{مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سَائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (١٠٣)}
{مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سَائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (١٠٣)} “Allah ne bir bahîra, ne bir sâibe, ne bir vasîle, ne de bir hâm meşru kılmamıştır. Fakat kâfir olanlar Allah'a karşı yalan uydurmaktadırlar ve onların çoğu akıl erdirmezler. (103)”
قال البخاري: حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا إبراهيم بن سعد، عن صالح بن كَيْسان، عن ابن شهاب، عن سعيد بن المسيَّب قال: "البحيرة": التي يُمْنَعُ درّها للطواغيت، فلا يَحْلبها أحد من الناس. و"السائبة": كانوا يسيبونَها لآلهتهم، لا يحمل عليها شيء -قال: وقال أبو هريرة: قال رسول الله ﷺ: "رأيت عمْرَو بن عامر الخزاعي يجُرّ قُصْبَه في النار، كان أول من سيب السوائب"-و"الوصيلة": الناقة البكر، تُبَكّر في أول نتاج الإبل، ثم تُثَنّي بعد بأنثى، وكانوا يسيبونها لطواغيتهم، إن وصلت إحْدَاهما بالأخرى ليس بينهما ذكَر. و"الحام": فحل الإبل يَضربُ الضرّابَ المعدود، فإذا قضى ضرابه وَدَعُوه للطواغيت، وأعفوه عن الحَمْل، فلم يُحْمَل عليه شيء، وسَمّوه الحامي.
Buhârî dedi ki: Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, bize İbrâhîm b. Sa'd, Sâlih b. Keysân'dan, o İbn Şihâb'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı; o şöyle dedi: "Bahîra", putlar uğruna sütü sağılmayan, insanlardan hiç kimsenin sağmadığı [devedir]. "Sâibe" ise ilahları için salıverdikleri, üzerine hiçbir şey yüklenmeyen [hayvandır]. -Dedi ki: Ebû Hüreyre dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Amr b. Âmir el-Huzâî'yi cehennemde bağırsaklarını sürüklerken gördüm; o, putlar için hayvan salıveren (sâibe yapan) ilk kimsedir."- "Vasîle", ilk doğumunu dişi yapan, ardından yine dişi doğuran bâkire deve idi. İki dişi arasına erkek girmeksizin birbiri ardınca doğurduğunda onu putları için salıverirlerdi. "Hâm" ise, belirlenmiş sayıda döl veren erkek deve olup, döl vermesi bittiğinde onu putlara bırakırlar, yük taşımaktan muaf tutarlardı, üzerine hiçbir şey yüklenmezdi ve onu el-Hâmî diye isimlendirirlerdi.
وكذا رواه مسلم والنسائي، من حديث إبراهيم بن سعد، به.
Müslim ve Nesâî de bu hadisi İbrâhîm b. Sa'd rivayetiyle bu şekilde nakletmişlerdir.
ثم قال البخاري: وقال لي أبو اليمان: أخبرنا شعيب، عن الزهري قال: سمعت سعيدًا يخبر بهذا. وقال أبو هريرة عن النبي ﷺ نحوه. ورواه ابن الهاد، عن ابن شهاب، عن سعيد، عن أبي هريرة عن النبي ﷺ.
Sonra Buhârî dedi ki: Ebü'l-Yemân bana dedi ki: Bize Şuayb, Zührî'den haber verdi; o şöyle dedi: Saîd'i bunu anlatırken işittim. Ebû Hüreyre de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini rivayet etti. İbnü'l-Hâd ise bunu İbn Şihâb'dan, o Saîd'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir.
قال الحاكم: أراد البخاري أن يزيد بن عبد الله بن الهاد رواه عن عبد الوهاب بن بُخْت، عن الزهري. كذا حكاه شيخنا أبو الحجاج المزني في "الأطراف" وسكت ولم ينبه عليه. وفيما قاله الحاكم نظر، فإن الإمام أحمد وأبا جعفر بن جرير روياه من حديث الليث بن سعد، عن ابن الهاد، عن
Hâkim şöyle demiştir: Buhârî, Yezîd b. Abdillâh b. el-Hâd'ın bunu Abdülvehhâb b. Buht'tan, onun da Zührî'den rivayet ettiğini kastetmiştir. Şeyhimiz Ebü'l-Haccâc el-Mizzî de el-Etrâf'ta bunu bu şekilde nakletmiş, [herhangi bir açıklamada bulunmayıp] susmuş ve buna dikkat çekmemiştir. Hâkim'in bu söylediğinde eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır; zira İmam Ahmed ve Ebû Ca'fer b. Cerîr bunu Leys b. Sa'd rivayetiyle İbnü'l-Hâd'dan, [o da]
الزهري نفسه. والله أعلم.
bizzat Zührî'den rivayet etmişlerdir. Doğrusunu Allah bilir.
ثم قال البخاري: حدثنا محمد بن أبي يعقوب أبو عبد الله الكِرْماني، حدثنا حسان بن إبراهيم، حدثنا يونس، عن الزهري، عن عُرْوَة؛ أن عائشة قالت: قال رسول الله ﷺ: "رأيت جَهَنَّم يَحْطِمُ بعضها بعضًا، ورأيت عَمْرًا يجر قُصْبه، وهو أول من سيب السوائب". تفرد به البخاري.
Sonra Buhârî dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî Ya'kûb Ebû Abdillâh el-Kirmânî anlattı, bize Hassân b. İbrâhîm anlattı, bize Yûnus, Zührî'den, o Urve'den anlattı; Âişe şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cehennemi birbirini kırıp geçirirken gördüm. Amr'ı da bağırsaklarını sürüklerken gördüm; o, putlar için hayvan salıveren (sâibe yapan) ilk kimsedir." Buhârî bu rivayette tek kalmıştır.
وقال ابن جرير: حدثنا هَنَّاد، حدثنا يونس بن بُكَير، حدثنا محمد بن إسحاق، حدثني محمد بن إبراهيم بن الحارث، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول لأكثم بن الجَوْن: "يا أكثم، رأيت عَمْرو بن لُحَيّ بن قَمعَةَ بن خِنْدف يجر قُصْبه في النار، فما رأيت رجلا أشبه برجل منك به، ولا به منك". فقال أكثم: تخشى أن يضرني شبهه يا رسول الله؟ فقال رسول الله ﷺ: "لا إنك مؤمن وهو كافر، إنه أول من غَيّر دين إبراهيم، وبحر البحيرة، وسيّب السائبة، وحمى الحامي". ثم رواه عن هناد، عن عبدة، عن محمد بن عمرو، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ، بنحوه أو مثله.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Hennâd anlattı, bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, bize Muhammed b. İshâk anlattı, bana Muhammed b. İbrâhîm b. el-Hâris, Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; Ebû Hüreyre dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Eksem b. el-Cevn'e şöyle derken işittim: "Ey Eksem! Amr b. Luhayy b. Kama'a b. Hındif'i ateşte bağırsaklarını sürüklerken gördüm; bir adamın başka bir adama senin ona ve onun da sana benzediği kadar benzediğini görmedim." Bunun üzerine Eksem: "Onun bana benzemesinin bana bir zararı olur mu ey Allah'ın Resûlü?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurdu: "Hayır, zira sen müminsin, o ise kâfirdir. O, İbrâhîm'in dinini ilk değiştiren, bahîrayı yaran, sâibeyi salıveren ve hâmîyi korumaya alandır." Sonra [İbn Cerîr] bunu Hennâd'dan, o Abde'den, o Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzeri veya misli bir metinle rivayet etti.
ليس هذان الطريقان في الكتب.
Bu iki rivayet yolu [meşhur hadis] kitaplarında yer almamaktadır.
وقال الإمام أحمد: حدثنا عمرو بن مُجَمِّع، حدثنا إبراهيم الهَجَري، عن أبي الأحوص، عن عبد الله بن مسعود عن النبي ﷺ قال: "إن أول من سَيَّب السوائب، وعبد الأصنام، أبو خزاعة عمرو بن عامر، وإني رأيته يجر أمعاءه في النار". تفرد به أحمد من هذا الوجه.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Amr b. Mücemmi' anlattı, bize İbrâhîm el-Hecerî, Ebü'l-Ahvas'tan, o Abdullah b. Mes'ûd'dan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; şöyle buyurmuştur: "Putlar için hayvan salıveren (sâibe yapan) ve putlara tapan ilk kişi Huzâa'nın atası Amr b. Âmir'dir. Şüphesiz ben onu ateşte bağırsaklarını sürüklerken gördüm." Ahmed bu vecihten rivayette tek kalmıştır.
وقال عبد الرزاق: أنبأنا مَعْمَر، عن زيد بن أسلم قال: قال رسول الله ﷺ: "إني لأعرف أول من سيب السوائب، وأول من غير دين إبراهيم ﵇". قالوا: من هو يا رسول الله؟ قال: "عمرو بن لُحَيّ أخو بني كعب، لقد رأيته يجر قُصْبه في النار، يُؤذي ريحه أهل النار. وإني لأعرف أول من بحر البحائر". قالوا: من هو يا رسول الله؟ قال: "رجل من بني مُدْلج، كانت له ناقتان، فجدع آذانهما، وحرم ألبانهما، ثم شرب ألبانهما بعد ذلك، فلقد رأيته في النار وهما يعضّانه بأفواههما ويخبطانه بأخفافهما".
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Zeyd b. Eslem'den haber verdi; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sâibeleri ilk salıvereni ve İbrâhîm aleyhisselâm'ın dinini ilk değiştireni kesinlikle biliyorum." "O kimdir ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Buyurdu ki: "Benî Ka'b'ın kardeşi Amr b. Luhayy'dır. Gerçekten onu ateşte bağırsaklarını sürüklerken gördüm; kokusu cehennem ehline eziyet veriyordu. Bahîraları ilk yapanı da kesinlikle biliyorum." "O kimdir ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Buyurdu ki: "Benî Müdlic'den iki devesi olan bir adamdır; kulaklarını kesip sütlerini haram kıldı, sonra da onların sütlerini içti. Andolsun ki onu ateşte, o iki deve ağızlarıyla onu ısırırken ve ayak tabanlarıyla onu çiğnerken gördüm."
فعمرو هذا هو ابن لحي بن قَمَعَة، أحد رؤساء خزاعة، الذين ولَوا البيت بعد جَرْهم. وكان أول من غير دين إبراهيم الخليل، فأدخل الأصنام إلى الحجاز، ودعا الرعاع من الناس إلى عبادتها والتقرب
İşte bu Amr; Cürhüm'den sonra Beytullah'ın idaresini üstlenen Huzâa reislerinden biri olan Luhayy b. Kamea'nın oğludur. İbrâhîm el-Halîl'in dinini ilk değiştiren, putları Hicaz'a sokan ve insanların ayak takımını onlara tapmaya ve yakınlaşmaya
بها، وشرع لهم هذه الشرائع الجاهلية في الأنعام وغيرها، كما ذكره الله تعالى في سورة الأنعام، عند قوله تعالى: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالأَنْعَامِ نَصِيبًا} [الأنعام: ١٣٦] إلى آخر الآيات في ذلك.
çağıran; hayvanlar ve diğer hususlarda bu Câhiliye adetlerini onlar için ihdas eden kimsedir. Nitekim Yüce Allah bunu En'âm Suresi'nde şu kavlinde zikretmiştir: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالأَنْعَامِ نَصِيبًا} “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar...” [el-En'âm: 136] ve bu konudaki ayetlerin sonuna kadar.
فأما البحيرة، فقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: هي الناقة إذا نتجت خمسة أبْطُن نظروا إلى الخامس، فإن كان ذكرًا ذبحوه، فأكله الرجال دون النساء. وإن كان أنثى جدعوا آذانها، فقالوا: هذه بحيرة.
Bahîra'ya gelince; Alî b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: O, beş batın doğuran devedir. Beşincisine bakarlardı; şayet erkek olursa onu keser, kadınlar yemeyip sadece erkekler yerdi. Eğer dişi olursa kulaklarını yarar ve: "Bu bahîradır" derlerdi.
وذكر السُّدِّي وغيره قريبًا من هذا.
Süddî ve başkaları da buna yakın bir açıklamada bulunmuşlardır.
وأما السائبة، فقال مجاهد: هي من الغنم نحو ما فسر من البحيرة، إلا أنها ما ولدت من ولد كان بينها وبين ستة أولاد كان على هيئتها، فإذا ولدت السابع ذكرًا أو ذكرين، ذبحوه، فأكله رجالهم دون نسائهم.
Sâibe'ye gelince; Mücâhid şöyle demiştir: O, bahîra için açıklananın benzeri bir davardır; şu kadar var ki, kendisi ile altı yavru arasında doğurduğu yavrular kendi şeklinde olurdu. Yedinciyi bir veya iki erkek olarak doğurduğunda onu keserler, kadınları değil sadece erkekleri yerdi.
وقال محمد بن إسحاق: السائبة: هي الناقة إذا ولدت عشر إناث من الولد ليس بينهن ذكر، سُيّبت فلم تركب، ولم يُجَزّ وبرها، ولم يحلب لبنها إلا الضيف.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Sâibe; aralarında hiç erkek olmaksızın peş peşe on dişi yavru doğuran devedir. Salıverilir, üzerine binilmez, yünü kırkılmaz ve misafirden başkası için sütü sağılmazdı.
وقال أبو روق: السائبة: كان الرجل إذا خرج فَقُضيت حاجته، سَيَّب من ماله ناقة أو غيرها، فجعلها للطواغيت. فما ولدت من شيء كان لها.
Ebû Ravk dedi ki: Sâibe; adam [yolculuğa] çıktığında işi görülürse malından bir deve veya başkasını salıverir ve onu putlara adardı. Ondan doğan her yavru da onun (putun) olurdu.
وقال السُّدِّي: كان الرجل منهم إذا قُضيت حاجته أو عُوفي من مرض أو كثر ماله سَيَّب شيئًا من ماله للأوثان، فمن عرض له من الناس عُوقب بعقوبة في الدنيا.
وقال السُّدِّي: Onlardan bir kimsenin bir işi görüldüğünde yahut hastalıktan şifa bulduğunda ya da malı çoğaldığında, malından bir şeyi putlara adayıp salıverirdi. İnsanlardan kim ona ilişirse dünyada bir ceza ile cezalandırılırdı.
وأما الوصيلة، فقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: هي الشاة إذا نتجت سبعة أبطن نظروا إلى السابع، فإن كان ذكرًا أو أنثى وهو ميت اشترك فيه الرجال دون النساء، وإن كان أنثى استحيوها، وإن كان ذكرًا وأنثى في بطن استحيوهما وقالوا: وصلته أخته فحرمته علينا. رواه ابن أبي حاتم.
Vasîle'ye gelince; Alî b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: O, yedi batın doğuran koyundur; yedincisine bakarlardı, eğer erkek veya dişi olup ölü doğmuşsa kadınlar değil sadece erkekler onu ortaklaşa yerlerdi. Eğer dişi olursa onu yaşatırlardı. Şayet bir karında bir erkek bir dişi olursa ikisini de yaşatır ve: "Kız kardeşi ona ulaştı (onu korudu) da bize onu haram kıldı" derlerdi. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال عبد الرزاق: أنبأنا مَعْمَر، عن الزهري، عن سعيد بن المسيب: (وَلا وَصِيلَةٍ) قال: فالوصيلة من الإبل، كانت الناقة تبتكر بأنثى، ثم تثنى بأنثى، فسموها الوصيلة، ويقولون: وصلت أنثيين ليس بينهما ذكر، فكانوا يجدعونها لطواغيتهم.
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den: (وَلا وَصِيلَةٍ) “ve ne de bir vasîle” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Vasîle develerdendir; deve ilk doğumunda dişi doğurur, sonra ikinci batında da dişi doğururdu; onu vasîle olarak isimlendirirler ve: "Aralarında erkek olmaksızın iki dişiyi birbirine ulaştırdı" derlerdi. Böylece onu putları uğruna kulaklarını yararak salıverirlerdi.
وكذا روي عن الإمام مالك بن أنس، ﵀.
İmam Mâlik b. Enes'ten -rahimehullâh- de böyle rivayet edilmiştir.
وقال محمد بن إسحاق: الوصيلة من الغنم: إذا ولدت عشر إناث في خمسة أبطن، توأمين توأمين في كل بطن، سميت الوصيلة وتركت، فما ولدت بعد ذلك من ذكر أو أنثى، جعلت للذكور دون الإناث. وإن كانت ميتة اشتركوا فيها.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Koyunlardan vasîle; beş batında, her batında çifter çifter olmak üzere on dişi doğurduğunda vasîle olarak isimlendirilir ve serbest bırakılırdı. Bundan sonra doğuracağı erkek veya dişi yavrular dişilere değil erkeklere tahsis edilirdi. Şayet ölü doğarsa onda ortak olurlardı.
وأما الحام، فقال العَوْفي، عن ابن عباس قال: كان الرجل إذا لقح فحله عشرًا، قيل حام، فاتركوه.
Hâm’a gelince; Avfî, İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini nakletti: Bir kimsenin erkek devesi on defa aşıladığında: "[Bu deve] hâm olmuştur, onu serbest bırakın" denilirdi.
وكذا قال أبو روق، وقتادة. وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: وأما الحام فالفحل من الإبل، إذا وُلد لولده قالوا: حَمى هذا ظهره، فلا يحملون عليه شيئًا، ولا يجزون له وبرًا، ولا يمنعونه من حمى رعي، ومن حوض يشرب منه، وإن كان الحوض لغير صاحبه.
Ebû Ravk ve Katâde de böyle demiştir. Alî b. Ebî Talha ise İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: Hâm'a gelince, o erkek devedir; yavrusunun yavrusu doğduğunda: "Bu sırtını korumuştur" derlerdi de artık ona hiçbir şey yüklemezler, yününü kırkmazlar, korunan bir otlaktan ve sahibi başkası olsa bile su içeceği bir havuzdan onu engellemezlerdi.
وقال ابن وَهْب: سمعت مالكًا يقول: أما الحام فمن الإبل كان يضرب في الإبل، فإذا انقضى ضرابه جعلوا عليه ريش الطواويس وسيّبوه.
İbn Vehb dedi ki: Mâlik'i şöyle derken işittim: Hâm'a gelince; o, develerde döl veren erkek deve idi; döl vermesi sona erdiğinde üzerine tavus kuşu tüyleri takar ve onu salıverirlerdi.
وقد قيل غير ذلك في تفسير هذه الآية. وقد ورد في ذلك حديث رواه ابن أبي حاتم، من طريق أبي إسحاق السَّبِيعي، عن أبي الأحوص الجُشَمي، عن أبيه مالك بن نَضْلَة قال: أتيت النبي ﷺ في خَلْقان من الثياب، فقال لي: "هل لك من مال؟ " قلت نعم. قال: "من أيّ المال؟ " قال: فقلت: من كل المال، من الإبل والغنم والخيل والرقيق. قال: "فإذا آتاك الله مالا فلْيُرَ عليك". ثم قال: "تنتج إبلك وافية آذانها؟ " قال: قلت: نعم. قال: "وهل تنتج الإبل إلا كذلك؟ " قال: "فلعلك تأخذ الموسى فتقطع آذان طائفة منها وتقول: هذه بحير، وتشق آذان طائفة منها، وتقول: هذه حرم؟ " قلت: نعم. قال: "فلا تفعل، إن كل ما آتاك الله لك حل"، ثم قال: (مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سَائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حَامٍ) أما البحيرة: فهي التي يجدعون آذانها، فلا تنتفع امرأته ولا بناته ولا أحد من أهل بيته بصوفها ولا أوبارها ولا أشعارها ولا ألبانها، فإذا ماتت اشتركوا فيها. وأما السائبة: فهي التي يسيبون لآلهتهم، ويذهبون إلى آلهتهم فيسيبونها، وأما الوصيلة: فالشاة تلد ستة أبطن، فإذا ولدت السابع جدعت وقطع قرنها، فيقولون: قد وصلت، فلا يذبحونها ولا تضرب ولا تمنع مهما وردت على حوض. هكذا يذكر تفسير ذلك مدرجًا في الحديث. وقد روي من وجه آخر عن أبي إسحاق، عن أبي الأحوص عوف بن مالك، من قوله، وهو أشبه.
Bu ayetin tefsirinde bundan başkası da söylenmiştir. Bu hususta İbn Ebî Hâtim'in, Ebû İshâk es-Sebîî yoluyla, Ebü'l-Ahvas el-Cüşemî'den, onun da babası Mâlik b. Nadle'den rivayet ettiği bir hadis varid olmuştur; o şöyle dedi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna eski püskü elbiseler içinde geldim. Bana: "Malın var mı?" buyurdu. "Evet" dedim. "Ne tür maldan?" buyurdu. Dedim ki: "Her türlü maldan; deveden, koyundan, attan ve köleden." Buyurdu ki: "Allah sana mal verdiğinde, [nimetinin eseri] üzerinde görülsün." Sonra: "Develerin kulakları tam olarak mı doğurur?" buyurdu. Dedim ki: "Evet." "Develer bundan başka türlü doğurur mu ki?" buyurdu. "Belki sen usturayı alıp onlardan bir kısmının kulağını keserek 'Bu bahîrdir' diyor ve bir kısmının kulağını yarıp 'Bu haramdır' diyorsun öyle mi?" buyurdu. "Evet" dedim. Buyurdu ki: "Bunu yapma! Zira Allah'ın sana verdiği her şey sana helaldir." Sonra: (مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سَائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حَامٍ) “Allah ne bir bahîra, ne bir sâibe, ne bir vasîle, ne de bir hâm meşru kılmamıştır” buyurdu. Bahîra: Kulaklarını yardıkları, yününden, kıllarından ve sütünden ne karısının ne kızlarının ne de ev halkından bir kimsenin faydalanamadığı, öldüğünde ise onda ortak oldukları [hayvandır]. Sâibe: İlahları uğruna salıverdikleri, ilahlarının yanına gidip orada serbest bıraktıkları [hayvandır]. Vasîle ise: Altı batın doğuran koyundur; yedinciyi doğurduğunda kulağı yarılır ve boynuzu kesilir, sonra: "Vasîle olmuştur" derlerdi; artık onu kesmezler, vurmazlar ve hangi havuza gelirse gelsin onu engellemezlerdi. İşte bunun tefsiri hadiste bu şekilde müdrec olarak zikredilmiştir. Başka bir vecihten Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas Avf b. Mâlik'ten kendi sözü olarak da rivayet edilmiştir ki bu daha muhtemeldir.
وقد روى هذا الحديث الإمام أحمد، عن سفيان بن عيينة، عن أبي الزعراء عمرو بن عمرو، عن عمه أبي الأحوص عوف بن مالك بن نضلة، عن أبيه، به. وليس فيه تفسير هذه والله أعلم.
Bu hadisi İmam Ahmed, Süfyân b. Uyeyne'den, o Ebü'z-Za'râ Amr b. Amr'dan, o amcası Ebü'l-Ahvas Avf b. Mâlik b. Nadle'den, o da babasından olmak üzere aynı isnadla rivayet etmiştir. Ancak bu rivayette bunların tefsiri yoktur. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ) أي: ما شرع الله هذه الأشياء ولا هي عنده قربة، ولكن المشركين افتروا ذلك وجعلوه شرعًا لهم وقربة يتقربون بها إليه. وليس ذلك بحاصل لهم، بل هو وبال عليهم.
(وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ) “Fakat kâfir olanlar Allah'a karşı yalan uydurmaktadırlar ve onların çoğu akıl erdirmezler” kavli; yani Allah bu şeyleri meşru kılmamıştır ve bunlar O'nun katında bir yakınlaşma vesilesi de değildir. Fakat müşrikler bunu uydurmuşlar ve kendileri için bir şeriat ve Allah'a kendisiyle yakınlaşacakları bir ibadet kılmışlardır. Oysa bu onlar için hasıl olacak bir şey değildir; aksine onların aleyhine bir vebaldir.
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلا يَهْتَدُونَ (١٠٤)}
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلا يَهْتَدُونَ (١٠٤)} “Onlara: «Allah'ın indirdiğine ve Resûl'e gelin» denildiği zaman: «Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter» derler. Ya babaları hiçbir şey bilmiyor ve doğru yolu bulamamış idiyseler de mi? (104)”
(وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنزلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا) أي: إذا دعوا إلى دين الله وشرعه وما أوجبه وتَرْك ما حرمه، قالوا: يكفينا ما وجدنا عليه الآباءَ والأجداد من الطرائق والمسالك، قال الله تعالى (أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئًا) أي: لا يفهمون حقًا، ولا
(وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنزلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا) “Onlara: «Allah'ın indirdiğine ve Resûl'e gelin» denildiği zaman: «Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter» derler” kavli; yani Allah'ın dinine, şeriatına, farz kıldığı şeylere ve haram kıldıklarını terk etmeye çağrıldıklarında: "Babalarımızı ve atalarımızı üzerinde bulduğumuz yollar ve tutumlar bize yeter" derler. Allah Teâlâ: (أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئًا) “Ya babaları hiçbir şey bilmiyor... idiyseler de mi?” buyurmuştur; yani [onlar] ne bir hakkı anlıyor ne de
يعرفونه، ولا يهتدون إليه، فكيف يتبعونهم والحالة هذه؟ لا يتبعهم إلا من هو أجهل منهم، وأضل سبيلا.
tanımıyor ve ona hidayet bulamıyor idiyseler de mi? Bu durumda olan kimselere nasıl uyarlar? Onlara ancak kendilerinden daha cahil ve yol bakımından daha sapkın olan kimse uyar.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapıtan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah'adır; artık O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir. (105)”
يقول تعالى آمرًا عباده المؤمنين أن يصلحوا أنفسهم ويفعلوا الخير بجهدهم وطاقتهم، ومخبرًا لهم أنه من أصلح أمره لا يضره فساد من فسد من الناس، سواء كان قريبًا منه أو بعيدًا.
Yüce Allah mümin kullarına kendilerini düzeltmelerini, güçleri ve takatleri yettiğince hayır işlemelerini emretmekte; kendi durumunu düzelten kimseye, ister yakını ister uzağı olsun insanlardan yoldan sapanların sapkınlığının zarar vermeyeceğini onlara haber vermektedir.
قال العَوْفي عن ابن عباس عند تفسر هذه الآية: يقول تعالى: إذا ما العبد أطاعني فيما أمرته به من الحلال والحرام فلا يضره من ضل بعده، إذا عمل بما أمرته به.
el-Avfî, İbn Abbâs'ın bu ayetin tefsirinde şöyle dediğini nakletmiştir: Yüce Allah buyurur ki: Kul, kendisine emrettiğim helal ve haram konusunda bana itaat ettiği takdirde, kendisine emrettiğim şeyleri yaparsa kendisinden sonra sapan kimse ona zarar vermez.
وكذا روى الوالبي عنه. وهكذا قال مُقَاتِل بن حَيان. فقوله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ) نصب على الإغراء (لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) أي: فيجازي كل عامل بعمله، إن خيرًا فخير، وإن شرًا فشر.
el-Vâlibî de ondan böyle rivayet etmiştir. Mukâtil b. Hayyân da böyle demiştir. (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ) “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın” kavli teşvik (iğrâ) üzere mansubdur. (لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) “Siz doğru yolda oldukça sapıtan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah'adır; artık O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir”; yani her amel edene ameline göre karşılık verir; hayırsa hayır, şerse şer.
وليس في الآية مسْتَدلٌّ على ترك الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، وإذا كان فعل ذلك ممكنًا، وقد قال الإمام أحمد ﵀:
Ayet-i kerimede, bunu yapmak mümkün olduğu takdirde iyiliği emredip kötülükten nehyetmeyi terk etmeye dair bir delil yoktur. Nitekim İmam Ahmed -rahimehullâh- şöyle demiştir:
حدثنا هاشم بن القاسم، حدثنا زُهَيْر -يعني ابن معاوية-حدثنا إسماعيل بن أبي خالد، حدثنا قَيْس قال: قام أبو بكر، ﵁، فحمد الله وأثنى عليه، وقال: أيها الناس، إنكم تقرؤون هذه الآية: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) إلى آخر الآية، وإنكم تضعونها على غير موضعها، وإني سمعت رسول الله ﷺ قال: "إن الناس إذا رأوا المنكر ولا يغيرونه أوشك الله، ﷿، أن يَعُمَّهُمْ بعِقَابه". قال: وسمعت أبا بكر يقول: يا أيها الناس، إياكم والكَذِب، فإن الكذب مجانب الإيمان.
Bize Hâşim b. el-Kâsım anlattı, bize Züheyr -yani İbn Muâviye- anlattı, bize İsmâîl b. Ebî Hâlid anlattı, bize Kays anlattı; o şöyle dedi: Ebû Bekir radıyallâhu anh ayağa kalkıp Allah'a hamd ve senâda bulundu ve şöyle dedi: Ey insanlar! Siz şu ayeti okuyorsunuz: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapıtan kimse size zarar veremez...” ayetin sonuna kadar; fakat siz onu konulduğu yerin dışında bir yere koyuyorsunuz. Şüphesiz ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "İnsanlar kötülüğü görüp de onu değiştirmezlerse, çok geçmeden Allah azze ve celle onları azabıyla kuşatır." [Kays] dedi ki: Ebû Bekir'i şöyle derken de işittim: Ey insanlar! Yalandan sakının; zira yalan imandan uzaktır.
وقد روى هذا الحديث أصحاب السنن الأربعة، وابن حِبَّان في صحيحه، وغيرهم من طرق كثيرة عن جماعة كثيرة، عن إسماعيل بن أبي خالد، به متصلا مرفوعًا، ومنهم من رواه عنه به موقوفًا على الصديق وقد رجح رفعه الدارقطني وغيره وذكرنا طرقه والكلام عليه مطولا في
Bu hadisi dört Sünen sahibi, Sahîh'inde İbn Hibbân ve başkaları pek çok tarikten kalabalık bir topluluk kanalıyla İsmâîl b. Ebî Hâlid'den bu isnadla muttasıl ve merfû olarak rivayet etmişlerdir. Onlardan bazıları da bunu ondan aynı şekilde es-Sıddîk'a mevkûf olarak rivayet etmiştir. Dârekutnî ve başkaları hadisin merfû oluşunu tercih etmiştir. Biz bunun tariklerini ve buna dair geniş açıklamayı...
مسند الصديق، ﵁.
Müsnedü's-Sıddîk radıyallâhu anh'ta zikrettik.
وقال أبو عيسى الترمذي: حدثنا سعيد بن يعقوب الطَالَقَاني، وحدثنا عبد الله بن المبارك، حدثنا عتبة بن أبي حكيم، حدثنا عمرو بن جارية اللخمي، عن أبي أمية الشَّعْباني قال: أتيت أبا ثعلبة الخُشَنِي فقلت له: كيف تصنع في هذه الآية؟ فقال: أيَّة آية؟ قلت: قوله [تعالى] (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) فقال: أما والله لقد سألت عنها خبيرًا، سألتُ عنها رسول الله ﷺ فقال: "بل ائتمروا بالمعروف، وتناهوا عن المنكر، حتى إذا رأيت شُحّا مُطاعًا، وهَوًى مُتَّبعًا، ودنيا مُؤْثَرة، وإعجابَ كل ذي رأي برأيه، فعليك بخاصّة نفسك، ودع العوام، فإن من ورائكم أيامًا الصبر فيهن مثل القَبْضِ على الجَمْرِ، للعامل فيهن مثلُ أجر خمسين رجلا يعملون كعملكم" -قال عبد الله بن المبارك: وزاد غير عتبة: قيل يا رسول الله، أجر خمسين رجلا منهم أو منا؟ قال: "بل أجر خمسين منكم".
Ebû Îsâ et-Tirmizî dedi ki: Bize Saîd b. Ya'kûb et-Tâlekânî anlattı, bize Abdullah b. el-Mübârek anlattı, bize Utbe b. Ebî Hakîm anlattı, bize Amr b. Câriye el-Lahmî, Ebû Ümeyye eş-Şa'bânî'den anlattı; o şöyle dedi: Ebû Sa'lebe el-Huşenî'ye geldim ve ona: "Bu ayet hakkında ne yapıyorsun?" dedim. "Hangi ayet?" dedi. [Yüce Allah'ın] şu kavli dedim: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapıtan kimse size zarar veremez”. Bunun üzerine dedi ki: "Vallahi sen bunu işi iyi bilene sordun; ben de bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum da şöyle buyurmuştu: «Aksine, birbirinize iyiliği emredin, kötülükten nehyedin! Nihayet itaat edilen bir cimrilik, peşinden gidilen bir heva, [ahirete] tercih edilen bir dünya ve her fikir sahibinin kendi görüşünü beğendiğini gördüğün zaman, sen kendi nefsine bak ve avam tabakasını bırak. Zira arkanızda öyle günler vardır ki o günlerde sabretmek kor ateşi avuçlamak gibidir. O günlerde [dinin gereklerini] yerine getirene, sizin ameliniz gibi amel eden elli kişinin ecri kadar ecir vardır.»" -Abdullah b. el-Mübârek dedi ki: Utbe dışındaki [bir râvi] şunu ekledi: "Ey Allah'ın Resûlü, onlardan elli adamın ecri mi yoksa bizden mi?" denildi. Buyurdu ki: "Aksine sizden elli kişinin ecri!"
ثم قال الترمذي: هذا حديث حسن غريب صحيح. وكذا رواه أبو داود من طريق ابن المبارك ورواه ابن ماجه، وابن جرير، وابن أبي حاتم، عن عتبة بن أبي حكيم.
Sonra Tirmizî dedi ki: Bu hasen, garib, sahih bir hadistir. Ebû Dâvûd da İbnü'l-Mübârek yoluyla böyle rivayet etmiştir. İbn Mâce, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ise Utbe b. Ebî Hakîm'den rivayet etmişlerdir.
وقال عبد الرزاق: أنبأنا مَعْمَر، عن الحسن أن ابن مسعود سأله رجل عن قوله (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) فقال: إن هذا ليس بزمانها، إنها اليوم مقبولة. ولكنه قد أوشك أن يأتي زمانها، تأمرون فيصنع بكم كذا وكذا -أو قال: فلا يقبل منكم-فحينئذ (عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ)
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Hasan'dan haber verdi; İbn Mes'ûd'a bir adam şu kavli sormuştu: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapıtan kimse size zarar veremez”. Bunun üzerine [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: "Bunun zamanı şimdi değildir; o bugün [emr bi'l-marûf] kabul görmektedir. Fakat onun zamanının gelmesi yakındır; emredersiniz de size şöyle şöyle yapılır -yahut dedi ki: sizden kabul edilmez- işte o zaman (عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ) “kendinize bakın, sapan kimse size zarar veremez” [hükmü geçerli olur]."
ورواه أبو جعفر الرازي، عن الربيع عن أبي العالية، عن ابن مسعود في قوله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) الآية، قال: كانوا عند عبد الله بن مسعود جلوسًا، فكان بين رجلين بعض ما يكون بين الناس، حتى قام كل واحد منهما إلى صاحبه، فقال رجل من جلساء عبد الله: ألا أقوم فآمرهما بالمعروف وأنهاهما عن المنكر؟ فقال آخر إلى جنبه: عليك بنفسك، فإن الله يقول: ([يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا] (عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ) الآية. قال: فسمعها ابن مسعود فقال: مَهْ، لم يجئ تأويل هذه بعد إن القرآن أنزل حيث أنزل ومنه آي قد مضى تأويلهن قبل أن ينزلن، ومنه آي قد وقع تأويلهن على عهد رسول الله ﷺ، ومنه آي قد وقع تأويلهن بعد النبي ﷺ بيسير، ومنه آي يقع تأويلهن بعد اليوم، ومنه آي تأويلهن عند الساعة على ما ذكر من الساعة، ومنه آي
Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî'den, o Ebü'l-Âliye'den, o da İbn Mes'ûd'dan { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapıtan kimse size zarar veremez” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Abdullah b. Mes'ûd'un yanında oturuyorlardı. İki adam arasında insanlar arasında olabilecek türden bir tartışma meydana geldi; öyle ki her biri diğerinin üzerine yürüdü. Bunun üzerine Abdullah'ın meclisinde oturanlardan bir adam: "Kalkıp onlara iyiliği emredip kötülükten nehyetmeyeyim mi?" dedi. Yanındaki bir başkası ise: "Sen kendine bak; çünkü Allah: { [يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا] عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “[Ey iman edenler!] Siz kendinize bakın” buyurmaktadır" dedi. [Ravi] dedi ki: İbn Mes'ûd bunu işitince şöyle dedi: "Sus! Bunun tevili henüz gelmedi. Şüphesiz Kur'an indirildiği yerde indirilmiştir; onun bazı ayetleri vardır ki tevili daha onlar inmeden önce geçip gitmiştir; bazı ayetleri vardır ki tevili Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde gerçekleşmiştir; bazı ayetleri vardır ki tevili Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kısa bir süre sonra gerçekleşmiştir; bazı ayetleri vardır ki tevili bugünden sonra gerçekleşecektir; bazı ayetleri vardır ki tevili kıyamet hakkında zikredilenler doğrultusunda kıyamet vaktinde gerçekleşecektir; bazı ayetleri de vardır ki
يقع تأويلهن يوم الحساب على ما ذكر من الحساب والجنة والنار. فما دامت قلوبكم واحدة، وأهواؤكم واحدة ولم تلْبَسوا شِيعًا، ولم يَذُق بعضكم بأس بعض فأمروا وانهوا. فإذا اختلفت القلوب والأهواء، وألبسْتُم شيعًا، وذاق بعضكم بأس بعض فامرؤ ونفسه، عند ذلك جاءنا تأويل هذه الآية. رواه ابن جرير.
te'villeri hesap, cennet ve cehennem hakkında zikredilenler doğrultusunda hesap gününde vuku bulacaktır. Kalpleriniz bir, arzularınız bir olduğu, fırkalara bölünmediğiniz ve birbirinize şiddet tattırmadığınız müddetçe iyiliği emredin ve kötülükten nehyedin. Kalpler ve hevalar farklılaştığında, fırkalara bölündüğünüzde ve birbirinize şiddet tattırdığınızda ise artık herkes kendi nefsine baksın; işte o zaman bu ayetin te'vili bize gelmiş olur." Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا الحسن بن عَرفة، حدثنا شبابة بن سَوّار، حدثنا الربيع بن صُبَيْح، عن سفيان بن عقال قال: قيل لابن عمر: لو جلست في هذه الأيام فلم تأمر ولم تنه، فإن الله قال: (عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ)؟ فقال ابن عمر: إنها ليست لي ولا لأصحابي أن رسول الله ﷺ قال: "ألا فليبلّغ الشاهد الغائب". فكنا نحن الشهود وأنتم الغُيّب، ولكن هذه الآية لأقوام يجيئون من بعدنا، إن قالوا لم يقبل منهم.
İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Hasan b. Arafe anlattı, bize Şebâbe b. Sevvâr anlattı, bize er-Rebî' b. Subeyh, Süfyân b. Ikâl'den anlattı; o dedi ki: İbn Ömer'e: "Şu günlerde otursan da ne emretsen ne de nehyetsen; zira Allah: (عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) “Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapıtan kimse size zarar veremez” buyurmuştur, [olmaz mı?]" denildi. Bunun üzerine İbn Ömer şöyle dedi: "Bu ayet benim ve arkadaşlarım hakkında değildir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dikkat edin, burada bulunan bulunmayana tebliğ etsin!» buyurdu. Biz şahitlerdik, siz ise bulunmayanlarsınız. Fakat bu ayet, bizden sonra gelecek ve söyledikleri kendilerinden kabul edilmeyecek topluluklar içindir."
وقال أيضًا: حدثنا محمد بن بَشَّار، حدثنا محمد بن جعفر وأبو عاصم قالا حدثنا عَوْف، عن سوَّار بن شَبِيب قال: كنت عند ابن عمر، إذ أتاه رجل جَليد في العين، شديد اللسان، فقال: يا أبا عبد الرحمن، نفر ستة كلهم قد قرأ القرآن فأسرع فيه، وكلهم مجتهد لا يألو وكلهم بغيض إليه أن يأتي دَناءة، وهم في ذلك يشهد بعضهم على بعض بالشرك. فقال رجل من القوم: وأيّ دناءة تريد أكثرَ من أن يشهد بعضهم على بعض بالشرك؟
Yine [İbn Cerîr] dedi ki: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer ve Ebû Âsım anlattılar; ikisi dediler ki: Bize Avf, Sevvâr b. Şebîb'den anlattı; o şöyle dedi: İbn Ömer'in yanındaydım; derken ona bakışları keskin, dili sert bir adam geldi ve şöyle dedi: "Ey Ebû Abdirrahmân! Altı kişilik bir grup var; hepsi Kur'an okumuş ve onu hızla hatmetmiştir, hepsi gayretlidir ve hiçbir çabadan geri durmaz, hepsi de bayağı bir iş yapmaktan nefret eder; bununla beraber birbirlerinin şirke düştüğüne şahitlik etmektedirler." Topluluktan bir adam: "Birbirlerinin şirke düştüğüne şahitlik etmelerinden daha büyük ne bayağılık istiyorsun ki?" dedi.
فقال الرجل: إني لست إياك أسأل، إنما أسأل الشيخ. فأعاد على عبد الله الحديث، فقال عبد الله: لعلك ترى، لا أبالك، أني سآمرك أن تذهب فتقتلهم! عظْهم وانههم، فإن عصوك فعليك نَفْسك فإن الله، ﷿ يقول: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ) الآية.
Bunun üzerine adam: "Ben sana sormuyorum, ben sadece Şeyh'e (İbn Ömer'e) soruyorum" dedi. Sözü Abdullah'a tekrar etti. Abdullah da şöyle dedi: "Anasız kalasıca! Herhalde benim sana gidip onları öldürmeni emredeceğimi sanıyorsun! Onlara öğüt ver ve onları nehyet; şayet sana isyan ederlerse artık sen kendine bak; zira Allah azze ve celle: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ) “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın...” ayetini buyurmaktadır."
وقال أيضًا: حدثني أحمد بن المقدام، حدثنا المعتَمِر بن سليمان، سمعت أبي، حدثنا قتادة، عن أبي مازن قال: انطلقت على عهد عثمان إلى المدينة، فإذا قوم من المسلمين جلوس، فقرأ أحدهم هذه الآية: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ) فقال أكْبَرهم لم يجئ تأويل هذه الآية اليوم.
Yine [İbn Cerîr] dedi ki: Bana Ahmed b. el-Mikdâm anlattı, bize el-Mu'temir b. Süleymân anlattı; babamı işittim, bize Katâde, Ebû Mâzin'den anlattı; o şöyle dedi: Osman devrinde Medine'ye gittim. Baktım ki Müslümanlardan bir grup oturuyor, içlerinden biri şu ayeti okudu: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ) “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapıtan kimse size zarar veremez”. Bunun üzerine onların en yaşlısı dedi ki: "Bu ayetin tefsiri bugün henüz gelmemiştir."
وقال: حدثنا القاسم، حدثنا الحُسَين، حدثنا ابن فضالة، عن معاوية بن صالح، عن جُبَير بن نُفير قال: كنت في حلقة فيها أصحاب رسول الله ﷺ، وإني لأصغرُ القوم، فتذاكروا بالأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، فقلت أنا: أليس الله يقول في كتابه: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ)؟ فأقبلوا عليّ بلسان واحد وقالوا: تنزع آية من القرآن ولا تعرفها، ولا تدري ما تأويلها!! حتى تمنّيت أني لم أكن تكلمتُ، وأقبلوا يتحدثون، فلما حضر قيامهم قالوا: إنك غلام
[İbn Cerîr] dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, bize el-Huseyn anlattı, bize İbn Fudâle, Muâviye b. Sâlih'ten, o da Cübeyr b. Nüfeyr'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının bulunduğu bir halkada oturuyordum ve ben topluluğun en küçüğü idim. İyiliği emredip kötülükten sakındırma konusunu müzakere ettiler. Ben de şöyle dedim: "Allah Kitabı'nda: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapıtan kimse size zarar veremez” buyurmuyor mu?" Bunun üzerine hep bir ağızdan bana yönelip şöyle dediler: "Kur'an'dan bir ayeti delil getiriyorsun ama onu tanımıyorsun ve tevilinin ne olduğunu bilmiyorsun!" Öyle ki hiç konuşmamış olmayı temenni ettim. Sonra konuşmaya devam ettiler. Kalkma vakitleri gelince şöyle dediler: "Muhakkak ki sen...
حَدَثُ السن، وإنك نزعت بآية ولا تدري ما هي؟ وعسى أن تدرك ذلك الزمان، إذا رأيت شُحًّا مطاعًا، وهَوًى متبعًا، وإعجاب كل ذي رأي برأيه، فعليك بنفسك، لا يضرك من ضل إذا اهتديت.
yaşı küçük bir gençsin. Sen bir ayeti delil getirdin ama onun ne olduğunu bilmiyorsun. Olur ki boyun eğilen bir cimrilik, peşinden gidilen bir heva ve herkesin kendi görüşünü beğendiğini gördüğün o zamana yetişirsin; işte o zaman sen kendine bak, sen doğru yolda oldukça sapan kimse sana zarar vermez."
وقال ابن جرير: حدثنا علي بن سَهْل، حدثنا ضَمْرَة بن ربيعة قال: تلا الحسن هذه الآية: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) فقال الحسن: الحمد لله بها، والحمد لله عليها، ما كان مؤمن فيما مضى، ولا مؤمن فيما بقي، إلا وإلى جانبه منافق يكره عمله.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ali b. Sehl anlattı, bize Damre b. Rebîa anlattı ve dedi ki: Hasan şu ayeti okudu: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapıtan kimse size zarar veremez”. Bunun üzerine Hasan şöyle dedi: "Ondan dolayı da Allah'a hamdolsun, onun üzerine de Allah'a hamdolsun. Ne geçmişte ne de gelecekte hiçbir mümin yoktur ki, yanı başında onun amelinden hoşlanmayan bir münafık bulunmasın."
وقال سعيد بن المسيب: إذا أمرت بالمعروف ونهيت عن المنكر، فلا يضرك من ضل إذا اهتديت.
Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: "İyiliği emredip kötülükten nehyettiğin takdirde, sen doğru yolda oldukça sapan kimse sana zarar vermez."
رواه ابن جرير، وكذا روي من طريق سفيان الثوري، عن أبي العُمَيْس، عن أبي البَخْتَري، عن حذيفة مثله، وكذا قال غير واحد من السلف.
Bunu İbn Cerîr rivayet etti. Aynı şekilde Süfyân es-Sevrî tarikiyle Ebü'l-Umeys'ten, o Ebü'l-Bahterî'den, o da Huzeyfe'den benzer şekilde rivayet edilmiştir. Selef'ten birden fazla kişi de böyle söylemiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا هشام بن خالد الدمشقي، حدثنا الوليد، حدثنا ابن لَهِيعة، عن يزيد بن أبي حبيب، عن كعب في قوله: (عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) قال: إذا هدمت كنيسة دمشق، فجعلت مسجدًا، وظهر لبس العَصْب، فحينئذ تأويل هذه الآية.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Hişâm b. Hâlid ed-Dımaşkî anlattı, bize el-Velîd anlattı, bize İbn Lehîa, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o da Kâ'b'dan Allah'ın: (عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) “Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapıtan kimse size zarar veremez” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Şam kilisesi yıkılıp mescit yapıldığında ve asb kumaşı giyilmesi ortaya çıktığında, işte o zaman bu ayetin tevili vuku bulacaktır."
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الآثِمِينَ (١٠٦) فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧) ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (١٠٨)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الآثِمِينَ (١٠٦) فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧) ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (١٠٨)} “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığı zaman vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik, sizden adalet sahibi iki kişidir; yahut yeryüzünde yolculuk ederken başınıza ölüm musibeti gelmişse sizden olmayan başka iki kişidir. Eğer şüpheye düşerseniz, namazdan sonra onları alıkoyarsınız; onlar da Allah adına şöyle yemin ederler: 'Akraba bile olsa [yeminimizi] hiçbir menfaate satmayız ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; aksi takdirde şüphesiz biz günahkârlardan oluruz.' (106) Eğer o iki şahidin bir günaha hak kazandıkları (hıyanet ettikleri) anlaşılırsa, haklarına tecavüz edilenlerden [ölen kimseye] en yakın olan başka iki kişi onların yerine geçer ve Allah adına şöyle yemin ederler: 'Bizim şahitliğimiz (yeminimiz), onların şahitliğinden elbette daha doğrudur ve biz haddi aşmadık; aksi takdirde şüphesiz biz zalimlerden oluruz.' (107) Bu, şahitliği gerektiği gibi yapmalarını ya da yeminlerinden sonra yeminlerin [ölenin varislerine] reddedilmesinden korkmalarını sağlamak için en uygun yoldur. Allah'tan sakının ve dinleyin. Allah fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez. (108)”
اشتملت هذه الآية الكريمة على حكم عزيز، قيل: إنه منسوخ رواه العَوْفي من ابن عباس. وقال حماد بن أبي سليمان، عن إبراهيم: إنها منسوخة. وقال آخرون -وهم الأكثرون، فيما قاله ابن جرير-: بل هو محكم؛ ومن ادعى النسخ فعليه البيان.
Bu kerim ayet nâdir bir hükmü içermektedir. Onun mensuh olduğu da söylenmiştir; bunu el-Avfî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Hammâd b. Ebî Süleymân da İbrâhîm'den onun mensuh olduğunu söylemiştir. Başkaları ise —ki İbn Cerîr'in belirttiğine göre bunlar çoğunluktur— aksine onun muhkem olduğunu söylemişlerdir; nesh iddiasında bulunan kimsenin delil getirmesi gerekir.
فقوله تعالى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ) هذا هو الخبر؛ لقوله: (شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ) فقيل تقديره: "شهادة اثنين"، حذف المضاف، وأقيم المضاف إليه مَقَامه. وقيل: دل الكلام على تقدير أن يشهد اثنان.
Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ} “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığı zaman vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik, iki kişinin [şahitliğidir]” buyruğundaki {اثْنَانِ} "iki kişi" lafzı, O'nun {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “aranızdaki şahitlik” sözünün haberidir (yüklemidir). Nitekim ifadenin takdirinin: "iki kişinin şahitliği" (şehâdetü isneyn) olduğu, muzâfın (tamlananın) hazfedilip muzâfun ileyhin (tamlayanın) onun yerine kâim kılındığı söylenmiştir. Sözün, iki kişinin şahitlik etmesi takdirine delalet ettiği de söylenmiştir.
وقوله: (ذَوَا عَدْلٍ) وصف الاثنين، بأن يكونا عدلين.
Ayet-i kerimedeki: (ذَوَا عَدْلٍ) “adalet sahibi” ifadesi, bu iki kişinin adil olmaları gerektiğine dair vasıflarıdır.
وقوله: (مِنْكُمْ) أي: من المسلمين. قاله الجمهور. قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ) قال: من المسلمين. رواه ابن أبي حاتم، ثم قال: رُوي عن عُبيدة، وسعيد بن المسيب، والحسن، ومجاهد، ويحيى بن يَعْمُر، والسُّدِّي، وقتادة، ومُقاتل بن حَيَّان، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم، نحو ذلك.
Ayet-i kerimedeki: (مِنْكُمْ) “sizden” ifadesi yani: Müslümanlardan demektir. Bunu cumhur söylemiştir. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan (ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ) “sizden adalet sahibi iki kişi” buyruğu hakkında: "Müslümanlardan" dediğini nakletmiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiş, sonra da şöyle demiştir: Ubeyde, Saîd b. el-Müseyyeb, el-Hasan, Mücâhid, Yahyâ b. Ya'mer, es-Süddî, Katâde, Mukâtil b. Hayyân ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'den de benzeri rivayet edilmiştir.
قال ابن جرير: وقال آخرون: عني: ذلك (ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ) أي: من حَي الموصي. وذلك قول روي عن عكرمة وعبيدة وعدّة غيرهما.
İbn Cerîr dedi ki: Başkaları ise bununla: (ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ) yani vasiyet edenin kabilesinden/halkından kimselerin kastedildiğini söylemişlerdir. Bu, İkrime, Ubeyde ve başkalarından rivayet edilmiş bir görüştür.
وقوله: (أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ) قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا سعيد بن عَوْن، حدثنا عبد الواحد بن زياد، حدثنا حبيب بن أبي عَمْرَة، عن سعيد بن جبير قال: قال ابن عباس في قوله: (أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ) قال: من غير المسلمين، يعني: أهل الكتاب.
Ayet-i kerimedeki: (أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ) “yahut sizden olmayan başka iki kişi” ifadesi hakkında İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Saîd b. Avn anlattı, bize Abdülvâhid b. Ziyâd anlattı, bize Habîb b. Ebî Amra, Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o şöyle dedi: İbn Abbâs (أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ) “yahut sizden olmayan başka iki kişi” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Müslümanların dışından, yani Ehl-i Kitap'tan."
ثم قال: وروي عن عبيدة، وشُرَيْح، وسعيد بن المسيب، ومحمد بن سيرين، ويحيى بن يعمر، وعكرمة، ومجاهد، وسعيد بن جبير، والشعبي، وإبراهيم النَّخَعِي، وقتادة، وأبي مِجْلزَ، والسُّديِّ، ومقاتل بن حيان، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم، نحو ذلك.
Sonra şöyle dedi: Ubeyde, Şüreyh, Saîd b. el-Müseyyeb, Muhammed b. Sîrîn, Yahyâ b. Ya'mer, İkrime, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, eş-Şa'bî, İbrâhîm en-Nehaî, Katâde, Ebû Miclez, es-Süddî, Mukâtil b. Hayyân ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'den de buna benzer rivayet edilmiştir.
وعلى ما حكاه ابن جرير عن عكرمة وعبيدة في قوله: (مِنْكُمْ) أي: المراد من قبيلة الموصي، يكون المراد هاهنا: (أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ) أي: من غير قبيلة الموصي. وقد روى عن ابن أبي حاتم مثله عن الحسن البصري، والزهري، رحمهما الله.
İbn Cerîr'in İkrime ve Ubeyde'den naklettiği (مِنْكُمْ) “sizden” ifadesinin 'vasiyet edenin kabilesinden' olduğu görüşüne göre, buradaki (أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ) “yahut sizden olmayan başka iki kişi” ifadesinden kasıt: 'vasiyet edenin kabilesi dışından' demek olur. Nitekim İbn Ebî Hâtim'den, Hasan-ı Basrî ve Zührî'den —Allah her ikisine de rahmet etsin— bunun benzeri rivayet edilmiştir.
وقوله: (إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ) أي: سافرتم، (فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ) وهذان شرطان لجواز استشهاد الذميين عند فقد المؤمنين، أن يكون ذلك في سفر، وأن يكون في وصية، كما صرح بذلك شريح القاضي.
Ayet-i kerimedeki: (إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ) “eğer yeryüzünde yolculuk ederken” yani sefere çıktığınızda, (فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ) “başınıza ölüm musibeti gelmişse” buyruğuna gelince; bunlar, müminlerin bulunmadığı durumlarda zimmîlerin şahit tutulmasının caiz olması için iki şarttır: Bunun seferde olması ve vasiyet esnasında olmasıdır; nitekim Kadı Şüreyh de bunu açıkça ifade etmiştir.
قال ابن جرير: حدثنا عمرو بن علي، حدثنا أبو معاوية ووَكِيع قالا حدثنا الأعمش، عن إبراهيم، عن شريح قال: لا تجوز شهادة اليهودي والنصراني إلا في سفر، ولا تجوز في سفر إلا في وصية.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Amr b. Ali anlattı, bize Ebû Muâviye ve Vekî' anlattılar; ikisi dediler ki: Bize el-A'meş, İbrâhîm'den, o da Şüreyh'ten anlattı; o şöyle demiştir: "Yahudi ve Hristiyanın şahitliği ancak seferde caiz olur; seferde de ancak vasiyet konusunda caiz olur."
ثم رواه عن أبي كُرَيْب، عن أبي بكر بن عياش، عن أبي إسحاق السَّبِيعي قال: قال شريح، فذكر مثله.
Sonra bunu Ebû Küreyb'den, o Ebû Bekir b. Ayyâş'tan, o da Ebû İshak es-Sebîî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Şüreyh dedi ki; diyerek aynısını zikretti.
وقد روي مثله عن الإمام أحمد بن حنبل، رحمه الله تعالى. وهذه المسألة من إفراده، وخالفه الثلاثة فقالوا: لا تجوز شهادة أهل الذمة على المسلمين. وأجازها أبو حنيفة فيما بين بعضهم بعضًا.
Bunun benzeri İmam Ahmed b. Hanbel'den —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— de rivayet edilmiştir. Bu mesele onun tek kaldığı (müfredâtından olan) görüşlerindendir. Diğer üç [mezhep imamı] ise ona muhalefet ederek şöyle demişlerdir: Ehl-i zimmetin Müslümanlar aleyhine şahitliği caiz değildir. Ebû Hanîfe ise kendi aralarında [birbirlerine karşı] bunu caiz görmüştür.
وقال ابن جرير: حدثنا عمرو بن علي، حدثنا أبو داود، حدثنا صالح بن أبي الأخضر، عن الزهري قال: مضت السنّة أنه لا تجوز شهادة كافر في حضر ولا سفر، إنما هي في المسلمين.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Amr b. Ali anlattı, bize Ebû Dâvûd anlattı, bize Sâlih b. Ebi'l-Ahdar, ez-Zührî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Sünnet, kâfirin şahitliğinin ne hazarda (yerleşik halde) ne de seferde caiz olmadığı, [şahitliğin] ancak Müslümanlar arasında geçerli olduğu şeklinde yerleşmiştir.
وقال ابن زيد: نزلت هذه الآية في رجل توفي وليس عنده أحد من أهل الإسلام، وذلك في أول الإسلام، والأرض حرب، والناس كفار، وكان الناس يتوارثون بالوصية، ثم نُسخت الوصية وفرضت الفرائض، وعمل الناس بها.
İbn Zeyd dedi ki: Bu ayet, yanında İslâm ehlinden kimse bulunmaksızın vefat eden bir adam hakkında inmiştir. Bu durum İslâm'ın ilk dönemlerinde, yeryüzünün harp sahası ve insanların kâfir olduğu, insanların vasiyet yoluyla miras bıraktığı zamanda idi. Daha sonra vasiyet neshedildi, miras payları farz kılındı ve insanlar onunla amel etti.
رواه ابن جرير، وفي هذا نظر، والله أعلم.
Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir; ancak bu görüşte tartışılacak yönler vardır, doğrusunu Allah bilir.
وقال ابن جرير: اختلف في قوله: (شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ) هل المراد به أن يوصي إليهما، أو يشهدهما؟ على قولين:
İbn Cerîr dedi ki: (شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ) “Birinize ölüm gelip çattığı zaman vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik, sizden adalet sahibi iki kişidir; yahut sizden olmayan başka iki kişidir” buyruğunda kastedilenin o iki kişiye vasiyette bulunulması mı yoksa onların şahit tutulması mı olduğu hususunda iki görüş halinde ihtilaf edilmiştir:
أحدهما: أن يوصي إليهما، كما قال محمد بن إسحاق، عن يزيد بن عبد الله بن قُسَيط قال: سئل ابن مسعود، ﵁، عن هذه الآية قال هذا رجل سافر ومعه مال، فأدركه قدره، فإن وجد رجلين من المسلمين دفع إليهما تركته، وأشهد عليهما عدلين من المسلمين.
Birincisi: Muhammed b. İshâk'ın, Yezîd b. Abdillâh b. Kuseyt'ten rivayet ettiğine göre o iki kişiye vasiyet edilmesidir; o şöyle dedi: İbn Mes'ûd'a radıyallâhu anh bu ayet hakkında sorulduğunda şöyle demiştir : Bu, yanında malı varken sefere çıkan ve eceli gelip çatan bir adamdır. Şayet Müslümanlardan iki kişi bulursa terekesini onlara teslim eder ve Müslümanlardan iki adil kişiyi de onlara şahit tutar.
رواه ابن أبي حاتم وفيه انقطاع.
Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir ve isnadında inkıtâ (kopukluk) vardır.
والقول الثاني: أنهما يكونان شاهدين. وهو ظاهر سياق الآية الكريمة، فإن لم يكن وصي ثالث معهما اجتمع فيهما الوصفان: الوصاية والشهادة، كما في قصة تَمِيم الداري، وعَدِيّ بن بَدَّاء، كما سيأتي ذكرها آنفًا، إن شاء الله وبه التوفيق.
İkinci görüş: Onların iki şahit olmalarıdır. Bu da kerim ayetin siyakının zahiridir. Eğer yanlarında üçüncü bir vasi yoksa, Temîm ed-Dârî ve Adiy b. Beddâ kıssasında olduğu gibi her iki vasıf (vasiyet ve şahitlik) onlarda toplanmış olur; nitekim Allah'ın izni ve tevfikıyla az sonra zikri gelecektir.
وقد استشكل ابنُ جرير كونهما شاهدين، قال: لأنا لا نعلم حُكْمًا يَحْلِفُ فيه الشاهد. وهذا لا يمنع الحكم الذي تضمنته هذه الآية الكريمة، وهو حكم مستقل بنفسه، لا يلزم أن يكون جاريًا على قياس جميع الأحكام، على أن هذا حكم خاص بشهادة خاصة في محل خاص، وقد اغتفر فيه من الأمور ما لم يغتفر في غيره، فإذا قامت قرائن الريبة حلف هذا الشاهد بمقتضى ما دلت عليه هذه الآية الكريمة.
İbn Cerîr onların şahit olmalarını müşkil görmüş ve: "Çünkü biz şahidin yemin ettiği bir hüküm bilmiyoruz" demiştir. Oysa bu, mezkûr kerim ayetin içerdiği hükme engel teşkil etmez; zira bu, kendi başına müstakil bir hükümdür, bütün hükümlerin kıyasına göre cereyan etmesi gerekmez. Kaldı ki bu, özel bir mekânda özel bir şahitliğe dair özel bir hükümdür ve bu konuda başka durumlarda müsamaha gösterilmeyen hususlara müsamaha gösterilmiştir. Dolayısıyla şüphe karineleri ortaya çıktığında, bu kerim ayetin delalet ettiği hüküm gereğince bu şahit yemin eder.
وقوله تعالى: (تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ) قال [العوفي، عن] ابن عباس: يعني صلاة العصر. وكذا قال سعيد بن جبير، وإبراهيم النَّخَعِي، وقتادة، وعِكْرِمة، ومحمد بن سيرين. وقال الزهري: يعني صلاة المسلمين، وقال السدي، عن ابن عباس: يعني صلاة أهل دينهما.
Yüce Allah'ın: (تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ) “Namazdan sonra onları alıkoyarsınız” kavli hakkında [el-Avfî, İbn] Abbâs'tan naklen: "İkindi namazını kastetmektedir" dedi. Saîd b. Cübeyr, İbrâhîm en-Nehaî, Katâde, İkrime ve Muhammed b. Sîrîn de böyle söylemişlerdir. ez-Zührî: "Müslümanların namazını kastetmektedir" demiştir. es-Süddî ise İbn Abbâs'tan: "Kendi dinlerinin mensuplarının namazını kastetmektedir" dediğini rivayet etmiştir.
والمقصود: أن يقام هذان الشاهدان بعد صلاة اجتمع الناس فيها بحضرتهم، (فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ) أي: فيحلفان بالله (إِنِ ارْتَبْتُمْ) أي: إن ظهرت لكم منهما ريبة، أنهما قد خانا أو غلا فيحلفان حينئذ بالله (لا نَشْتَرِي بِهِ) أي: بأيماننا. قاله مُقاتِل بن حيان (ثَمَنًا) أي: لا نعتاض عنه بعوض قليل من الدنيا الفانية الزائلة، (وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى) أي: ولو كان المشهود عليه قريبًا إلينا لا نحابيه، (وَلا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ) أضافها إلى الله تشريفًا لها، وتعظيمًا لأمرها.
Maksat; insanların hazır bulunduğu, cemaatle kılınan bir namazdan sonra bu iki şahidin ayağa kaldırılmasıdır. (فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ) “Onlar da Allah adına yemin ederler” yani Allah'a yemin ederler; (إِنِ ارْتَبْتُمْ) “eğer şüpheye düşerseniz” yani onların hıyanet ettiklerine veya [maldan] aşırdıklarına dair içinizde bir şüphe belirirse, işte o zaman Allah adına şöyle yemin ederler: (لا نَشْتَرِي بِهِ) “[yeminimizi] satmayız” yani yeminlerimiz karşılığında bir bedel almayız —Mukâtil b. Hayyân böyle demiştir—, (ثَمَنًا) “hiçbir menfaate” yani fâni ve zevale mahkûm olan dünyadan değersiz bir karşılık almayız; (وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى) “akraba bile olsa” yani aleyhine şahitlik edilen kimse yakınımız dahi olsa ona iltimas geçmeyiz; (وَلا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ) “ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz” [buyurmuştur ki], şanını yüceltmek ve durumunu büyütmek için şahitliği Allah'a izafe etmiştir.
وقرأ بعضهم: "ولا نكتم شهادة آلله" مجرورًا على القسم. رواها ابن جرير، عن عامر الشعبي.
Bazıları da kasem (yemin) üzere mecrûr olarak: "ولا نكتم شهادة آلله" şeklinde okumuştur. Bunu İbn Cerîr, Âmir eş-Şa'bî'den rivayet etmiştir.
وحَكَي عن بعضهم أنه قرأ: "ولا نَكْتُمُ شهادةً الله"، والقراءة الأولى هي المشهورة.
Yine bazılarından: "ولا نَكْتُمُ شهادةً الله" şeklinde okuduğu nakledilmiştir; ancak meşhur olan birinci kıraattir.
(إِنَّا إِذًا لَمِنَ الآثِمِينَ) أي: إن فعلنا شيئًا من ذلك، من تحريف الشهادة، أو تبديلها، أو تغييرها أو كتمها بالكلية.
(إِنَّا إِذًا لَمِنَ الآثِمِينَ) “Aksi takdirde şüphesiz biz günahkârlardan oluruz” yani şahitliği tahrif etmek, değiştirmek, tebdil etmek veya büsbütün gizlemek gibi bunlardan birini yaparsak.
ثم قال تعالى: (فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا) أي: فإن اشتهر وظهر وتحقق من الشاهدين الوصيين، أنهما خانا أو غَلا شيئًا من المال الموصى به إليهما، وظهر عليهما بذلك (فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأوْلَيَانِ) هذه قراءة الجمهور: "اسْتُحِقَّ عليهم الأوليان". ورُوي عن علي، وأُبيّ، والحسن البصري أنهم قرؤوها: (اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأوْلَيَانِ).
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا) “Eğer o iki şahidin bir günaha hak kazandıkları anlaşılırsa” yani vasi olan iki şahidin kendilerine vasiyet edilen maldan bir şeye hıyanet ettikleri veya aşırdıkları şöhret bulur, açığa çıkar ve haklarında kesinleşirse; (فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأوْلَيَانِ) “haklarına tecavüz edilenlerden en yakın olan başka iki kişi onların yerine geçer”. Bu, cumhurun: "اسْتُحِقَّ عليهم الأوليان" şeklindeki kıraatidir. Ali, Übeyy ve Hasan-ı Basrî'den ise bunu (اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأوْلَيَانِ) şeklinde okudukları rivayet edilmiştir.
وقد روى الحاكم في المستدرك من طريق إسحاق بن محمد الفَرْوِي، عن سليمان بن بلال، عن جعفر بن محمد، عن أبيه، عن عبيد الله بن أبي رافع، عن علي بن أبي طالب؛ أن النبي ﷺ قرأ: (مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأوْلَيَانِ) ثم قال: صحيح على شرط مسلم ولم يخرجاه.
Hâkim el-Müstedrek'te İshâk b. Muhammed el-Fervevî tarikiyle Süleymân b. Bilâl'den, o Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından, o Ubeydullah b. Ebî Râfi'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etmiştir ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: (مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأوْلَيَانِ) şeklinde okumuştur. Sonra Hâkim: "Müslim'in şartına göre sahihtir, fakat tahric etmemişlerdir" demiştir.
وقرأ بعضهم، ومنهم ابن عباس: "من الذين استحق عليهم الأوَّلِين". وقرأ الحسن: "من الذين استحق عليهم الأوَّلان"، حكاه ابنُ جرير.
Aralarında İbn Abbâs'ın da bulunduğu bazıları: "من الذين استحق عليهم الأوَّلِين" şeklinde okumuştur. Hasan ise: "من الذين استحق عليهم الأوَّلان" şeklinde okumuştur; bunu İbn Cerîr nakletmiştir.
فعلى قراءة الجمهور يكون المعنى بذلك: أي متى تحقق ذلك بالخبر الصحيح على خيانتهما، فليقم اثنان من الورثة المستحقين للتركة وليكونا من أوْلى من يرث ذلك المال (فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا) أي: لقولنا: إنهما خانا أحقُّ وأصح وأثبت من شهادتهما المتقدمة (وَمَا اعْتَدَيْنَا) أي: فيما قلنا من الخيانة (إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ) أي: إن كنا قد كذبنا عليهما.
Cumhurun kıraatine göre mana şöyledir: Onların hıyanet ettikleri sahih bir haberle kesinleştiğinde, terekeye hak kazanan varislerden iki kişi kalksın ve bu iki kişi o mala varis olmaya en yakın kimselerden olsun; (فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا) “ve Allah adına şöyle yemin ederler: 'Bizim şahitliğimiz (yeminimiz), onların şahitliğinden elbette daha doğrudur'” yani onların hıyanet ettiklerine dair sözümüz, onların önceki şahitliklerinden daha hak, daha doğru ve daha sabittir; (وَمَا اعْتَدَيْنَا) “ve biz haddi aşmadık” yani hıyanet hususunda söylediğimiz sözde haddi aşmadık; (إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ) “aksi takdirde şüphesiz biz zalimlerden oluruz” yani şayet onlara iftira ettiysek.
وهذا التحليف للورثة، والرجوع إلى قولهما والحالة هذه، كما يحلف أولياء المقتول إذا ظهر لَوْث في جانب القاتل، فيقسم المستحقون على القاتل فيدفع برمته إليهم، كما هو مقرر في باب "القسامة" من الأحكام.
Varislere bu şekilde yemin ettirilmesi ve bu durumda onların sözlerine itibar edilmesi; tıpkı katil tarafında bir levs (şüphe/kuvvetli belirti) görüldüğünde maktulün velilerinin yemin etmesi ve hak sahiplerinin katil aleyhine yemin edip [davanın/diyetin] tamamen kendilerine teslim edilmesi gibidir; nitekim bu husus ahkâmın "Kasâme" bahsinde sabittir.
وقد وردت السنة بمثل ما دلت عليه هذه الآية الكريمة، فقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا الحسين بن زياد، حدثنا محمد بن سلمة، عن محمد بن إسحاق، عن أبي النضر، عن باذان -يعني: أبا صالح مولى أم هانئ بنت أبي طالب-عن ابن عباس، عن تميم الداري في هذه الآية: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ) قال: بَرئ الناس منها غيري وغير عَديّ بن بَدَّاء. وكانا نصرانيين، يختلفان إلى الشام قبل الإسلام، فأتيا الشام لتجارتهما وقدم عليهما مولى لبني سهم، يقال له: بُدَيْل بن أبي مريم، بتجارة ومعه جام من فضة يريد به الملك، وهو عُظْم تجارته. فمرض فأوصى إليهما، وأمرهما أن يبلغا ما ترك أهله -قال تميم: فلما مات أخذنا ذلك الجام، فبعناه
Sünnet de bu kerîm ayetin delalet ettiği hususun bir benzeriyle vârid olmuştur. Nitekim İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam, ona el-Hüseyn b. Ziyâd, ona Muhammed b. Seleme, ona Muhammed b. İshâk, ona Ebu'n-Nadr, ona Bâzân —yani Ümmü Hâni' bint Ebî Tâlib'in azatlısı Ebû Sâlih—, ona İbn Abbâs, ona da Temîm ed-Dârî [radıyallâhu anhümâ] { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } “Ey iman edenler! Birinizin ölümü yaklaştığında aranızdaki şahitlik...” ayeti hakkında şöyle rivayet etmiştir: [Temîm] dedi ki: “Ben ve Adiy b. Beddâ hariç insanlar bundan berîdir (bu hadise sadece ikimizin başından geçti). İkisi Hristiyan idiler ve İslam'dan önce Şam'a gidip gelirlerdi. Ticaret maksadıyla Şam'a geldiler. Yanlarına Benî Sehm'in azatlısı olan ve kendisine Büdeyl b. Ebî Meryem denilen bir adam ticaret için geldi; yanında hükümdara götürmek istediği gümüşten bir kupa vardı ve bu, ticaret malının en büyük parçasını teşkil ediyordu. [Büdeyl] hastalandı ve ikisine vasiyette bulunarak geride bıraktıklarını ailesine ulaştırmalarını emretti. —Temîm dedi ki:— O vefat edince o kupayı aldık ve onu sattık
بألف درهم، ثم اقتسمناه أنا وعدي بن بدّاء. فلما قدمنا إلى أهله دفعنا إليهم ما كان معنا. وفقدوا الجام فسألونا عنه، فقلنا: ما ترك غير هذا، وما د فع إلينا غيره-قال تميم: فلما أسلمت بعد قدوم النبي ﷺ المدينة تأثمت من ذلك، فأتيت أهله فأخبرتهم الخبر، ودفعت إليهم خمسمائة درهم، وأخبرتهم أن عند صاحبي مثلها، فوثبوا إليه أن يستحلفوه بما يعظم به على أهل دينه، فحلف فأنزل الله (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ) إلى قوله: (فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا) فقام عمرو بن العاص ورجل آخر منهم فحلفا، فنزعتْ الخمسمائة من عَدي بن بَدَّاء.
bin dirheme sattık, sonra ben ve Adiy b. Beddâ onu aramızda paylaştık. Ailesinin yanına geldiğimizde yanımızda olanları onlara teslim ettik. Kupayı bulamayınca bize onu sordular. Biz de: 'Geride bundan başkasını bırakmadı ve bize bundan başkası verilmedi' dedik. —Temîm dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldikten sonra Müslüman olduğumda bundan dolayı günahkâr olduğumu hissettim; ailesine gidip durumu haber verdim ve onlara beş yüz dirhem ödedim. Arkadaşımın yanında da bir o kadar olduğunu bildirdim. Bunun üzerine Adiy'in yanına sıçrayıp gittiler ve dininde kutsal sayılan şeyler üzerine ona yemin ettirmek istediler, o da yemin etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ) ayetinden (فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا) kavline kadar olan kısmı indirdi. Bunun üzerine Amr b. el-Âs ve onlardan başka bir adam kalkıp yemin ettiler; böylece beş yüz dirhem Adiy b. Beddâ'dan geri alındı."
وهكذا رواه أبو عيسى الترمذي وابن جرير كلاهما عن الحسن بن أحمد بن أبي شعيب الحَرَّاني، عن محمد بن سلمة، عن محمد بن إسحاق، به فذكره -وعنده: فأتوا به رسول الله ﷺ فسألهم البينة فلم يجدوا، فأمرهم أن يستحلفوه بما يُعَظَّم به على أهل دينه، فحلف فأنزل الله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ) إلى قوله: (أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ) فقام عمرو بن العاص ورجل آخر، فحلفا. فَنزعَتْ الخمسمائة من عدي بن بَدَّاء.
Aynı şekilde bunu Ebû Îsâ et-Tirmizî ve İbn Cerîr, her ikisi el-Hasan b. Ahmed b. Ebî Şuayb el-Harrânî'den, o Muhammed b. Seleme'den, o Muhammed b. İshâk'tan bu isnadla rivayet edip zikretmiştir . —Tirmizî'nin rivayetinde şu fazlalık vardır: Onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdiler. Resûlullah onlardan delil istedi, bulamadılar. Bunun üzerine dininde kutsal sayılan şeyler üzerine ona yemin ettirmelerini emretti, o da yemin etti. Bunun üzerine Allah: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ) ayetinden (أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ) kavline kadar olan kısmı indirdi. Bunun üzerine Amr b. el-Âs ve başka bir adam kalkıp yemin ettiler; böylece beş yüz dirhem Adiy b. Beddâ'dan geri alındı.—
ثم قال: هذا حديث غريب، وليس إسناده بصحيح، وأبو النضر الذي روى عنه محمد بن إسحاق هذا الحديث هو عندي محمد بن السائب الكلبي، يكنى أبا النضر، وقد تركه أهل العلم بالحديث، وهو صاحب التفسير، سمعت محمد بن إسماعيل يقول: محمد بن السائب الكلبي، يكنى أبا النضر، ثم قال: ولا نعرف لسالم أبي النضر رواية عن أبي صالح مولى أم هانئ، وقد رُوي عن ابن عباس شيء من هذا على الاختصار من غير هذا الوجه.
Sonra [Tirmizî] dedi ki: "Bu garib bir hadistir, isnadı sahih değildir. Muhammed b. İshâk'ın kendisinden rivayette bulunduğu Ebü'n-Nadr, bana göre künyesi Ebü'n-Nadr olan Muhammed b. es-Sâib el-Kelbî'dir; hadis ilmi ehli onu terk etmiştir ve tefsir sahibi olan zattır. Muhammed b. İsmâîl'i (Buhârî'yi) şöyle derken işittim: Muhammed b. es-Sâib el-Kelbî, künyesi Ebü'n-Nadr'dır." Sonra dedi ki: "Sâlim Ebü'n-Nadr'ın, Ümmü Hânî'nin azatlısı Ebû Sâlih'ten bir rivayetini bilmiyoruz. Bu hadisin bir kısmı İbn Abbâs'tan muhtasar olarak bu tarikin dışından da rivayet edilmiştir."
حدثنا سفيان بن وَكِيع، حدثنا يحيى بن آدم، عن ابن أبي زائدة، عن محمد بن أبي القاسم، عن عبد الملك بن سعيد بن جُبَير، عن أبيه، عن ابن عباس قال: خرج رجل من بني سهم مع تميم الداريّ وعديّ بن بَدّاء، فمات السهمي بأرض ليس فيها مسلم، فلما قدما بتركته فقدوا جامًا من فضة مُخَوّصًا بالذهب، فأحلفهما رسول الله ﷺ، ووجدوا الجام بمكة، فقيل: اشتريناه من تميم وعديّ. فقام رجلان من أولياء السهمي فحلفا بالله لشهادتنا أحق من شهادتهما، وأن الجام لِصَاحبهم. وفيهم نزلت: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ)
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, bize Yahyâ b. Âdem, İbn Ebî Zâide'den, o Muhammed b. Ebî'l-Kâsım'dan, o Abdülmelik b. Saîd b. Cübeyr'den, o babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Benî Sehm'den bir adam Temîm ed-Dârî ve Adiy b. Beddâ ile birlikte [yola] çıktı. Sehmli olan zat içinde hiçbir Müslümanın bulunmadığı bir yerde vefat etti. İkisi onun terekesini getirdiklerinde, altınla işlenmiş gümüş bir kupayı bulamadılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o ikisine yemin ettirdi. Daha sonra kupayı Mekke'de buldular; 'Biz bunu Temîm ve Adiy'den satın aldık' denildi. Bunun üzerine Sehmli zatın velilerinden iki adam kalkıp: 'Bizim şahitliğimiz (yeminimiz) onların şahitliğinden daha hakikidir ve bu kupa arkadaşımızındır' diye Allah'a yemin ettiler. Onlar hakkında: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ) ayeti indi.
وكذا رواه أبو داود، عن الحسن بن علي، عن يحيى بن آدم، به. ثم قال الترمذي: هذا حديث حسن غريب، وهو حديث ابن أبي زائدة.
Aynı şekilde Ebû Dâvûd da bunu el-Hasan b. Ali'den, o Yahyâ b. Âdem'den bu isnadla rivayet etti. Sonra Tirmizî dedi ki: "Bu hasen garib bir hadistir ve İbn Ebî Zâide'nin hadisidir."
ومحمد بن أبي القاسم، كوفي، قيل: إنه صالح الحديث، وقد ذكر هذه القصة مرسلة غيرُ واحد من التابعين منهم: عكرمة، ومحمد بن سيرين، وقتادة. وذكروا أن التحليف كان بعد صلاة العصر،
Muhammed b. Ebî'l-Kâsım Kûfelidir; hadisi sâlih (hadis rivayetine elverişli) biri olduğu söylenmiştir. Bu kıssayı tâbiînden İkrime, Muhammed b. Sîrîn ve Katâde dâhil birden çok kişi mürsel olarak zikretmiştir. Onlar, yeminin ikindi namazından sonra ettirildiğini zikretmişlerdir,
رواه ابن جرير. وكذا ذكرها مرسلة: مجاهد، والحسن، والضحاك. وهذا يدل على اشتهارها في السلف وصحتها.
Bunu İbn Cerîr rivayet etti. Aynı şekilde Mücâhid, Hasan ve Dahhâk da bunu mürsel olarak zikretmişlerdir. Bu da kıssanın Selef arasında meşhur ve sahih olduğuna delalet eder.
ومن الشواهد لصحة هذه القصة أيضا ما رواه أبو جعفر بن جرير:
Bu kıssanın sıhhatinin şahitlerinden biri de Ebû Ca'fer b. Cerîr'in rivayet ettiği şu haberdir :
حدثني يعقوب، حدثنا هُشَيْم، أخبرنا زكريا، عن الشعبي؛ أن رجلا من المسلمين حضرته الوفاة بدَقُوقا، قال: فحضرته الوفاة ولم يجد أحدًا من المسلمين يشهده على وصيته، فأشهد رجلين من أهل الكتاب. قال: فقدما الكوفة، فأتيا الأشعري -يعني: أبا موسى الأشعري، ﵁-فأخبراه وقدما بتركته ووصيته، فقال الأشعري: هذا أمر لم يكن بعد الذي كان في عهد النبي ﷺ قال: فأحلفهما بعد العصر: بالله ما خانا ولا كذبا ولا بَدّلا ولا كتما ولا غيرا، وإنها لوصية الرجل وتركته. قال: فأمضى شهادتهما.
Bana Ya'kūb anlattı, bize Huşeym anlattı, bize Zekeriyyâ, eş-Şa'bî'den haber verdi; Müslümanlardan bir adama Dekūkā'da ölüm gelip çatmış; dedi ki: Ölüm vakti geldiğinde vasiyetine şahit tutacak Müslümanlardan kimseyi bulamadı, bunun üzerine Ehl-i Kitap'tan iki kişiyi şahit tuttu. Dedi ki: Kûfe'ye gelip el-Eş'arî'ye —yani Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye radıyallâhu anh— geldiler ve ona durumu haber verdiler ; adamın terekesini ve vasiyetini getirdiler. el-Eş'arî: "Bu, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde vuku bulan olaydan sonra hiç olmamış bir iştir" dedi. Dedi ki: İkindi namazından sonra onlara: 'Allah'a yemin olsun ki hıyanet etmedik, yalan söylemedik, değiştirmedik, gizlemedik ve tahrif etmedik; bu, adamın vasiyeti ve terekesidir' diye yemin ettirdi. Dedi ki: Böylece onların şahitliğini geçerli kıldı.
ثم رواه عن عمرو بن علي الفَلاس، عن أبي داود الطيالسي، عن شعبة، عن مغيرة الأزرق، عن الشعبي؛ أن أبا موسى قضى بدقوقا.
Sonra bunu Amr b. Ali el-Fellâs'tan, o Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'den, o Şu'be'den, o Mugīre el-Ezrak'tan, o eş-Şa'bî'den; Ebû Mûsâ'nın Dekūkā'da [bu şekilde] hükmettiği şeklinde rivayet etti.
وهذان إسنادان صحيحان إلى الشعبي، عن أبي موسى الأشعري.
Bunlar eş-Şa'bî'den, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye ulaşan iki sahih isnaddır.
فقوله: "هذا أمر لم يكن بعد الذي كان في عهد رسول الله ﷺ" الظاهر -والله أعلم-أنه إنما أراد بذلك قصة تميم وعديّ بن بَدّاء، قد ذكروا أن إسلام تَمِيم بن أوْسٍ الداري، ﵁، كان في سنة تسع من الهجرة فعلى هذا يكون هذا الحكم متأخرًا، يحتاج مدعي نسخه إلى دليل فاصل في هذا المقام، والله أعلم.
Onun: "Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki olaydan sonra hiç vuku bulmamış bir iştir" sözünden zahir olan —en doğrusunu Allah bilir— bununla Temîm ve Adiy b. Beddâ kıssasını kastetmiş olduğudur. Zikrettiklerine göre Temîm b. Evs ed-Dârî'nin radıyallâhu anh İslâm'a girişi hicretin dokuzuncu yılında olmuştur. Buna göre bu hüküm geç dönemlere aittir ve onun mensuh olduğunu iddia edenin bu hususta kesin bir delile ihtiyacı vardır, en doğrusunu Allah bilir.
وقال أسباط عن السُّدِّي: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ) قال: هذا في الوصية عند الموت، يوصي ويشهد رجلين من المسلمين على ما له وما عليه، قال: هذا في الحضر، (أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ) في السفر، (إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ) هذا الرجل يدركه الموت في سفره، وليس بحضرته أحد من المسلمين، فيدعو رجلين من اليهود والنصارى والمجوس، فيوصي إليهما، ويدفع إليهما ميراثه فيقبلان به، فإن رضي أهل الميت الوصية وعرفوا [مال صاحبهم] تركوا الرجلين وإن ارتابوا رفعوهما إلى السلطان. فذلك قوله تعالى: (تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ) قال عبد الله بن عباس: كأني أنظر إلى العلْجين حين انتُهى بهما إلى أبي موسى الأشعري في داره، ففتح الصحيفة، فأنكر أهل الميت وخَوّنوهما فأراد أبو موسى أن يستحلفهما بعد العصر، فقلت له: إنهما لا يباليان صلاة العصر، ولكن استحلفهما بعد صلاتهما في دينهما، فَيُوقَفُ الرجلان بعد صلاتهما في
Esbât, es-Süddî'den nakletti: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığında, vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik, sizden adalet sahibi iki kişidir” [ayetini zikredip] şöyle dedi: “Bu, ölüm anındaki vasiyet hakkındadır; kişi lehine ve aleyhine olan hususlarda vasiyet eder ve Müslümanlardan iki kişiyi şahit tutar.” Dedi ki: “Bu, hazar (ikamet) durumundadır. { أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } “yahut sizden olmayan başka iki kişi” [ifadesi ise] yolculukta [geçerlidir]. { إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ } “eğer yeryüzünde sefere çıkmışsanız ve başınıza ölüm musibeti gelmişse”; bu, yolculuğunda ölümün kendisine yetiştiği ve yanında Müslümanlardan hiç kimsenin bulunmadığı kimsedir. Bunun üzerine Yahudilerden, Hristiyanlardan ve Mecûsîlerden iki adamı çağırır, o ikisine vasiyette bulunur ve mirasını kendilerine teslim eder, onlar da bunu kabul ederler. Şayet ölünün ailesi vasiyete razı olur ve [arkadaşlarının malını] tanırlarsa o iki adamı serbest bırakırlar. Eğer şüpheye düşerlerse o ikisini sultana (hâkime) götürürler. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu buna işaret etmektedir: { تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ } “Eğer şüpheye düşerseniz, namazdan sonra o ikisini alıkoyarsınız da Allah'a yemin ederler”. Abdullah b. Abbâs dedi ki: ‘O iki gayrimüslimin evinde Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye getirildikleri ânı görür gibiyim. [Ebû Mûsâ] sahifeyi açtı; ölünün ailesi [verilenleri az bularak durumu] inkâr etti ve o ikisini hıyanetle itham etti. Bunun üzerine Ebû Mûsâ o ikisine ikindi namazından sonra yemin ettirmek istedi. Ben kendisine: «Onlar ikindi namazını önemsemezler; lâkin kendi dinlerindeki ibadetlerinden sonra onlara yemin ettir» dedim. Böylece o iki adam, kendi dinlerindeki ibadetlerinden sonra durdurulur ve