أو زوجها. ثم قرأ: {فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَسَاءَلُونَ} [المؤمنون: ١٠١] فيغفر الله من حقه ما يشاء، ولا يغفر من حقوق الناس شيئا، فينصَب للناس فينادَي: هذا فلانُ بن فلانٍ، من كان له حق فليأتِ إلى حقه. فيقول: رَبّ، فَنِيَت الدنيا، من أين أُوتِيِهْم حقوقَهم؟ قال: خذوا من أعماله الصالحة، فأعطوا كلَ ذي حق حقه بقدر طلبته فإن كان وليًّا لله ففَضَلَ له مثقالُ ذرة، ضاعفها الله له حتى يدخلَه بها الجنة، ثم قرأ علينا: (إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا) قال: ادخل الجنة؛ وإن كان عبدًا شقيا قال الملك: ربِّ فنيت حسناته، وبقي طالبون كثير؟ فيقول: خذوا من سيئاتهم فأضيفوها إلى سيئاته، ثم صُكُّوا له صَكًّا إلى النار.
Bunun üzerine kadın, babasında, kardeşinde veya kocasındaki bir haktan dolayı sevinir. Sonra [İbn Mes'ûd]: {فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَسَاءَلُونَ} [el-Mü'minûn: 101] “Artık o gün aralarında soy sop bağları kalmaz ve birbirlerine [hallerini] soramazlar” ayetini okudu. [Devamla dedi ki:] Allah kendi hakkından dilediğini bağışlar, fakat insanların haklarından hiçbir şeyi bağışlamaz. Sonra o kişi insanlar için dikilir ve şöyle seslenilir: 'Bu falan oğlu falandır; kimin onda bir hakkı varsa gelsin hakkını alsın!' O kul: 'Rabbim, dünya yok olup bitti, ben onların haklarını nereden ödeyeyim?' der. [Allah] şöyle buyurur: 'Onun salih amellerinden alın ve her hak sahibine alacağı nispetinde hakkını verin.' Eğer o kul Allah'ın bir veli kulu ise ve geriye zerre ağırlığınca bir şey artarsa, Allah onu kendisiyle cennete girdirene kadar kat kat artırır. Sonra [İbn Mes'ûd] bize şu ayeti okudu: (إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا). [Allah o kula]: 'Cennete gir' buyurur. Şayet o bahtsız/asi bir kul ise melek: 'Rabbim, onun sevapları bitti, geride ise pek çok hak sahibi kaldı?' der. [Allah] şöyle buyurur: 'Onların günahlarından alın ve onun günahlarına ekleyin, sonra da onun için cehenneme bir ferman yazın.'
ورواه ابن جَرِيرٍ من وجه آخر، عن زاذان -به نحوه. ولبعض هذا الأثر شاهد في الحديث الصحيح.
Bunu İbn Cerîr başka bir tarikten Zâzân'dan benzer şekilde rivayet etmiştir. Bu eserin bir kısmının sahih hadiste de şahidi bulunmaktadır.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثتا أبو نُعَيْمٍ، حدثنا فُضَيلٌ -يعني ابن مرزوق-عن عطيَّة العَوْفي، حدثني عبد الله بن عُمَرَ قال: نزلت هذه الآية في الأعراب: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} [الأنعام: ١٦٠] قال رجل: فما للمهاجرين يا أبا عبد الرحمن؟ قال: ما هو أفضلُ من ذلك: (إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا).
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebû Nuaym anlattı, bize Fudayl -yani İbn Merzûk- Atıyye el-Avfî'den anlattı; bana Abdullah b. Ömer anlattı ve dedi ki: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} [el-En'âm: 160] “Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır” ayeti bedevîler hakkında indi. Bir adam: 'Ey Ebû Abdirrahmân, peki Muhacirler için ne var?' dedi. O: 'Bundan daha üstünü vardır: (إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا) “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile haksızlık yapmaz. Eğer o bir iyilik olursa, onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir”' dedi.
وحدثنا أبو زُرْعَةَ، حدثنا يَحْيَى بن عبد الله بن بُكَيْرٍ، حدثني عبد الله بن لَهِيعَةَ، حدثني عطاء بن دينار، عن سعيد بن جُبَيْرٍ في قوله (وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا) فأما المشرك فيخفف عنه العذاب يوم القيامة، ولا يخرج من النار أبدا. وقد استدل له بالحديث الصحيح أن العباس قال: يا رسول الله، إن أبا طالب كان يحوطك وينصرك فهل نفعته بشيء؟ قال: "نعم هو في ضَحْضَاح من نار، ولولا أنا لكان في الدَّرْك الأسفل من النار" .
Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Yahyâ b. Abdillâh b. Bükeyr anlattı, bana Abdullah b. Lehîa anlattı, bana Atâ b. Dînâr, Saîd b. Cübeyr'den şu ayet hakkında anlattı: (وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا) 'Müşrike gelince; kıyamet gününde onun azabı hafifletilir ama asla cehennemden çıkamaz.' Buna, Abbas'ın: 'Ey Allah'ın Resûlü, Ebû Tâlib seni koruyup gözetiyor ve sana yardım ediyordu; ona bir faydan dokundu mu?' şeklindeki sahih hadisi delil getirilmiştir. O da: "Evet, o ateşten sığ bir yerdedir; eğer ben olmasaydım cehennemin en alt tabakasında olurdu" buyurmuştur.
وقد يكون هذا خاصا بأبي طالب من دون الكفار، بدليل ما رواه أبو داود الطَّيالسِي في سننه حدثنا عِمْرَانُ، حدثنا قتادة، عن أنس أن رسول الله ﷺ قال: "إن الله لا يظلم المؤمن حسنة، يثاب عليها الرزق في الدنيا ويُجْزَى بها في الآخرة، وأما الكافر فيطعم بها في الدنيا، فإذا كان يوم القيامة لم يكن له حسنة" .
Bu durum, kâfirler arasından sadece Ebû Tâlib'e has olabilir; nitekim Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'nin kendi Sünen'inde rivayet ettiği şu hadis buna delildir: Bize İmrân anlattı, bize Katâde, Enes'ten anlattı; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah, mümine hiçbir iyiliğinde haksızlık etmez; onun karşılığı dünyada rızık olarak verilir ve ahirette de onunla mükâfatlandırılır . Kâfire gelince; iyilikleri karşılığında dünyada yedirilir, kıyamet günü olduğunda ise onun hiçbir iyiliği kalmamış olur."
وقال أبو هريرة، وعِكْرِمَةُ، وسعيدُ بن جُبَيْرٍ، والحسنُ وقتادةُ والضحاكُ، في قوله: (وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا) يعني: الجنة.
Ebû Hureyre, İkrime, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, Katâde ve ed-Dahhâk: (وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا) kavli hakkında: 'Yani cennettir' demişlerdir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الصمد، حدثنا سُلَيْمانُ -يعني ابن الْمُغَيْرَةِ-عن علي بن زَيْدٍ، عن أبي عثمان قال: بلغني عن أبي هريرة أنه قال: بلغني أن الله تعالى يعطي عبده المؤمن بالحسنة الواحدة ألف ألف حسنة. قال: فقُضي أني انطلقت حاجا أو معتمرا، فلقيته فقلت: بلغني عنك
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdussamed anlattı, bize Süleyman -yani İbnü'l-Mugîre- Ali b. Zeyd'den, o da Ebû Osmân'dan anlattı; o şöyle demiştir: Ebû Hureyre'den bana ulaştığına göre o şöyle demiştir: Bana ulaştı ki Yüce Allah mümin kuluna bir tek iyilik karşılığında bin kere bin (bir milyon) sevap verir. [Ebû Osmân] dedi ki: Derken hacı veya umreci olarak gitmek nasip oldu, onunla karşılaştım ve: 'Senden bana ulaştı ki...' dedim.
حديث أنك تقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن الله يعطى عبده المؤمن بالحسنة ألف ألف حسنة" قال أبو هريرة: لا بل سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن الله ﷿ يعطيه ألفي ألف حسنة" ثم تلا (يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا) فمن يقدره قدره .
Senin: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Şüphesiz Allah mümin kuluna bir iyilik karşılığında bin kere bin (bir milyon) sevap verir" buyururken işittim dediğin bana ulaştı' dedim. Ebû Hureyre: 'Hayır, bilakis ben Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu işittim: "Şüphesiz Azîz ve Celîl olan Allah ona iki bin kere bin (iki milyon) sevap verir"' dedi. Sonra da (يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا) ayetini okudu ve: 'O'nun takdir ettiğini kim takdir edebilir ?' dedi.
رواه الإمام أحمد فقال: حدثنا يَزِيدُ، حدثنا مباركُ بن فَضَالَة، عن علي بن زيد، عن أبي عثمان قال: أتيت أبا هريرة فقلت له: بلغنى أنك تقول: إن الحسنة تضاعف ألف ألف حسنة؟ قال: وما أعجبك من ذلك؟ فوالله لقد سمعت -يعنى النبي ﷺ-كذا قال أبي -يقول: "إن الله ليضاعف الحسنة ألفى ألف حسنة" .
Bunu İmam Ahmed rivayet edip şöyle demiştir: Bize Yezîd anlattı, bize Mübârek b. Fedâle, Ali b. Zeyd'den, o Ebû Osmân'dan anlattı; o dedi ki: Ebû Hureyre'ye geldim ve ona: 'Bana ulaştığına göre sen: "İyilik bin kere bin (bir milyon) kat kat artırılır" diyormuşsun?' dedim. O: 'Buna mı şaştın? Vallahi ben -yani Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu- işittim -babam böyle dedi-: "Şüphesiz Allah bir iyiliği iki bin kere bin (iki milyon) kat artırır"' dedi.
علي بن زيد في أحاديثه نكارة، فالله أعلم.
Ali b. Zeyd'in rivayet ettiği hadislerde münkerlik vardır; en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا) يقول تعالى -مخبرًا عن هول يوم القيامة وشدة أمره وشأنه: فكيف يكون الأمر والحال يوم القيامة وحين يجيء من كل أمة بشهيد -يعني الأنبياء ﵈؟ كما قال تعالى: {وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ [وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ] } [الزمر: ٦٩] وقال تعالى: {وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ [وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلاءِ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ] } [النحل: ٨٩].
(فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا) kavline gelince; Yüce Allah -kıyamet gününün dehşetini, o günün işinin ve durumunun şiddetini haber vererek- şöyle buyurmaktadır: Kıyamet gününde, her ümmetten bir şahit -yani peygamberler (aleyhimüsselâm)- getirildiği vakit durum ve hal nasıl olur?! Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ [وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ] } [ez-Zümer: 69] “Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlanır, kitap konur, peygamberler ve şahitler getirilir; aralarında hak ile hüküm verilir ve onlara asla haksızlık edilmez.” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ [وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلاءِ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ] } [en-Nahl: 89] “Her ümmetin içinden kendilerine bir şahit göndereceğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getireceğimiz gün... Sana bu Kitab'ı her şey için bir açıklama, bir doğru yol rehberi, bir rahmet ve Müslümanlara bir müjde olarak indirdik.”
قال البخاري: حدثنا محمد بن يُوسُفَ، حدثنا سفيانُ، عن الأعْمَشِ، عن إبراهيمَ، عن عبيدة، عن عبد الله بن مسعود قال: قال لي النبي ﷺ "اقرأ علي" قلت: يا رسول الله، أقرأ عليك وعليك أُنزلَ؟ قال: "نعم، إني أحب أن أسمعه من غيري" فقرأت سورة النساء، حتى أتيت إلى هذه الآية: (فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا) قال: "حسبك الآن" فإذا عيناه تَذْرِفَان.
Buhârî dedi ki: Bize Muhammed b. Yûsuf anlattı, bize Süfyân, el-A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Abîde'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı; o şöyle dedi: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bana: "Bana [Kur'an] oku" buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, Kur'an sana indirilmişken ben mi sana okuyayım?' dedim. O: "Evet, ben onu başkasından dinlemeyi severim" buyurdu. Ben de Nisâ Sûresi'ni okudum; nihayet şu ayete geldim: (فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا) O: "Şimdilik bu kadar yeter" buyurdu. Bir de baktım ki iki gözünden yaşlar boşanıyordu.
ورواه هو ومسلم أيضًا من حديث الأعمش، به وقد رُوي من طرق متعددة عن ابن مسعود، فهو مقطوع به عنه. ورواه أحمد من طريق أبي حيان، وأبي رَزِين، عنه.
Bunu Buhârî ve Müslim de el-A'meş hadisinden aynı şekilde rivayet etmişlerdir . Bu rivayet İbn Mes'ûd'dan pek çok yoldan rivayet edilmiş olup ondan geldiği kesindir. Ahmed de bunu Ebû Hayyân ve Ebû Rezîn tariklerinden, ondan rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو بكر بن أبي الدنيا، حدثنا الصَّلْتُ بنُ مَسْعُود الجَحْدَري، حدثنا فُضَيْلُ بن سُلَيْمَانَ، حدثنا يونُس بنُ محمد بن فضَالَة الأنصاري، عن أبيه قال -وكان أبي ممن صحب النبي ﷺ: أن رسول الله ﷺ أتاهم في بني ظَفَر، فجلس على الصخرة التي في بني ظفر اليوم، ومعه ابن مسعود ومعاذ بن جبل وناس من أصحابه، فأمر النبي ﷺ قارئا فقرأ، فأتى على هذه الآية: (فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا) فبكى رسول الله ﷺ حتى
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ebi'd-Dünyâ anlattı, bize es-Salt b. Mes'ûd el-Cahderî anlattı, bize Fudayl b. Süleymân anlattı, bize Yûnus b. Muhammed b. Fadâle el-Ensârî babasından anlattı; babası -ki o Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabındandı- şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Benî Zafer yurduna yanlarına geldi ve bugün Benî Zafer'de bulunan kayanın üzerine oturdu. Yanında İbn Mes'ûd, Muâz b. Cebel ve ashabından bazı kimseler vardı. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir okuyucuya emretti, o da okudu ve şu ayete geldi: { فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا } “Her bir ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman halleri nice olur?” Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ağladı, öyle ki
اضطرب لحياه وجنباه، فقال: "يا رب هذا شهدتُ على من أنا بين ظهريه، فكيف بمن لم أره؟ " .
çenesi ve yanları titredi . Sonra şöyle buyurdu: "Ey Rabbim, bu aralarında bulunduğum kimselere şahitlik ettim; peki görmediklerim ne olacak?"
وقال ابن جرير: حدثني عبد الله بن محمد الزهري، حدثنا سفيان، عن المسعودي، عن جعفر بن عمرو بن حريث عن أبيه عن عبد الله -هو ابن مسعود- (فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ) قال: قال رسول الله ﷺ: "شهيد عليهم ما دمت فيهم، فإذا توفيتني كنت أنت الرقيب عليهم".
İbn Cerîr dedi ki: Bana Abdullah b. Muhammed ez-Zührî anlattı, bize Süfyân, el-Mes'ûdî'den, o Ca'fer b. Amr b. Hurays'ten, o babasından, o da Abdullah'tan -ki o İbn Mes'ûd'dur- anlattı: (فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ) ayeti hakkında dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Aralarında bulunduğum sürece onlar üzerine şahidim; beni vefat ettirdiğinde ise onlar üzerine gözetleyici yalnız Sen oldun."
وأما ما ذكره أبو عبد الله القُرْطُبي في "التذكرة" حيث قال: باب ما جاء في شهادة النبي ﷺ على أمته: قال: أخبرنا ابن المبارك، أخبرنارجل من الأنصار، عن المِنْهَال بنِ عمرٍو، حدثه أنه سمع سعيد بن المُسَيَّبِ يقول: ليس من يوم إلا تعرض على النبي ﷺ أمته غُدْوة وعَشيّة، فيعرفهم بأسمائهم وأعمالهم، فلذلك يشهد عليهم، يقول الله تعالى: (فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا) فإنه أثر، وفيه انقطاع، فإن فيه رجلا مبهما لم يسم، وهو من كلام سعيد بن المسيب لم يرفعه. وقد قبله القرطبي فقال بعد إيراده: [قد تقدم] أن الأعمال تعرض على الله كل يوم إثنين وخميس، وعلى الأنبياء والآباء والأمهات يوم الجُمُعة. قال: ولا تعارض، فإنه يحتمل أن يخص نبينا بما يعرض عليه كل يوم، ويوم الجمعة مع الأنبياء، ﵈.
Ebû Abdillâh el-Kurtubî'nin et-Tezkire'sinde zikrettiği ve: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetine şahitliği konusunda gelenler babı diyerek şöyle dediği rivayete gelince: Dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek haber verdi, bize Ensâr'dan bir adam, el-Minhâl b. Amr'dan haber verdi; o Saîd b. el-Müseyyeb'i şöyle derken işittiğini anlattı: 'Hiçbir gün yoktur ki ümmeti sabah akşam Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) arz edilmesin. O onları isimleriyle ve amelleriyle tanır; işte bu yüzden onlara şahitlik eder. Yüce Allah şöyle buyurur: (فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا)' Bu rivayet bir eserdir ve senedinde kopukluk (inkıta) vardır. Zira senedinde ismi verilmeyen müphem bir adam vardır ve bu söz Saîd b. el-Müseyyeb'in kendi sözüdür, onu merfû olarak rivayet etmemiştir. Ancak Kurtubî bunu kabul etmiş ve onu zikrettikten sonra şöyle demiştir: [Daha önce geçmişti ki] ameller her pazartesi ve perşembe günü Allah'a, cuma günü ise peygamberlere, anne ve babalara arz edilir. [Kurtubî] dedi ki: Bunda bir çelişki yoktur; zira Peygamberimize her gün arz edilmesi, cuma günü ise diğer peygamberlerle (aleyhimüsselâm) birlikte arz edilmesi hususi kılınmış olabilir.
وقوله (يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأرْضُ) أي: لو انشقت وبلعتهم، مما يرون من أهوال الموقف، وما يحل بهم من الخزي والفضيحة والتوبيخ، كقوله: {يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ [وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا] } وقوله (وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا) أخبر عنهم بأنهم يعترفون بجميع ما فعلوه، ولا يكتمون منه شيئا.
(يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأرْضُ) kavline gelince; mahşer yerinin dehşetinden, başlarına gelen rezillik, rüsvaylık ve azarlamadan ötürü yerin yarılıp kendilerini yutmasını temenni ederler. Nitekim şu ayet de böyledir: {يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ [وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا] } “O gün kişi, ellerinin önceden takdim ettiğine bakar ve kâfir de: 'Ah ne olaydı, ben bir toprak olaydım!' der.” Ayetteki: (وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا) “ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” kavli ise, onların yaptıkları her şeyi itiraf edeceklerini ve ondan hiçbir şeyi gizleyemeyeceklerini haber vermektedir .
قال ابن جرير: حدثنا ابن حُمَيْد، حدثنا حكَّام، حدثنا عمرو، عن مُطرِّف، عن الْمِنْهِالِ بن عمرو، عن سعيد بن جُبَيْر قال: أتى رجل ابن عباس فقال: سمعتُ الله، ﷿، يقول -يعني إخبارا عن المشركين يوم القيامة أنهم قالوا-: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} [الأنعام: ٢٣] وقال في الآية الأخرى: (وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا) فقال ابنُ العباس: أما قوله: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} فإنهم لما رأوا أنه لا يدخل الجنة إلا أهلُ الإسلام قالوا: تعالوا فَلْنَجْحَدْ، فقالوا: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} فختم الله على أفواههم، وتكلمت أيديهم وأرجلهم (وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا)
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Hukkâm anlattı, bize Amr, Mutarrif'ten, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o şöyle dedi: Bir adam İbn Abbâs'a gelip dedi ki: Azîz ve Celîl olan Allah'ın -kıyamet gününde müşriklerden haber vererek- şöyle dediklerini işittim: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} [el-En'âm: 23] “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşriklerden değildik”. Diğer ayette ise: (وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا) “ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” buyurmaktadır. Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} sözlerine gelince; onlar cennete ancak İslam ehlinin girdiğini görünce: 'Gelin, inkâr edelim' dediler ve: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} dediler. Bunun üzerine Allah onların ağızlarını mühürledi; elleri ve ayakları konuştu (وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا) 've Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler.'
وقال عبد الرزاق: أخبرنا معمر، عن رجل عن المِنْهال بن عمرو، عن سعيد بن جُبَيْر قال: جاء رجل إلى ابن عباس فقال: أشياء تختلف علي في القرآن. قال: ما هو؟ أشك في القرآن؟ قال: ليس
Abdurrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, bir adamdan, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den haber verdi; o şöyle dedi: Bir adam İbn Abbâs'a gelip: 'Kur'an'da bana çelişkili gelen bazı hususlar var' dedi. [İbn Abbâs]: 'Nedir o, Kur'an'da şüphe mi [ediyorsun]?' dedi. [Adam]: '[Şüphe] değil,
هو بالشك. ولكن اختلاف. قال: فهات ما اختلف عليك من ذلك. قال: أسمع الله يقول: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} [الأنعام: ٢٣] وقال (وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا)؛ فقد كتموا! فقال ابن عباس: أما قوله: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} فإنهم لما رأوا يوم القيامة أن الله لا يغفر إلا لأهل الإسلام ويغفر الذنوب ولا يغفر شركا، ولا يتعاظمه ذنب أن يغفره، جحد المشركون، فقالوا: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}؛ رجاء أن يغفر لهم. فختم الله على أفواههم، وتكلمت أيديهم وأرجلهم بما كانوا يعملون، فعند ذلك: (يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا)
değil ama bir ihtilaf/çelişki gibi ' dedi. [İbn Abbâs]: 'Sana çelişkili gelen şeyleri getir bakalım' dedi. Adam: 'Allah'ın şöyle buyurduğunu işitiyorum: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} [el-En'âm: 23] “Sonra onların mazeretleri: 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşriklerden değildik' demekten başka bir şey olmadı.” Diğer yandan: (وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا) “ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” buyurmaktadır; oysa gizlemişlerdir!' dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} kavline gelince; onlar kıyamet gününde Allah'ın ancak İslam ehlini bağışladığını , günahları bağışlayıp şirki bağışlamadığını ve hiçbir günahı bağışlamanın O'na büyük gelmediğini görünce müşrikler inkâr edip bağışlanma umuduyla: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} dediler. Bunun üzerine Allah onların ağızlarını mühürledi; elleri ve ayakları yaptıklarını söyledi. İşte o vakit: (يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا) “inkâr edip Resûl'e isyan edenler, yerle bir edilmeyi [toprağa karışıp gitmeyi] temenni ederler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler.”
وقال جُوَيْبِرٌ عن الضَّحَّاك: إن نافِعَ بن الأزْرَقِ أتى ابنَ عباس فقال: يا ابن عباس، قول الله: (يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا) وقوله {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}؟ فقال له ابن عباس: إني أحسبك قمت من عند أصحابك فقلت ألْقي عَلَى ابن عباس متشابه القرآن. فإذا رجعت إليهم فأخبرهم أن الله جامع الناس يوم القيامة في بقيع واحد. فيقول المشركون: إن الله لا يقبل من أحد شيئا إلا ممن وحده، فيقولون: تعالوا نَقُلْ فيسألهم فيقولون: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} قال: فَيُخْتَم على أفواههم، وتُسْتَنطق جوارحهم، فتشهد عليهم جوارحُهم أنهم كانوا مشركين. فعند ذلك تَمَنَّوْا لو أن الأرضَ سُوِّيَتْ بِهِم (وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا) رواه ابن جرير.
Cüveybir, ed-Dahhâk'tan şöyle rivayet etmiştir: Nâfi' b. el-Ezrak, İbn Abbâs'a gelip: 'Ey İbn Abbâs! Allah'ın: (يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا) kavli ile {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} kavli [hakkında ne dersin]?' dedi. İbn Abbâs ona dedi ki: 'Sanırım sen arkadaşlarının yanından kalkıp: "Gideyim de İbn Abbâs'a Kur'an'ın müteşabihlerinden sorayım" dedin. Onların yanına döndüğün vakit onlara haber ver ki; şüphesiz Allah kıyamet gününde insanları tek bir düzlükte toplayacaktır. Müşrikler: "Şüphesiz Allah kendisini birleyen kimse dışında kimseden hiçbir şeyi kabul etmez" diyecekler ve: "Gelin şöyle söyleyelim" diyecekler. [Allah] onlara sorduğunda onlar: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} diyeceklerdir. Dedi ki: Bunun üzerine ağızları mühürlenir ve azaları konuşturulur ; azaları da onların müşrik olduklarına şahitlik eder. İşte o zaman yerin kendileriyle bir edilmesini temenni ederler (وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا) "ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler".' Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُبًا إِلا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا (٤٣)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُبًا إِلا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا (٤٣)} “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar, cünüp iken de -yolcu olmanız müstesna- gusledinceye kadar namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunmuşsanız da su bulamamışsanız, temiz bir toprağa yönelin (teyemmüm edin); yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.”
ينهى تعالى عباده المؤمنين عن فعل الصلاة في حال السُّكْرِ، الذي لا يدري معه المصلي ما يقول، وعن قربان محلها -وهي المساجد-للجُنُب، إلا أن يكون مجتازا من باب إلى باب من غير مُكْثٍ وقد كان هذا قبل تحريم الخمر، كما دل الحديث الذي ذكرناه في سورة البقرة، عند قوله [تعالى] {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ [قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ]} الآية [البقرة: ٢١٩]؛ فإن رسول الله ﷺ تلاها على عمر، فقال: اللهم بين لنا في الخمر بيانا شافيا. فلما نزلت هذه الآية، تلاها عليه، فقال: اللهم بين لنا في الخمر بيانا شافيا. فكانوا لا يشربون الخمر في أوقات الصلوات فلما نزل قوله [تعالى] {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأَنْصَابُ وَالأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} إلى قوله: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} [المائدة: ٩٠، ٩١] فقال عمر: انتهينا، انتهينا.
Yüce Allah, mümin kullarını namaz kılanın ne söylediğini bilmediği sarhoşluk hâlinde namaz kılmaktan ve bir kapıdan diğerine durup beklemeden geçip gitme hâli müstesna cünüp kimselerin namazın kılındığı mekânlara -ki buralar mescidlerdir- yaklaşmasından nehyetmektedir. Bu [hüküm], şarabın (içkinin) haram kılınmasından önceydi; nitekim Bakara Sûresi'nde Yüce Allah'ın [Teâlâ]: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ [قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ]} “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar. [De ki: Onlarda büyük bir günah vardır...]” ayetinin [Bakara: 219] [tefsirinde] zikrettiğimiz hadisin de delalet ettiği üzere; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti Ömer'e okuyunca o: "Allah'ım! İçki konusunda bize şifa verici (kesin ve tatmin edici) bir açıklama yap" demiştir. Bu ayet indiğinde de onu ona okumuş ve [Ömer yine]: "Allah'ım! İçki konusunda bize şifa verici bir açıklama yap" demiştir. Bunun üzerine namaz vakitlerinde içki içmez oldular. Yüce Allah'ın [Teâlâ]: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأَنْصَابُ وَالأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan amelinden birer murdardır. Artık bunlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz” kavlinden {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “Artık vazgeçtiniz değil mi?” [Mâide: 90, 91] kavline kadar olan kısım inince Ömer: "Vazgeçtik, vazgeçtik!" demiştir.
وفي رواية إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن عمرو -وهو ابن شُرَحبيل-عن عُمَرَ بْنِ الْخطَّاب في قصة تحريم الخمر، فذكر الحديث وفيه: فنزلت الآية التي في [سورة النساء]: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ) فكان منادي رسول الله ﷺ إذا قامت الصلاة ينادي: ألا يَقْرَبَنَّ الصلاة سكران. لفظ أبي داود.
İsrâîl'in Ebû İshâk'tan, onun Amr'dan -ki o İbn Şurahbîl'dir-, onun da Ömer b. el-Hattâb'dan içkinin haram kılınması kıssasına dair rivayetinde hadisi zikretti ve orada şöyle geçti: [Nisâ Sûresi'ndeki] şu ayet indi: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ) “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın.” Bunun üzerine namaz vakti geldiğinde Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) münâdîsi: 'Dikkat edin, hiçbir sarhoş namaza yaklaşmasın!' diye seslenirdi. Bu, Ebû Dâvûd'un lafzıdır.
وذكروا في سبب نزول هذه الآية ما رواه ابن أبي حاتم .
Bu ayetin nüzul sebebi hakkında İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiği şu hususu zikretmişlerdir:
حدثنا يونس بن حبيب، حدثنا أبو داود، حدثنا شُعْبَة، أخبرني سِمَاكُ بن حَرْبٍ قال: سمعت مُصْعَبَ بنَ سَعْدٍ يحدث عن سعد قال: نزلت في أربعُ آيات: صنع رجل من الأنصار طعاما، فدعا أناسا من المهاجرين وأناسا من الأنصار، فأكلنا وشربنا حتى سَكرْنا، ثم افتخرنا فرفع رجل لَحْي بعير فَفَزَر بها أنف سعد، فكان سعد مَفْزور الأنف، وذلك قبل أن تحرم الخمر، فنزلت: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى) الآية.
Bize Yûnus b. Habîb anlattı, bize Ebû Dâvûd anlattı, bize Şu'be anlattı, bana Simâk b. Harb haber verip dedi ki: Mus'ab b. Sa'd'ı, Sa'd'dan naklederken işittim; o şöyle dedi: Benim hakkımda dört ayet indi: Ensâr'dan bir adam yemek yaptı ve Muhacirler ile Ensâr'dan birtakım kimseleri davet etti. Yedik ve sarhoş oluncaya kadar içtik; sonra birbirimize karşı övünmeye başladık. Bir adam deve çene kemiğini kaldırıp Sa'd'ın burnuna vurdu ve onu yardı ; bu yüzden Sa'd'ın burnu yarık idi . Bu olay içki haram kılınmadan önceydi. Bunun üzerine: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى) “Ey iman edenler! Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” ayeti indi.
والحديث بطوله عند مسلم من رواية شُعْبة. ورواه أهلُ السُّنَن إلا ابنَ ماجه، من طُرُق عن سِماكٍ به .
Hadis uzun haliyle Müslim'de Şu'be rivayetiyle yer almaktadır. İbn Mâce hariç Sünen sahipleri de bunu Simâk tarikinden bu şekilde rivayet etmişlerdir .
سبب آخر: قال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عمَّار، حدثنا عبد الرحمن بن عبد الله الدَّشْتَكي، حدثنا أبو جعفر عن عطاء بن السائب، عن أبي عبد الرحمن السّلَمي، عن علي بن أبي طالب قال: صنع لنا عبد الرحمن بن عوف طعاما، فدعانا وسقانا من الخمر، فأخذت الخمر منا، وحضرتِ الصلاةُ فقدَّموا فلانا -قال: فقرأ: قل يا أيها الكافرون، ما أعبد ما تعبدون، ونحن نعبد ما تعبدون. [قال] فأنزل الله تعالى (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ)
Başka bir sebep: İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Muhammed b. Ammâr anlattı, bize Abdurrahman b. Abdillâh ed-Deştekî anlattı, bize Ebû Ca'fer, Atâ b. es-Sâib'den, o Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den anlattı; o şöyle dedi: Abdurrahman b. Avf bize yemek yaptı, bizi davet etti ve bize içki içirdi. İçki bizi etkiledi ve namaz vakti geldi; falancayı öne geçirdiler -dedi ki-: O da: 'De ki: Ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam, biz sizin taptıklarınıza taparız' şeklinde okudu. [Dedi ki:] Bunun üzerine Yüce Allah: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ) “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın” ayetini indirdi.
هكذا رواه ابن أبي حاتم، وكذا رواه الترمذي عن عبد بن حُمَيْدٍ، عن عبد الرحمن الدَّشْتَكي، به، وقال: حسن صحيح .
İbn Ebî Hâtim bu şekilde rivayet etmiştir. Tirmizî de Abd b. Humeyd'den, o Abdurrahman ed-Deştekî'den bu şekilde rivayet etmiş ve: 'Hasen-sahihtir' demiştir.
وقد رواه ابن جرير، عن محمد بن بشار، عن عبد الرحمن بن مَهْدي، عن سفيانَ الثوري، عن عطاء بن السائب، عن أبي عبد الرحمن، عن علي؛ أنه كان هو وعبد الرحمن ورجل آخر شربوا الخمر، فصلى بهم عبد الرحمن فقرأ: (قُلْ [يَا] أَيُّهَا الْكَافِرُونَ) فخلط فيها، فنزلت: (لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى).
İbn Cerîr bunu Muhammed b. Beşşâr'dan, o Abdurrahman b. Mehdî'den, o Süfyân es-Sevrî'den, o Atâ b. es-Sâib'den, o Ebû Abdirrahmân'dan, o da Ali'den rivayet etmiştir ki: Kendisi, Abdurrahman ve bir başka adam içki içmişlerdi; Abdurrahman onlara namaz kıldırdı ve: (قُلْ [يَا] أَيُّهَا الْكَافِرُونَ) sûresini okurken karıştırdı. Bunun üzerine: (لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى) “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” ayeti indi.
وهكذا رواه أبو داود والنسائي، من حديث الثوري، به.
Ebû Dâvûd ve Nesâî de bunu es-Sevrî hadisinden aynı [isnad] ile bu şekilde rivayet etmişlerdir.
ورواه ابن جَرِير أيضا، عن ابن حُمَيْدٍ، عن جَرِيرٍ، عن عطاء، عن أبي عبد الله السَّلَمِيّ قال: كان عَلِيٌّ في نفر من أصحاب النبي ﷺ في بيت عبد الرحمن بن عوف، فطعموا فآتاهم بخمر فشربوا منها، وذلك قبل أن يحرم الخمر، فحضرت الصلاة فَقَدَّموا عليًا فقرأ بهم: {قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ} فلم يقرأها كما ينبغي، فأنزل الله ﷿: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى) .
İbn Cerîr bunu ayrıca İbn Humeyd'den, o Cerîr'den, o Atâ'dan, o da Ebû Abdillâh es-Sülemî'den şöyle rivayet etmiştir: Ali, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir toplulukla birlikte Abdurrahman b. Avf'ın evindeydi. Yemek yediler, o da onlara içki getirdi ve içtiler. Bu olay içki haram kılınmadan önceydi. Namaz vakti geldi, Ali'yi öne geçirdiler; o da onlara: {قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ} “De ki: Ey kâfirler!” sûresini kıldırdı fakat onu gerektiği gibi okuyamadı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى) “Ey iman edenler! Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” ayetini indirdi .