Binûn

Mâide Suresi Tefsiri — 10. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: (أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ) ينكر تعالى على من خرج عن حكم الله المُحْكَم المشتمل على كل خير، الناهي عن كل شر وعدل إلى ما سواه من الآراء والأهواء والاصطلاحات، التي وضعها الرجال بلا مستند من شريعة الله، كما كان أهل الجاهلية يحكمون به من الضلالات والجهالات، مما يضعونها بآرائهم وأهوائهم، وكما يحكم به التتار من السياسات الملكية المأخوذة عن ملكهم جنكزخان، الذي وضع لهم اليَساق وهو عبارة عن كتاب مجموع من أحكام قد اقتبسها عن شرائع شتى، من اليهودية والنصرانية والملة الإسلامية، وفيها كثير من الأحكام أخذها من مجرد نظره وهواه، فصارت في بنيه شرعًا متبعًا، يقدمونها على الحكم بكتاب الله وسنة رسوله ﷺ. ومن فعل ذلك منهم فهو كافر يجب قتاله، حتى يرجع إلى حكم الله ورسوله [ﷺ] فلا يحكم سواه في قليل ولا كثير، قال الله تعالى: (أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ) أي: يبتغون ويريدون، وعن حكم الله يعدلون. (وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ) أي: ومن أعدل من الله في حكمه لمن عَقل عن الله شرعه، وآمن به وأيقن وعلم أنه تعالى أحكم الحاكمين، وأرحم بخلقه من الوالدة بولدها، فإنه تعالى هو العالم بكل شيء، القادر على كل شيء، العادل في كل شيء.

Allah Teâlâ'nın: {(أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ)} “Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar? Kesin olarak inanan bir toplum için hükmü Allah'tan daha güzel olan kim vardır?” kavli; her türlü hayrı içeren, her türlü şerden sakındıran Allah'ın muhkem hükmünden çıkıp, Allah'ın şeriatından bir dayanağı olmaksızın insanların koyduğu görüşlere, hevalara ve ıstılahlara sapan kimseleri kınamaktadır. Nitekim cahiliye ehli de kendi görüş ve hevalarına göre koydukları sapıklıklar ve cehaletlerle hükmediyorlardı. Tıpkı Tatarların, kralları Cengiz Han'dan aldıkları ve onun kendileri için vazettiği 'el-Yesak' adı verilen krallık siyasetleriyle hükmetmeleri gibi. Yesak; Yahudilik, Hristiyanlık ve İslâm dininden derlediği çeşitli şeriatlardan iktibas edilmiş hükümlerden oluşan bir kitaptır. İçinde sırf kendi şahsi görüşü ve hevasından çıkardığı pek çok hüküm de bulunmaktadır. Bu kitap onun soyundan gelenler arasında uyulan bir kanun haline gelmiş, bunu Allah'ın Kitabı ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetiyle hükmetmenin önüne geçirmişlerdir. Onlardan kim bunu yaparsa kâfirdir ve Allah'ın ve Resûlü'nün [sallallâhu aleyhi ve sellem] hükmüne dönünceye, azında da çoğunda da O'ndan başkasıyla hükmetmeyinceye kadar onunla savaşılması vaciptir. Allah Teâlâ: {(أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ)} “Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” buyurmuştur; yani arıyorlar, arzu ediyorlar ve Allah'ın hükmünden yüz çeviriyorlar. {(وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ)} “Kesin olarak inanan bir toplum için hükmü Allah'tan daha güzel olan kim vardır?” yani: Allah'ın şeriatını kavrayan, O'na iman eden, kesin bilgiye (yakîne) ulaşan ve Allah Teâlâ'nın hükmedenlerin en hayırlısı, yaratıklarına karşı da bir annenin çocuğuna olan şefkatinden daha merhametli olduğunu bilen kimse için Allah'tan daha adil hüküm veren kim olabilir? Şüphesiz O Teâlâ her şeyi hakkıyla bilen, her şeye kadir olan ve her hususta mutlak adalet sahibidir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا هلال بن فياض، حدثنا أبو عبيدة الناجي قال: سمعت الحسن يقول: من حكم بغير حكم الله، فحكم الجاهلية [هو]

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Hilâl b. Feyyâz anlattı, bize Ebû Ubeyde en-Nâcî anlattı; dedi ki: Hasan[-ı Basrî]'nin şöyle dediğini işittim: 'Kim Allah'ın hükmünden başkasıyla hükmederse, [o] cahiliye hükmüdür.'

وأخبرنا يونس بن عبد الأعلى قراءة، حدثنا سفيان بن عيينة، عن ابن أبي نَجِيح قال: كان طاوس إذا سأله رجل: أفضِّل بين ولدي في النحْل؟ قرأ: (أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ [وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ])

Bize Yûnus b. Abdila'lâ okuma yoluyla haber verdi, bize Süfyân b. Uyeyne, İbn Ebî Necîh'ten anlattı; dedi ki: Tâvûs'a bir adam: 'Çocuklarıma hibe hususunda birini diğerine üstün tutabilir miyim?' diye sorduğunda o: {(أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ [وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ])} “[Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar? Kesin olarak inanan bir toplum için hükmü Allah'tan daha güzel olan kim vardır?]” ayetini okurdu.

وقال الحافظ أبو القاسم الطبراني: حدثنا أحمد بن عبد الوهاب بن نَجْدة الخوطي، حدثنا أبو اليمان الحكم بن نافع، أخبرنا شعيب بن أبي حمزة، عن عبد الله بن عبد الرحمن بن أبي حسين، عن نافع بن جبير، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "أبغض الناس إلى الله، ﷿ ومبتغ في الإسلام سنة الجاهلية، وطالب دم امرئ بغير حق ليُرِيق دمه". وروى البخاري، عن أبي اليمان بإسناده نحوه.

Hâfız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî dedi ki: Bize Ahmed b. Abdilvehhâb b. Necde el-Hûtî anlattı, bize Ebü'l-Yemân el-Hakem b. Nâfi' anlattı, bize Şuayb b. Ebî Hamza, Abdullah b. Abdirrahmân b. Ebî Hüseyn'den, o Nâfi' b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «أبغض الناس إلى الله، ﷿ ومبتغ في الإسلام سنة الجاهلية، وطالب دم امرئ بغير حق ليُرِيق دمه» «İnsanlar arasında Allah Azze ve Celle'ye en sevimsiz olanı; İslâm'da cahiliye âdetini arayan ve haksız yere kanını dökmek için bir kimsenin kanının peşine düşendir.» Buhârî de Ebü'l-Yemân'dan kendi isnadıyla bunun benzerini rivayet etmiştir.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١) فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ (٥٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ (٥٣)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١) فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ (٥٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ (٥٣)} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar. Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (51) Kalplerinde hastalık bulunanların: 'Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün. Umulur ki Allah, bir fetih veya katından bir emir getirir de içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar. (52) İman edenler de: 'Sizinle beraber olduklarına dair Allah'a var güçleriyle yemin edenler bunlar mıdır?' derler. Onların amelleri boşa çıkmış ve hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır. (53)”

ينهى تعالى عباده المؤمنين عن موالاة اليهود والنصارى، الذين هم أعداء الإسلام وأهله، قاتلهم الله، ثم أخبر أن بعضهم أولياء بعض، ثم تهدد وتوعد من يتعاطى ذلك فقال: (وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ [إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ])

Allah Teâlâ mümin kullarını, İslâm'ın ve ehlinin düşmanları olan Yahudi ve Hristiyanları dost edinmekten nehyetmektedir -Allah onları kahretsin-. Sonra onların birbirlerinin dostları olduğunu haber vermiş, ardından da bunu yapan kimseyi tehdit edip uyararak şöyle buyurmuştur: {(وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ [إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ])} “[Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.]”

قال ابن أبي حاتم: حدثنا كثير بن شهاب، حدثنا محمد -يعني ابن سعيد بن سابق-حدثنا عمرو بن أبي قيس، عن سِمَاك بن حَرْب، عن عِياض: أن عمر أمر أبا موسى الأشعري أن يرفع إليه ما أخذ وما أعطى في أديم واحد، وكان له كاتب نصراني، فرفع إليه ذلك، فعجب عمر [﵁] وقال: إن هذا لحفيظ، هل أنت قارئ لنا كتابًا في المسجد جاء من الشام؟ فقال: إنه لا يستطيع [أن يدخل المسجد] فقال عمر: أجُنُبٌ هو؟ قال: لا بل نصراني. قال: فانتهرني وضرب فخذي، ثم قال: أخرجوه، ثم قرأ: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ [بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ])

İbn Ebî Hâtim dedi ki : Bize Kesîr b. Şihâb anlattı, bize Muhammed -yani İbn Saîd b. Sâbık- anlattı, bize Amr b. Ebî Kays, Simâk b. Harb'den, o da İyâd'dan anlattı: Ömer, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye aldığını ve verdiğini tek bir deri sayfada kendisine sunmasını emretti. Ebû Mûsâ'nın Hristiyan bir kâtibi vardı ve bunu ona sundu. Ömer [radıyallâhu anh] buna hayret etti ve: 'Bu adam işini iyi koruyor, Şam'dan gelen bir mektubu bize mescitte okur musun?' dedi. Ebû Mûsâ: 'O [mescide girmeye] güç yetiremez' dedi. Ömer: 'Cünüp müdür?' diye sordu. O: 'Hayır, bilakis Hristiyandır' dedi. [İyâd] dedi ki: Bunun üzerine Ömer beni azarladı, uyluğuma vurdu ve sonra: 'Onu çıkarın!' dedi. Ardından şu ayeti okudu: {(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ [بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ])} “[Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar. Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.]”

ثم قال الحسن بن محمد بن الصباح: حدثنا عثمان بن عمر، أنبأنا ابن عَوْن، عن محمد بن سِيرِين قال: قال عبد الله بن عتبة: ليتق أحدكم أن يكون يهوديًا أو نصرانيًا، وهو لا يشعر. قال: فظنناه يريد هذه الآية: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ [بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ]) الآية. وحدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا ابن فضيل، عن عاصم، عن عكرمة، عن ابن عباس: أنه سئل عن ذبائح نصارى العرب، فقال: كُلْ، قال الله تعالى: (وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ)

Sonra Hasan b. Muhammed b. es-Sabbâh dedi ki: Bize Osmân b. Ömer anlattı, bize İbn Avn, Muhammed b. Sîrîn'den bildirdi; dedi ki: Abdullah b. Utbe şöyle dedi: 'Sizden biriniz farkında olmadan Yahudi veya Hristiyan olmaktan sakınsın.' [İbn Sîrîn] dedi ki: Biz onun şu ayeti kastettiğini düşündük: {(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ [بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ])} “[Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar. Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır.]” ayeti. Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize İbn Fudayl, Âsım'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: Kendisine Arap Hristiyanlarının kestikleri sorulduğunda: 'Ye!' dedi. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {(وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ)} “Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır”.

وروي عن أبي الزناد، نحو ذلك.

Ebû ez-Zinâd'dan da bunun bir benzeri rivayet edilmiştir.

وقوله: (فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) أي: شك، وريب، ونفاق (يُسَارِعُونَ فِيهِمْ) أي: يبادرون إلى موالاتهم ومودتهم في الباطن والظاهر، (يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ) أي: يتأولون في مودتهم وموالاتهم أنهم يخشون أن يقع أمر من ظفر الكفار بالمسلمين، فتكون لهم أياد عند اليهود والنصارى، فينفعهم ذلك، عند ذلك قال الله تعالى: (فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ) قال السُّدِّي: يعني فتح مكة. وقال غيره: يعني القضاء والفصلِ (أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ) قال السُّدِّي: يعني ضرب الجزية على

Allah Teâlâ'nın: {(فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ)} “Kalplerinde bir hastalık bulunanların... görürsün” kavli; yani şüphe, tereddüt ve nifak [bulunanların]; {(يُسَارِعُونَ فِيهِمْ)} “onların arasına koşuştuğunu” yani hem gizlide hem de açıkta onları dost edinmeye ve onlara sevgi beslemeye acele ettiklerini [görürsün]. {(يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ)} “'Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz' derler” yani onların sevgisini ve dostluğunu kazanma hususunda; kâfirlerin Müslümanlara galip gelmesi gibi bir durumun meydana gelmesinden, böylece Yahudi ve Hristiyanlar nezdinde bir hatırları bulunup da bunun kendilerine fayda sağlamasından çekindiklerini öne sürerek tevil yaparlar. İşte bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {(فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ)} “Umulur ki Allah bir fetih getirir”. es-Süddî: "Mekke'nin fethini kastetmektedir." dedi. Bir başkası ise: "Hüküm ve ayırt edici kararı kastetmektedir." demiştir. {(أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ)} “yahut Kendi katından bir emir [getirir]”. es-Süddî: "...üzerine cizye konulmasını kastetmektedir" dedi.

اليهود والنصارى (فَيُصْبِحُوا) يعني: الذين والوا اليهود والنصارى من المنافقين (عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ) من الموالاة (نَادِمِينَ) أي: على ما كان منهم، مما لم يُجْد عنهم شيئًا، ولا دفع عنهم محذورًا، بل كان عين المفسدة، فإنهم فضحوا، وأظهر الله أمرهم في الدنيا لعباده المؤمنين، بعد أن كانوا مستورين لا يدرى كيف حالهم. فلما انعقدت الأسباب الفاضحة لهم، تبين أمرهم لعباد الله المؤمنين، فتعجبوا منهم كيف كانوا يظهرون أنهم من المؤمنين، ويحلفون على ذلك ويتأولون، فبان كذبهم وافتراؤهم؛ ولهذا قال تعالى: (وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ)

...Yahudilere ve Hristiyanlara'. {(فَيُصْبِحُوا)} “...olurlar” yani: münafıklardan Yahudi ve Hristiyanları dost edinenler, {(عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ)} “içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman” [içlerinde gizledikleri] dostluktan ötürü {(نَادِمِينَ)} “pişman” olurlar; yani kendilerine hiçbir fayda vermeyen , çekindikleri hiçbir şeyi de defetmeyen, bilakis sırf fesat olan bu yaptıklarından dolayı pişman olurlar. Çünkü onlar rezil olmuşlar ve durumları gizli olup ne halde oldukları bilinmiyorken, Allah onların işini dünyada mümin kullarına ifşa etmiştir. Onları rezil eden sebepler meydana gelince, durumları mümin kullara açıklanmış; müminler de onların nasıl kendilerini mümin gibi gösterdiklerine, buna dair yemin edip mazeretler ileri sürdüklerine hayret etmişlerdir. Böylece onların yalanları ve iftiraları açığa çıkmıştır. İşte bu yüzden Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {(وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ)} “İman edenler de: 'Sizinle beraber olduklarına dair Allah'a var güçleriyle yemin edenler bunlar mıdır?' derler. Onların amelleri boşa çıkmış ve hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır.”

وقد اختلف القراء في هذا الحرف، فقرأه الجمهور بإثبات الواو في قوله: (وَيَقُولُ الَّذِينَ) ثم منهم من رفع (وَيَقُولُ) على الابتداء، ومنهم من نصب عطفًا على قوله: (فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ) تقديره "أن يأتي"وأن يقول"، وقرأ أهل المدينة: (يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا) بغير واو، وكذلك هو في مصاحفهم على ما ذكره ابن جرير، قال ابن جُرَيْج، عن مجاهد: (فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ) حينئذ (وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ)

Kıraat âlimleri bu harfte ihtilaf etmişlerdir: Çoğunluk {(وَيَقُولُ الَّذِينَ)} kavlinde vâv harfini ispat ederek okumuştur. Sonra onlardan kimi {(وَيَقُولُ)} lafzını mübteda olarak merfû okumuş, kimi de {(فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ)} kavline atıfla mensûb okumuştur ki takdiri 'en ye'tiye ve en yekûle' (gelmesi ve demesi) şeklindedir. Medine ehli ise vâv harfi olmaksızın {(يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا)} şeklinde okumuştur. İbn Cerîr'in zikrettiğine göre onların mushaflarında da böyledir. İbn Cüreyc, Mücâhid'den nakletti: {(فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ)} “Umulur ki Allah, bir fetih veya katından bir emir getirir”, işte o vakit {(وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ)} “İman edenler de: 'Sizinle beraber olduklarına dair Allah'a var güçleriyle yemin edenler bunlar mıdır?' derler. Onların amelleri boşa çıkmış ve hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır.”

واختلف المفسرون في سبب نزول هذه الآيات الكريمات، فذكر السُّدِّي أنها نزلت في رجلين، قال أحدهما لصاحبه بعد وقعة أحد: أما أنا فإني ذاهب إلى ذلك اليهودي، فآوي إليه وأتهود معه، لعله ينفعني إذا وقع أمر أو حدث حادث! وقال الآخر: وأما أنا فأذهب إلى فلان النصراني بالشام، فآوي إليه وأتنصر معه، فأنزل الله [﷿] (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ) الآيات.

Müfessirler bu kerim ayetlerin iniş sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Süddî, bunların iki adam hakkında indiğini zikretmiştir: Uhud Savaşı'ndan sonra bunlardan biri arkadaşına şöyle dedi: 'Bana gelince, ben şu Yahudi'nin yanına gidip ona sığınacağım ve onunla birlikte Yahudi olacağım; belki bir iş veya bir olay vuku bulduğunda bana faydası dokunur!' Diğeri de: 'Bana gelince, ben de Şam'daki filan Hristiyan'ın yanına gidip ona sığınacağım ve onunla birlikte Hristiyan olacağım' dedi. Bunun üzerine Allah [Azze ve Celle] : {(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ)} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin” ayetlerini indirdi.

وقال عكرمة: نزلت في أبي لُبَابة بن عبد المنذر، حين بعثه رسول الله ﷺ إلى بني قُرَيْظَة، فسألوه: ماذا هو صانع بنا؟ فأشار بيده إلى حلقه، أي: إنه الذبح. رواه ابن جرير.

İkrime dedi ki: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Benî Kurayza'ya gönderdiği sırada Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir hakkında indi. Onlar ona: 'O bizim hakkımızda ne yapacak?' diye sorduklarında, eliyle boğazına işaret etmişti; yani 'Bu boğazlanmaktır' demek istemişti. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.

وقيل: نزلت في عبد الله بن أبيّ بن سَلُول، كما قال ابن جرير:

İbn Cerîr'in belirttiği gibi, Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında indiği de söylenmiştir:

حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا ابن إدريس قال: سمعت أبيّ، عن عطية بن سعد قال: جاء عبادة بن الصامت، من بني الخزرج، إلى رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله، إن لي موالي من يهود كثير عددهم، وإني أبرأ إلى الله ورسوله من ولاية يهود، وأتولى الله ورسوله. فقال عبد الله بن أبي: إني رجل أخاف الدوائر، لا أبرأ من ولاية موالي. فقال رسول الله ﷺ لعبد الله بن أبي: "يا أبا الحُباب، ما بَخِلْتَ به من ولاية يهود على عبادة بن الصامت فهو لك دونه". قال: قد قبلت! فأنزل الله ﷿: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ [بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ]) إلى قوله: (فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ).

Bize Ebû Küreyb anlattı, bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Babamı, Atiyye b. Sa'd'dan aktarırken işittim; o şöyle dedi: Hazrec oğullarından Ubâde b. es-Sâmit, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Benim Yahudilerden sayıları çok olan müttefiklerim var. Şüphesiz ben Yahudilerin dostluğundan Allah'a ve Resûlü'ne berî olduğumu bildiriyor, Allah'ı ve Resûlü'nü dost ediniyorum." dedi. Abdullah b. Übey ise: "Ben felaketlerin başa gelmesinden korkan bir adamım; müttefiklerimin dostluğundan berî olamam." dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah b. Übey'e: «Ey Ebe'l-Hubâb! Yahudilerin velayetinden/dostluğundan Ubâde b. es-Sâmit'e esirgediğin şey, ona değil yalnızca sana aittir» buyurdu. O da: "Kabul ettim!" dedi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostlarıdır” ayetinden: { فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık bulunanların... görürsün” kavline kadar olan kısmı indirdi.

ثم قال ابن جرير: حدثنا هَنَّاد، حدثنا يونس بن بُكَيْر، حدثنا عثمان بن عبد الرحمن، عن الزهري قال: لما انهزم أهل بدر قال المسلمون لأوليائهم من يهود: آمنوا قبل أن يصيبكم الله بيوم مثل يوم بدر! فقال مالك بن الصيف: أغركم أن أصبتم رهطًا من قريش لا علم لهم بالقتال!! أما لو أمْرَرْنا العزيمة أن نستجمع عليكم، لم يكن لكم يَدٌ بقتالنا فقال عبادة: يا رسول الله، إن أوليائي من اليهود كانت شديدة أنفسهم، كثيرًا سلاحهم، شديدة شوكتهم، وإني أبرأ إلى الله [تعالى] وإلى رسوله من ولاية يهود، ولا مولى لي إلا الله ورسوله. فقال عبد الله بن أبي: لكني لا أبرأ من ولاء يهود أنا رجل لا بد لي منهم. فقال رسول الله ﷺ: "يا أبا الحباب أرأيت الذي نفست به من ولاء يهود على عبادة بن الصامت، فهو لك دونه؟ " فقال: إذا أقبلُ! قال: فأنزل الله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ [بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ]) إلى قوله: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} [المائدة: ٦٧].

Sonra İbn Cerîr dedi ki: Bize Hennâd anlattı, bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, bize Osmân b. Abdirrahmân, Zührî'den anlattı; dedi ki: Bedir ehli hezimete uğrayınca, Müslümanlar Yahudilerden olan dostlarına: 'Allah Bedir günü gibi bir günü başınıza getirmeden önce iman edin!' dediler. Mâlik b. es-Sayf: 'Savaştan anlamayan Kureyş'ten bir topluluğu mağlup etmeniz sizi aldattı mı?! Yemin olsun ki, eğer size karşı toplanmaya kesin karar vermiş olsaydık , bizimle savaşmaya asla gücünüz yetmezdi ' dedi. Bunun üzerine Ubâde: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim Yahudilerden olan dostlarım oldukça çetin kimselerdir, silahları çok, güçleri kuvvetlidir. Ben Yahudilerin dostluğundan [Allah Teâlâ'ya] ve Resûlü'ne sığınıp berî oluyorum. Benim Allah ve Resûlü'nden başka dostum yoktur' dedi. Abdullah b. Übey ise: 'Fakat ben Yahudilerin dostluğundan berî olmam , ben onlara muhtaç olan bir adamım' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Ebu'l-Hubâb! Yahudilerin dostluğu konusunda Ubâde b. es-Sâmit'e esirgediğin şeyin, ona değil de sadece sana ait olmasına ne dersin?' buyurdu. O da: 'O halde kabul ederim!' dedi. Zührî dedi ki: Bunun üzerine Allah: {(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ [بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ])} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar” ayetinden {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Allah seni insanlardan koruyacaktır” [Mâide: 67] kavline kadar olan kısmı indirdi.

وقال محمد بن إسحاق: فكانت أول قبيلة من اليهود نقضت ما بينها وبين رسول الله ﷺ بنو قينقاع. فحدثني عاصم بن عمر بن قتادة قال: فحاصرهم رسول الله ﷺ حتى نزلوا على حكمه، فقام إليه عبد الله بن أبي بن سلول، حين أمكنه الله منهم، فقال: يا محمد، أحسن في مَوَالي. وكانوا حلفاء الخزرج، قال: فأبطأ عليه رسول الله ﷺ، فقال: يا محمد، أحسن في موالي. قال: فأعرض عنه. فأدخل يده في جيب درع رسول الله ﷺ. فقال له رسول الله ﷺ. "أرسلني". وغضب رسول الله ﷺ حتى رُئِي لوجهه ظللا ثم قال: "ويحك أرسلني". قال: لا والله لا أرسلك حتى تحسن في مَوَالي، أربعمائة حاسر، وثلاثمائة دارع، قد منعوني من الأحمر والأسود، تحصدهم في غداة واحدة؟! إني امرؤ أخشى الدوائر، قال: فقال رسول الله ﷺ: "هُم لك."

Muhammed b. İshâk dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile arasındaki ahdi bozan ilk Yahudi kabilesi Benî Kaynukâ oldu. Âsım b. Ömer b. Katâde bana anlatıp şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, onlar onun hükmüne boyun eğene kadar onları kuşattı. Allah Resûlullah'ı onlara muzaffer kılınca, Abdullah b. Übey b. Selûl onun yanına gelip: 'Ey Muhammed! Müttefiklerime iyi davran' dedi. Onlar Hazrec'in müttefikleri idi. [Âsım] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona cevap vermekte ağırdan aldı. O tekrar: 'Ey Muhammed! Müttefiklerime iyi davran' dedi. Resûlullah ondan yüz çevirdi. Bunun üzerine elini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zırhının yakasına soktu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Bırak beni!' dedi ve yüzünde gölgeler (öfke izleri) görülecek derecede öfkelendi. Sonra: 'Yazıklar olsun sana, bırak beni!' buyurdu. O: 'Hayır, vallahi beni kırmızıya ve siyaha (herkese) karşı koruyan dört yüz zırhsız, üç yüz zırhlı adamdan oluşan müttefiklerime iyi davranmadıkça seni bırakmam! Bir tek sabahta onları biçip yok mu edeceksin ? Ben başıma felaketler gelmesinden korkan bir kimseyim' dedi. Âsım dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onlar senindir' buyurdu.

قال محمد بن إسحاق: فحدثني أبو إسحاق بن يَسار، عن عبادة بن الوليد بن عبادة بن الصامت قال: لما حاربت بنو قَيْنُقَاع رسول الله ﷺ، تشبث بأمرهم عبد الله بن أبيّ، وقام دونهم، ومشى عبادة بن الصامت إلى رسول الله ﷺ، وكان أحد بني عَوْف بن الخزرج، له من حلفهم مثل الذي لعبد الله بن أبي، فجعلهم إلى رسول الله ﷺ وتبرأ إلى الله ورسوله ﷺ من حلفهم، وقال: يا رسول الله، أتبرأ إلى الله وإلى رسوله من حلفهم، وأتولى الله ورسوله والمؤمنين، وأبرأ من حلف الكفار وولايتهم. ففيه وفي عبد الله بن أبي نزلت الآيات في المائدة: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ) إلى قوله: {وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ} [المائدة: ٥٦] .

Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Ebû İshâk b. Yesâr, Ubâde b. el-Velîd b. Ubâde b. es-Sâmit'ten anlattı; dedi ki: Benî Kaynukâ Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşa giriştiğinde, Abdullah b. Übey onların işine sarıldı ve onları savundu. Hazrec'in Avf oğullarından biri olan ve Abdullah b. Übey gibi onların ittifakına sahip bulunan Ubâde b. es-Sâmit ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gitti . Onların işini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bıraktı ve onların ittifakından Allah'a ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e sığınıp berî olduğunu açıkladı. Şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onların ittifakından Allah'a ve Resûlü'ne sığınıp berî oluyorum; Allah'ı, Resûlü'nü ve müminleri dost ediniyorum. Kâfirlerin ittifakından ve dostluğundan berîyim.' İşte onun ve Abdullah b. Übey hakkında Mâide Suresi'ndeki: {(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ)} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar” ayetinden {وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ} “Kim Allah'ı, Resûlü'nü ve iman edenleri dost edinirse, şüphesiz galip gelecek olanlar Allah'ın taraftarlarıdır” [Mâide: 56] ayetine kadar olan kısım indi.

وقال الإمام أحمد: حدثنا قتيبة بن سعيد، حدثنا يحيى بن زكريا بن أبي زائدة، عن محمد بن

İmâm Ahmed şöyle dedi: Bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize Yahyâ b. Zekeriyyâ b. Ebî Zâide, Muhammed b.

إسحاق، عن الزهري، عن عُرْوَة، عن أسامة بن زيد قال: دخلت مع رسول الله ﷺ على عبد الله بن أبيّ نعوده، فقال له النبي ﷺ: "قد كنت أنهاك عن حُبّ يهود". فقال عبد الله: فقد أبغضهم أسعد بن زرارة، فمات.

...İshâk'tan, o Zührî'den, o Urve'den, o da Üsâme b. Zeyd'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hasta ziyaretinde bulunmak üzere Abdullah b. Übey'in yanına girdim. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Ben seni Yahudileri sevmekten nehyetmiştim' buyurdu. Abdullah da: 'Es'ad b. Zürâre onlara buğzetti de ne oldu? Ölüp gitti' dedi.

وكذا رواه أبو داود، من حديث محمد بن إسحاق.

Ebû Dâvûd da Muhammed b. İshâk'ın hadisinden bu şekilde rivayet etmiştir.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤) إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ (٥٥) وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ (٥٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤) إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ (٥٥) وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ (٥٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧)} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse bilsin ki, Allah öyle bir topluluk getirecektir ki, O onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetlidirler. Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar. İşte bu, Allah'ın lütfudur; onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi hakkıyla bilendir. (54) Sizin dostunuz ancak Allah, O'nun Resûlü ve rükû ederek namazı kılan, zekâtı veren müminlerdir. (55) Kim Allah'ı, O'nun Resûlü'nü ve iman edenleri dost edinirse, bilsin ki galip gelecek olanlar şüphesiz Allah'ın taraftarlarıdır. (56) Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence konusu edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin. Eğer gerçekten inanıyorsanız Allah'tan korkun. (57)”

يقول تعالى مخبرا عن قدرته العظيمة أن من تولى عن نصرة دينه وإقامة شريعته، فإن الله يستبدل به من هو خير لها منه وأشد منعة وأقوم سبيلا كما قال تعالى: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} [محمد: ٣٨] وقال تعالى: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ} [النساء: ١٣٣]، وقال تعالى: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ * وَمَا ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ} [إبراهيم: ١٩، ٢٠] أي: بممتنع ولا صعب. وقال تعالى هاهنا: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ) أي: يرجع عن الحق إلى الباطل.

Allah Teâlâ yüce kudretini haber vererek bildirmektedir ki; kim O'nun dinine yardım etmekten ve şeriatını ikame etmekten yüz çevirirse, Allah onun yerine bu dine ondan daha hayırlı , daha güçlü ve yolu daha doğru olan kimseleri getirir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir de onlar sizin gibi olmazlar” [Muhammed: 38]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ} “Ey insanlar! Eğer dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir” [Nisâ: 133]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ * وَمَا ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ} “Dilerse sizi yok eder ve yeni bir yaratılış getirir. Bu da Allah'a güç değildir” [İbrâhîm: 19-20]; yani imkânsız veya zor değildir. Burada da Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ)} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse” yani haktan bâtıla dönerse.

قال محمد بن كعب: نزلت في الولاة من قريش. وقال الحسن البصري: نزلت في أهل الردة أيام أبي بكر.

Muhammed b. Kâ'b: 'Kureyş'in idarecileri hakkında indi' dedi. Hasan-ı Basrî ise: 'Ebû Bekir devrindeki irtidad edenler hakkında indi' demiştir.

(فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ) قال الحسن: هو والله أبو بكر وأصحابه [﵃] رواه ابن أبي حاتم.

{(فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ)} “Allah öyle bir topluluk getirecektir ki, O onları sever, onlar da O'nu severler” ayeti hakkında Hasan[-ı Basrî]: 'Vallahi bu Ebû Bekir ve arkadaşlarıdır [radıyallâhu anhüm] ' dedi. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقال أبو بكر بن أبي شيبة: سمعت أبا بكر بن عياش يقول في قوله (فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ) هم أهل القادسية. وقال لَيْث بن أبي سليم، عن مجاهد: هم قوم من سبأ.

Ebû Bekir b. Ebî Şeybe dedi ki: Ebû Bekir b. Ayyâş'ın: {(فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ)} “Allah öyle bir topluluk getirecektir ki, O onları sever, onlar da O'nu severler” kavli hakkında: 'Onlar Kādisiye ehlidir' dediğini işittim. Leys b. Ebî Süleym ise Mücâhid'den: 'Onlar Sebe halkından bir kavimdir' dediğini nakletmiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا عبد الله بن الأجلح، عن محمد بن عمرو، عن سالم، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قوله: (فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ) قال: ناس من أهل اليمن، ثم من كِنْدَة، ثم من السَّكُون.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Abdullah b. el-Eclah, Muhammed b. Amr'dan, o Sâlim'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; İbn Abbâs: {(فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ)} “Allah öyle bir topluluk getirecektir ki, O onları sever, onlar da O'nu severler” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Yemen ehlinden, sonra Kinde'den, sonra Sekûn'dan insanlardır.'

وحدثنا أبي، حدثنا محمد بن المصفى، حدثنا معاوية -يعني ابن حفص-عن أبي زياد الحلفاني، عن محمد بن المُنْكَدر، عن جابر بن عبد الله قال: سُئل رسول الله ﷺ عن قوله: (فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ) قال: "هؤلاء قوم من أهل اليمن، ثم من كندة، ثم من السكون، ثم من

Bize babam anlattı, bize Muhammed b. el-Musaffâ anlattı, bize Muâviye -yani İbn Hafs- Ebû Ziyâd el-Hılfânî'den, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan nakletti; [Câbir] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {(فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ)} “Allah öyle bir topluluk getirecektir ki, O onları sever, onlar da O'nu severler” kavli soruldu. O da şöyle buyurdu: «Bunlar Yemen ehlinden, sonra Kinde'den, sonra es-Sekûn'dan, sonra...»

تجيب". وهذا حديث غريب جدا.

...Tücîb'den olan bir kavimdir.' Bu son derece garib bir hadistir.

وقال ابن أبى حاتم: حدثنا عمر بن شَبَّة، حدثنا عبد الصمد -يعني ابن عبد الوارث-حدثنا شعبة، عن سِمَاك، سمعت عياضًا يحدث عن الأشعري قال: لما نزلت: (فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ) قال رسول الله ﷺ: "هم قوم هذا". ورواه ابن جرير من حديث شعبة بنحوه.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ömer b. Şebbe anlattı, bize Abdussamed -yani İbn Abdilvâris- anlattı, bize Şu'be, Simâk'tan anlattı; İyâd'ın el-Eş'arî'den naklettiğini işitmiş; dedi ki: {(فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ)} “Allah öyle bir topluluk getirecektir ki, O onları sever, onlar da O'nu severler” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onlar bunun kavmidir' buyurdu. İbn Cerîr de bunu Şu'be'nin hadisinden benzer şekilde rivayet etmiştir.

وقوله تعالى: (أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ) هذه صفات المؤمنين الكُمَّل أن يكون أحدهم متواضعًا لأخيه ووليه، متعززًا على خصمه وعدوه، كما قال تعالى: {مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ} [الفتح: ٢٩]. وفي صفة النبي ﷺ أنه: "الضحوك القتال" فهو ضحوك لأوليائه قتال لأعدائه.

Allah Teâlâ'nın: {(أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ)} “müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetlidirler” kavli; kâmil müminlerin vasıflarındandır ki, onlardan her biri kardeşine ve dostuna karşı mütevazı , hasmına ve düşmanına karşı ise vakar ve izzet sahibidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ} “Muhammed Allah'ın elçisidir. O'nun yanında bulunanlar da kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler” [Fetih: 29]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıfları arasında onun: 'Güleryüzlü savaşçı (ed-Dahhâku'l-Kattâl)' olduğu zikredilmiştir; yani o dostlarına karşı tebessüm eden, düşmanlarına karşı ise savaşandır.

وقوله [تعالى] (يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ) أي: لا يردهم عما هم فيه من طاعة الله، وقتال أعدائه، وإقامة الحدود، والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، لا يردهم عن ذلك راد، ولا يصدهم عنه صاد، ولا يحيك فيهم لوم لائم ولا عذل عاذل.

[Allah Teâlâ'nın] : {(يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ)} “Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar” kavli yani: Allah'a itaat etmekten, O'nun düşmanlarıyla savaşmaktan, hadleri tatbik etmekten ve emr-i bi'l-ma'rûf nehy-i ani'l-münker yapmaktan onları hiçbir vazgeçirici döndüremez, hiçbir engelleyici engelleyemez; kınayanın kınaması ve ayıplayanın ayıplaması onlara hiçbir tesir etmez.

قال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا سلام أبو المنذر، عن محمد بن واسع، عن عبد الله بن الصامت، عن أبي ذر قال: أمرني خليلي ﷺ بسبع، أمرني بحب المساكين والدنو منهم، وأمرني أن أنظر إلى من هو دوني، ولا أنظر إلى من هو فوقي، وأمرني أن أصل الرحم وإن أدبرت، وأمرني أن لا أسأل أحدًا شيئًا، وأمرني أن أقول الحق وإن كان مرًا، وأمرني ألا أخاف في الله لومة لائم، وأمرني أن أكثر من قول: لا حول ولا قوة إلا بالله، فإنهن من كنز تحت العرش.

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Sellâm Ebü'l-Münzir, Muhammed b. Vâsi'den, o Abdullah b. es-Sâmit'ten, o da Ebû Zer'den nakletti; dedi ki: Dostum sallallâhu aleyhi ve sellem bana yedi şeyi emretti : Bana yoksulları sevmeyi ve onlara yakın olmayı emretti, [maddi konularda] benden aşağıda olana bakıp benden yukarıda olana bakmamamı emretti, yüz çevirseler bile akrabalık bağını gözetmemi emretti, kimseden hiçbir şey istemememi emretti, acı da olsa hakkı söylememi emretti, Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmamamı emretti ve 'Lâ havle velâ kuvvete illâ billâh' sözünü çokça söylememi emretti; çünkü bu sözler arşın altındaki bir hazinedendir.

وقال الإمام أحمد أيضًا: حدثنا أبو المغيرة، حدثنا صفوان عن أبي المثنى؛ أن أبا ذر قال: بايعني رسولُ الله ﷺ خمسا وواثقني سبعًا، وأشهد الله على تسعًا، أني لا أخاف في الله لومة لائم. قال أبو ذر: فدعاني رسول الله ﷺ فقال: "هل لك إلى بيعة ولك الجنة؟ " قلت: نعم، قال: وبسطت يدي، فقال النبي ﷺ وهو يشترط: على ألا تسأل الناس شيئا؟ قلت: نعم قال: "ولا سوطك وإن

İmâm Ahmed yine dedi ki: Bize Ebü'l-Muğîre anlattı, bize Safvân, Ebü'l-Müsennâ'dan nakletti; Ebû Zer şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah hakkında hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayacağıma dair benimle beş defa biatleşti, yedi defa kesin söz aldı ve dokuz defa Allah'ı üzerime şahit tuttu. Ebû Zer dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni çağırdı ve: «Karşılığında sana cennet olmak üzere biat etmeye var mısın?» buyurdu. Ben: “Evet” dedim. [Ebû Zer] dedi ki: Elimi uzattım. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şart koşarak: «İnsanlardan hiçbir şey istememek üzere [mi?]» buyurdu. Ben: “Evet” dedim. O da: «[Elinden] düşse bile kırbacını dahi [istememek üzere]...» buyurdu.

سقط منك يعني تنزل إليه فتأخذه."

...yani kendin inip onu alacaksın' buyurdu.

وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن الحسن، حدثنا جعفر، عن المعلى القُرْدوسي، عن الحسن، عن أبي سعيد الخدري قال: قال رسول الله ﷺ: "ألا لا يمنعن أحدكم رَهْبةُ الناس أن يقول بحق إذا رآه أو شهده، فإنه لا يقرب من أجل، ولا يُبَاعد من رزق أن يقول بحق أو يذكر بعظيم". تفرد به أحمد.

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. el-Hasan anlattı, bize Ca'fer, Muallâ el-Kurdûsî'den, o Hasan'dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Dikkat edin! İnsan korkusu sakın birinizin hakkı gördüğünde veya şahit olduğunda onu söylemesine engel olmasın. Çünkü hakkı söylemek veya büyük bir şeyi hatırlatmak , ne eceli yaklaştırır ne de rızkı uzaklaştırır .' Bunu Ahmed tek başına rivayet etmiştir.

وقال أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا سفيان، عن زُبَيْد عن عمرو بن مُرَّة، عن أبي البختري، عن أبي سعيد الخدري قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يَحْقِرَنَّ أحدكم نفسه أن يرى أمرًا لله فيه مَقَال، فلا يقول فيه، فيقال له يوم القيامة: ما منعك أن تكون قلت فيّ كذا وكذا؟ فيقول: مخافة الناس. فيقول: إياي أحق أن تخاف".

Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Süfyân, Zübeyd'den, o Amr b. Mürre'den, o Ebu'l-Bahterî'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Sakın biriniz, Allah için söylenecek bir sözü olduğu bir meseleyi görüp de onda söz söylemeyerek kendini küçük düşürmesin! Kıyamet günü ona: 'Filan filan konuda benim için konuşmaktan seni alıkoyan neydi?' denilir. O da: 'İnsan korkusu' der. Bunun üzerine [Allah]: 'Korkulmaya en layık olan bendim' buyurur.'

ورواه ابن ماجه من حديث الأعمش، عن عَمْرو بن مرة به. وروى أحمد وابن ماجه، من حديث عبد الله بن عبد الرحمن بن أبي طُوَالة عن نهار بن عبد الله العبدي المدني، عن أبي سعيد الخدري عن النبي ﷺ قال: "إن الله ليسأل العبد يوم القيامة، حتى إنه ليسأله يقول له: أيْ عبدي، رأيت منكرًا فلم تنكره؟ فإذا لَقَّن الله عبدًا حجته، قال: أيْ رب، وثقت بك وخفت الناس".

Bunu İbn Mâce, A'meş'in Amr b. Mürre'den isnadıyla rivayet etmiştir. Ahmed ve İbn Mâce, Abdullah b. Abdirrahmân b. Ebî Tavâle'nin hadisinden, o Nehâr b. Abdillâh el-Abdî el-Medenî'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den , o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: 'Allah kıyamet günü kulu hesaba çeker, hatta ona: 'Ey kulum! Bir münker gördün de onu neden inkâr etmedin (engellemedin)?' diye sorar. Allah kuluna delilini telkin ettiğinde kul: 'Ey Rabbim! Sana güvendim, insanlardan ise korktum' der.'

وثبت في الصحيح: "ما ينبغي لمؤمن أن يذل نفسه"، قالوا: وكيف يذلّ نفسه يا رسول الله؟ قال: "يتحمل من البلاء ما لا يطيق".

Sahîh'te şöyle sabit olmuştur: 'Mümine kendini zillete düşürmesi yakışmaz.' 'Ey Allah'ın Resûlü, kişi kendini nasıl zillete düşürür?' dediler. 'Güç yetiremeyeceği belayı yüklenerek' buyurdu.

(ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ) أي: من اتصف بهذه الصفات، فإنما هو من فضل الله عليه، وتوفيقه له، (وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ) أي: واسع الفضل، عليم بمن يستحق ذلك ممن يَحْرمه إياه.

{(ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ)} “İşte bu, Allah'ın lütfudur; onu dilediğine verir” yani: Kim bu sıfatlarla vasıflanırsa, bu ancak Allah'ın ona olan bir lütfu ve muvaffak kılması sayesindedir. {(وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ)} “Allah lütfu geniş olandır, her şeyi hakkıyla bilendir” yani lütfu bol olandır, bunu hak edeni de bundan mahrum kalacak olanı da hakkıyla bilendir.

وقوله: (إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا) أي: ليس اليهود بأوليائكم، بل ولايتكم راجعة إلى الله ورسوله والمؤمنين.

Allah Teâlâ'nın: {(إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا)} “Sizin dostunuz ancak Allah, O'nun Resûlü ve iman edenlerdir” kavli; yani: Yahudiler sizin dostlarınız değildir, bilakis sizin velayetiniz (dostluk ve bağlılığınız) Allah'a, Resûlü'ne ve müminlere aittir.

وقوله: (الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ [وَهُمْ رَاكِعُونَ]) أي: المؤمنون المتصفون بهذه الصفات، من إقام الصلاة التي هي أكبر أركان الإسلام، وهي له وحده لا شريك له، وإيتاء الزكاة التي هي حق المخلوقين ومساعدة للمحتاجين من الضعفاء والمساكين.

Allah Teâlâ'nın: {(الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ [وَهُمْ رَاكِعُونَ])} “[namazı kılan, zekâtı veren ve rükû edenlerdir]” kavli yani: İslâm'ın en büyük rüknü olan ve hiçbir ortağı olmaksızın sadece O'na ait bulunan namazı kılmak, kulların hakkı olup zayıf ve yoksul ihtiyaç sahiplerine yardım niteliğindeki zekâtı vermek gibi vasıflarla nitelenen müminlerdir.

وأما قوله (وَهُمْ رَاكِعُونَ) فقد توهم بعضهم أن هذه الجملة في موضع الحال من قوله: (وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ) أي: في حال ركوعهم، ولو كان هذا كذلك، لكان دفع الزكاة في حال الركوع أفضل من غيره؛ لأنه ممدوح، وليس الأمر كذلك عند أحد من العلماء ممن نعلمه من أئمة الفتوى، وحتى إن بعضهم ذكر في هذا أثرًا عن علي بن أبي طالب: أن هذه الآية نزلت فيه: [ذلك] أنه مر به سائل في حال ركوعه، فأعطاه خاتمه.

{(وَهُمْ رَاكِعُونَ)} “rükû ederek” kavline gelince: Bazıları bu cümlenin {(وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ)} “zekâtı veren” kavlinden hâl konumunda olduğunu, yani 'rükû halindeyken verirler' manasına geldiğini zannetmiştir. Eğer bu böyle olsaydı, rükû halindeyken zekât vermek övüldüğü için diğer hallerden daha faziletli olurdu; oysa fetva ehli olarak bildiğimiz ulemadan hiçbirine göre durum böyle değildir. Hatta bazıları bu hususta Ali b. Ebî Tâlib'den bir rivayet zikretmişlerdir ki; bu ayet onun hakkında inmiştir: [Bu da] rükû halindeyken yanından bir dilenci geçmiş ve o da yüzüğünü ona vermiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الربيع بن سليمان المرادي، حدثنا أيوب بن سُوَيْد، عن عتبة بن أبي حكيم في قوله: (إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا) قال: هم المؤمنون وعلي بن أبي طالب.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Rebî' b. Süleymân el-Murâdî anlattı, bize Eyyûb b. Süveyd, Utbe b. Ebî Hakîm'den nakletti; o: {(إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا)} “Sizin dostunuz ancak Allah, O'nun Resûlü ve iman edenlerdir” kavli hakkında: 'Onlar müminler ve Ali b. Ebî Tâlib'dir' demiştir.

وحدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا الفضل بن دُكَيْن أبو نعيم الأحول، حدثنا موسى بن قيس الحضرمي، عن سلمة بن كُهَيْل قال: تصدق علي بخاتمه وهو راكع، فنزلت: (إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ).

Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Fazl b. Dükeyn Ebû Nuaym el-Ahvel anlattı, bize Mûsâ b. Kays el-Hadramî, Seleme b. Küheyl'den anlattı; dedi ki: Ali rükûda iken yüzüğünü sadaka olarak verdi, bunun üzerine: {(إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ)} “Sizin dostunuz ancak Allah, O'nun Resûlü ve rükû ederek namazı kılan, zekâtı veren müminlerdir” ayeti indi.

وقال ابن جرير: حدثني الحارث، حدثنا عبد العزيز، حدثنا غالب بن عبيد الله، سمعت مجاهدًا يقول في قوله: (إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ) الآية: نزلت في علي بن أبي طالب، تَصَّدَق وهو راكع

İbn Cerîr dedi ki: Bana Hâris anlattı, bize Abdülazîz anlattı, bize Gālib b. Ubeydillâh anlattı; Mücâhid'in: {(إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ)} “Sizin dostunuz ancak Allah ve O'nun Resûlü'dür” ayeti hakkında: 'Ali b. Ebî Tâlib hakkında indi, o rükûda iken sadaka vermişti' dediğini işittim.

وقال عبد الرزاق: حدثنا عبد الوهاب بن مجاهد، عن أبيه، عن ابن عباس في قوله: (إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ) الآية: نزلت في علي بن أبي طالب.

Abdürrezzâk dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Mücâhid, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; İbn Abbâs: {(إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ)} “Sizin dostunuz ancak Allah ve O'nun Resûlü'dür” ayeti hakkında: 'Ali b. Ebî Tâlib hakkında indi' demiştir.

عبد الوهاب بن مجاهد لا يحتج به.

Abdülvehhâb b. Mücâhid ile delil getirilmez.

ورواه ابن مَرْدُويه، من طريق سفيان الثوري، عن أبي سِنان، عن الضحاك، عن ابن عباس قال: كان علي بن أبي طالب قائمًا يصلي، فمر سائل وهو راكع، فأعطاه خاتمه، فنزلت: (إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ) الآية.

İbn Merdûye bunu Süfyân es-Sevrî kanalıyla Ebû Sinân'dan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Ali b. Ebî Tâlib ayakta namaz kılıyordu. O rükûda iken bir dilenci geçti, o da yüzüğünü ona verdi. Bunun üzerine: {(إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ)} “Sizin dostunuz ancak Allah ve O'nun Resûlü'dür” ayeti indi.

الضحاك لم يلق ابن عباس.

Dahhâk, İbn Abbâs ile görüşmemiştir.

وروى ابن مَرْدُويه أيضًا عن طريق محمد بن السائب الكلبي -وهو متروك-عن أبي صالح، عن ابن عباس قال: خرج رسول الله ﷺ إلى المسجد، والناس يصلون، بين راكع وساجد وقائم وقاعد، وإذا مسكين يسأل، فدخل رسول الله ﷺ فقال: "أعطاك أحد شيئًا؟ " قال: نعم. قال: "من؟ " قال: ذلك الرجل القائم. قال: "على أي حال أعطاكه؟ " قال: وهو راكع، قال: "وذلك علي بن أبي طالب". قال: فكبر رسول الله ﷺ عند ذلك، وهو يقول: (وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ)

İbn Merdûye yine -metrûk bir râvi olan- Muhammed b. es-Sâib el-Kelbî kanalıyla Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescide çıktı; insanlar kimi rükûda, kimi secdede, kimi ayakta, kimi de oturarak namaz kılıyorlardı. Bir de baktı ki bir yoksul dileniyor. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girdi ve: «Sana bir şey veren oldu mu?» buyurdu. O: «Evet» dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Kim?» buyurdu. O: «Şu ayaktaki adam» dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Sana onu ne haldeyken verdi?» buyurdu. O: «Rükûda iken» dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: «O [veren kişi] Ali b. Ebî Tâlib idi.» [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tekbir getirdi ve: {(وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ)} “Kim Allah'ı, Resûlü'nü ve iman edenleri dost edinirse bilsin ki, şüphesiz galip gelecek olanlar Allah'ın taraftarlarıdır” buyuruyordu.

وهذا إسناد لا يفرح به.

Bu, sevinilecek (güvenilecek) bir isnad değildir.

ثم رواه ابن مردويه، من حديث علي بن أبي طالب، ﵁، نفسه، وعمار بن ياسر، وأبي رافع. وليس يصح شيء منها بالكلية، لضعف أسانيدها وجهالة رجالها. ثم روى بسنده، عن ميمون بن مِهْران، عن ابن عباس في قوله: (إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ) نزلت في المؤمنين، وعلي بن أبي طالب أولهم.

Daha sonra İbn Merdûye bunu bizzat Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın kendisinden, Ammâr b. Yâsir'den ve Ebû Râfi'den rivayet etmiştir. İsnadlarının zayıflığı ve râvilerinin tanınmaması (meçhul olması) sebebiyle bunlardan hiçbiri kesinlikle sahih değildir. Ardından kendi senediyle Meymûn b. Mihrân'dan, o da İbn Abbâs'tan: {(إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ)} “Sizin dostunuz ancak Allah ve O'nun Resûlü'dür” kavli hakkında: "Müminler hakkında inmiştir, Ali b. Ebî Tâlib de onların ilkidir" dediğini rivayet etmiştir.

وقال ابن جرير: حدثنا هَنَّاد، حدثنا عبدة، عن عبد الملك، عن أبي جعفر قال: سألته عن هذه [الآية] (إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ) قلنا: من الذين آمنوا؟ قال: الذين آمنوا! قلنا: بلغنا أنها نزلت في علي بن أبي طالب! قال: عَلِيٌّ من الذين آمنوا.

İbn Cerîr dedi ki: Bize Hennâd anlattı, bize Abde, Abdülmelik'ten, o da Ebû Ca'fer'den anlattı; dedi ki: Ona şu [ayet] {(إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ)} “Sizin dostunuz ancak Allah, O'nun Resûlü ve rükû ederek namazı kılan, zekâtı veren müminlerdir” hakkında sorduk ve: "İman edenler kimlerdir?" dedik. O: "İman edenlerdir!" dedi. "Bize bunun Ali b. Ebî Tâlib hakkında indiği ulaştı!" dedik. O: "Ali de iman edenlerdendir" dedi.

وقال أسباط، عن السُّدِّي: نزلت هذه الآية في جميع المؤمنين، ولكن علي بن أبي طالب مر به سائل وهو راكع في المسجد فأعطاه خاتمه.

Esbât, es-Süddî'den nakletti: Bu ayet müminlerin tamamı hakkında inmiştir; ancak Ali b. Ebî Tâlib mescidde rükûda iken yanından bir dilenci geçmiş, o da yüzüğünü ona vermiştir.

وقال علي بن أبي طلحة الوالبي، عن ابن عباس: من أسلم فقد تولى الله ورسوله والذين آمنوا. رواه ابن جرير.

Ali b. Ebî Talha el-Vâlibî, İbn Abbâs'tan nakletti: "Kim Müslüman olursa Allah'ı, Resûlü'nü ve iman edenleri dost edinmiş olur." Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.

وقد تقدم في الأحاديث التي أوردنا أن هذه الآيات كلها نزلت في عبادة بن الصامت، ﵁، حين تبرأ من حلْف يَهُود، ورضي بولاية الله ورسوله والمؤمنين؛ ولهذا قال تعالى بعد هذا كله: (وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ) كما قال تعالى: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ * لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} [المجادلة: ٢١، ٢٢]

Zikrettiğimiz hadislerde bu ayetlerin tamamının, Yahudilerin antlaşmasından teberrî edip (uzaklaşıp) Allah'ın, Resûlü'nün ve müminlerin velayetine (dostluğuna) razı olduğu vakit Ubâde b. es-Sâmit radıyallâhu anh hakkında indiği daha önce geçmişti. İşte bu yüzden Allah Teâlâ bütün bunlardan sonra şöyle buyurmuştur: {(وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ)} “Kim Allah'ı, O'nun Resûlü'nü ve iman edenleri dost edinirse, şüphesiz galip gelecek olanlar Allah'ın taraftarlarıdır”; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ * لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} [المجادلة: ٢١، ٢٢] “Allah: 'Andolsun ki ben ve elçilerim kesinlikle galip geleceğiz' diye yazmıştır. Şüphesiz Allah kavîdir, azîzdir. Allah'a ve ahiret gününe iman eden hiçbir kavmi, Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelenleri -isterse bunlar babaları, oğulları, kardeşleri veya akrabaları olsun- sever bulamazsın. İşte onların kalplerine O, imanı yazmış, onları katından bir ruh ile desteklemiştir. Onları, altlarından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacaktır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte onlar Allah'ın taraftarlarıdır. İyi bilin ki Allah'ın taraftarları, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”

فكل من رضي بولاية الله ورسوله والمؤمنين فهو مفلح في الدنيا والآخرة [ومنصور في الدنيا والآخرة]؛ ولهذا قال [الله] تعالى في هذه الآية الكريمة: (وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ)

Dolayısıyla kim Allah'ın, Resûlü'nün ve müminlerin velayetine (dostluğuna) razı olursa, o dünyada da ahirette de kurtuluşa ermiştir [ve dünyada da ahirette de yardıma mazhar kılınmıştır]. İşte bu yüzden [Allah] Teâlâ bu kerim ayette şöyle buyurmuştur: {(وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ)} “Kim Allah'ı, Resûlü'nü ve iman edenleri dost edinirse bilsin ki, şüphesiz galip gelecek olanlar sadece Allah'ın taraftarlarıdır.”

وهذا تنفير من موالاة أعداء الإسلام وأهله، من الكتابيين والمشركين، الذين يتخذون أفضل ما يعمله العاملون، وهي شرائع الإسلام المطهرة المحكمة المشتملة على كل خير دنيوي وأخروي، يتخذونها (هُزُوًا وَلَعِبًا) يستهزئون بها، (وَلَعِبًا) يعتقدون أنها نوع من اللعب في نظرهم الفاسد، وفكرهم البارد كما قال القائل:

Bu, İslâm'ın ve ehlinin düşmanları olan; amel edenlerin yaptığı en faziletli şeyleri, yani İslâm'ın her türlü dünyevî ve uhrevî hayrı içeren arı duru ve muhkem şeriatlarını {(هُزُوًا وَلَعِبًا)} “alay ve eğlence konusu” edinen, onlarla alay eden ve bozuk bakışları ile sığ fikirlerine göre onların bir çeşit {(وَلَعِبًا)} “eğlence” olduğunu zanneden Ehl-i Kitap ve müşrikleri dost edinmekten sakındırmaktır. Nitekim şair şöyle demiştir:

وَكَمْ مِنْ عَائبٍ قَولا صَحِيحًا … وآفَتُهُ مِن الْفَهم السَّقِيمِ

Nice kimseler vardır ki doğru bir söze kusur bulurlar; / Oysa kusur, [kendi] sakat anlayışlarındadır.

وقوله: (مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ) "من" ههنا لبيان الجنس، كقوله: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الأَوْثَانِ} [الحج: ٣٠]، وقرأ بعضهم (وَالْكُفَّارِ) بالخفض عطفا، وقرأ آخرون بالنصب على أنه معمول (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ) تقديره: ولا الكفار أولياء، أي: لا تتخذوا هؤلاء ولا هؤلاء أولياء.

{(مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ)} “sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve kâfirlerden” kavlindeki {مِنْ} “-den/-dan” edatı, {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الأَوْثَانِ} [الحج: ٣٠] “Putlardan ibaret olan pislikten kaçının” kavlinde olduğu gibi cinsi beyan etmek içindir. Bazıları {(وَالْكُفَّارِ)} kelimesini atıf sebebiyle cer (kesra) ile okumuştur; diğerleri ise {(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ)} “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence edinenleri... dost edinmeyin” ifadesinin mamulü olarak nasb (fetha) ile okumuşlardır. Takdiri şöyledir: "Kâfirleri de dost edinmeyin", yani: Ne onları ne de bunları dost edinmeyin.

والمراد بالكفار ههنا المشركون، وكذا وقع في قراءة ابن مسعود، فيها رواه ابن جرير: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ).

Buradaki kâfirlerden kasıt müşriklerdir. İbn Cerîr'in rivayet ettiği İbn Mes'ûd kıraatinde de şu şekilde geçmiştir: {(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ)} “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin”.

وقوله: (وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) أي: اتقوا الله أن تتخذوا هؤلاء الأعداء لكم ولدينكم أولياء (إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) بشرع الله الذي اتخذه هؤلاء هزوًا ولعبًا، كما قال تعالى: {لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ} [آل عمران: ٢٨].

{(وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ)} “Eğer inanıyorsanız Allah'tan korkun” kavli; şayet bu kimselerin alay ve eğlenceye aldıkları Allah'ın şeriatına {(إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ)} “inanıyorsanız”, size ve dininize düşman olan bu kimseleri dost edinmekten dolayı Allah'tan sakının demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ} [آل عمران: ٢٨] “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler. Kim bunu yaparsa, artık onun Allah nezdinde hiçbir değeri yoktur. Ancak onlardan gelebilecek bir tehlikeden korunmanız başkadır. Allah sizi bizzat kendisinden sakındırır. Dönüş ancak Allah'adır.”

{وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ (٥٨)}

{وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ (٥٨)} “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlence konusu yaparlar. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır.”

وقوله [تعالى] (وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا) أي: وكذلك إذا أذنتم داعين إلى الصلاة التي هي أفضل الأعمال لمن يعقل ويعلم من ذوي الألباب (اتَّخَذُوهَا) أيضًا (هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ) مَعَانِي عبادة الله وشرائعه، وهذه صفات أتباع الشيطان الذي "إذا سمع الأذان أدبر وله حُصَاص، أي: ضراط حتى لا يسمع التأذين، فإذا قضي التأذين أقبل، فإذا ثُوِّب بالصلاة أدبر، فإذا قضي التثويب أقبل حتى يخطر بين المرء وقلبه، فيقول: اذكر كذا، اذكر كذا، لما لم يكن يذكر، حتى يظل الرجل إن يدري كم صلَّى، فإذا وجد أحدكم ذلك، فليسجد سجدتين قبل السلام". متفق عليه.

[Allah] Teâlâ'nın: {(وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا)} “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlence konusu yaparlar” kavli; yani aynı şekilde akleden ve bilen basiret sahipleri için amellerin en faziletlisi olan namaza çağırarak ezan okuduğunuz zaman, onlar bunu da {(اتَّخَذُوهَا)} “onu edinirler” {(هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ)} “alay ve eğlence konusu yaparlar. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır”, yani Allah'a ibadetin ve şeriatlarının manalarını akletmezler. Bu vasıflar; "ezanı işittiği zaman ezan sesini duymamak için arkasını dönüp osurarak kaçan, ezan bitince geri gelen, namaz için kâmet getirilince tekrar kaçan, kâmet bitince geri gelip kişi ile kalbi arasına vesvese sokan ve daha önce aklında olmayan şeyleri 'Şunu hatırla, bunu hatırla' diyerek fısıldayan, nihayetinde adamı kaç rekât kıldığını bilmez hale getiren şeytanın tabilerinin vasıflarıdır. Sizden biri böyle bir durumla karşılaşırsa, selâm vermeden önce iki secde yapsın" [hadisinde anlatılan] şeytanın tabilerinin vasıflarıdır. Müttefekun aleyhtir.

وقال الزهري: قد ذكر الله [تعالى] التأذين في كتابه فقال: (وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ) رواه ابن أبي حاتم.

Zührî dedi ki: Allah [Teâlâ] Kitabı'nda ezanı zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: {(وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ)} “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlence konusu yaparlar. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır”. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقال أسباط، عن السُّدِّي، في قوله: (وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا) قال: كان رجل من النصارى بالمدينة إذا سمع المنادي ينادي: "أشهد أن محمدًا رسول الله" قال: حُرّق الكاذب! فدخلت خادمة ليلة من الليالي بنار وهو نائم وأهله نيام، فسقطت شرارة فأحرقت البيت، فاحترق هو وأهله. رواه ابن جرير وابن أبي حاتم.

Esbât, es-Süddî'den: {(وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا)} “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlence konusu yaparlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Medine'de Hristiyanlardan bir adam vardı; müezzinin "Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh" diye nida ettiğini işitince: "Yalancı yansın!" derdi. Gecelerden bir gece o ve ailesi uyurken bir hizmetçi ateşle içeri girdi. Bir kıvılcım sıçrayıp evi yaktı; o da ailesi de yandılar. Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وذكر محمد بن إسحاق بن يَسار في السيرة: أن رسول الله ﷺ دخل الكعبة عام الفتح، ومعه

Muhammed b. İshâk b. Yesâr es-Sîre'de zikretti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih yılında, yanında

بلال، فأمره أن يؤذن، وأبو سفيان بن حرب وعتاب بن أسيد والحارث بن هشام جلوس بفناء الكعبة، فقال عتاب بن أسيد: لقد أكرم الله أسيدًا ألا يكون سمع هذا فيسمع منه ما يغيظه. وقال الحارث بن هشام: أما والله لو أعلم أنه محق لاتبعته. فقال أبو سفيان: لا أقول شيئًا لو تكلمتُ لأخبرت عني هذه الحصى. فخرج عليهم النبي ﷺ فقال: "قد علمت الذي قلتم" ثم ذكر ذلك لهم، فقال الحارث وعتاب: نشهد أنك رسول الله، [والله] ما اطلع على هذا أحد كان معنا، فنقول أخبرك.

Bilâl olduğu halde Kâbe'ye girdi ve ona ezan okumasını emretti. Ebû Süfyân b. Harb, İttâb b. Esîd ve el-Hâris b. Hişâm Kâbe'nin avlusunda oturuyorlardı. İttâb b. Esîd: "Allah Esîd'e ikram etti de bunu işitip kendisini öfkelendirecek şeyi duymadı" dedi. El-Hâris b. Hişâm: "Vallahi onun hak olduğunu bilseydim elbette ona uyardım" dedi. Ebû Süfyân ise: "Ben hiçbir şey söylemiyorum; şayet konuşursam şu çakıl taşları benden haber verir" dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına çıkıp: "Söylediklerinizi öğrendim" buyurdu, sonra bunu onlara zikretti. Bunun üzerine Hâris ve İttâb: "Şehadet ederiz ki sen Allah'ın Resûlüsün. [Vallahi] yanımızda bulunup da sana haber verdi diyebileceğimiz hiç kimse buna muttali olmamıştı" dediler.

وقال الإمام أحمد: حدثنا رَوْح بن عبادة، حدثنا ابن جُرَيْج، أخبرنا عبد العزير بن عبد الملك بن أبي محذورة؛ أن عبد الله بن مُحَيريز أخبره -وكان يتيمًا في حجر أبي محذورة-قال: قلت لأبي محذورة: يا عم، إني خارج إلى الشام، وأخشى أن أُسأل عن تأذينك. فأخبرني أن أبا محذورة قال له: نعم خرجت في نفر، وكنا ببعض طريق حنين، مقفل رسول الله ﷺ من حُنَيْن، فلقينا رسول الله ﷺ ببعض الطريق، فأذن مؤذن رسول الله ﷺ بالصلاة عند رسول الله ﷺ، فسمعنا صوت المؤذن ونحن متنكبون فصرخنا نحكيه ونستهزئ به، فسمع رسول الله ﷺ الصوت، فأرسل إلينا إلى أن وقفنا بين يديه، فقال رسول الله ﷺ: "أيكم الذي سمعتُ صوته قد ارتفع؟ " فأشار القوم كلهم إليّ، وصدقوا، فأرسل كلَّهم وحبسني. وقال "قم فأذّن بالصلاة". فقمت ولا شيء أكره إلي من رسول الله ﷺ، ولا مما يأمرني به فقمت بين يدي رسول الله ﷺ، فألقى عليّ رسول الله ﷺ التأذين هو بنفسه، قال: "قل الله أكبر، الله أكبر، أشهد أن لا إله إلا الله، أشهد أن لا إله إلا الله، أشهد أن محمدًا رسول الله، أشهد أن محمدًا رسول الله، " ثم قال لي: "ارجع فامدد من صوتك". ثم قال: أشهد أن لا إله إلا الله، أشهد أن لا إله إلا الله، أشهد أن محمدا رسول الله، أشهد أن محمدا رسول الله، حيّ على الصلاة، حي على الصلاة، حي على الفلاح، حي على الفلاح، الله أكبر، الله أكبر، لا إله إلا الله". ثم دعاني حين قضيت التأذين، فأعطاني صُرَّة فيها شيء من فضة، ثم وضع يده على ناصية أبي محذورة، ثم أمرّها على وجهه، ثم بين ثدييه ثم على كبده حتى بلغت يد رسول الله سرة أبي محذورة، ثم قال رسول الله ﷺ: "بارك الله فيك وبارك عليك". فقلت: يا رسول الله، مُرْني بالتأذين بمكة. فقال قد "أمرتك به". وذهب كل شيء كان لرسول الله ﷺ من كراهة، وعاد ذلك كله محبة لرسول الله ﷺ. فقدمت على عتاب بن أسيد عامل رسول الله ﷺ بمكة فأذنت معه بالصلاة عن أمر رسول الله ﷺ، وأخبرني ذلك من أدركت من أهلي ممن أدرك أبا محذورة، على نحو ما أخبرني عبد الله بن مُحَيريز ".

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde anlattı, bize İbn Cüreyc anlattı, bize Abdülazîz b. Abdilmelik b. Ebî Mahzûre bildirdi; Abdullah b. Muheyriz -ki Ebû Mahzûre'nin himayesinde bir yetimdi- ona şöyle haber vermiştir: Ebû Mahzûre'ye: "Ey amca! Ben Şam'a gidiyorum, bana senin ezanın hakkında sorulmasından korkuyorum" dedim. O da bana Ebû Mahzûre'nin kendisine şöyle anlattığını bildirdi: "Evet, bir grup insanla birlikte yola çıkmıştım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn'den dönerken Huneyn yolunun bir kısmındaydık . Yolun bir yerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaştık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in müezzini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında namaz için ezan okudu. Biz yoldan sapmış bir haldeyken müezzinin sesini işittik; onu taklit ederek ve onunla alay ederek bağırdık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sesi işitti ve bizi huzuruna dikilinceye kadar getirtmek üzere adam gönderdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sesinin yükseldiğini işittiğim hanginizdi?' buyurdu. Topluluğun hepsi beni işaret ettiler ve doğru söylediler. Onların hepsini salıverdi, beni ise alıkoydu. Ve: 'Kalk, namaz için ezan oku' buyurdu. Kalktım; benim için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve bana emrettiği şeyden daha nefret verici hiçbir şey yoktu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önünde durdum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat kendisi bana ezanı telkin etti; şöyle buyurdu: 'De ki: Allahu ekber, Allahu ekber, Eşhedü el-lâ ilâhe illallâh, Eşhedü el-lâ ilâhe illallâh, Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh, Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh.' Sonra bana: 'Geri dön ve sesini uzat' buyurdu. Sonra şöyle buyurdu: 'Eşhedü el-lâ ilâhe illallâh, Eşhedü el-lâ ilâhe illallâh, Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh, Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh, Hayye ale's-salâh, Hayye ale's-salâh, Hayye ale'l-felâh, Hayye ale'l-felâh, Allahu ekber, Allahu ekber, Lâ ilâhe illallâh.' Ezanı bitirdiğimde beni çağırdı ve bana içinde bir miktar gümüş bulunan bir kese verdi. Sonra elini Ebû Mahzûre'nin alnına koydu, ardından yüzüne, sonra göğsünün arasına , sonra da ciğerine sürdü; nihayet Resûlullah'ın eli Ebû Mahzûre'nin göbeğine ulaştı. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah seni mübarek kılsın ve sana bereket versin' buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, Mekke'de ezan okumamı bana emret' dedim. 'Sana bunu emrettim' buyurdu. Böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı duyduğum her türlü nefret yok oldu ve bunların hepsi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sevgisine dönüştü. Mekke'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in valisi İttâb b. Esîd'in yanına vardım ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emriyle onunla birlikte namaza ezan okudum. Ailemden Ebû Mahzûre'ye yetişen kimseler de bana bunu, tıpkı Abdullah b. Muheyriz'in bana bildirdiği gibi anlattılar."

هكذا رواه الإمام أحمد، وقد أخرجه مسلم في صحيحه، وأهل السنن الأربعة من طريق عن عبد الله بن محيريز، عن أبي محذورة -واسمه: سَمُرَة بن مِعْيرَ بن لوذان-أحد مؤذني رسول الله

İmâm Ahmed [bu rivayeti] böylece aktarmıştır. Müslim Sahîh'inde ve dört Sünen sahibi de bir tarikten Abdullah b. Muhayriz yoluyla, Resûlullah'ın müezzinlerinden biri olan Ebû Mahzûre'den -ki onun adı Semure b. Mi'yer b. Levzân'dır- rivayet etmişlerdir...

ﷺ الأربعة، وهو مؤذن أهل مكة، وامتدت أيامه، ﵁ وأرضاه.

O, Mekke ehlinin müezzini idi ve ömrü uzun sürdü, radıyallâhu anh ve ardâh.

{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ (٥٩) قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ (٦٠) وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ (٦١) وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣) وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤)}

{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ (٥٩) قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ (٦٠) وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ (٦١) وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣) وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤)} “De ki: 'Ey Kitap ehli! Bizden sadece Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene inanmamızdan ve çoğunuzun yoldan çıkmış fasıklar olmasından dolayı mı hoşlanmıyorsunuz?' De ki: 'Allah katında cezası bundan daha kötü olanı size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazap ettiği, aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tağuta tapan kimselerdir. İşte onlar, makamca daha kötü ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır.' Yanınıza geldiklerinde 'İman ettik' derler. Oysa kâfir olarak girmiş ve yine kâfir olarak çıkmışlardır. Gizlemekte olduklarını Allah çok daha iyi bilir. Onlardan çoğunun günahta, düşmanlıkta ve haram yemekte yarıştıklarını görürsün. Yapmakta oldukları şey ne kötüdür! Rabbânîlerin ve din bilginlerinin onları günah olan sözden ve haram yemekten men etmeleri gerekmez miydi? Yapmakta oldukları şey ne kötüdür! Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler. Söylediklerinden ötürü elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar! Bilakis O'nun iki eli de açıktır, dilediği gibi infak eder. Andolsun ki Rabbinden sana indirilen, onlardan çoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır. Biz onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık. Savaş için ne zaman bir ateş tutuşturdularsa, Allah onu söndürdü. Onlar yeryüzünde bozgunculuk için koşarlar. Allah ise bozguncuları sevmez.”

يقول تعالى: قل يا محمد، لهؤلاء الذين اتخذوا دينكم هزوًا ولعبًا من أهل الكتاب: (هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزلَ مِنْ قَبْلُ) أي: هل لكم علينا مطعن أو عيب إلا هذا؟ وهذا ليس بعيب ولا مذمة، فيكون الاستثناء منقطعًا كما في قوله: {وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} [البروج: ٨] وكقوله: {وَمَا نَقَمُوا إِلا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} [التوبة: ٧٤] وفي الحديث المتفق عليه: "ما ينقم ابن جَميل إلا أن كان فقيرًا فأغناه الله".

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! Ehl-i Kitap'tan dininizi alay ve eğlence edinen şu kimselere de ki: {(هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزلَ مِنْ قَبْلُ)} “Bizden sadece Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene inanmamızdan... ötürü mü intikam alıyor (kusur buluyor)sunuz?” Yani: Bizde bundan başka kınayacağınız bir kusur veya ayıp var mıdır? Bu ise bir ayıp ve yergi değildir; dolayısıyla bu istisna, istisnâ-i munkatı' (kesintili istisna) kabilindendir. Nitekim: {وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} [البروج: ٨] “Onlardan sadece Azîz ve Hamîd olan Allah'a iman ettikleri için intikam aldılar” kavlinde ve: {وَمَا نَقَمُوا إِلا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} [التوبة: ٧٤] “Onlar sırf Allah'ın ve Resûlü'nün lütfuyla kendilerini zenginleştirmesinden dolayı intikam aldılar” kavlinde böyledir. Müttefekun aleyh olan hadiste de: "İbn Cemîl ancak fakir iken Allah'ın kendisini zenginleştirmesinden dolayı intikam almaktadır (nankörlük etmektedir)" buyrulmuştur.

وقوله: (وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ) معطوف على (أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزلَ مِنْ قَبْلُ) أي: وآمنا بأن أكثركم فاسقون، أي: خارجون عن الطريق المستقيم.

{(وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ)} “ve çoğunuzun yoldan çıkmış fasıklar olmasından dolayı mı” kavli, {(أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزلَ مِنْ قَبْلُ)} “Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene inanmamızdan” ifadesine matuftur; yani: Sizin çoğunuzun fâsık, yani dosdoğru yoldan çıkmış kimseler olduğuna inandığımız için mi [bizi ayıplıyorsunuz]?

ثم قال: (قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ) أي: هل أخبركم بشر جزاء عند الله يوم القيامة مما تظنونه بنا؟ وهم أنتم الذين هم متصفون بهذه الصفات القصيرة، فقوله: (مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ) أي: أبعده من رحمته (وَغَضِبَ عَلَيْهِ) أي: غضبًا لا يرضى بعده أبدًا، (وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ) كما تقدم بيانه في سورة البقرة. وكما سيأتي إيضاحه في سورة الأعراف [إن شاء الله تعالى]

Sonra şöyle buyurdu: {(قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ)} “De ki: 'Allah katında cezası bundan daha kötü olanı size haber vereyim mi?'” Yani: Kıyamet günü Allah katında karşılık bakımından, sizin hakkımızda zannettiğinizden daha kötü olanını size bildireyim mi? Onlar da şu kusurlu niteliklerle vasıflanan sizlersiniz. {(مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ)} “Allah'ın lanetlediği” yani rahmetinden uzaklaştırdığı, {(وَغَضِبَ عَلَيْهِ)} “ve gazap ettiği” yani sonrasında asla razı olmayacağı bir gazap ile gazaplandığı, {(وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ)} “aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı” kimselerdir. Nitekim bunun açıklaması Bakara Sûresi'nde geçmişti; A'râf Sûresi'nde de [inşâallahu Teâlâ] açıklanacaktır.

وقد قال سفيان الثوري: عن عَلْقَمَة بن مَرْثَد، عن المغيرة بن عبد الله، عن المعرور بن سُوَيْد، عن ابن مسعود قال: سئل رسول الله ﷺ عن القردة والخنازير، أهي مما مسخ الله [تعالى]؟ فقال إن الله لم يهلك قومًا -أو قال: لم يمسخ قومًا-فيجعل لهم نَسْلا ولا عَقِبًا وإن القردة والخنازير كانت قبل ذلك".

Süfyân es-Sevrî dedi ki: Alkame b. Mersed'den, o Mugîre b. Abdillâh'tan, o el-Ma'rûr b. Süveyd'den, o da İbn Mes'ûd'dan [şöyle] rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e maymunlar ve domuzlar soruldu; bunlar Allah [Teâlâ]'nın suretini değiştirdiği (mesh ettiği) kimselerden midir? Şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah bir topluluğu helak ettiğinde -veya şöyle dedi: bir topluluğun suretini değiştirdiğinde- onlar için ne bir nesil ne de bir soy bırakır. Maymunlar ve domuzlar ise bundan önce de vardı.»

وقد رواه مسلم من حديث سفيان الثوري ومِسْعَر كلاهما، عن مُغِيرة بن عبد الله اليشكري، به.

Bunu Müslim; hem Süfyân es-Sevrî hem de Mis'ar kanalıyla, her ikisi de Mugîre b. Abdillâh el-Yeşkurî'den olmak üzere bu [senetle] rivayet etmiştir.

وقال أبو داود الطيالسي: حدثنا داود بن أبي الفرات، عن محمد بن زيد، عن أبي الأعين العبدي، عن أبي الأحوص، عن ابن مسعود قال: سألنا رسول الله ﷺ عن القردة والخنازير، أهي من نسل اليهود؟ فقال: "لا إن الله لم يلعن قومًا فيمسخهم فكان لهم نسل، ولكن هذا خلق كان، فلما غضب الله على اليهود فمسخهم، جعلهم مثلهم".

Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebi'l-Furât, Muhammed b. Zeyd'den, o Ebü'l-A'yen el-Abdî'den, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e maymunlar ve domuzların Yahudilerin neslinden olup olmadığını sorduk. Şöyle buyurdu: "Hayır! Şüphesiz Allah bir topluluğa lanet edip onları mesh ettiğinde onların bir nesli olmaz. Fakat bu, [zaten var olan] bir yaratılıştı. Allah Yahudilere gazap edip onları mesh edince, onları bunlara benzetti."

ورواه أحمد من حديث داود بن أبي الفرات، به.

Bunu Ahmed de Dâvûd b. Ebi'l-Furât hadisinden bu [senetle] rivayet etmiştir.

وقال ابن مردويه: حدثنا عبد الباقي، حدثنا أحمد بن صالح حدثنا الحسن بن محبوب، حدثنا عبد العزيز بن المختار، عن داود بن أبي هند، عن عِكْرِمَة، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "الحيات مَسْخ الجن، كما مُسِخَتِ القردة والخنازير". هذا حديث غريب جدا .

İbn Merdûye dedi ki: Bize Abdülbâkî anlattı, bize Ahmed b. Sâlih anlattı, bize el-Hasan b. Mahbûb anlattı, bize Abdülazîz b. el-Muhtâr, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Yılanlar, tıpkı maymunlar ve domuzların mesh edildiği gibi cinlerin mesh edilmiş halidir" buyurdu. Bu çok garip bir hadistir .

وقوله: (وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ) وقرئ (وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ) على أنه فعل ماض، "والطاغوت" منصوب به، أي: وجعل منهم من عبد الطاغوت. وقرئ: (وَعَبْدَ الطَّاغُوتِ) بالإضافة على أن المعنى: وجعل منهم خدم الطاغوت، أي: خدامه وعبيده. وقرئ (وَعُبُدَ الطَّاغُوت) على أنه جمع الجمع: عبد وعَبيد وعُبُد، مثل ثمار وثُمُر. حكاها ابن جرير عن الأعمش. وحكي عن بُرَيْدةَ الأسلمي أنه كان يقرؤها: "وعَابد الطاغوت"، وعن أبي، وابن مسعود: "وعبدوا"، وحكى ابن جرير عن أبي جعفر القارئ أنه كان يقرؤها: (وَعُبِدَ الطَّاغُوتُ) على أنه مفعول ما لم يسم فاعله، ثم استبعد معناها. والظاهر أنه لا بعد في ذلك؛ لأن هذا من باب التعريض بهم، أي: وقد عبدت الطاغوت فيكم، وكنتم أنتم الذين تعاطوا ذلك.

{(وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ)} “ve tağuta tapan” kavline gelince: Bu, {(وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ)} şeklinde mazi fiil olarak okunmuştur; "et-tâğût" onunla mansubdur, yani: "ve aralarından tağuta tapan kimseler kıldığı" manasındadır. İzafetle {(وَعَبْدَ الطَّاغُوتِ)} şeklinde de okunmuştur ki manası: "ve aralarından tağutun kullarını, yani hizmetçilerini ve kölelerini kıldığı" şeklinde olur. {(وَعُبُدَ الطَّاغُوت)} şeklinde cem'in cemi (çoğulun çoğulu) olarak da okunmuştur: Tıpkı simâr (ثِمَار) ve sümür (ثُمُر) gibi abd (عَبْد), abîd (عَبِيد) ve ubüd (عُبُد). Bunu İbn Cerîr, A'meş'ten nakletmiştir. Büreyde el-Eslemî'den bunu "ve âbide't-tâğût" şeklinde okuduğu; Übeyy ve İbn Mes'ûd'dan "ve abedû" şeklinde okudukları nakledilmiştir. İbn Cerîr, Ebû Ca'fer el-Kārî'den bunu meçhul fiil olarak {(وَعُبِدَ الطَّاغُوتُ)} şeklinde okuduğunu nakletmiş, ardından bu manayı uzak görmüştür. Zahir olan ise bunda bir uzaklık olmadığıdır; zira bu, onlara üstü kapalı bir dokundurma (ta'riz) kabilindendir; yani: "İçinizde tağuta ibadet edilmiştir ve buna cüret edenler de bizzat sizlerdiniz."

وكل هذه القراءات يرجع معناها إلى أنكم يا أهل الكتاب الطاعنين في ديننا، والذي هو توحيد الله وإفراده بالعبادة دون [ما] سواه، كيف يصدر منكم هذا وأنتم قد وجد منكم جميع ما ذكر؟ ولهذا قال: (أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا) أي: مما تظنون بنا (وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ)

Bütün bu kıraatlerin manası şu noktaya dönmektedir: Ey dinimize dil uzatan Ehl-i Kitap! Bizim dinimiz ki o, Allah'ı birlemek ve O'ndan gayrısına [hiçbir şeye] değil, yalnızca O'na ibadet etmektir. Bütün bu zikredilenler sizden sadır olmuşken bu [tavır] sizden nasıl ortaya çıkabilir? İşte bu yüzden [Allah Teâlâ]: {(أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا)} “İşte onlar, konumu daha kötü olanlardır” -yani bizim hakkımızda zannettiğiniz durumdan daha kötü- {(وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ)} “ve dosdoğru yoldan daha çok sapmış olanlardır” buyurmuştur.

وهذا من باب استعمال أفعل التفضيل فيما ليس في الطرف الآخر مشاركة، كقوله: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلا} [الفرقان: ٢٤]

Bu, {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلا} [الفرقان: ٢٤] “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer çok daha güzeldir” kavlinde olduğu gibi, diğer tarafın payı olmadığı halde ism-i tafdil kalıbının kullanılması kabilindendir.

وقوله: (وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ) وهذه صفة المنافقين منهم، أنهم يصانعون المؤمنين في الظاهر وقلوبهم منطوية على الكفر؛ ولهذا قال: (وَقَدْ دَخَلُوا [بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ]) أي عندك يا محمد (بِالْكُفْرِ) أي: مستصحبين الكفر في قلوبهم، ثم خرجوا وهو كامن فيها، لم ينتفعوا بما قد سمعوا منك من العلم، ولا نجعت فيهم المواعظ ولا الزواجر؛ ولهذا قال: (وَهُمْ [قَدْ] خَرَجُوا بِهِ) فخصهم به دون غيرهم.

{(وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ)} “Yanınıza geldiklerinde 'İman ettik' derler. Oysa kâfir olarak girmiş ve yine kâfir olarak çıkmışlardır” kavli ise onlardan olan münafıkların vasfıdır; zira onlar zahirde müminlere yaranmaya çalışırlar, kalpleri ise küfrü gizlemektedir. İşte bu yüzden: {(وَقَدْ دَخَلُوا [بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ])} buyurmuştur; yani ey Muhammed, senin yanına {(بِالْكُفْرِ)} “küfürle”, yani kalplerinde küfrü taşıyarak girdiler; sonra da senden işittikleri ilimden faydalanmaksızın, öğüt ve sakındırmalar kendilerine tesir etmeksizin küfür içlerinde saklı olduğu halde çıktılar. İşte bu yüzden: {(وَهُمْ [قَدْ] خَرَجُوا بِهِ)} “ve yine onunla çıktılar” buyurarak başkalarını değil, onları buna tahsis etmiştir.

وقوله: (وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ) أي: والله عالم بسرائرهم وما تنطوي عليهم ضمائرهم وإن أظهروا لخلقه خلاف ذلك، وتزينوا بما ليس فيهم، فإن عالم الغيب والشهادة أعلم بهم منهم، وسيجزيهم على ذلك أتم الجزاء.

{(وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ)} “Gizlemekte olduklarını Allah çok daha iyi bilir” kavli; yani yaratıklarına bunun aksini gösterseler ve kendilerinde olmayan şeylerle süslenseler bile Allah onların sırlarını ve vicdanlarının gizlediği şeyleri çok iyi bilmektedir. Çünkü gaybı ve şehadeti bilen Allah, onları kendilerinden daha iyi bilir ve bunun karşılığını onlara eksiksiz olarak verecektir.

وقوله: (وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الإثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ) أي: يبادرون إلى ذلك من تعاطي المآثم والمحارم والاعتداء على الناس، وأكلهم أموالهم بالباطل (لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) أي: لبئس العمل كان عملهم وبئس الاعتداء اعتداؤهم.

{(وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الإثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ)} “Onlardan çoğunun günahta, düşmanlıkta ve haram yemekte yarıştıklarını görürsün” kavli; yani günahları ve haramları işlemeye, insanlara saldırmaya ve onların mallarını haksız yere yemeye koşuşurlar. {(لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ)} “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” Yani: Amelleri ne kötü bir amel, haddi aşmaları ne kötü bir haddi aşmaydı!

قوله: (لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ) يعني: هلا كان ينهاهم الربانيون والأحبار عن تعاطي ذلك. والربانيون وهم: العلماء العمال أرباب الولايات عليهم، والأحبار: وهم العلماء فقط.

{(لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ)} “Rabbânîlerin ve din bilginlerinin onları günah olan sözden ve haram yemekten men etmeleri gerekmez miydi? Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” kavli; yani Rabbânîler ve din bilginleri onları bunları yapmaktan nehyetselerdi ya! Rabbânîler: Onlar üzerinde idareci konumunda olan amil âlimlerdir; ahbâr ise sadece âlimlerdir.

(لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ) وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: يعني الربانيين، أنهم: بئس ما كانوا يصنعون. يعني: في تركهم ذلك.

{(لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ)} “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: Rabbânîleri kastetmektedir; yani bunu terk etmeleri hususunda yapmakta oldukları şey ne kötüdür!

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: قال لهؤلاء حين لم يَنْهُوا، ولهؤلاء حين علموا. قال: وذلك الأمر كان. قال: "ويعملون"و "ويصنعون" واحد. رواه ابن أبي حاتم.

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem dedi ki: Nehyetmedikleri zaman bunlara [böyle] dedi; bildikleri zaman da ötekilere [böyle] dedi. Dedi ki: İş böyleydi. Ve: "Ya'melûn" ile "yasna'ûn" birdir (aynı manadadır), dedi. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا ابن عطية، حدثنا قَيْس، عن العلاء بن المسيب، عن خالد بن دينار عن ابن عباس قال: ما في القرآن آية أشد توبيخًا من هذه الآية: (لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ) قال: كذا قرأ.

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize İbn Atıyye anlattı, bize Kays, el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o Hâlid b. Dînâr'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Kur'an'da azarlama bakımından şu ayetten daha şiddetli bir ayet yoktur: {(لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ)} “Rabbânîlerin ve din bilginlerinin onları günah olan sözden ve haram yemekten men etmeleri gerekmez miydi? Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” [Râvi] dedi ki: Ayeti böyle okudu.

وكذا قال الضحاك: ما في القرآن آية أخوف عندي منها: إنا لا ننهى. رواه ابن جرير.

Dahhâk da şöyle demiştir: Kur'an'da bana göre bundan daha korkutucu bir ayet yoktur: Biz nehyetmiyoruz. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.

وقال ابن أبي حاتم: ذكره يونس بن حبيب، حدثنا أبو داود، حدثنا محمد بن مسلم ب عن أبي إسحاق به ن أبي الوضاح، حدثنا ثابت بن سعيد الهمذاني، قال: رأيته بالرِّيِّ فحدث عن يحيى بن يَعْمَر قال: خطب علي بن أبي طالب فحمد الله وأثنى عليه، ثم قال: أيها الناس، إنما هلك من كان قبلكم

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bunu Yûnus b. Habîb zikretti, bize Ebû Dâvûd anlattı, bize Muhammed b. Müslim b. Ebî İshâk b. Ebi'l-Vaddâh anlattı, bize Sâbit b. Saîd el-Hemezânî anlattı; dedi ki: Onu Rey'de gördüm; o da Yahyâ b. Ya'mer'den nakletti; dedi ki: Ali b. Ebî Tâlib [bir hutbe] irad etti; Allah'a hamdedip O'nu övdü, sonra şöyle dedi: "Ey insanlar! Sizden öncekiler sırf... helak oldular

بركوبهم المعاصي، ولم ينههم الربانيون والأحبار، فلما تمادوا في المعاصي ولم ينههم الربانيون والأحبار أخذتهم العقوبات. فَمُروا بالمعروف وانهوا عن المنكر، قبل أن ينزل بكم مثل الذي نزل بهم، واعلموا أن الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر لا يقطع رزقًا ولا يقرب أجلا.

günahlara dalmaları ve Rabbânîler ile ahbârın onları nehyetmemesi yüzünden helak oldular. Onlar günahlarda ısrar edip de Rabbânîler ve ahbâr onları nehyetmeyince cezalar onları yakalayıverdi. Başınıza onların başına gelenin bir benzeri gelmeden önce iyiliği emredin ve kötülükten nehyedin! Biliniz ki iyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmek ne rızkı keser ne de eceli yaklaştırır."

وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن هارون، أنبأنا، شَرِيك، عن أبي إسحاق، عن المنذر بن جرير، عن أبيه قال: قال رسول الله ﷺ: "ما من قوم يكون بين أظهرهم من يعمل بالمعاصي هم أعز منه وأمنع، لم يغيروا، إلا أصابهم الله منه بعذاب".

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Şerîk, Ebû İshâk'tan, o Münzir b. Cerîr'den, o da babasından bildirdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Aralarında günah işleyen biri bulunduğu halde ondan daha güçlü ve üstün oldukları halde bunu değiştirmeyen hiçbir kavim yoktur ki, Allah bu yüzden onları bir azaba uğratmasın."

تفرد به أحمد من هذا الوجه.

Bu vecihten Ahmed rivayetinde tek kalmıştır.

ورواه أبو داود، عن مَسَدَّد، عن أبي الأحوص، عن أبي إسحاق، عن المنذر بن جرير، عن جرير قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ما من رجل يكون في قوم يعمل فيهم بالمعاصي، يقدرون أن يغيروا عليه، فلا يغيرون إلا أصابهم الله بعقاب قبل أن يموتوا".

Bunu Ebû Dâvûd; Müsedded'den, o Ebü'l-Ahvas'tan, o Ebû İshâk'tan, o Münzir b. Cerîr'den, o da Cerîr'den rivayet etmiştir; Cerîr dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Aralarında günah işlenen bir toplulukta bulunup da güçleri yettiği halde bunu değiştirmeyen hiçbir kimse yoktur ki, ölmeden önce Allah onları bir cezaya çarptırmasın."

وقد رواه ابن ماجه عن على بن محمد، عن وَكِيع، عن إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن عبَيد الله بن جرير، عن أبيه، به.

İbn Mâce bunu Ali b. Muhammed'den, o Vekî'den, o İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o Ubeydullâh b. Cerîr'den, o da babasından olmak üzere bu [senetle] rivayet etmiştir.

قال الحافظ المِزِّي: وهكذا رواه شعبة، عن أبي إسحاق، به.

Hâfız el-Mizzî şöyle demiştir: Bunu Şu'be de Ebû İshâk'tan bu [senetle] böylece rivayet etmiştir.