ثم قال: (أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ) وهذا من كرمه تعالى وجوده ولطفه ورحمته بخلقه، مع هذا الذنب العظيم وهذا الافتراء والكذب والإفك، يدعوهم إلى التوبة والمغفرة، فكل من تاب إليه تاب عليه، ثم قال: (مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ) أي: له سَويَّة أمثاله من سائر المرسلين المتقدمين عليه، وأنه عبد من عباد الله ورسول من رسله الكرام، كما قال: {إِنْ هُوَ إِلا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ وَجَعَلْنَاهُ مَثَلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ} [الزخرف: ٥٩].
Sonra şöyle buyurdu: { أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi? Oysa Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. Bu, Allah Teâlâ'nın bu büyük günaha, bu iftira, yalan ve bühtana rağmen kullarına olan kereminden, cömertliğinden, lütfundan ve merhametindendir ki onları tövbeye ve mağfirete çağırmaktadır. Zira O'na her tövbe edenin tövbesini kabul eder. Sonra şöyle buyurdu: { مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Meryem oğlu Mesih, sadece bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir” yani onun konumu, kendisinden önceki diğer resullerin konumu gibidir; o da Allah'ın kullarından bir kul ve O'nun kerim elçilerinden bir elçidir; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنْ هُوَ إِلا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ وَجَعَلْنَاهُ مَثَلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ } [Zuhruf: 59] “O, ancak kendisine nimet verdiğimiz ve İsrailoğullarına örnek kıldığımız bir kuldur”.
وقوله: (وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ) أي: مؤمنة به مصدقة له. وهذا أعلى مقاماتها فدل على أنها ليست بنبية، كما زعمه ابن حزم وغيره ممن ذهب إلى نبوة سارة أم إسحاق، ونبوة أم موسى، ونبوة أم عيسى استدلالا منهم بخطاب الملائكة لسارة ومريم، وبقوله: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ} [القصص: ٧]،
Allah Teâlâ'nın: { وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ } “Onun annesi de dosdoğru (sıddîka) bir kadındı” buyruğu; yani [Allah'a] iman etmiş, O'nu tasdik etmişti. Bu, onun makamlarının en yücesidir. Dolayısıyla bu [ifade], İbn Hazm ve meleklerin Sâre ile Meryem'e hitabını ve: { وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ } [el-Kasas: 7] “Mûsâ'nın annesine: 'Onu emzir' diye vahyettik” buyruğunu delil getirerek İshak'ın annesi Sâre'nin, Mûsâ'nın annesinin ve Îsâ'nın annesinin peygamber olduğunu iddia edenlerin zannettiği gibi onun bir peygamber olmadığını gösterir;
[قالوا] وهذا معنى النبوة، والذي عليه الجمهور أن الله لم يبعث نبيًّا إلا من الرجال، قال الله تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} [يوسف: ١٠٩]، وقد حكى الشيخ أبو الحسن الأشعري، ﵀، الإجماع على ذلك.
[Onlar dediler ki] : "Peygamberliğin anlamı budur." Ancak cumhurun benimsediği görüşe göre Allah, erkeklerden başkasını peygamber olarak göndermemiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى } [Yûsuf: 109] “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başkasını peygamber göndermedik”. Şeyh Ebu'l-Hasan el-Eş'arî rahimehullâh bu hususta icmâ olduğunu nakletmiştir.
وقوله: (كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعَامَ) أي: يحتاجان إلى التغذية به، وإلى خروجه منهما، فهما عبدان كسائر الناس وليسا بإلهين كما زعمت فرق النصارى الجهلة، عليهم لعائن الله المتتابعة إلى يوم القيامة.
Allah'ın: { كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعَامَ } “Her ikisi de yemek yerlerdi” kavli; yani gıdalanmaya ve bunun kendilerinden dışarı çıkmasına muhtaç idiler. Dolayısıyla onlar diğer insanlar gibi iki kuldur; cahil Hristiyan fırkalarının iddia ettiği gibi ilah değillerdir -kıyamet gününe kadar Allah'ın peş peşe gelen lanetleri onların üzerine olsun -.
ثم قال تعالى: (انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الآيَاتِ) أي: نوضحها ونظهرها، (ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ) أي: ثم انظر بعد هذا البيان والوضوح والجلاء أين يذهبون؟ وبأيّ قول يتمسكون؟ وإلى أيّ مذهب من الضلال يذهبون؟ ؟
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الآيَاتِ } “Bak, onlara delilleri nasıl açıklıyoruz!” yani nasıl izah edip açığa çıkarıyoruz; { ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Sonra da bak, nasıl yüz çeviriyorlar!” yani bu açıklamadan, açıklıktan ve berraklıktan sonra nereye gidiyorlar? Hangi söze sarılıyorlar ve sapıklığın hangi mezhebine yöneliyorlar? ?
{قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعًا وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦)}
{ قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعًا وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦) } “De ki: Allah'ı bırakıp da sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya gücü yetmeyen şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (76)”
يقول تعالى منكرًا على من عبد غيره من الأصنام والأنداد والأوثان، ومبينًا له أنها لا تستحق شيئًا من الإلهية: (قُلْ) أي: يا محمد لهؤلاء العابدين غير الله من سائر فرق بني آدم، ودخل في ذلك النصارى وغيرهم: (أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعًا) أي: لا يقدر على إيصال ضرر إليكم، ولا إيجاد نفع (وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) أي: فلم عدلتم عن إفراد السميع لأقوال عباده، العليم بكل شيء إلى عبادة جَمَاد لا يسمع ولا يبصر ولا يعلم شيئًا، ولا يملك ضرًا ولا نفعًا لغيره ولا لنفسه.
Allah Teâlâ, putlar, eşler ve heykeller gibi Kendisinden başkasına tapanları kınayarak ve bunların ilahlıktan hiçbir şeyi hak etmediğini açıklayarak şöyle buyurmaktadır: { قُلْ } “De ki” yani: Ey Muhammed, Âdemoğullarının diğer fırkalarından Allah'tan başkasına tapan bu kimselere -ki buna Hristiyanlar ve diğerleri de dâhildir- [şöyle de]: { أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعًا } “Allah'ı bırakıp da sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya gücü yetmeyen şeylere mi tapıyorsunuz?” yani size bir zarar ulaştırmaya ve bir fayda meydana getirmeye güç yetiremeyen [şeylere mi tapıyorsunuz]? { وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” yani kullarının sözlerini işiten ve her şeyi bilen [Allah'ı] birlemekten yüz çevirip de işitmeyen, görmeyen, hiçbir şey bilmeyen, ne başkasına ne de kendine bir zarar veya fayda verme gücü olmayan bir cüruf/cansız varlığa ibadet etmeye niçin yöneldiniz?
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ (٧٧)}
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ (٧٧) } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Dininizde haksız yere haddi aşmayın (aşırılığa kaçmayın). Daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve doğru yoldan çıkmış bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın.' (77)”
ثم قال: (قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ) أي: لا تجاوزوا الحد في اتباع الحق، ولا تُطْروا من أمرتم بتعظيمه فتبالغوا فيه، حتى تخرجوه عن حَيّز النبوة إلى مقام الإلهية، كما صنعتم في المسيح، وهو نبي من الأنبياء، فجعلتموه إلهًا من دون الله، وما ذاك إلا لاقتدائكم بشيوخ الضلال، الذين هم سلفكم ممن ضل قديمًا، (وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ) أي: وخرجوا عن طريق الاستقامة والاعتدال، إلى طريق الغواية والضلال.
Sonra şöyle buyurdu: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Dininizde haksız yere haddi aşmayın'” yani hakkın takibinde sınırı aşmayın; yüceltilmesini emrolunduğunuz kimseyi aşırı övüp abartarak peygamberlik sınırından çıkarıp ilahlık makamına yükseltmeyin; nitekim peygamberlerden bir peygamber olan Mesih hakkında böyle yaptınız ve onu Allah'ın yanı sıra bir ilah kıldınız. Bu ise ancak geçmişte sapmış olan selefleriniz sapıklık önderlerine uymanız sebebiyledir. { وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ } “ve birçoğunu da saptırmış ve doğru yoldan çıkmış [bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın]” yani istikamet ve mutedil yoldan çıkıp azgınlık ve sapıklık yoluna saptılar.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أحمد بن عبد الرحمن، حدثنا عبد الله بن أبي جعفر، عن أبيه، عن الربيع بن أنس قال: وقد كان قائم قام عليهم، فأخذ بالكتاب والسنة زمانًا، فأتاه الشيطان فقال: إنما تركب أثرًا أو أمرًا قد عُمِل قبلك، فلا تَجْمُد عليه، ولكن ابتدع أمرًا من قِبَل نفسك وادع إليه وأجبر الناس عليه، ففعل، ثم ادَّكر بعد فعله زمانًا فأراد أن يتوب فخلع مُلْكه،
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ahmed b. Abdirrahmân anlattı, bize Abdullah b. Ebî Ca‘fer babasından, o da Rebî‘ b. Enes’ten anlattı; o şöyle dedi: Onların başında duran bir yönetici vardı; bir müddet Kitap ve Sünnet ile amel etti. Derken şeytan ona gelip şöyle dedi: "Sen sadece senden önce tatbik edilmiş bir esere veya bir emre uyuyorsun. Artık bunun üzerinde donup kalma; bilakis kendi katından bir iş ihdas et (ortaya çıkar), [insanları] ona davet et ve insanları ona [uymaya] mecbur kıl!" O da bunu yaptı. Sonra bu yaptığından bir müddet sonra gerçeği hatırladı (aklı başına geldi) ve tövbe etmek isteyip mülkünü,
وسلطانه وأراد أن يتعبد فلبث في عبادته أيامًا، فأتي فقيل له: لو أنك تبت من خطيئة عملتها فيما بينك وبين ربك عسى أن يتاب عليك، ولكن ضل فلان وفلان وفلان في سببك حتى فارقوا الدنيا وهم على الضلالة، فكيف لك بهداهم، فلا توبة لك أبدًا. ففيه سمعنا وفي أشباهه هذه الآية: (قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ).
saltanatından vazgeçti ve ibadete çekilmek istedi; ibadeti üzere günlerce kaldı. Derken ona gelinip şöyle denildi: "Eğer sen Rabbin ile kendi aranda işlediğin bir günahtan tövbe etseydin belki tövben kabul edilirdi. Fakat senin yüzünden falan, falan ve falan kimseler saptılar ve sapıklık üzere dünyadan ayrıldılar. Onları hidayete nasıl erdireceksin? Artık sana ebediyen tövbe yoktur." İşte bu adam ve benzerleri hakkında şu ayetin indiğini işittik: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ } “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Dininizde haksız yere haddi aşmayın. Daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve doğru yoldan çıkmış bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın”.
{لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨) كَانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩) تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ (٨٠) وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (٨١)}
{ لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨) كَانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩) تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ (٨٠) وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (٨١) } “İsrailoğullarından kâfir olanlar, Davud'un ve Meryem oğlu İsa'nın diliyle lanetlenmişlerdir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyledir. (78) Onlar, işledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yaptıkları şey ne kötüydü! (79) Onlardan birçoğunun inkâr edenleri dost edindiklerini görürsün. Nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şey ne kötüdür ki Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azap içinde ebedî kalacaklardır. (80) Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı, onları dost edinmezlerdi; fakat onların çoğu yoldan çıkmış kimselerdir. (81)”
يخبر تعالى أنه لعن الكافرين من بني إسرائيل من دهر طويل، فيما أنزل على داود نبيه، ﵇، وعلى لسان عيسى ابن مريم، بسبب عصيانهم لله واعتدائهم على خلقه.
Allah Teâlâ, peygamberi Davud'a -aleyhisselâm- indirdiği şeylerde ve Meryem oğlu İsa'nın lisanı üzerinden, Allah'a isyanları ve O'nun mahlukatına tecavüzleri sebebiyle İsrailoğullarından inkâr edenleri çok uzun zaman önce lanetlediğini bildirmektedir.
قال العَوْفِيّ، عن ابن عباس: لعنوا في التوراة و [في] الإنجيل وفي الزبور، وفي الفرقان.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: "Onlar Tevrat'ta, [ve] İncil'de, Zebur'da ve Furkân'da lanetlenmişlerdir ."
ثم بين حالهم فيما كانوا يعتمدونه في زمانهم، فقال: (كَانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ) أي: كان لا ينهي أحد منهم أحدًا عن ارتكاب المآثم والمحارم، ثم ذمهم على ذلك ليحذر أن يُرْكَبَ مثل الذي ارتكبوا، فقال: (لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ)
Sonra kendi dönemlerinde adet edindikleri durumlarını beyan ederek şöyle buyurdu: { كَانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “Onlar, işledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yaptıkları şey ne kötüydü!” yani onlardan hiçbiri diğerini günah ve haramları işlemekten nehyetmezdi. Sonra onların işlediklerinin benzerinin işlenmesinden sakındırmak amacıyla onları bu hususta yererek şöyle buyurdu: { لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “Yaptıkları şey ne kötüydü!”
وقال الإمام أحمد، ﵀: حدثنا يزيد حدثنا شَرِيك بن عبد الله، عن علي بن بَذيمة عن أبي عُبَيدة، عن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "لما وقعت بنو إسرائيل في المعاصي، نهتهم علماؤهم فلم ينتهوا، فجالسوهم في مجالسهم -قال يزيد: وأحسبه قال: وأسواقهم-وواكلوهم وشاربوهم. فضرب الله قلوب بعضهم ببعض، ولعنهم على لسان داود وعيسى ابن مريم، ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون"، وكان رسول الله ﷺ متكئًا فجلس فقال: "لا والذي نفسي بيده حتى تأطروهم على الحق أطرا".
İmam Ahmed rahimehullâh dedi ki: Bize Yezîd anlattı, bize Şerîk b. Abdillâh, Ali b. Bezîme'den , o Ebû Ubeyde'den, o Abdullah'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İsrailoğulları günahlara daldıklarında âlimleri onları bundan nehyetti fakat vazgeçmediler. Bunun üzerine [âlimleri] meclislerinde onlarla birlikte oturdular -Yezîd: Sanırım 'çarşılarında da' dedi- onlarla birlikte yediler ve içtiler. Bunun üzerine Allah da onların kalplerini birbirine vurdu ve isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyle onları Davud'un ve Meryem oğlu İsa'nın diliyle lanetledi." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yaslanmış durumdayken doğrulup oturdu ve şöyle buyurdu: "Hayır, canım elinde olana yemin ederim ki siz onları hakka meylettirip döndürünceye kadar [bu sorumluluk devam eder]."
وقال أبو داود: حدثنا عبد الله بن محمد النُّفَيْلي، حدثنا يونس بن راشد، عن علي بن بَذيمة، عن أبي عبيدة، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "إن أول ما دخل النقص على بني
Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed en-Nüfeylî anlattı, bize Yûnus b. Râşid, Ali b. Bezîme'den, o Ebû Ubeyde'den, o Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı; [Abdullah] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz İsrail...
إسرائيل كان الرجل يلقى الرجل فيقول: يا هذا، اتق الله ودع ما تصنع، فإنه لا يحل لك. ثم يلقاه من الغد فلا يمنعه ذلك أن يكون أكيله وشريبه وقعيده، فلما فعلوا ذلك ضرب الله قلوب بعضهم ببعض، ثم قال: (لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ) إلى قوله: (فَاسِقُونَ) "ثم قال: "كلا والله لتأمرن بالمعروف ولتَنهون عن المنكر، ولتأخذُنَّ على يد الظالم، ولَتَأطرنَّه على الحق أطْرا -أو تقصرنه على الحق قصرًا".
oğullarına noksanlığın ilk girişi şöyle oldu: Kişi diğer kişiyle karşılaşır ve: 'Ey adam, Allah'tan kork ve yaptığın şeyi bırak, zira bu sana helal değildir' derdi. Ertesi gün onunla tekrar karşılaştığında ise bu durum onunla birlikte yiyip içmesine ve oturmasına engel olmazdı. Onlar böyle yapınca Allah da kalplerini birbirine vurdu." Sonra [Resûlullah]: { لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ } kavlinden { فَاسِقُونَ } kavline kadar okudu ve sonra şöyle buyurdu: "Hayır, Allah'a yemin ederim ki ya iyiliği emreder, kötülükten nehyeder, zalimin elini tutar ve onu hakka zorla döndürürsünüz -yahut onu hak üzerinde sınırlarsınız- [ya da Allah sizin de kalplerinizi birbirine vurur]."
وكذا رواه الترمذي وابن ماجه، من طريق علي بن بَذيمة، به وقال الترمذي: "حسن غريب". ثم رواه هو وابن ماجه، عن بُنْدَار، عن ابن مَهْدِىّ، عن سفيان، عن علي بن بَذيمة، عن أبي عبيدة مرسلا.
Bunu Tirmizî ve İbn Mâce de Ali b. Bezîme yoluyla aynı şekilde rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen gariptir" demiştir. Sonra yine Tirmizî ve İbn Mâce bunu Bundâr'dan, o İbn Mehdî'den, o Süfyân'dan, o Ali b. Bezîme'den, o da Ebû Ubeyde'den mürsel olarak rivayet etmişlerdir .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج وهارون بن إسحاق الهمداني قالا حدثنا عبد الرحمن بن محمد المحاربي، عن العلاء بن المسيب، عن عبد الله بن عَمْرو بن مُرَّة، عن سالم الأفطس، عن أبي عبيدة، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الرجل من بني إسرائيل كان إذا رأى أخاه على الذنب نهاه عنه تعذيرًا، فإذا كان من الغد لم يمنعه ما رأى منه أن يكون أكِيلَه وخَلِيطه وشَرِيكه -وفي حديث هارون: وشريبه، ثم اتفقا في المتن-فلما رأى الله ذلك منهم، ضرب قلوب بعضهم على بعض، ولعنهم على لسان نبيهم داود وعيسى ابن مريم، ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون". ثم قال رسول الله ﷺ: "والذي نفسي بيده لتأمرن بالمعروف، ولتنهون عن المنكر، ولتأخذن على يد المسيء، ولتأطرُنَّه على الحق أطرًا أو ليضربن الله قلوب بعضكم على بعض، أو ليلعَنْكم كما لعنهم"، والسياق لأبي سعيد. كذا قال في رواية هذا الحديث.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc ve Hârûn b. İshâk el-Hemedânî anlattılar; dediler ki: Bize Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî, el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o Abdullah b. Amr b. Mürre'den, o Sâlim el-Aftas'tan, o Ebû Ubeyde'den, o Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İsrailoğullarından bir adam din kardeşini günah üzerinde gördüğünde onu yasak savma kabilinden nehyederdi; ertesi gün olduğunda ise onda gördüğü şey onunla birlikte yemesine, karışıp kaynaşmasına ve ortaklık etmesine -Hârûn'un hadisinde: ve birlikte içmesine; sonra metinde ittifak ettiler- engel olmazdı. Allah onlardan bunu görünce kalplerini birbirine vurdu ve peygamberleri Davud ile Meryem oğlu İsa'nın diliyle onları lanetledi. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyle idi." Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Nefsim elinde olana yemin ederim ki ya iyiliği emreder, kötülükten nehyeder, kötülük yapanın elini tutar ve onu hakka zorla döndürürsünüz , yahut Allah kalplerinizi birbirine vurur veya onları lanetlediği gibi sizi de lanetler." Metin Ebû Saîd'e aittir. Bu hadisin rivayetinde böyle demiştir.
وقد رواه أبو داود أيضًا، عن خَلَف بن هشام، عن أبي شهاب الخياط، عن العلاء بن المسيب، عن عمرو بن مرة، عن سالم -وهو ابن عِجْلان الأفطس-عن أبي عبيدة بن عبد الله بن مسعود، عن أبيه، عن النبي ﷺ، بنحوه. ثم قال أبو داود: وكذا رواه خالد، عن العلاء، عن عمرو بن مُرَّة، به. ورواه المحاربي، عن العلاء بن المسيب، عن عبد الله بن عمرو بن مرة، عن سالم الأفطس، عن أبي عبيدة، عن عبد الله
Bunu Ebû Dâvûd da Halef b. Hişâm'dan, o Ebû Şihâb el-Hayyât'tan, o el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o Amr b. Mürre'den, o Sâlim'den -ki o İbn Aclân el-Aftas'tır-, o Abdullah b. Mes'ûd'un oğlu Ebû Ubeyde'den , o babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer şekilde rivayet etmiştir. Sonra Ebû Dâvûd dedi ki: Hâlid de el-Alâ'dan, o Amr b. Mürre'den aynı şekilde rivayet etmiştir. el-Muhâribî de el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o Abdullah b. Amr b. Mürre'den, o Sâlim el-Aftas'tan, o Ebû Ubeyde'den, o Abdullah'tan rivayet etmiştir.
قال شيخنا الحافظ أبو الحجاج المزّي: وقد رواه خالد بن عبد الله الواسطي، عن العلاء، عن عمرو بن مرة، عن أبي موسى
Şeyhimiz Hâfız Ebu'l-Haccâc el-Mizzî dedi ki: Bunu Hâlid b. Abdillâh el-Vâsıtî de el-Alâ'dan, o Amr b. Mürre'den, o Ebû Mûsâ'dan rivayet etmiştir.
والأحاديث في الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر كثيرة جدًا، ولنذكر منها ما يناسب هذا المقام.
İyiliği emretme ve kötülükten sakındırma (el-emru bi'l-ma'rûf ve'n-nehyu ani'l-münker) konusundaki hadisler pek çoktur; biz bu makama uygun düşenleri zikredelim.
[و] قد تقدم حديث جرير عند قوله [تعالى] {لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ} [المائدة: ٦٣]، وسيأتي عند قوله: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} [المائدة: ١٠٥]، حديثُ أبي بكر الصديق وأبي ثعلبة الخُشَنِي [﵄] -فقال الإمام أحمد:
[Ve] Cerîr'in hadisi [Allah Teâlâ'nın]: { لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ } [Mâide: 63] “Rabbanîlerin ve din âlimlerinin onları men etmeleri gerekmez miydi?” kavlinde geçmişti; Ebû Bekir es-Sıddîk ve Ebû Sa'lebe el-Huşenî'nin [radıyallâhu anhümâ] hadisleri de: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } [Mâide: 105] “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapıtan kimse size zarar veremez” kavlinde gelecektir. İmam Ahmed şöyle dedi:
حدثنا سليمان الهاشمي، أنبأنا إسماعيل بن جعفر، أخبرني عمرو بن أبي عمرو، عن عبد الله بن عبد الرحمن الأشهلي، عن حذيفة بن اليمان؛ أن النبي ﷺ قال: "والذي نَفْسِي بيده لتَأمُرُنَّ بالمعروف ولَتَنْهَوُنَّ عن المُنْكَرِ، أو ليُوشِكَنَّ الله أن يبعث عليكم عِقابًا من عنده، ثم لتدعنه فلا يستجيب لكم".
Bize Süleymân el-Hâşimî anlattı, bize İsmâil b. Ca'fer haber verdi, bana Amr b. Ebî Amr, Abdullah b. Abdirrahman el-Eşhelî'den, o Huzeyfe b. el-Yemân'dan bildirdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Nefsim elinde olana yemin ederim ki ya iyiliği emreder ve kötülükten nehyedersiniz ya da Allah'ın katından üzerinize bir ceza göndermesi pek yakındır; sonra O'na dua edersiniz de duanızı kabul etmez."
ورواه الترمذي عن علي بن حجر، عن إسماعيل بن جعفر، به. وقال: هذا حديث حسن
Bunu Tirmizî de Ali b. Hucr'dan, o İsmâil b. Ca'fer'den bu senetle rivayet etmiş ve: "Bu hasen bir hadistir" demiştir.
وقال أبو عبد الله محمد بن يزيد بن ماجه: حدثنا أبو بكر بن أبي شَيْبَة، حدثنا معاوية بن هشام، عن هشام بن سعد، عن عمرو بن عثمان، عن عاصم بن عمر بن عثمان، عن عروَة، عن عائشة قالت: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "مُروا بالمعروف، وانْهَوْا عن المنكر، قبل أن تَدْعوا فلا يستجاب لكم". تفرد به، وعاصم هذا مجهول.
Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd b. Mâce dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ebî Şeybe anlattı, bize Muâviye b. Hişâm, Hişâm b. Sa'd'dan, o Amr b. Osmân'dan, o Âsım b. Ömer b. Osmân'dan, o Urve'den, o Âişe'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Dua edip de duanızın kabul olunmayacağı [zaman gelmeden] önce iyiliği emredin ve kötülükten nehyedin." Bu rivayette [İbn Mâce] tek kalmıştır ve bu Âsım meçhuldür .
وفي الصحيح من طريق الأعمش، عن إسماعيل بن رَجاء، عن أبيه، عن سعيد -وعن قيس بن مسلم، عن طارق بن شهاب، عن أبي سعيد الخدري-قال: قال رسول الله ﷺ: "من رأى منكم مُنْكَرًا فليغيره بيده، فإن لم يستطع فبلسانه، فإن لم يستطع فبقلبه، وذلك أضعف الإيمان" رواه مسلم.
Sahîh'te el-A'meş yoluyla İsmâil b. Recâ'dan, o babasından, o Saîd'den; -ayrıca Kays b. Müslim'den, o Târık b. Şihâb'dan, o Ebû Saîd el-Hudrî'den- rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sizden kim bir kötülük görürse onu eliyle düzeltsin; buna gücü yetmezse diliyle, buna da gücü yetmezse kalbiyle [buğzetsin]; bu ise imanın en zayıf mertebesidir." Bunu Müslim rivayet etmiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا ابن نُمَيْر، حدثنا سَيْف -هو ابن أبي سليمان سمعت عَدِيّ بن عدي الكندي يحدث عن مجاهد قال: حدثني مولى لنا أنه سمع جدي -يعني: عدي بن عميرة، ﵁-يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن الله لا يُعذِّب العامَّة بعَمَلِ الخاصة، حتى يَرَوا المنكر بين ظَهْرانيْهِم، وهم قادرون على أن ينكروه. فلا ينكرونه فإذا فعلوا ذلك عَذَّبَ الله العامة والخاصة".
İmam Ahmed dedi ki: Bize İbn Nümeyr anlattı, bize Seyf -ki o İbn Ebî Süleymân'dır- anlattı: Adî b. Adî el-Kindî'yi Mücâhid'den naklederken işittim; dedi ki: Bize ait bir azatlı bana dedemi -yani Adî b. Amîre radıyallâhu anh'ı- şöyle derken işittiğini anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Şüphesiz ki Allah , aralarında kötülük işlendiğini görüp de onu engellemeye güçleri yettiği hâlde engellemedikleri müddetçe, seçkin zümrenin (havâs) ameli sebebiyle halkın tamamına (avâm) azap etmez. Bunu yaptıkları takdirde ise Allah hem halkın tamamına hem de o seçkin zümreye azap eder."
ثم رواه أحمد، عن أحمد بن الحجاج، عن عبد الله بن المبارك، عن سيف بن أبي سليمان، عن عدي بن عدي الكندي، حدثني مولى لنا أنه سمع جدي يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول، فذكره. هكذا رواه الإمام أحمد من هذين الوجهين.
Sonra Ahmed bunu Ahmed b. el-Haccâc'dan, o Abdullah b. el-Mübârek'ten, o Seyf b. Ebî Süleymân'dan, o Adî b. Adî el-Kindî'den: "Bize ait bir azatlı bana dedemi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim, derken duyduğunu anlattı" diyerek hadisi zikretti. İmam Ahmed bunu bu iki vecihten böylece rivayet etmiştir .
وقال أبو داود: حدثنا محمد بن العلاء، حدثنا أبو بكر، حدثنا مُغِيرة بن زياد الموصلي، عن
Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Muhammed b. el-Alâ anlattı, bize Ebû Bekir anlattı, bize Mugîre b. Ziyâd el-Mavsılî anlattı, [o da]...
عَدِيّ بن عدي، عن العُرْس -يعني ابن عَميرة-عن النبي ﷺ قال: "إذا عملت الخطيئة في الأرض كان من شَهِدَها فكَرِهَها -وقال مرة: فأنكرها-كان كمن غاب عنها، ومن غاب عنها فَرَضِيَها كان كمن شهدها."
Adî b. Adî'den, o el-Urs'tan -yani İbn Amîre'den-, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den; buyurdu ki: "Yeryüzünde bir günah işlendiğinde, orada bulunup da bundan hoşlanmayan -bir keresinde de: onu inkâr edip kınayan- kimse, orada bulunmamış gibi olur. Orada bulunmayıp da buna razı olan kimse ise bizzat şahit olmuş gibi sayılır."
تفرد به أبو داود، ثم رواه عن أحمد بن يونس، عن أبي شهاب، عن مغيرة بن زياد، عن عدي بن عدي، مرسلا.
Ebû Dâvûd bu rivayette tek kalmıştır; sonra bunu Ahmed b. Yûnus'tan, o Ebû Şihâb'dan, o Mugîre b. Ziyâd'dan, o da Adî b. Adî'den mürsel olarak rivayet etmiştir .
[و] قال أبو داود: حدثنا سليمان بن حرب وحفص بن عمر قالا حدثنا شعبة -وهذا لفظه-عن عمرو بن مرة، عن أبي البَخْتَري قال: أخبرني من سمع النبي ﷺ -وقال سليمان: حدثني رجل من أصحاب النبي ﷺ؛ أن النبي ﷺ -قال: "لن يهلك الناس حتى يعْذِروا-أو: يُعْذِروا -من أنفسهم".
[Ve] Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Süleymân b. Harb ve Hafs b. Ömer anlattılar; dediler ki: Bize Şu'be -lafız onundur- Amr b. Mürre'den, o Ebu'l-Bahterî'den anlattı; dedi ki: Bana Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i işiten biri haber verdi -Süleymân ise: Bana Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adam, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlattı, dedi-: "İnsanlar kendilerine dair hiçbir mazeret bırakmayıncaya -yahut mazeretleri tükeninceye- kadar helak olmayacaklardır."
وقال ابن ماجه: حدثنا عمران بن موسى، حدثنا حماد بن زيد، حدثنا علي بن زيد بن جُدْعان، عن أبي نَضْرَة، عن أبي سعيد الخدري؛ أن رسول الله ﷺ قام خطيبًا، فكان فيما قال: "ألا لا يمنعن رجلا هَيْبَةُ الناس أن يقول الحق إذا علمه". قال: فبكى أبو سعيد وقال: قد -والله-رأينا أشياء، فَهِبْنَا.
İbn Mâce dedi ki: Bize İmrân b. Mûsâ anlattı, bize Hammâd b. Zeyd anlattı, bize Ali b. Zeyd b. Cüd'ân, Ebû Nadre'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe irat etmek üzere ayağa kalktı; söyledikleri arasında şu da vardı: "Dikkat edin! İnsanlardan çekinmek , bildiği hakkı söylemekten bir adamı kesinlikle alıkoymasın." [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Ebû Saîd ağladı ve: "Vallahi öyle şeyler gördük ki çekindik" dedi.
وفي حديث إسرائيل: عن محمد بن حجادة، عن عطية، عن أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ: "أفضل الجهاد كلمة حق عند سلطان جائر".
İsrâîl'in Muhammed b. Cuhâde'den, onun Atiyye'den, onun da Ebû Saîd'den rivayet ettiği hadiste [Ebû Saîd] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cihadın en faziletlisi, zâlim bir hükümdarın yanında söylenen hak sözdür ."
رواه أبو داود، والترمذي، وابن ماجه، وقال الترمذي: حسن غريب من هذا الوجه.
Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbn Mâce rivayet etmiş olup Tirmizî: "Bu vecihten hasen gariptir" demiştir .
وقال ابن ماجه: حدثنا راشد بن سعيد الرملي، حدثنا الوليد بن مسلم، حدثنا حماد بن سلمة، عن أبي غالب، عن أبي أمامة قال: عَرَض لرسول الله ﷺ رجلٌ عند الجَمْرة الأولى فقال: يا رسول الله، أيّ الجهاد أفضل؟ فسكت عنه. فلما رَمَى الجمرة الثانية سأله، فسكت عنه. فلما رمى جمرة العَقَبة، ووضع رجله في الغَرْز ليركب، قال: "أين السائل؟ " قال: أنا يا رسول الله، قال: "كلمة حق تقال عند ذي سلطان جائر". تفرد به.
İbn Mâce dedi ki: Bize Râşid b. Saîd er-Remlî anlattı, bize el-Velîd b. Müslim anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Ebû Gâlib'den, o Ebû Ümâme'den anlattı; dedi ki: Birinci Cemre'nin yanında bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in karşısına çıkıp: "Ey Allah'ın Resûlü, hangi cihad daha faziletlidir?" dedi. [Resûlullah] ona cevap vermedi. İkinci Cemre'yi taşlayınca tekrar sordu, yine cevap vermedi. Akabe Cemresi'ni taşlayıp bineğine binmek üzere ayağını üzengiye koyduğunda: "Soran nerede?" buyurdu. Adam: "Benim, ey Allah'ın Resûlü" dedi. [Bunun üzerine]: "Zâlim bir hükümdarın yanında söylenen hak sözdür" buyurdu. Bu rivayette [İbn Mâce] tek kalmıştır .
وقال ابن ماجه: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا عبد الله بن نُمَيْر وأبو معاوية، عن الأعمش، عن عمرو بن مُرَّة، عن أبي البَخْترِي، عن
İbn Mâce dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Abdullah b. Nümeyr ve Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o Ebu'l-Bahterî'den, o da
أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يَحْقِر أحدكم
Ebû Saîd'den [rivayet ettiğine göre] o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Hiçbiriniz...
نفسه". قالوا: يا رسول الله، كيف يحقر أحدنا نفسه؟. قال: "يرى أمرًا لله فيه مَقَال، ثم لا يقول فيه. فيقول الله له يوم القيامة: ما منعك أن تقول فيّ كذا وكذا وكذا؟ فيقول: خَشْيَةَ الناس، فيقول: فإياي كنت أحق أن تَخْشَى". تفرد به.
küçük düşürmesin." Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, birimiz kendini nasıl küçük düşürür?' Şöyle buyurdu: "Allah için söz söylenmesi gereken bir durum görür de o konuda söz söylemez. Bunun üzerine kıyamet gününde Allah ona: 'Benim hakkımda şöyle şöyle demene ne engel oldu?' buyurur. O da: 'İnsan korkusu' der. Bunun üzerine [Allah]: 'Kendisinden korkulmaya en layık olan bendim' buyurur." Bu rivayette [İbn Mâce] tek kalmıştır .
وقال أيضا: حدثنا علي بن محمد، حدثنا محمد بن فُضَيل، حدثنا يحيى بن سعيد، حدثنا عبد الله بن عبد الرحمن أبو طُوَالة، حدثنا نَهَارُ العَبْدِيّ؛ أنه سمع أبا سعيد الخدري يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن الله ليسأل العبد يوم القيامة، حتى يقول: ما منعك إذ رأيت المنكر أن تنكره؟ فإذا لَقَّنَ الله عبدًا حجته، قال: يا رب، رَجَوْتُكَ وفَرقْتُ من الناس". تفرد به أيضًا ابن ماجه، وإسناده لا بأس به.
Yine [İbn Mâce] dedi ki: Bize Ali b. Muhammed anlattı, bize Muhammed b. Fudayl anlattı, bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Abdullah b. Abdirrahman Ebû Tuvâle anlattı, bize Nehâr el-Abdî anlattı; Ebû Saîd el-Hudrî'yi şöyle derken işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Şüphesiz Allah kıyamet gününde kula soracak, hatta: 'Kötülüğü gördüğünde onu reddetmekten/kınamaktan seni ne alıkoydu?' buyuracaktır. Allah bir kula hüccetini telkin ettiğinde kul: 'Ey Rabbim! Sana umut bağladım ve insanlardan korktum' der." Bunu da yine İbn Mâce tek başına rivayet etmiştir ve isnadı la be'se bihtir (zararsızdır/güvenilirdir).
وقال الإمام أحمد: حدثنا عمرو بن عاصم، عن حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن الحسن، عن جُنْدَب، عن حذيفة عن النبي ﷺ قال: "لا ينبغي لمسلم أن يذل نفسه". قيل: وكيف يذل نفسه؟ قال: "يتعرض من البلاء لما لا يطيق".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Amr b. Âsım, Hammâd b. Seleme'den, o Ali b. Zeyd'den, o el-Hasan'dan, o Cündeb'den, o Huzeyfe'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; buyurdu ki: "Bir Müslümanın kendini zillete düşürmesi uygun olmaz." 'Kendini nasıl zillete düşürür?' denildi. "Güç yetiremeyeceği bir belaya maruz bırakarak" buyurdu.
وكذا رواه الترمذي وابن ماجه جميعًا، عن محمد بن بَشَّار، عن عمرو بن عاصم، به. وقال الترمذي: هذا حديث حسن صحيح غريب.
Bunu Tirmizî ve İbn Mâce de birlikte Muhammed b. Beşşâr'dan, o Amr b. Âsım'dan aynı senetle rivayet etmişlerdir. Tirmizî: "Bu hasen sahih garip bir hadistir" demiştir .
وقال ابن ماجه: حدثنا العباس بن الوليد الدمشقي، حدثنا زيد بن يحيى بن عُبَيد الخُزَاعي، حدثنا الهيثم بن حميد، حدثنا أبو مَعْبَد حفص بن غَيْلان الرُّعَيني، عن مكحول، عن أنس بن مالك قال: قيل: يا رسول الله، متى يترك الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر؟ قال: "إذا ظَهَر فيكم ما ظَهَر في الأمم قبلكم". قلنا: يا رسول الله، وما ظهر في الأمم قبلنا؟ قال: "المُلْك في صغاركم، والفاحشة في كباركم، والعلم في رُذالكم". قال زيد: تفسير معنى قول النبي ﷺ: "والعلم في رُذالكم": إذا كان العلم في الفُسَّاق.
İbn Mâce dedi ki: Bize el-Abbâs b. el-Velîd ed-Dımaşkī anlattı, bize Zeyd b. Yahyâ b. Ubeyd el-Huzâî anlattı, bize el-Heysem b. Humeyd anlattı, bize Ebû Ma'bed Hafs b. Gaylân er-Ruaynî, Mekhûl'den, o Enes b. Mâlik'ten anlattı; dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! İyiliği emredip kötülükten nehyetmek ne zaman terk edilir?" diye soruldu. Buyurdu ki: "Sizden önceki ümmetlerde ortaya çıkan şeyler sizde de ortaya çıktığı zaman." Biz: "Ey Allah'ın Resûlü, bizden önceki ümmetlerde ne ortaya çıkmıştı?" dedik. Şöyle buyurdu: "Yöneticiliğin küçüklerinizde, ahlaksızlığın (fuhşiyatın) büyüklerinizde ve ilmin de en aşağılıklarınızda olması." Zeyd dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "İlmin en aşağılıklarınızda olması" sözünün tefsiri/anlamı: İlmin fasıklarda bulunmasıdır.
تفرد به ابن ماجه وسيأتي في حديث أبي ثَعْلَبة، عند قوله: {لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} [المائدة: ١٠٥] شاهد لهذا، إن شاء الله تعالى وبه الثقة.
Bu rivayette İbn Mâce tek kalmıştır . Allah Teâlâ'nın izniyle -ki güven O'nadır- { لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } [Mâide: 105] “Siz doğru yolda oldukça sapıtan kimse size zarar veremez” kavlinde Ebû Sa'lebe'nin hadisinde buna dair bir şahit gelecektir.
وقوله: (تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا) قال مجاهد: يعني بذلك المنافقين. وقوله: (لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ) يعني بذلك موالاتهم للكافرين، وتركهم موالاة المؤمنين، التي أعقبتهم نفاقًا في قلوبهم، وأسخطت الله عليهم سخطًا مستمرًا إلى يوم معادهم؛ ولهذا قال: (أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ)
Allah Teâlâ'nın: { تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Onlardan birçoğunun inkâr edenleri dost edindiklerini görürsün” kavli hakkında Mücâhid: "Bununla münafıkları kastetmektedir" demiştir. { لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ } “Nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şey ne kötüdür!” kavliyle ise; kâfirleri dost edinmelerini ve müminleri dost edinmeyi terk etmelerini kastetmektedir ki bu durum, kalplerinde bir nifak doğurmuş ve Allah'ı, dönecekleri güne kadar sürecek kesintisiz bir gazapla kendilerine karşı gazaplandırmıştır. İşte bundan dolayı: { أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah onlara gazap etmiştir” buyurmuştur.
فسر بذلك ما ذمهم به. ثم أخيرًا أنهم (وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ) يعني يوم القيامة.
Bununla onları yerdiği şeyi tefsir etmiştir. Sonra onların: { وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ } “ve onlar azap içinde ebedî kalacaklardır” yani kıyamet gününde [ebedî kalacaklarını] haber vermiştir.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا هشام بن عمار، حدثنا مسلمة بن علي، عن الأعمش بإسناد ذكره قال: "يا معشر المسلمين، إياكم والزنا، فإن فيه ست خصال، ثلاثة في الدنيا وثلاثة في الآخرة، فأما التي في الدنيا: فإنه يُذهب البهاء، ويُورِث الفقر، ويُنقِص العمر. وأما التي في الآخرة: فإنه يُوجب سَخَط الرب، وسوء الحساب، والخلود في النار". ثم تلا رسول الله ﷺ: (لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Hişâm b. Ammâr anlattı, bize Mesleme b. Ali, el-A'meş'ten zikrettiği bir isnadla anlattı; dedi ki: "Ey Müslümanlar topluluğu! Zinadan sakının, zira onda üçü dünyada, üçü de ahirette olmak üzere altı haslet vardır. Dünyadakilere gelince: [Yüzdeki] güzelliği/nuru giderir, fakirlik getirir ve ömrü kısaltır. Ahiretteki hasletlere gelince: Rabbin gazabını, hesabın kötüsünü ve ateşte ebedî kalmayı gerektirir." Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ } “Nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şey ne kötüdür ki Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azap içinde ebedî kalacaklardır” ayetini okudu.
هكذا ذكره ابن أبي حاتم، وقد رواه ابن مَرْدُويه عن طريق هشام بن عمار، عن مسلمة عن الأعمش، عن شَقِيق، عن حذيفة، عن النبي ﷺ -فذكره. وساقه أيضًا من طريق سعيد بن غُفَير، عن مسلمة، عن أبي عبد الرحمن الكوفي، عن الأعمش، عن شقيق، عن حذيفة، عن النبي ﷺ، فذكر مثله.
İbn Ebî Hâtim bunu bu şekilde zikretmiştir. İbn Merdûye de Hişâm b. Ammâr yoluyla, Mesleme'den , A'meş'ten, Şakîk'ten, Huzeyfe'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edip bunu zikretmiştir. Ayrıca Saîd b. Ufeyr yoluyla, Mesleme'den, Ebû Abdirrahmân el-Kûfî'den, A'meş'ten, Şakîk'ten, Huzeyfe'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de benzerini sevk etmiştir.
وهذا حديث ضعيف على كل حال والله أعلم. ثم قال تعالى: (وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنزلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ) أي: لو آمنوا حق الإيمان بالله والرسل والفرقان لما ارتكبوا ما ارتكبوه من موالاة الكافرين في الباطن، ومعاداة المؤمنين بالله والنبي وما أنزل إليه (وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ) أي: خارجون عن طاعة الله ورسوله مخالفون لآيات وحيه وتنزيله.
Bu, her hâlükârda zayıf bir hadistir ve en doğrusunu Allah bilir. Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنزلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ } “Eğer Allah’a, Peygamber’e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı, onları dost edinmezlerdi.” Yani: Şayet Allah'a, peygamberlere ve Furkan'a (hak ile batılı ayıran kitaba) hakkıyla iman etmiş olsalardı, içten içe inkârcıları dost edinmek ve Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman eden müminlere düşmanlık beslemek gibi irtikâp ettikleri şeyleri yapmazlardı. { وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ } “Fakat onların çoğu fasıktırlar.” Yani: Allah'a ve Resûlü'ne itaatten çıkmış, O'nun vahyinin ve indirdiği kitabın ayetlerine muhalefet eden kimselerdir.
{لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢)}
{ لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) } “İnsanlar içerisinde iman edenlere düşmanlıkta en şiddetli olanların Yahudiler ile şirk koşanlar olduğunu göreceksin. İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanların ise «Biz Hristiyanlarız» diyenler olduğunu göreceksin. Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından ve onların büyüklük taslamamalarındandır.”
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: نزلت هذه الآيات في النجاشي وأصحابه، الذين حين تلا عليهم جعفر بن أبي طالب بالحبشة القرآن بكوا حتى أخضلوا لحاهم. وهذا القول فيه نظر؛ لأن هذه الآية مدنية، وقصة جعفر مع النجاشي قبل الهجرة.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan [şöyle nakletti]: Bu ayetler Necaşî ve arkadaşları hakkında inmiştir. Onlar, Ca'fer b. Ebî Tâlib Habeşistan'da kendilerine Kur'an okuduğunda sakalları ıslanıncaya kadar ağlamışlardı. Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır; zira bu ayet Medenîdir, Ca'fer'in Necaşî ile olan kıssası ise hicretten öncedir.
وقال سعيد بن جُبَير والسُّدِّي وغيرهما: نزلت في وَفْد بعثهم النجاشي إلى النبي ﷺ ليسمعوا كلامه، ويروا صفاته، فلما قرأ عليهم النبي ﷺ القرآن أسلموا وبَكَوا وخَشَعوا، ثم رجعوا إلى النجاشي فأخبروه.
Saîd b. Cübeyr, es-Süddî ve başkaları ise şöyle demiştir: Necaşî'nin, sözünü işitsinler ve vasıflarını görsünler diye Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderdiği bir heyet hakkında inmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Kur'an okuyunca Müslüman oldular, ağladılar ve huşû duydular; sonra Necaşî'ye dönüp durumu ona haber verdiler.
قال السدي: فهاجر النجاشي فمات في الطريق.
es-Süddî dedi ki: Bunun üzerine Necaşî hicret etti ve yolda vefat etti.
وهذا من إفراد السدي؛ فإن النجاشي مات وهو ملك الحبشة، وصلى عليه النبي ﷺ يوم مات، وأخبر به أصحابه، وأخبر أنه مات بأرض الحبشة.
Bu, es-Süddî'nin tek kaldığı rivayetlerdendir; zira Necaşî Habeşistan kralı iken vefat etmiştir, vefat ettiği gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun namazını kılmış, ashabına bunu haber vermiş ve onun Habeşistan topraklarında öldüğünü bildirmiştir.
ثم اختلف في عِدة هذا الوفد، فقيل: اثنا عشر، سبعة قساوسة وخمسة رَهَابين. وقيل بالعكس. وقيل: خمسون. وقيل: بضع وستون. وقيل: سبعون رجلا. فالله أعلم.
Sonra bu heyetin sayısı hakkında ihtilaf edilmiştir: On iki kişi olduğu söylenmiştir; yedisi papaz , beşi rahiptir. Bunun tersi de söylenmiştir. Elli kişi olduğu da söylenmiştir. Altmış küsur olduğu da söylenmiştir. Yetmiş kişi olduğu da söylenmiştir. Allah en iyisini bilir.
وقال عَطاء بن أبي رَباح: هم قوم من أهل الحبشة، أسلموا حين قدم عليهم مُهَاجرَة الحبشة من المسلمين، وقال قتادة: هم قوم كانوا على دين عيسى ابن مريم، فلما رأوا المسلمين وسمعوا القرآن أسلموا ولم يَتَلَعْثَمُوا. واختار ابن جرير أن هذه [الآية] نزلت في صفة أقوام بهذه المثابة، سواء أكانوا من الحبشة أو غيرها.
Atâ b. Ebî Rebâh dedi ki: Onlar Habeşistan halkından bir gruptur; Müslümanlardan Habeşistan muhacirleri kendilerine geldiğinde Müslüman olmuşlardır. Katâde ise şöyle demiştir: Onlar, Îsâ b. Meryem'in dini üzere olan bir topluluktu. Müslümanları görüp Kur'an'ı işitince hiç tereddüt etmeden Müslüman oldular. İbn Cerîr ise bu [ayetin] , ister Habeşistan'dan ister başka bir yerden olsun, bu vasıfta olan toplulukların niteliği hakkında indiğini tercih etmiştir.
فقوله [تعالى] (لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا) ما ذاك إلا لأن كفر اليهود عناد وجحود ومباهتة للحق، وغَمْط للناس وتَنَقص بحملة العلم. ولهذا قتلوا كثيرًا من الأنبياء حتى هموا بقتل رسول الله ﷺ غير مرة وسحروه، وألَّبوا عليه أشباههم من المشركين -عليهم لعائن الله المتتابعة إلى يوم القيامة.
Allah [Teâlâ]'nın : { لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا } “İnsanlar içerisinde iman edenlere düşmanlıkta en şiddetli olanların Yahudiler ile şirk koşanlar olduğunu göreceksin” kavli; ancak Yahudilerin küfrünün inat, inkâr, hakka karşı iftira, insanları küçük görme ve ilim ehlini noksanlaştırmadan ibaret olmasındandır. Bu sebeple birçok peygamberi öldürmüşler, hatta defalarca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmeye kalkışmışlar, ona büyü yapmışlar ve müşriklerden kendileri gibi olanları onun aleyhine kışkırtmışlardır -Allah'ın peş peşe gelen lânetleri kıyamet gününe kadar onların üzerine olsun!.
وقال الحافظ أبو بكر بن مَرْدُويَه عند تفسير هذه الآية: حدثنا أحمد بن محمد بن السُّرِّي: حدثنا محمد بن علي بن حبيب الرَّقي، حدثنا سعيد بن العلاف، حدثنا أبو النَّضْر، عن الأشجعي، عن سفيان، عن يحيى بن عبد الله عن أبيه، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "ما خلا يهودي قط بمسلم إلا هم بقتله".
Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Muhammed b. es-Sürrî anlattı, bize Muhammed b. Alî b. Habîb er-Rakkî anlattı, bize Saîd b. el-Allâf anlattı, bize Ebu'n-Nadr, el-Eşcaî'den, o Süfyân'dan, o Yahyâ b. Abdillâh'tan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bir Yahudi bir Müslümanla baş başa kalmaya görsün , mutlaka onu öldürmeyi aklından geçirir ".
ثم رواه عن محمد بن أحمد بن إسحاق اليَشْكُرِي حدثنا أحمد بن سهل بن أيوب الأهوازي، حدثنا فرج بن عبيد، حدثنا عباد بن العوام، عن يحيى بن عُبَيد الله، عن أبيه عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "ما خلا يهودي بمسلم إلا حدثت نفسه بقتله". وهذا حديث غريب جدًا.
Sonra bunu Muhammed b. Ahmed b. İshâk el-Yeşkürî'den rivayet etti: Bize Ahmed b. Sehl b. Eyyûb el-Ahvâzî anlattı, bize Ferec b. Ubeyd anlattı, bize Abbâd b. el-Avvâm, Yahyâ b. Ubeydillâh'tan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bir Yahudi bir Müslümanla asla baş başa kalmaz ki içinden onu öldürmeyi geçirmesin.» Bu, pek garib bir hadistir.
وقوله: (وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى) أي: الذين زعموا أنهم نصارى من أتباع المسيح وعلى منهاج إنجيله، فيهم مودة للإسلام وأهله في الجملة، وما ذاك إلا لما في قلوبهم، إذ كانوا على دين المسيح من الرقة والرأفة، كما قال تعالى: {وَجَعَلْنَا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَرَحْمَةً} [الحديد: ٢٧] وفي كتابهم: من ضربك على خدك الأيمن فأدر له خدك الأيسر. وليس القتال مشروعًا في ملتهم؛ ولهذا قال تعالى: (ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ) أي: يوجد فيهم القسيسون -وهم خطباؤهم وعلماؤهم، واحدهم: قسيس وقَس أيضًا، وقد يجمع على قسوس-والرهبان: جمع راهب، وهو: العابد. مشتق من الرهبة، وهي الخوف كراكب وركبان، وفارس وفرسان.
Allah'ın: { وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى } “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanların ise «Biz Hristiyanlarız» diyenler olduğunu göreceksin” kavli; yani Mesih'in tabilerinden ve İncil'inin yolu üzere olup Hristiyan olduklarını ileri sürenlerde, genel olarak İslam'a ve ehline karşı bir sevgi vardır. Bu da ancak Mesih'in dini üzere oldukları dönemde kalplerinde bulunan incelik ve şefkatten ötürüdür; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَرَحْمَةً } [Hadîd: 27] “Ona uyanların kalplerine bir şefkat ve merhamet koyduk”. Kitaplarında da: "Kim senin sağ yanağına vurursa, ona sol yanağını da çevir" yazılıdır. Savaş onların şeriatında meşru kılınmamıştır ; nitekim bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ } “Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından ve onların büyüklük taslamamalarındandır” yani: İçlerinde kıssîsler bulunmaktadır -ki onlar hatipleri ve âlimleridir; tekili kıssîs (قِسِّيس) ve aynı şekilde kass (قَسّ)'tır, bazen kussûs (قُسُوس) şeklinde çoğul yapılır-. Rühbân (رُهْبَان) ise râhib (رَاهِب)'in çoğuludur; o da âbiddir (ibadet eden kimsedir). Korku anlamına gelen rehbet (رَهْبَة) kelimesinden türemiştir ; râkib (binici) ve rükbân (biniciler), fâris (süvari) ve fürsân (süvariler) gibi.
وقال ابن جرير: وقد يكون الرهبان واحدًا وجَمْعُه رهابين، مثل قربان وقرابين، وجُرْدان وجَرَادين وقد يجمع على رهابنة. ومن الدليل على أنه يكون عند العرب واحدًا قول الشاعر:
İbn Cerîr dedi ki: Rühbân (رُهْبَان) bazen tekil de olabilir ve çoğulu rehâbîn (رَهَابِين) gelir; kurbân (قُرْبَان) ve karâbîn (قَرَابِين), cürdân (جُرْدَان) ve cerâdîn (جَرَادِين) gibi. Bazen rehâbine (رَهَابِنَة) şeklinde de çoğul yapılır. Arapların nezdinde tekil olarak da kullanıldığının delillerinden biri şairin şu sözüdür:
لَوْ عَاينَتْ رُهْبان دَيْر في القُلَل … لانْحدَر الرُّهْبَان يَمْشي ونزل
Tepelerdeki bir manastırın rahibi görseydi onu … o rahip yürüyerek aşağı inerdi
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا بِشْر بن آدم، حدثنا نُصَير بن أبي الأشعث، حدثني الصلت الدهان، عن حامية بن رئاب قال: سألت سلمان عن قول الله [﷿]: (ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا) فقال: دع "القسيسين" في البيع والخرب، أقرأني رسول الله ﷺ: "ذلك بأن منهم صديقين ورهبانا".
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize Bişr b. Âdem anlattı, bize Nusayr b. Ebi'l-Eş'as anlattı, bana es-Salt ed-Dehhân, Hâmiye b. Riâb'dan anlattı; dedi ki: Selmân'a Allah [Azze ve Celle]'nin : { ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا } “Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından” kavlini sordum. Dedi ki: "Kiliselerdeki ve harabelerdeki 'kıssîsleri' (keşişleri) bırak, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: 'Bu, onların içinde sıddîkler ve rahipler bulunmasındandır' şeklinde okuttu".
وكذا رواه ابن مردويه من طريق يحيى بن عبد الحميد الحمَّاني، عن نُصير بن زياد الطائي، عن صَلْت الدهان، عن حامية بن رِئَاب، عن سلمان، به.
Bunu İbn Merdûye de Yahyâ b. Abdilhamîd el-Himmânî yoluyla, Nusayr b. Ziyâd et-Tâî'den, Salt ed-Dehhân'dan, Hâmiye b. Riâb'dan, Selmân'dan aynı şekilde rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: ذكره أبي، حدثنا يحيى بن عبد الحميد الحمَّاني، حدثنا نُصَير بن زياد الطائي، حدثنا صلت الدهان، عن حامية بن رئاب قال: سمعت سلمان وسئل عن قوله: (ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا) قال: هم الرهبان الذين هم في الصوامع والخرَب، فدعوهم فيها، قال سلمان: وقرأت على النبي ﷺ (ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ [وَرُهْبَانًا]) فأقرأني: "ذلك بأن منهم صديقين ورهبانا".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Babam zikretti; bize Yahyâ b. Abdilhamîd el-Himmânî anlattı, bize Nusayr b. Ziyâd et-Tâî anlattı, bize Salt ed-Dehhân anlattı, Hâmiye b. Riâb'dan; o şöyle dedi: Selmân'ı işittim, kendisine: { ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا } “Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasındandır” kavli sorulduğunda şöyle dedi: “Onlar manastırlarda ve harabelerde bulunan rahiplerdir; onları orada bırakınız.” Selmân dedi ki: Ve okudum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e { ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ [وَرُهْبَانًا] } “Bu, onların içinde keşişler [ve rahipler] bulunmasındandır”; bunun üzerine [Peygamber] bana: «ذلك بأن منهم صديقين ورهبانا» «Bu, onların içinde sıddîklar ve rahipler bulunmasındandır» şeklinde okuttu.
فقوله: (ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ) تضمن وصفهم بأن فيهم العلم والعبادة والتواضع،
Allah'ın: { ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ } “Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından ve onların büyüklük taslamamalarındandır” kavli; onların içlerinde ilim, ibadet ve tevazu bulunduğunun nitelenmesini içermektedir.
{وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣) وَمَا لَنَا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤) فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (٨٦)}
{ وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣) وَمَا لَنَا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤) فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (٨٦) } “Peygamber’e indirileni işittikleri zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinden yaşlar boşandığını görürsün. Derler ki: «Rabbimiz! İman ettik, bizi de şahitlerle beraber yaz! Rabbimizin bizi salihler topluluğu ile beraber [cennete] sokmasını umarken, Allah’a ve bize gelen hakka niçin inanmayalım?» Söyledikleri bu sözden dolayı Allah onları, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetlerle mükâfatlandırdı. İşte iyilik yapanların mükâfatı budur. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, onlar da cehennemliklerdir.”
ثم وصفهم بالانقياد للحق واتباعه والإنصاف، فقال: (وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنزلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ) أي: مما عندهم من البشارة ببعثة محمد ﷺ (يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ) أي: مع من يشهد بصحة هذا ويؤمن به.
Sonra onları hakka boyun eğmekle, ona uymakla ve insaflı olmakla niteleyerek şöyle buyurdu: { وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنزلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ } “Peygamber’e indirileni işittikleri zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinden yaşlar boşandığını görürsün” yani: Yanlarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilişine dair müjdeden ötürü [ağlarlar]. { يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “Derler ki: «Rabbimiz! İman ettik, bizi de şahitlerle beraber yaz!»” yani: Bunun doğruluğuna şahitlik eden ve ona inanan kimselerle beraber [bizi yaz].
وقد روى النسائي عن عمرو بن علي الفَلاس، عن عمر بن علي بن مُقَدَّم، عن هشام بن عُرْوَة، عن أبيه، عن عبد الله بن الزبير [﵄] قال: نزلت هذه الآية في النجاشي وفي أصحابه: (وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنزلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ)
en-Nesâî, Amr b. Alî el-Fellâs'tan, o Ömer b. Alî b. Mukaddem'den, o Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Abdullah b. ez-Zübeyr'den [radıyallâhu anhümâ] rivayet etmiştir; dedi ki: Bu ayet Necaşî ve arkadaşları hakkında inmiştir: { وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنزلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “Peygamber’e indirileni işittikleri zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinden yaşlar boşandığını görürsün. Derler ki: «Rabbimiz! İman ettik, bizi de şahitlerle beraber yaz!»”
وقال الطبراني: حدثنا أبو شُبَيْل عُبَيد الله بن عبد الرحمن بن واقد، حدثنا أبي، حدثنا العباس بن الفضل، عن عبد الجبار بن نافع الضبي، عن قتادة وجعفر بن إياس، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، في قول الله: (وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنزلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ) قال: إنهم كانوا كرابين -يعني: فلاحين-قدموا مع جعفر بن أبي طالب من الحبشة، فلما قرأ رسول الله ﷺ عليهم القرآن آمنوا وفاضت أعينهم، فقال رسول الله ﷺ: "ولعلكم إذا رجعتم إلى أرضكم انتقلتم إلى دينكم". فقالوا: لن ننتقل عن ديننا. فأنزل الله ذلك من قولهم.
et-Taberânî dedi ki: Bize Ebû Şübeyl Ubeydullâh b. Abdirrahmân b. Vâkıd anlattı, bize babam anlattı, bize el-Abbâs b. el-Fadl, Abdülcebbâr b. Nâfi' ed-Dabbî'den, o Katâde ve Ca'fer b. İyâs'tan, onlar Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: { وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنزلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } “Peygamber’e indirileni işittikleri zaman, gözlerinden yaşlar boşandığını görürsün” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar ziraatçı idiler -yani çiftçiler- ve Ca'fer b. Ebî Tâlib ile birlikte Habeşistan'dan gelmişlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Kur'an okuyunca iman ettiler ve gözlerinden yaşlar boşandı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Memleketinize döndüğünüzde dininize dönersiniz belki" buyurdu. Onlar da: "Dinimizden asla dönmeyiz" dediler. Allah Teâlâ da onların bu sözü üzerine bunu indirdi.
وروى ابن أبي حاتم: وابن مَرْدويه، والحاكم في مستدركه، من طريق سِماك عن عِكْرِمة، عن ابن عباس في قوله: (فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ) أي: مع محمد ﷺ، وأمته هم الشاهدون، يشهدون لنبيهم أنه قد بلغ، وللرسل أنهم قد بلغوا. ثم قال الحاكم: صحيح الإسناد ولم يخرجاه.
İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Müstedrek'inde el-Hâkim, Simâk yoluyla İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: { فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “Bizi de şahitlerle beraber yaz” kavli hakkında: "Yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber [yaz]. Onun ümmeti şahitlerdir ; peygamberlerine onun tebliğ ettiğine, diğer resullere de onların tebliğ ettiklerine şahitlik ederler" dediğini rivayet etmişlerdir. Sonra el-Hâkim: "İsnadı sahihtir fakat [Buhârî ve Müslim] tahric etmemiştir" demiştir.
(وَمَا لَنَا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ) وهذا الصنف من النصارى هم المذكورون في قوله [﷿] {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ [لا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ]} الآية [آل عمران: ١٩٩]، وهم الذين قال الله فيهم: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ * وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ * [أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ * وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ]} إلى قوله {لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} [القصص: ٥٢ - ٥٥]؛
{ وَمَا لَنَا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ } “Rabbimizin bizi salihler topluluğuyla beraber [cennete] koymasını umup dururken, niçin Allah’a ve bize gelen hakka inanmayalım?” Hristiyanlardan olan bu zümre, Allah [Azze ve Celle]'nin şu ayetinde zikredilen kimselerdir: { وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ } [ilgili] ayet [Âl-i İmrân: 199]. Onlar, Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu kimselerdir: { الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ * وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ * أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ * وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } { لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ } kavline kadar “Ondan (Kur'an'dan) önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler. Onlara [Kur'an] okunduğu zaman: 'Ona iman ettik, şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır. Doğrusu biz bundan önce de müslümanlardık' derler. İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki defa verilecektir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler. Boş sözü işittikleri vakit de ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz sizedir. Size selam olsun; biz cahilleri istemeyiz' derler.” [Kasas: 52-55];
ولهذا قال تعالى ههنا: (فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) أي: فجازاهم على إيمانهم وتصديقهم واعترافهم بالحق (جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا) أي: ساكنين فيها أبدًا، لا يحولون ولا يزولون، (وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ) أي: في اتباعهم الحق وانقيادهم له حيث كان، وأين كان، ومع من كان.
Nitekim Allah Teâlâ burada şöyle buyurmuştur: { فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ } “Söyledikleri bu sözden dolayı Allah onları, altından ırmaklar akan cennetlerle mükâfatlandırdı” yani: İman etmelerine, doğrulamalarına ve hakkı itiraf etmelerine karşılık onları mükâfatlandırdı; { جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا } “altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetlerle” yani: Orada ebediyen ikamet edecekler , oradan ayrılmayacak ve yok olmayacaklardır. { وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ } “İşte iyilik yapanların mükâfatı budur” yani: Hakka nerede olursa, nasıl olursa ve kiminle olursa olsun tabi olmaları ve ona boyun eğmelerindeki [ihsanlarının karşılığıdır].
ثم أخبر عن حال الأشقياء فقال: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا) أي: جحدوا بها وخالفوها (أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ) أي: هم أهلها والداخلون إليها.
Sonra bedbahtların durumunu haber vererek şöyle buyurdu: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince” yani: Onları inkâr edip onlara muhalefet edenler, { أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ } “onlar da cehennemliklerdir” yani: Onlar cehennemin ehli ve oraya girecek olanlardır.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧) وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٨٨)}
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧) وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٨٨) } “Ey iman edenler! Allah’ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez. Allah’ın size helal ve temiz olarak verdiği rızıklardan yiyin ve kendisine iman ettiğiniz Allah’tan korkun.”
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: نزلت هذه الآية في رَهْط من أصحاب النبي ﷺ، قالوا: نقطع مَذاكيرنا، ونترك شهوات الدنيا، ونسيح في الأرض كما يفعل الرهبان. فبلغ ذلك النبي ﷺ، فأرسل إليهم، فذكر لهم ذلك: فقالوا: نعم فقال النبي ﷺ: " لكني أصوم وأفطر، وأصلي وأنام، وأنكح النساء، فمن أخذ بسُنَّتِي فهو مِنِّي، ومن لم يأخذ بسنتي فليس مني". رواه ابن أبي حاتم.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan [şöyle nakletti]: Bu ayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir topluluk hakkında indi. Onlar: "Erkeklik organlarımızı keselim, dünyanın şehvetlerini terk edelim ve rahiplerin yaptığı gibi yeryüzünde dolaşıp ibadete çekilelim" demişlerdi. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca onlara haber gönderip bunu kendilerine zikretti. Onlar: "Evet [böyle dedik]" dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Fakat ben oruç da tutarım, iftar da ederim; namaz da kılarım, uyurum da; kadınlarla da evlenirim. Kim benim sünnetimi tutarsa o bendendir, kim de benim sünnetimi tutmazsa benden değildir." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وروى ابن مردويه من طريق العَوْفي، عن ابن عباس نحو ذلك.
İbn Merdûye de el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan buna benzer bir rivayet nakletmiştir.
وفي الصحيحين، عن عائشة، ﵂؛ أن ناسا من أصحاب رسول الله ﷺ سألوا أزواج النبي ﷺ عن عمله في السر، فقال بعضهم: لا آكل اللحم. وقال بعضهم: لا أتزوج النساء. وقال بعضهم: لا أنام على فراش. فبلغ ذلك النبي ﷺ فقال: "ما بال أقوام يقول أحدهم كذا وكذا، لكني أصوم وأفطر، وأنام وأقوم، وآكل اللحم، وأتزوج النساء، فمن رغب عن سُنَّتِي فليس مني".
Sahîhayn'da Âişe'den [radıyallâhu anhâ] rivayet edildiğine göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimseler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına onun gizlideki amelini sordular. Onlardan bazısı: "Ben et yemem" dedi. Bazısı: "Ben kadınlarla evlenmem" dedi. Bazısı da: "Ben yatakta uyumam" dedi. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca şöyle buyurdu: "Birtakım insanlara ne oluyor ki şöyle şöyle diyorlar? Oysa ben oruç da tutarım, iftar da ederim; uyurum da, namaza da kalkarım; et de yerim, kadınlarla da evlenirim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir."
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن عصام الأنصاري، حدثنا أبو عاصم الضحاك بن مُخَلَّد، عن عثمان -يعني أبن سعد-أخبرني عكرمة، عن ابن عباس؛ أن رجلا أتى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله، إني إذا أكلت اللحم انتشرتُ للنساء، وإني حَرَّمْتُ عليّ اللحم، فنزلت (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Isâm el-Ensârî anlattı, bize Ebû Âsım ed-Dahhâk b. Mahled, Osman'dan -yani İbn Sa'd'dan- anlattı, bana İkrime, İbn Abbâs'tan bildirdi ki; Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben et yediğim zaman kadınlara karşı arzum uyanıyor; bu yüzden eti kendime haram kıldım" dedi. Bunun üzerine { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah’ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” ayeti indi.
وكذا رواه الترمذي وابن جرير جميعًا، عن عمرو بن علي الفَلاس، عن أبي عاصم النبيل، به.
Tirmizî ve İbn Cerîr de bunu hep birlikte Amr b. Alî el-Fellâs'tan, o da Ebû Âsım en-Nebîl'den aynı isnadla rivayet etmişlerdir.
وقال: حسن غريب وقد روي من وجه آخر مرسلا وروي موقوفًا على ابن عباس، فالله أعلم.
Ve [Tirmizî] "hasen garip" demiştir . Başka bir vecihten mürsel olarak ve İbn Abbâs'a mevkuf olarak da rivayet edilmiştir; Allah en iyisini bilir.
وقال سفيان الثوري ووَكِيع، عن إسماعيل بن أبي خالد، عن قَيْس بن أبي حازم، عن عبد الله بن مسعود قال: كنا نغزو مع رسول الله ﷺ، وليس معنا نساء، فقلنا: ألا نستخصي؟ فنهانا رسول الله ﷺ عن ذلك، ورخص لنا أن ننكح المرأة بالثوب إلى أجل، ثم قرأ عبد الله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ [وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ]) .
Süfyân es-Sevrî ve Vekî', İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Kays b. Ebî Hâzim'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan [şöyle dediğini] nakletmişlerdir: Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazaya çıkardık ve yanımızda kadınlar yoktu. Dedik ki: "Hadım olmayalım mı?" Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi bundan nehyetti ve bir elbise karşılığında belirli bir süreye kadar bir kadınla evlenmemize ruhsat verdi. Sonra Abdullah şu ayeti okudu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Ey iman edenler! Allah’ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez.”.
أخرجاه من حديث إسماعيل . وهذا كان قبل تحريم نكاح المتعة، والله أعلم.
Her ikisi [Buhârî ve Müslim] bunu İsmâil'in hadisinden tahric etmişlerdir . Bu, mut'a nikâhının haram kılınmasından önce idi, Allah en iyisini bilir.
وقال الأعمش، عن إبراهيم، عن همام بن الحارث، عن عمرو بن شُرحبيل قال: جاء مَعْقل بن مقرِّن إلى عبد الله بن مسعود فقال: إني حرمت فراشي. فتلا هذه الآية: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ [وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ]) .
el-A'meş, İbrâhim'den, o Hemmâm b. el-Hâris'ten, o da Amr b. Şurahbîl'den nakletti; dedi ki: Ma'kıl b. Mukarrin, Abdullah b. Mes'ûd'a gelip: "Ben yatağımı kendime haram kıldım" dedi. Bunun üzerine şu ayeti okudu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Ey iman edenler! Allah’ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez.”.
وقال الثوري، عن منصور، عن أبي الضحى، عن مسروق قال: كنا عند عبد الله بن مسعود، فجيء بضَرْع، فتنحى رجل، فقال [له] عبد الله: اُدْن. فقال: إني حرمت أن آكله. فقال عبد الله: ادن فاطعَم، وكفر عن يمينك وتلا هذه الآية: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ) الآية.
es-Sevrî, Mansûr'dan, o Ebu'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan nakletti; dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd'un yanındaydık, [pişmiş] bir koyun memesi getirildi. Bir adam geri çekildi. Abdullah [ona] : "Yaklaş" dedi. Adam: "Ben onu yemeyi kendime haram kıldım" dedi. Abdullah: "Yaklaş ve ye, yeminin için de kefaret ver" dedi ve şu ayeti okudu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah’ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” ayet[ini okudu].
رواهن ابن أبي حاتم. وروى الحاكم هذا الأثر الأخير في مستدركه، من طريق إسحاق بن راهويه، عن جرير، عن منصور، به. ثم قال: على شرط الشيخين ولم يخرجاه.
Bunları İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir. el-Hâkim de bu son eseri Müstedrek'inde İshâk b. Râheveyh yoluyla, Cerîr'den, Mansûr'dan aynı şekilde rivayet etmiştir. Sonra da: "Şeyhayn'ın [Buhârî ve Müslim] şartına uygundur fakat tahric etmemişlerdir" demiştir.
ثم قال ابن أبي حاتم: حدثنا يونس بن عبد الأعلى، حدثنا ابن وَهْبٍ، أخبرني هشام بن سعد، أن زيد بن أسلم حدثه: أن عبد الله بن رواحة ضافه ضيف من أهله، وهو عند النبي ﷺ، ثم رجع إلى أهله فوجدهم لم يُطْعموا ضَيْفَهم انتظارًا له، فقال لامرأته: حبست ضيفي من أجلي، هو عليَّ حرام. فقالت امرأته: هو عليَّ حرام. وقال الضيف: هو عليَّ حرام. فلما رأى ذلك وضع يده وقال: كلوا باسم الله. ثم ذهب إلى النبي ﷺ فذكر الذي كان منهم، ثم أنزل الله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ) وهذا أثر منقطع.
Sonra İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Hişâm b. Sa'd, Zeyd b. Eslem'in kendisine şunu anlattığını bildirdi: Abdullah b. Revâha, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındayken ailesinden bir misafir ona konuk oldu . Sonra ailesinin yanına döndüğünde, kendisini bekledikleri için misafirlerine yemek yedirmediklerini gördü. Hanımına: "Benim yüzümden misafirimi aç bıraktın, o [yemek] bana haram olsun" dedi. Hanımı: "Bana da haram olsun" dedi. Misafir de: "Bana da haram olsun" dedi. Abdullah bu durumu görünce elini [yemeğe] uzattı ve: "Bismillah diyerek yiyiniz" dedi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip aralarında geçeni anlattı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah’ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” ayetini indirdi. Bu rivayet munkatı'dır (isnadında kopukluk vardır).
وفي صحيح البخاري في قصة الصديق [﵁] مع أضيافه شبيه بهذا وفيه،
Sahîh-i Buhârî'de, es-Sıddîk [radıyallâhu anh]'ın misafirleriyle geçen kıssasında buna benzer bir rivayet yer almaktadır ve onda [şöyle geçmektedir]:
وفي هذه القصة دلالة لمن ذهب من العلماء كالشافعي وغيره إلى أن من حرم مأكلا أو ملبسًا أو شيئًا ما عدا النساء أنه لا يحرم عليه، ولا كفارة عليه أيضا؛ ولقوله تعالى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ)؛ ولأن الذي حَرَّم اللحم على نفسه -كما في الحديث المتقدم-لم يأمره النبي ﷺ بكفارة. وذهب آخرون منهم الإمام أحمد بن حنبل إلى أن من حرم مأكلا أو مشربًا أو أو شيئًا من الأشياء فإنه يجب عليه بذلك كفارة يمين، كما إذا التزم تركه باليمين فكذلك يؤاخذ بمجرد تحريمه على نفسه إلزامًا له بما التزمه، كما أفتى بذلك ابن عباس، وكما في قوله تعالى: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاتَ أَزْوَاجِكَ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [التحريم: ١]. ثُمَّ قَالَ {قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ} الآية [التحريم: ٢]. وكذلك هاهنا لما ذكر هذا الحكم عقبه بالآية المبينة لتكفير اليمين، فدل على أن هذا منزل منزلة اليمين في اقتضاء التكفير، والله أعلم.
Bu kıssada; Şâfiî ve diğerleri gibi, kadınlar hariç bir yiyeceği, giyeceği veya herhangi bir şeyi kendine haram kılan kimsenin o şeyin kendisine haram olmayacağına ve üzerine herhangi bir kefaret de gerekmeyeceğine kail olan âlimler için delil vardır. Zira Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah’ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” buyurmuştur; ayrıca geçen hadiste olduğu gibi eti kendisine haram kılan kimseye Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kefaret emretmemiştir. İmam Ahmed b. Hanbel'in de aralarında bulunduğu diğer bir grup ise, bir yiyeceği, içeceği veya herhangi bir şeyi haram kılan kimseye bundan dolayı yemin kefareti gerekeceği görüşüne varmışlardır. Nitekim bir şeyi terk etmeyi yeminle taahhüt ettiğinde sorumlu olduğu gibi, sadece kendine haram kılmasıyla da taahhüt ettiği şey kendisine bağlayıcı kılınarak sorumlu tutulur; nitekim İbn Abbâs da böyle fetva vermiştir ve Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاتَ أَزْوَاجِكَ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } [Tahrîm: 1] “Ey Peygamber! Eşlerinin rızasını gözeterek Allah’ın sana helal kıldığı şeyi niçin haram kılıyorsun? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” kavlinde olduğu gibidir. Sonra da: { قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ } [Tahrîm: 2] “Allah, yeminlerinizin kefaretini [ödemeyi] size farz kılmıştır” buyurmuştur. Aynı şekilde burada da bu hüküm zikredilince, hemen ardından yeminin kefaretini açıklayan ayet getirilmiştir; bu da bunun kefaret gerektirme hususunda yemin menzilesinde olduğuna delalet etmiştir. Allah en iyisini bilir.
وقال ابن جرير: حدثنا القاسم، حدثنا الحسين، حدثنا حجاج، عن ابن جُرَيْج، عن مجاهد قال: أراد رجال، منهم عثمان بن مظعون وعبد الله بن عمرو، أن يَتَبَتَّلوا ويخصُوا أنفسهم ويلبسوا المسُوح، فنزلت هذه الآية إلى قوله: (وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ) قال ابن جريج، عن عكرمة: أن عثمان بن مظعون، وعلي بن أبي طالب، وابن مسعود، والمقداد بن الأسود، وسالمًا مولى أبي حذيفة في أصحاب تبتلوا، فجلسوا في البيوت، واعتزلوا النساء، ولبسوا المسوح، وحرموا طيبات الطعام واللباس إلا ما يأكل ويلبس أهل السياحة من بني إسرائيل، وهموا بالإخصاء وأجمعوا لقيام الليل وصيام النهار، فنزلت: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ) يقول: لا تسيروا بغير سنة المسلمين يريد: ما حرموا من النساء والطعام واللباس، وما أجمعوا عليه من قيام الليل وصيام النهار، وما هموا به من الإخصاء، فلما نزلت فيهم بعث إليهم رسول الله ﷺ فقال: "إن لأنفسكم حقًا، وإن لأعينكم حقًا، صوموا وأفطروا، وصلوا وناموا، فليس منا من ترك سنتنا". فقالوا: اللهم سلمنا واتبعنا ما أنزلت.
İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, bize el-Hüseyin anlattı, bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Aralarında Osmân b. Maz'ûn ve Abdullah b. Amr'ın da bulunduğu bazı adamlar dünyadan el etek çekmek (tebettül), kendilerini hadım etmek ve kıldan elbiseler (çul) giymek istediler. Bunun üzerine bu ayet: { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ } “kendisine iman ettiğiniz Allah’tan korkun” kavline kadar indi. İbn Cüreyc, İkrime'den nakletti: Osmân b. Maz'ûn, Ali b. Ebî Tâlib, İbn Mes'ûd, el-Mikdâd b. el-Esved ve Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim birtakım ashab içinde dünyadan el etek çekip evlere kapandılar, kadınlardan uzak durdular, kıldan çul giydiler, İsrâiloğulları'nın seyyahlarının yiyip giydiği şeyler hariç temiz yiyecek ve giyecekleri kendilerine haram kıldılar; hadım olmayı tasarladılar ve gece namazı ile gündüz orucunda birleştiler. Bunun üzerine: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Ey iman edenler! Allah’ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez” ayeti indi. Yani: Müslümanların sünnetinden başkasıyla hareket etmeyiniz ; kastettiği: kadınlardan, yiyecekten ve giyecekten kendilerine haram kıldıkları şeyler, gece namazı ve gündüz orucu hususunda ittifak ettikleri şeyler ve hadım olma niyetleridir. Bu ayet haklarında inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara haber gönderip şöyle buyurdu: "Şüphesiz nefislerinizin sizin üzerinizde hakkı vardır, gözlerinizin sizin üzerinizde hakkı vardır. Oruç da tutun, iftar da edin; namaz da kılın, uyuyun da; bizim sünnetimizi terk eden bizden değildir." Onlar da: "Allahım, teslim olduk ve indirdiğin şeye uyduk" dediler.
وقد ذكر هذه القصة غير واحد من التابعين مرسلة، ولها شاهد في الصحيحين من رواية عائشة أم المؤمنين، كما تقدم ذلك، ولله الحمد والمنة.
Bu kıssayı tâbiînden birden fazla kişi mürsel olarak zikretmiştir; müminlerin annesi Âişe'nin rivayetinden Sahîhayn'da geçtiği üzere bunun bir şahidi bulunmaktadır. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur.
وقال أسباط، عن السدي في قوله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ) وذلك أن رسول الله ﷺ جلس يومًا فذكر الناس، ثم قام ولم يزدهم على التخويف، فقال ناس من أصحاب النبي ﷺ، كانوا عشرة منهم علي بن أبي طالب، وعثمان بن مظعون: ما خفنا إن لم نحدث عملا فإن النصارى قد حرموا على أنفسهم، فنحن نحرم. فحرم
Esbât, es-Süddî'den; { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı güzel ve temiz şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Şöyle ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün oturup insanlara öğüt verdi, sonra kalktı ve onları korkutmanın ötesinde bir şey eklemedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından, aralarında Ali b. Ebî Tâlib ve Osmân b. Maz'ûn'un da bulunduğu on kişilik bir grup şöyle dedi: «Eğer [yeni] bir amel ortaya koymazsak gereği gibi korkmuş olmayız; nitekim Hristiyanlar kendilerine [bazı şeyleri] haram kılmışlardı, biz de haram kılalım.» Böylece haram kıldı...
بعضهم أن يأكل اللحم والودَك، وأن يأكل بنَهَار، وحرم بعضهم النوم، وحرم بعضهم النساء، فكان عثمان بن مظعون ممن حرم النساء وكان لا يدنو من أهله ولا تدنو منه. فأتت امرأتُه عائشةَ، ﵂، وكان يقال لها: الحولاء، فقالت لها عائشة ومن عندها من أزواج النبي ﷺ: ما بالك يا حولاء متغيرة اللون، لا تمتشطين، لا تتطيبين؟ قالت: وكيف أمتشط وأتطيب وما وقع عليَّ زوجي وما رفع عني ثوبًا، منذ كذا وكذا. قال: فجعلن يضحكن من كلامها، فدخل رسول الله ﷺ وهن يضحكن، فقال: "ما يضحككن؟ " قالت: يا رسول الله، إن الحولاء سألتها عن أمرها، فقالت: ما رفع عني زوجي ثوبًا منذ كذا وكذا. فأرسل إليه فدعاه، فقال: "ما لك يا عثمان؟ " قال: إني تركته لله، لكي أتخلى للعبادة، وقص عليه أمره، وكان عثمان قد أراد أن يَجُبَّ نفسه، فقال رسول الله ﷺ: "أقسمت عليك إلا رجعت فواقعت أهلك". فقال: يا رسول الله، إني صائم. فقال: "أفطر". فأفطر، وأتى أهله، فرجعت الحولاء إلى عائشة [زوج رسول الله ﷺ] وقد امتشطت واكتحلت وتطيبت، فضحكت عائشة وقالت: ما لك يا حولاء؟ فقالت: إنه آتاها أمس، وقال رسول الله ﷺ: "ما بال أقوام حَرَّموا النساء والطعام والنوم؟ ألا إني أنام وأقوم، وأفطر وأصوم، وأنكح النساء، فمن رَغِب عني فليس مني". فنزلت: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا) يقول لعثمان "لا تجُبَّ نفسك، فإن هذا هو الاعتداء". وأمرهم أن يكفروا عن أيمانهم، فقال: (لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الأيْمَانَ) رواه ابن جرير.
onlardan kimi et ve içyağı yemeyi, gündüzleyin yemek yemeyi haram kıldı; kimi uyumayı haram kıldı; kimi de kadınları haram kıldı. Osmân b. Maz'ûn kadınları haram kılanlardandı; hanımına yaklaşmıyor, hanımı da ona yaklaşmıyordu . Bunun üzerine hanımı -kendisine Havlâ denilirdi- Âişe'ye [radıyallâhu anhâ] geldi. Âişe ve yanındaki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları ona: "Sana ne oldu ey Havlâ? Rengin solmuş, saçını taramıyorsun, koku sürünmüyorsun?" dediler. Havlâ: "Nasıl saç tarayıp koku sürüneyim ki, kocam falan vakitten beri bana yaklaşmadı ve benden örtüyü kaldırmadı" dedi. [Râvi] dedi ki: Kadınlar onun sözüne gülmeye başladılar. Onlar gülerken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girdi ve: "Sizi güldüren nedir?" diye sordu. [Âişe]: "Ey Allah'ın Resûlü! Havlâ'ya durumunu sordum, o da 'Kocam falan zamandan beri benden örtüyü kaldırmadı' dedi" cevabını verdi. Bunun üzerine [Peygamber] Osmân'a haber gönderip onu çağırttı ve: "Sana ne oluyor ey Osmân?" buyurdu. Osmân: "Kendimi ibadete vermek için bunu Allah rızası için terk ettim" dedi ve durumunu ona anlattı. Osmân kendini hadım etmeyi de istemişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Gidip ailene yaklaşacağına dair sana yemin verdiriyorum" buyurdu. Osmân: "Ey Allah'ın Resûlü, ben oruçluyum" dedi. Peygamber: "İftar et" buyurdu. O da iftar edip ailesine yaklaştı. Havlâ saçını taramış, sürme çekmiş ve güzel kokular sürünmüş bir hâlde Âişe'ye [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımına] döndü. Âişe güldü ve: "Ne oldu sana ey Havlâ?" dedi. Havlâ: "Kocam dün yanıma geldi" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Birtakım insanlara ne oluyor ki kadınları, yemeği ve uykuyu haram kılıyorlar? Dikkat edin, ben hem uyurum hem kalkarım; hem iftar ederim hem oruç tutarım; kadınlarla da evlenirim. Kim benden yüz çevirirse benden değildir" buyurdu. Bunun üzerine: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا } “Ey iman edenler! Allah’ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın” ayeti indi. Osmân'a: "Kendini hadım etme; çünkü bu haddi aşmaktır" buyurmaktadır. Onlara yeminlerine kefaret vermelerini emredip şöyle buyurdu: { لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الأيْمَانَ } “Allah sizi kasıtsız olarak yaptığınız yeminlerinizden dolayı sorumlu tutmaz; fakat bile bile bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar”. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir .
وقوله: (وَلا تَعْتَدُوا) يحتمل أن يكون المراد منه: ولا تبالغوا في التضييق على أنفسكم في تحريم المباحات عليكم، كما قاله من قاله من السلف. ويحتمل أن يكون المراد: كما لا تحرموا الحلال فلا تعتدوا في تناول الحلال، بل خذوا منه بقَدْر كفايتكم وحاجتكم، ولا تجاوزوا الحد فيه، كما قال تعالى: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا [إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ]} [الأعراف: ٣١]) وقال: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا} [الفرقان: ٦٧] فشرعُ الله عدل بين الغالي فيه والجافي عنه، لا إفراط ولا تفريط؛ ولهذا قال: (لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ)
Allah'ın: { وَلا تَعْتَدُوا } “ve haddi aşmayın” kavlinden muradın; Selef'ten bazılarının söylediği gibi mubah şeyleri kendinize haram kılarak nefislerinizi aşırı derecede sıkıntıya sokmayın anlamına gelmesi muhtemeldir . Muradın; helali haram kılmadığınız gibi , helalden faydalanırken de haddi aşmayın, bilakis ondan yetecek ve ihtiyacınız kadarını alın, bu hususta sınırı geçmeyin anlamına gelmesi de muhtemeldir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } [A'râf: 31] “Yiyin için fakat israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez.” ve şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا } [Furkân: 67] “Onlar harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik ederler; bu ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar.”. Allah'ın şeriatı, onda aşırı giden (ifratçı) ile ondan geri duran (tefritçi) arasında bir adalettir; ne ifrat vardır ne tefrit. Nitekim bu sebeple: { لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Allah’ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez” buyurmuştur.
ثم قال: (وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالا) أي: في حال كونه حلالا طيبًا، (وَاتَّقُوا اللَّهَ) أي: في جميع أموركم، واتبعوا طاعته ورضوانه، واتركوا مخالفته وعصيانه، (الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ)
Sonra şöyle buyurdu: { وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالا } “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal [ve temiz] olarak yiyin”; yani helal ve temiz olması hâlinde [yiyin], { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan sakının”; yani bütün işlerinizde [sakının], O'na itaate ve rızasına uyun, O'na muhalefet etmeyi ve O'na isyan etmeyi terk edin, { الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ } “ki siz O'na iman etmektesiniz.”
{لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الأَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩)}
{ لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الأَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩) } “Allah sizi kasıtsız olarak yaptığınız yeminlerinizden dolayı sorumlu tutmaz; fakat bile bile bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar. Bunun kefareti, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmak veya onları giydirmek ya da bir köle azat etmektir. Kim [bunları] bulamazsa üç gün oruç tutmalıdır. İşte yemin ettiğiniz zaman yeminlerinizin kefareti budur. Yeminlerinizi koruyun. Şükredesiniz diye Allah size ayetlerini işte böyle açıklar.”
قد تقدم في سورة البقرة الكلام على لغو اليمين، وإنه قول الرجل في الكلام من غير قصد: لا والله، بلى والله، وهذا مذهب الشافعي وقيل: هو في الهَزْل. وقيل: في المعصية. وقيل: على غلبة الظن وهو قول أبي حنيفة وأحمد. وقيل: اليمين في الغضب. وقيل: في النسيان. وقيل: هو الحلف على ترك المأكل والمشرب والملبس ونحو ذلك، واستدلوا بقوله: (لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ)
Bakara Suresi'nde lağv (kasıtsız) yemin hakkındaki açıklama geçmişti; onun, kişinin konuşma esnasında kasıtsız olarak 'Hayır vallahi', 'Evet vallahi' demesi olduğu belirtilmişti. Şâfiî'nin mezhebi budur. Şaka yollu [yapılan yemin] olduğu da söylenmiştir. Günahta [yapılan yemin] olduğu da söylenmiştir. Zann-ı galibe dayalı [yapılan yemin] olduğu da söylenmiştir ki bu Ebû Hanîfe ve Ahmed'in görüşüdür. Öfke anındaki yemin olduğu da söylenmiştir. Unutarak yapılan yemin olduğu da söylenmiştir. Yiyecek, içecek, giyecek ve benzeri şeyleri terk etmek üzere yapılan yemin olduğu da söylenmiştir ve onlar Allah'ın: { لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah’ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” kavlini delil getirmişlerdir.
والصحيح أنه اليمين من غير قصد؛ بدليل قوله: (وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الأيْمَانَ) أي: بما صممتم عليه من الأيمان وقصدتموها، فكفارته إطعام عشرة مساكين يعني: محاويج من الفقراء، ومن لا يجد ما يكفيه.
Doğru olan ise onun kasıtsız yapılan yemin olduğudur; nitekim bunun delili O'nun: { وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الأيْمَانَ } “fakat bile bile bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar” yani: Yeminlerden kesin olarak kararlaştırdığınız ve kastettiğiniz şeylerden [dolayı sorumlu tutar], bunun kefareti on yoksulu doyurmaktır; yani: Fakirlerden muhtaç olanları ve kendisine yetecek kadarını bulamayanları [doyurmaktır].