وهكذا رواه أبو داود، والترمذي، وابن ماجه من حديث الإفريقي، به نحوه وقال الترمذي: وهو إسناد ضعيف.
Ebû Dâvud, Tirmizî ve İbn Mâce de el-İfrîkî'nin hadisinden bu isnadla benzer şekilde rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Bu, zayıf bir isnaddır" demiştir.
قال ابن جرير: وقد قال قوم: إن هذه الآية نزلت إعلاما من الله أن الوضوء لا يجب إلا عند القيام إلى الصلاة، دون غيرها من الأعمال؛ وذلك لأنه ﵇ كان إذا أحدث امتنع من الأعمال كلها حتى يتوضأ.
İbn Cerîr dedi ki: Bir topluluk şöyle demiştir: Bu ayet, abdestin diğer ameller için değil, yalnızca namaza kalkılacağı vakit vacip olduğunu Allah'tan bir bildirim olarak inmiştir; zira o aleyhisselâm abdesti bozulduğunda abdest alıncaya kadar bütün amellerden geri dururdu.
حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا معاوية بن هشام، عن سفيان عن جابر، عن عبد الله بن أبي بكر بن عَمْرو بن حزم، عن عبد الله بن عَلْقَمَة بن الفَغَواء، عن أبيه، قال: كان رسول الله ﷺ إذا أراق البول نكلمه فلا يكلمنا، ونسلم عليه فلا يرد علينا، حتى نزلت آية الرخصة: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ) الآية.
Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Muâviye b. Hişâm, Süfyân'dan , o Câbir'den, o Abdullah b. Ebî Bekr b. Amr b. Hazm'dan, o Abdullah b. Alkame b. el-Fagvâ'dan, o da babasından anlattı; babası şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem küçük abdestini bozduğunda biz onunla konuşurduk ama o bizimle konuşmazdı; ona selam verirdik ama ruhsat ayeti olan (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ) ayeti inene kadar selamımızı almazdı.
ورواه ابن أبي حاتم عن محمد بن مسلم، عن أبي كُرَيْب، به نحوه. وهو حديث غريب
İbn Ebî Hâtim de bunu Muhammed b. Müslim'den, o Ebû Küreyb'den aynı isnadla benzer şekilde rivayet etmiştir. Bu, garip bir hadistir
جدًا، وجابر هذا هو ابن يزيد الجعفي، ضعفوه.
ve buradaki Câbir, İbn Yezîd el-Cu'fî'dir; onu zayıf saymışlardır.
وقال أبو داود: حدثنا مُسَدَّد، حدثنا إسماعيل، حدثنا أيوب، عن عبد الله بن أبي مُلَيكة، عن عبد الله بن عباس؛ أن رسول الله ﷺ خرج من الخلاء، فَقُدِّم إليه طعام، فقالوا: ألا نأتيك بوَضُوء فقال: "إنما أمرت بالوضوء إذا قُمْتُ إلى الصلاة.
Ebû Dâvud dedi ki: Bize Müsedded anlattı, bize İsmâil anlattı, bize Eyyûb, Abdullah b. Ebî Müleyke'den, o Abdullah b. Abbâs'tan anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem heladan çıktı ve kendisine yemek sunuldu. "Sana abdest suyu getirelim mi?" dediler. O da: "Ben ancak namaza kalktığım zaman abdest almakla emrolundum" buyurdu.
وكذا رواه الترمذي عن أحمد بن مَنِيع والنسائي عن زياد بن أيوب، عن إسماعيل -وهو ابن علية-به وقال الترمذي: هذا حديث حسن.
Tirmizî bunu Ahmed b. Menî'den, Nesâî de Ziyâd b. Eyyûb'dan, her ikisi İsmâil'den -ki o İbn Uleyye'dir- bu isnadla rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Bu, hasen bir hadistir" demiştir.
وروى مسلم عن أبي بكر بن أبي شيبة، عن سفيان بن عيينة، عن عمرو بن دينار، عن سعيد بن الحويرث، عن ابن عباس قال: كنا عند النبي ﷺ فأتى الخلاء، ثم إنه رجع فأتى بطعام، فقيل: يا رسول الله، ألا تتوضأ؟ فقال: "لِمَ؟ أأصلي فأتوضأ؟ ".
Müslim, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o Süfyân b. Uyeyne'den, o Amr b. Dînâr'dan, o Saîd b. el-Hüveyris'ten, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; İbn Abbâs dedi ki: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanındaydık, helaya gitti, sonra geri döndü ve yemek getirildi. "Ey Allah'ın Resûlü, abdest almaz mısın?" denildi. O da: "Niçin? Namaz mı kılacağım ki abdest alayım?" buyurdu .
وقوله: (فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ) قد استدل طائفة من العلماء بقوله: (إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ) على وجوب النية في الوضوء؛ لأن تقدير الكلام: "إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم لها"، كما تقول العرب: "إذا رأيت الأمير فقم" أي: له. وقد ثبت في الصحيحين حديث: "الأعمال بالنيات، وإنما لكل امرئ ما نوى". ويستحب قبل غسل الوجه أن يذكر اسم الله تعالى على وضوئه؛ لما ورد في الحديث من طرق جيدة، عن جماعة من الصحابة، عن النبي ﷺ أنه قال: "لا وضوء لمن لم يذكر اسم الله عليه".
O'nun: (فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ) kavline gelince; bir grup âlim: (إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ) kavlinden abdestte niyetin vacip olduğuna delil getirmiştir; zira sözün takdiri: "Namaza kalktığınız vakit onun için yüzlerinizi yıkayın" şeklindedir, nitekim Araplar: "Emiri gördüğün zaman kalk" yani: "Onun için kalk" derler. Sahîhayn'da: "Ameller niyetlere göredir ve herkese ancak niyet ettiği şey vardır" hadisi sabit olmuştur. Sahabeden bir cemaatten Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem dayanan ceyyid yollarla gelen hadiste: "Üzerine Allah'ın ismini anmayan kimsenin abdesti yoktur" buyurulduğundan dolayı, yüzü yıkamadan önce abdesti için Allah Teâlâ'nın ismini zikretmesi (besmele çekmesi) müstehaptır.
ويستحب أن يغسل كفيه قبل إدخالهما في الإناء ويتأكد ذلك عند القيام من النوم؛ لما ثبت في الصحيحين عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: "إذا استيقظ أحدكم من نَوْمِه، فلا يُدخل يده في الإناء قبل أن يغسلها ثلاثا، فإن أحدَكم لا يَدْرِي أين باتت يده".
İki elini kaba daldırmadan önce yıkaması müstehaptır ; uykudan kalkıldığında ise bu daha da kuvvetlidir. Nitekim Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Biriniz uykusundan uyandığı zaman, elini üç defa yıkamadan kaba daldırmasın; çünkü biriniz elinin nerede gecelediğini bilmez."
وحَدُّ الوجه عند الفقهاء: ما بين منابت شعر الرأس -ولا اعتبار بالصَّلع ولا بالغَمَم-إلى منتهى اللحيين والذقن طولا ومن الأذن إلى الأذن عرضا، وفي النزعتين والتحذيف خلاف، هل هما
Fakihlere göre yüzün sınırı; uzunlamasına, baş saçının bittiği yerlerden -kelliğe ve alnın saçla kaplı olmasına (gamem) itibar edilmeksizin- iki çene kemiği ile çenenin nihayetine kadar, enlemesine ise kulaktan kulağa kadardır. İki şakak girintisi (nezetân) ile tahzîf [mahalli] hakkında bunların...
من الرأس أو الوجه، وفي المسترسل من اللحية عن محل الفرض قولان، أحدهما: أنه يجب إفاضة الماء عليه لأنه تقع به المواجهة. وروي في حديث: أن النبي ﷺ رأى رجلا مغطيا لحيته، فقال: "اكشفها، فإن اللحية من الوجه" وقال مجاهد: هي من الوجه، ألا تسمع إلى قول العرب في الغلام إذا نبتت لحيته: طلع وجهه.
baştan mı yoksa yüzden mi olduğu konusunda ihtilaf vardır. Sakalın farz olan mahalden sarkan kısmı hakkında ise iki görüş vardır: Birincisi, onun üzerine su akıtmanın vacip olduğudur, çünkü karşı karşıya gelme (muvâcehe) onunla da gerçekleşir. Bir hadiste şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sakalını örten bir adam gördü ve: "Onu aç, çünkü sakal yüzdendir" buyurdu . Mücâhid: "O yüzdendir; Arapların sakalı çıkan delikanlı hakkında 'Yüzü belirdi' dediklerini işitmez misin?" demiştir.
ويستحب للمتوضئ أن يخلل لحيته إذا كانت كَثَّة، قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، حدثنا إسرائيل، عن عامر بن شقيق بن جَمْرَة، عن أبي وائل قال: رأيت عثمان توضأ -فذكر الحديث-قال: وخلل اللحية ثلاثا حين غسل وجهه ثم قال: رأيت رسول الله ﷺ فعل الذي رأيتموني فعلت.
Abdest alan kimsenin sakalı gür olduğunda onu hilallemesi müstehaptır. İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize İsrâil, Âmir b. Şakîk b. Cemre'den, o Ebû Vâil'den anlattı; Ebû Vâil dedi ki: Osman'ı abdest alırken gördüm -hadisi zikretti- ve: "Yüzünü yıkadığı zaman sakalını üç defa hilalledi ve sonra: 'Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem beni yaparken gördüğünüz şeyi yaparken gördüm' dedi" dedi.
رواه الترمذي، وابن ماجه من حديث عبد الرزاق وقال الترمذي: حسن صحيح، وحسنه البخاري.
Bunu Tirmizî ve İbn Mâce, Abdürrezzâk'ın hadisinden rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen sahihtir" demiş, Buhârî de onu hasen saymıştır.
وقال أبو داود: حدثنا أبو تَوْبَة الربيع بن نافع، حدثنا أبو المَلِيح، حدثنا الوليد بن زَوْرَانَ عن أنس بن مالك؛ أن رسول الله ﷺ كان إذا توضأ أخذ كَفًّا من ماء فأدخله تحت حنكه، يخلل به لحيته، وقال: "هكذا أمرني به ربي ﷿.
Ebû Dâvud dedi ki: Bize Ebû Tevbe er-Rabî' b. Nâfi' anlattı, bize Ebü'l-Melîh anlattı, bize el-Velîd b. Zevrân , Enes b. Mâlik'ten anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem abdest aldığı zaman bir avuç su alır, onu çenesinin altına sokar ve onunla sakalını hilallerdi ; ve: "Rabbim azze ve celle bana böyle emretti" buyururdu.
تفرد به أبو داود وقد رُوي هذا من غير وجه عن أنس. قال البيهقي: وروينا في تخليل اللحية عن عمار، وعائشة، وأم سلمة عن النبي ﷺ، ثم عن علي وغيره، وروينا في الرخصة في تركه عن ابن عمر، والحسن بن علي، ثم عن النخعي، وجماعة من التابعين.
Bunu rivayet etmekte Ebû Dâvud tek kalmıştır . Bu , Enes'ten çeşitli yollarla rivayet edilmiştir. Beyhakî dedi ki: Sakalı hilalleme konusunda Ammâr, Âişe ve Ümmü Seleme'den Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem dayanan rivayetleri, sonra Ali ve başkalarından gelenleri naklettik; onu terk etmenin ruhsatı hususunda da İbn Ömer ve el-Hasen b. Ali'den, sonra Nehaî ve tâbiînden bir cemaatten rivayetleri naklettik .
وقد ثبت عن النبي ﷺ من غير وجه في الصحاح وغيرها: أنه كان إذا توضأ تمضمض واستنشق، فاختلف الأئمة في ذلك: هل هما واجبان في الوضوء والغسل، كما هو مذهب أحمد بن حنبل، ﵀؟ أو مستحبان فيهما، كما هو مذهب الشافعي ومالك؟ لما ثبت في الحديث الذي رواه أهل السنن وصححه ابن خُزَيمة، عن رفاعة بن رافع الزّرقي؛ أن النبي ﷺ قال للمسيء في صلاته: "توضأ كما أمرك الله" أو يجبان في الغسل دون الوضوء، كما هو مذهب أبي حنيفة؟ أو يجب
Sahîh kitaplarda ve diğerlerinde Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem çeşitli yollarla sabit olmuştur ki, kendisi abdest aldığında ağzına su verir ve burnuna su çekerdi. İmamlar bu konuda ihtilaf etmişlerdir: İmam Ahmed b. Hanbel'in rahimehullâh mezhebinde olduğu gibi bu ikisi hem abdestte hem de gusülde vacip midir? Yoksa Sünen ehlinin rivayet ettiği ve İbn Huzeyme'nin sahih kabul ettiği, Rifâa b. Râfi' ez-Zürakî'den gelen; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem namazını kötü kılan kişiye: «Allah'ın sana emrettiği gibi abdest al» buyurduğu hadiste sabit olduğu üzere, Şâfiî ve Mâlik'in mezhebinde olduğu gibi her ikisinde de müstehap mıdır? Yoksa Ebû Hanîfe'nin mezhebinde olduğu gibi abdestte değil de sadece gusülde mi vaciptir? Yoksa...
الاستنشاق دون المضمضة كما هو رواية عن الإمام أحمد لما ثبت في الصحيحين: أن رسول الله ﷺ قال: "من توضأ فليستنثر" وفي رواية: "إذا توضأ أحدكم فليجعل في منخريه من الماء ثم لينتثر" والانتثار: هو المبالغة في الاستنشاق.
İmam Ahmed'den gelen bir rivayette olduğu gibi, Sahîhayn'da Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kim abdest alırsa burnundan suyu sümkürsün" ve bir rivayette: "Biriniz abdest aldığında burnunun deliklerine su koysun, sonra onu sümkürsün" buyurduğu sabit olduğu için ağza su vermek değil de sadece burna su çekmek mi vaciptir? İntisâr ise buruna su çekmede mübalağa etmektir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو سلمة الخزاعي، حدثنا سليمان بن بلال، عن زيد بن أسلم، عن عطاء بن يسار، عن ابن عباس؛ أنه توضأ فغسل وجهه، ثم أخذ غرفة من ماء فتمضمض بها واستنثر، ثم أخذ غرفة فجعل بها هكذا، يعني أضافها إلى يده الأخرى، فغسل بهما وجهه. ثم أخذ غرفة من ماء، فغسل بها يده اليمنى، ثم أخذ غرفة من ماء فغسل بها يده اليسرى، ثم مسح رأسه، ثم أخذ غرفة من ماء، ثم رش على رجله اليمنى حتى غسلها، ثم أخذ غرفة أخرى فغسل بها رجله اليسرى، ثم قال: هكذا رأيت رسول الله ﷺ، يعني يتوضأ.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Seleme el-Huzâî anlattı, bize Süleymân b. Bilâl, Zeyd b. Eslem'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o İbn Abbâs'tan anlattı; İbn Abbâs abdest aldı: Yüzünü yıkadı, sonra bir avuç su alıp onunla ağzına su verdi ve burnundan sümkürdü; sonra bir avuç aldı ve onu böyle yaptı, yani diğer eline kattı ve ikisiyle yüzünü yıkadı. Sonra bir avuç su aldı, onunla sağ elini yıkadı; sonra bir avuç su aldı, onunla sol elini yıkadı; sonra başını meshetti; sonra bir avuç su aldı, sonra sağ ayağının üzerine serpip onu yıkadı; sonra bir avuç daha aldı ve onunla sol ayağını yıkadı. Sonra: "Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem böyle yaparken, yani abdest alırken gördüm" dedi.
ورواه البخاري، عن محمد بن عبد الرحيم، عن أبي سلمة منصور بن سلمة الخزاعي، به
Bunu Buhârî, Muhammed b. Abdirrahîm'den, o Ebû Seleme Mansûr b. Seleme el-Huzâî'den bu isnadla rivayet etmiştir .
وقوله: (وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ) أي: مع المرافق، كما قال تعالى: {وَلا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا} [النساء: ٢]
O'nun: (وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ) kavli, yani: Dirseklerle beraber [yıkayın] demektir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا} “Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin; çünkü bu büyük bir günahtır” [Nisâ: 2].
وقد روى الحافظ الدارقطني وأبو بكر البيهقي، من طريق القاسم بن محمد، عن عبد الله بن محمد بن عقيل، عن جده، عن جابر بن عبد الله قال: كان رسول الله ﷺ إذا توضأ أدار الماء على مرفقيه. ولكن القاسم هذا متروك الحديث، وجده ضعيف والله أعلم.
Hâfız ed-Dârekutnî ve Ebû Bekr el-Beyhakî, el-Kâsım b. Muhammed yoluyla, Abdullah b. Muhammed b. Akîl'den, o dedesinden, o Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etmişlerdir ki: Câbir şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem abdest aldığında suyu dirseklerinin üzerinden dolandırırdı. Ancak bu el-Kâsım metrûkü'l-hadîstir, dedesi de zayıftır . Allah en iyisini bilir.
ويستحب للمتوضئ أن يشرع في العضد ليغسله مع ذراعيه؛ لما روى البخاري ومسلم، من حديث نُعَيم المُجْمِر، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "إن أمتي يُدْعَوْن يوم القيامة غُرًّا مُحَجَّلين من آثار الوضوء، فمن استطاع منكم أن يطيل غُرَّته فليفعل".
Abdest alan kimsenin, kollarıyla beraber yıkamak için pazuya kadar uzanması müstehaptır; zira Buhârî ve Müslim'in Nuaym el-Mücmir hadisinden, o Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz benim ümmetim, kıyamet gününde abdest izlerinden dolayı yüzleri nurlu ve abdest azaları parlak olarak çağrılacaklardır. Artık sizden kim parlaklığını uzatmaya güç yetirebilirse bunu yapsın."
وفي صحيح مسلم: عن قُتَيْبَة، عن خَلَف بن خليفة، عن أبي مالك الأشجعي، عن أبي حازم، عن أبي هريرة قال: سمعت خليلي ﷺ يقول: "تبلغ الحِلْية من المؤمن حيث يبلغ الوضوء".
Sahîh-i Müslim'de Kuteybe'den, o Halef b. Halîfe'den, o Ebû Mâlik el-Eşcaî'den, o Ebû Hâzım'dan, o Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Ebû Hüreyre şöyle demiştir: Dostumu sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Müminin ziyneti/süsü, abdest suyunun ulaştığı yere kadar ulaşır."
وقوله: (وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ) اختلفوا في هذه "الباء" هل هي للإلصاق، وهو الأظهر أو للتبعيض؟ وفيه نظر، على قولين. ومن الأصوليين من قال: هذا مجمل فليرجع في بيانه إلى السنة، وقد ثبت في الصحيحين من طريق مالك، عن عمرو بن يحيى المازني عن أبيه، أن رجلا قال لعبد الله بن زيد بن عاصم -وهو جد عمرو بن يحيى، وكان من أصحاب النبي ﷺ: هل تستطيع أن تريني كيف كان رسول الله ﷺ يتوضأ؟ فقال عبد الله بن زيد: نعم، فدعا بوضوء، فأفرغ على يديه، فغسل يديه مرتين مرتين، ثم مضمض واستنشق ثلاثا، وغسل وجهه ثلاثا، ثم غسل يديه
Allah Teâlâ'nın: { وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ } “Başlarınızı meshedin” buyruğuna gelince; [âlimler] buradaki "bâ" (بـ) harfinin ilsâk (temas/yapışma) için mi -ki zâhir/kuvvetli olan görüş budur- yoksa teb'îz (bir kısmını ifade etme) için mi olduğu hususunda -bu görüşte eleştiri bulunmakla beraber- iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir. Fıkıh usûlcülerinden bazıları: "Bu [hüküm] mücmeldir (kapalıdır); dolayısıyla bunun beyânı için sünnete başvurulmalıdır" demiştir. Nitekim Sahîhayn'da Mâlik tarikiyle, Amr b. Yahyâ el-Mâzinî'den, o da babasından rivayetle sabit olmuştur ki: Bir adam, Amr b. Yahyâ'nın dedesi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan Abdullah b. Zeyd b. Âsım'a: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nasıl abdest aldığını bana gösterebilir misin?" dedi. Abdullah b. Zeyd: "Evet" dedi ve abdest suyu istedi; ellerine su döküp ellerini ikişer defa yıkadı. Sonra üçer defa ağzına su verip çalkaladı ve burnuna su çekti, yüzünü üç defa yıkadı, sonra iki elini
مرتين مرتين إلى المرفقين، ثم مسح بيديه، فأقبل بهما وأدبر، بدأ بمقدم رأسه ثم ذهب بهما إلى قفاه، ثم ردهما حتى رجع إلى المكان الذي بدأ منه، ثم غسل رجليه.
dirseklerine kadar ikişer defa yıkadı. Sonra iki eliyle meshetti; ellerini öne doğru getirdi ve arkaya götürdü: Başının ön tarafından başladı, sonra ellerini ensesine kadar götürdü, sonra başladığı yere geri dönünceye kadar ellerini geri getirdi. Sonra da ayaklarını yıkadı .
وفي حديث عبد خير، عن علي في صفة وضوء رسول الله ﷺ نحو هذا، وروى أبو داود، عن معاوية والمقدام بن معد يكرب، في صفة وضوء رسول الله ﷺ مثله.
Abd-i Hayr'ın Ali'den Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem abdestinin vasfı hakkındaki hadisinde de buna benzer bir rivayet vardır. Ebû Dâvud, Muâviye ve Mikdâm b. Ma'dîkerib'den Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem abdestinin vasfı hakkında bunun bir benzerini rivayet etmiştir .
ففي هذه الأحاديث دلالة لمن ذهب إلى وجوب تكميل مسح جميع الرأس، كما هو مذهب الإمام مالك وأحمد بن حنبل، لا سيما على قول من زعم أنها خرجت مخرج البيان لما أجمل في القرآن.
Bu hadislerde, İmam Mâlik ve Ahmed b. Hanbel'in mezhebinde olduğu gibi, başın tamamını meshetmeyi tamamlamanın vacip olduğu görüşüne varanlar için -özellikle bu hadislerin Kur'an'da mücmel olanı açıklamak üzere varit olduğunu ileri sürenlerin kavline göre- bir delil vardır.
وقد ذهب الحنفية إلى وجوب مسح ربع الرأس، وهو مقدار الناصية.
Hanefîler ise başın dörtte birini, yani alın (nâsiye) miktarını meshetmenin vacip olduğu görüşüne gitmişlerdir.
وذهب أصحابنا إلى أنه إنما يجب ما يطلق عليه اسم مسح، لا يتقدر ذلك بحدٍّ، بل لو مسح بعض شعره من رأسه أجزأه.
Bizim ashâbımız (Şâfiîler) ise sadece üzerine mesh ismi verilecek kadarının vacip olduğu, bunun bir sınırla takdir edilmeyeceği, bilakis başının saçının bir kısmını meshetse bile bunun yeterli olacağı görüşüne gitmişlerdir.
واحتج الفريقان بحديث المغيرة بن شعبة، قال: تخلف النبي ﷺ فتخلفت معه، فلما قضى حاجته قال: "هل معك ماء؟ " فأتيته بمطهرة فغسل كفيه ووجهه، ثم ذهب يحسر عن ذراعيه فضاق كم الجبة، فأخرج يديه من تحت الجبة وألقى الجبة على منكبيه فغسل ذراعيه ومسح بناصيته، وعلى العمامة وعلى خفيه … وذكر باقي الحديث، وهو في صحيح مسلم، وغيره.
Her iki fırka da Mugîre b. Şu'be'nin şu hadisiyle delil getirmiştir: Mugîre dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem geride kaldı, ben de onunla beraber geride kaldım. İhtiyacını giderince: "Yanında su var mı?" buyurdu. Ben de ona bir su kabı getirdim; avuçlarını ve yüzünü yıkadı. Sonra kollarını sıvamaya çalıştı fakat cübbenin yeni dar geldi, bunun üzerine ellerini cübbenin altından çıkardı ve cübbeyi omuzlarının üzerine attı ; kollarını yıkadı, alnına, sarığının üzerine ve mestlerinin üzerine meshetti... ve hadisin devamını zikretti. Bu hadis Sahîh-i Müslim'de ve diğer kaynaklarda yer almaktadır .
فقال لهم أصحاب الإمام أحمد: إنما اقتصر على مسح الناصية لأنه كمل مسح بقية الرأس على العمامة، ونحن نقول بذلك، وأنه يقع عن الموقع كما وردت بذلك أحاديث كثيرة، وأنه كان يمسح على العمامة وعلى الخفين، فهذا أولى، وليس لكم فيه دلالة على جواز الاقتصار على مسح الناصية أو بعض الرأس من غير تكميل على العمامة، والله أعلم.
İmam Ahmed'in ashâbı onlara şöyle demiştir: O, alnını meshetmekle yetinmiştir çünkü başın geri kalanının meshini sarığın üzerinden tamamlamıştır; biz de bunu söyleriz ve bu hususta pek çok hadis varit olduğu, kendisinin sarık üzerine ve mestler üzerine meshettiği üzere bunun o mahallin yerine geçtiğini kabul ederiz; binaenaleyh bu daha evladır ve bunda sizin için, sarık üzerine tamamlamaksızın sadece alnı veya başın bir kısmını meshetmekle yetinmenin caiz olduğuna dair bir delil yoktur. Allah en iyisini bilir.
ثم اختلفوا في أنه: هل يستحب تكرار مسح الرأس ثلاثا، كما هو المشهور من مذهب الشافعي، أو إنما يستحب مسحة واحدة، كما هو مذهب أحمد بن حنبل ومن تابعه، على قولين. فقال عبد الرزاق: عن مَعْمَر، عن الزهري، عن عطاء بن يزيد الليثي، عن حُمْران بن أبان قال: رأيت عثمان بن عفان توضأ فأفرغ على يديه ثلاثا فغسلهما، ثم مضمض واستنشق، ثم غسل وجهه ثلاثا، ثم غسل يده اليمنى إلى المرفق ثلاثا، ثم غسل اليسرى مثل ذلك، ثم مسح برأسه، ثم غسل قدمه اليمنى ثلاثا، ثم اليسرى ثلاثا مثل ذلك ثم قال: رأيت رسول الله ﷺ توضأ نحو وضوئي هذا، ثم قال: "من تَوَضَّأ نحو وضوئي هذا، ثم صلَّى ركعتين لا يُحدِّث فيهما نفسه، غفر له ما تقدم من ذنبه ".
Sonra, Şâfiî mezhebinde meşhur olduğu üzere başı meshetmeyi üç defa tekrarlamanın müstehap olup olmadığı, yoksa sadece bir defa meshetmenin mi müstehap olduğu hususunda -ki bu da Ahmed b. Hanbel ve ona tâbi olanların mezhebidir- iki görüş üzere ihtilaf ettiler. Abdürrezzâk; Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, o Atâ b. Yezîd el-Leysî'den, o da Humrân b. Ebân'dan şöyle rivayet etti: Humrân dedi ki: Osmân b. Affân'ı abdest alırken gördüm; ellerine üç defa su döküp onları yıkadı, sonra mazmaza yaptı (ağzına su verdi) ve istinşakta bulundu (burnuna su çekti). Sonra yüzünü üç defa yıkadı, sonra sağ elini dirseğe kadar üç defa yıkadı, sonra sol elini de aynı şekilde [üç defa] yıkadı. Sonra başını meshetti, sonra sağ ayağını üç defa yıkadı, sonra sol ayağını da bunun gibi üç defa yıkadı. Sonra da şöyle dedi: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şu abdestim gibi abdest alırken gördüm. Sonra [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «من تَوَضَّأ نحو وضوئي هذا، ثم صلَّى ركعتين لا يُحدِّث فيهما نفسه، غفر له ما تقدم من ذنبه» «Kim şu abdestim gibi abdest alır, sonra içinden [dünyalık bir şey] geçirmeksizin iki rekât namaz kılarsa, geçmiş günahları bağışlanır.»
أخرجه البخاري ومسلم في الصحيحين من طريق الزهري به نحو هذا وفي سنن أبي داود من رواية عبد الله بن عبيد الله بن أبي مُلَيْكَة، عن عثمان في صفة الوضوء: ومسح برأسه مرة واحدة وكذا من رواية عبد خير، عن علي مثله.
Bunu Buhârî ve Müslim, Sahîhayn'da ez-Zührî yoluyla bu isnadla buna benzer şekilde rivayet etmişlerdir . Ebû Dâvud'un Sünen'inde Abdullah b. Ubeydillâh b. Ebî Müleyke'nin Osman'dan abdestin vasfı hakkındaki rivayetinde: "Ve başını bir defa meshetti" ifadesi yer alır; aynı şekilde Abd-i Hayr'ın Ali'den rivayetinde de bunun benzeri vardır.
واحتج من استحب تكرار مسح الرأس بعموم الحديث الذي رواه مسلم في صحيحه، عن عثمان، ﵁، أن رسول الله ﷺ: توضأ ثلاثا ثلاثا.
Başın meshini tekrarlamayı müstehap gören kimse, Müslim'in Sahih'inde Osman'dan [radıyallâhu anh] rivayet ettiği: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem üçer üçer abdest aldığına dair hadisin umumunu delil getirmiştir.
وقال أبو داود: حدثنا محمد بن المثنى، حدثنا الضحاك بن مَخْلَد، حدثنا عبد الرحمن بن وَرْدَان، حدثني أبو سلمة بن عبد الرحمن، حدثني حمران قال: رأيت عثمان بن عفان توضأ. فذكر نحوه، ولم يذكر المضمضة والاستنشاق، قال فيه: ثم مسح رأسه ثلاثا، ثم غسل رجليه ثلاثا، ثم قال: رأيت رسول الله ﷺ توضأ هكذا وقال: "من توضأ دون هذا كفاه.
Ebû Dâvud dedi ki: Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize ed-Dahhâk b. Mahled anlattı, bize Abdurrahman b. Verdân anlattı, bana Ebû Seleme b. Abdirrahmân anlattı, bana Humrân anlattı; dedi ki: Osman b. Affân'ı abdest alırken gördüm -ve benzerini zikretti; ağza ve burna su vermeyi zikretmedi- onda şöyle dedi: Sonra başını üç defa meshetti, sonra ayaklarını üç defa yıkadı, sonra: "Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem böyle abdest alırken gördüm" dedi ve [Peygamber] şöyle buyurdu: "Kim bundan daha azıyla abdest alırsa bu ona yeter."
تفرد به أبو داود ثم قال: وأحاديث عثمان الصحاح تدل على أنه مسح الرأس مرة واحدة.
Bunu rivayet etmekte Ebû Dâvud tek kalmıştır ; sonra şöyle demiştir: Osman'ın sahih hadisleri, başı bir defa meshettiğine delalet etmektedir.
وقوله: (وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ) قُرئ: (وَأَرْجُلَكُمْ) بالنصب عطفا على (فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ)
O'nun: (وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ) kavline gelince; (وَأَرْجُلَكُمْ) ibaresi, (فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ) kavline atıfla mansup (üstünlü) olarak da okunmuştur.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا أبو سلمة، حدثنا وُهَيْب، عن خالد، عن عِكَرِمة، عن ابن عباس؛ أنه قرأها: (وَأَرْجُلَكُمْ) يقول: رجعت إلى الغسل.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Ebû Seleme anlattı, bize Vüheyb, Hâlid'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; o bunu: (وَأَرْجُلَكُمْ) şeklinde [mansup] okur ve: "[Hüküm tekrar] yıkamaya döndü" derdi.
وروي عن عبد الله بن مسعود، وعُرْوَة، وعطاء، وعكرمة، والحسن، ومجاهد، وإبراهيم، والضحاك، والسُّدِّي، ومُقاتل بن حيان، والزهري، وإبراهيم التيمي، نحو ذلك.
Abdullah b. Mes'ûd, Urve, Atâ, İkrime, Hasan, Mücâhid, İbrâhîm, Dahhâk, Süddî, Mukâtil b. Hayyân, ez-Zührî ve İbrâhîm et-Teymî'den de buna benzer rivayetler nakledilmiştir.
وهذه قراءة ظاهرة في وجوب الغسل، كما قاله السلف، ومن هاهنا ذهب من ذهب إلى وجوب الترتيب كما هو مذهب الجمهور، خلافا لأبي حنيفة حيث لم يشترط الترتيب، بل لو غسل قدميه ثم مسح رأسه وغسل يديه ثم وجهه أجزأه ذلك؛ لأن الآية أمرت بغسل هذه الأعضاء، و"الواو" لا تدل على الترتيب. وقد سلك الجمهور في الجواب عن هذا البحث طرقا، فمنهم من قال: الآية دلت على وجوب غسل الوجه ابتداء عند القيام إلى الصلاة؛ لأنه مأمور به بفاء التعقيب، وهي مقتضية للترتيب، ولم يقل أحد من الناس بوجوب غسل الوجه أولا ثم لا يجب الترتيب بعده، بل القائل اثنان، أحدهما: يوجب الترتيب، كما هو واقع في الآية. والآخر يقول: لا يجب الترتيب مطلقا، والآية دلت على وجوب غسل الوجه ابتداء، فوجب الترتيب فيما بعده بالإجماع، حيث لا فارق. ومنهم من قال: لا نسلم أن "الواو" لا تدل على الترتيب، بل هي دالة -كما هو مذهب طائفة من النحاة وأهل اللغة وبعض الفقهاء. ثم نقول -بتقدير تسليم كونها لا تدل على الترتيب اللغوي-: هي
Bu, Selef'in de dediği gibi [ayakları] yıkamanın farziyeti konusunda açık bir kıraattir. Buradan hareketle, cumhurun mezhebi olduğu üzere tertibin farziyetine kail olanlar olmuştur. Ebû Hanîfe ise buna muhalefet ederek tertibi şart koşmamıştır; hatta [bir kimse] önce iki ayağını yıkayıp ardından başını meshetse, sonra kollarını ve ardından yüzünü yıkasa bu ona yeterlidir. Çünkü ayet bu organların yıkanmasını emretmiştir ve "vav" (وَ) harfi tertibe delalet etmez. Cumhur bu meseleye cevap verirken çeşitli yollar izlemiştir: Onlardan bazıları şöyle demiştir: Ayet, namaza kalkıldığında başlangıçta yüzün yıkanmasının farziyetine delalet etmiştir; çünkü bu, peşisıralık bildiren ve tertip iktiza eden fâ-i ta'kîbiyye (ف) ile emredilmiştir. İnsanlardan hiç kimse, 'İlk olarak yüzün yıkanması farzdır, ancak bundan sonrasında tertip farz değildir' dememiştir. Bilakis görüş belirtenler iki kısımdır: Birincisi, ayette yer aldığı şekliyle tertibi farz kılar. Diğeri ise 'Tertip mutlak olarak farz değildir' der. Ayet ilk olarak yüzün yıkanmasının farziyetine delalet ettiğine göre, aralarında bir fark olmaması sebebiyle icma ile bundan sonrasında da tertip farz olmuştur. Onlardan bazıları da şöyle demiştir: 'Vav' harfinin tertibe delalet etmediğini kabul etmiyoruz; bilakis o -nahivcilerden, lügat ehlinden bir grup ile bazı fıkıh âlimlerinin benimsediği üzere- delalet eder. Sonra -onun lügat bakımından tertibe delalet etmediği farz edilse bile- [şöyle] deriz: O,
دالة على الترتيب شرعا فيما من شأنه أن يرتب، والدليل على ذلك أنه ﷺ لما طاف بالبيت، خرج من باب الصفا وهو يتلو قوله تعالى: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} [البقرة: ١٥٨] ثم قال: "ابدأ بما بدأ الله به" لفظ مسلم، ولفظ النسائي: "ابدءوا بما بدأ الله به". وهذا لفظ أمر، وإسناده صحيح، فدل على وجوب البداءة بما بدأ الله به، وهو معنى كونها تدل على الترتيب شرعا، والله أعلم.
tertip edilmesi gereken hususlarda şer'an tertibe delalet eder. Bunun delili ise şudur: O sallallâhu aleyhi ve sellem Beyt'i tavaf ettiği zaman, Safâ kapısından Teâlâ'nın: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın nişanelerindendir” [Bakara: 158] kavlini okuyarak çıktı, sonra da: Müslim'in lafzıyla "Allah'ın başladığı şeyle başlarım", Nesâî'nin lafzıyla ise: "Allah'ın başladığı şeyle başlayınız" buyurdu. Bu bir emir lafzıdır ve isnadı sahihtir; böylece Allah'ın başladığı şeyle başlamanın vacip olduğuna delalet etmiştir ki onun şer'an tertibe delalet etmesinin anlamı da budur. Allah en iyisini bilir.
ومنهم من قال: لما ذكر تعالى هذه الصفة في هذه الآية على هذا الترتيب، فقطع النظير عن النظير، وأدخل الممسوح بين المغسولين، دل ذلك على إرادة الترتيب.
Onlardan bazıları da şöyle demiştir: Teâlâ bu ayette bu vasfı bu tertip üzere zikredip benzeri benzerinden ayırınca ve meshedileni yıkananların arasına sokunca, bu durum tertibin kastedildiğine delalet etmiştir.
ومنهم من قال: لا شك أنه قد روى أبو داود وغيره من طريق عَمْرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده؛ أن رسول الله ﷺ توضأ مرة مرة، ثم قال: "هذا وضوء لا يقبل الله الصلاة إلا به" قالوا: فلا يخلو إما أن يكون توضأ مرتبا فيجب الترتيب، أو يكون توضأ غير مرتب فيجب عدم الترتيب، ولا قائل به، فوجب ما ذكره.
Onlardan bazıları da şöyle demiştir: Şüphe yok ki Ebû Dâvud ve başkaları Amr b. Şuayb yoluyla, babasından, o dedesinden rivayet etmişlerdir ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem birer birer abdest aldı, sonra da: "Bu, Allah'ın namazı ancak kendisiyle kabul edeceği bir abdesttir" buyurdu . Dediler ki: Bu durum ya tertipli olarak abdest almış olmasından hâlî değildir -ki bu takdirde tertip vacip olur- ya da tertipsiz abdest almış olmasındandır -ki bu takdirde tertibin olmaması vacip olur-; bunu söyleyen ise yoktur; binaenaleyh zikrettiği husus vacip olmuştur .
وأما القراءة الأخرى، وهي قراءة من قرأ: (وَأَرْجُلِكُمْ) بالخفض. فقد احتج بها الشيعة في قولهم بوجوب مسح الرجلين؛ لأنها عندهم معطوفة على مسح الرأس. وقد رُوي عن طائفة من السلف ما يوهم القول بالمسح، فقال ابن جرير:
Diğer kıraate, yani onu cer (esre) ile: (وَأَرْجُلِكُمْ) şeklinde okuyanların kıraatine gelince; Şîa, iki ayağı meshetmenin vacip olduğu yönündeki görüşlerinde bununla delil getirmiştir; çünkü bu, onlara göre başın meshine matuftur. Selef'ten bir topluluktan da mesih görüşünü vehmettiren şeyler rivayet edilmiştir; nitekim İbn Cerîr şöyle demiştir:
حدثني يعقوب بن إبراهيم، حدثنا ابن عُلَيَّةَ، حدثنا حُمَيْد قال: قال موسى بن أنس لأنس ونحن عنده: يا أبا حمزة، إن الحجاج خَطَبَنا بالأهواز ونحن معه، فذكر الطهور فقال: اغسلوا وجوهكم وأيديكم، وامسحوا برءوسكم وأرجلكم، وأنه ليس شيء من ابن آدم أقرب من خبثه من قدميه، فاغسلوا بطونهما وظهورهما عَرَاقيبهما فقال أنس: صدق الله وكذب الحجاج، قال الله [تعالى] (وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ) قال: وكان أنس إذا مسح قدميه بَلَّهما إسناد صحيح إليه.
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, bize İbn Uleyye anlattı, bize Humeyd anlattı; dedi ki: Biz Enes'in yanındayken Mûsâ b. Enes ona: "Ey Ebû Hamza! Haccâc biz onunla beraberken Ahvaz'da bize hutbe irad etti, temizliği zikredip şöyle dedi: 'Yüzlerinizi ve ellerinizi yıkayın, başlarınızı ve ayaklarınızı meshedin; şüphesiz Âdemoğlunun hiçbir şeyi necasetine ayaklarından daha yakın değildir; binaenaleyh onların altlarını, üstlerini ve topuk damarlarını yıkayın.'" Bunun üzerine Enes: "Allah doğru söyledi, Haccâc yalan söyledi. Allah [Teâlâ] (وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ) buyurdu" dedi. [Ravi] dedi ki: Enes iki ayağını meshettiğinde onları ıslatırdı . Bu, ona varan sahih bir isnaddır.
وقال ابن جرير: حدثنا علي بن سَهْل، حدثنا مُؤَمَّل، حدثنا حماد، حدثنا عاصم الأحول، عن أنس قال: نزل القرآن بالمسح، والسنة الغسل وهذا أيضا إسناد صحيح.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ali b. Sehl anlattı, bize Müemmel anlattı, bize Hammâd anlattı, bize Âsım el-Ahvel, Enes'ten anlattı; Enes dedi ki: "Kur'an mesih ile inmiştir, sünnet ise yıkamaktır ." Bu da sahih bir isnaddır.
وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا محمد بن قَيْس الخراساني، عن ابن جُرَيْج، عن عمرو بن دينار، عن عِكرِمة، عن ابن عباس قال: الوضوء غَسْلتَان ومسحتان.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Muhammed b. Kays el-Horasânî, İbn Cüreyc'den, o Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; İbn Abbâs dedi ki: Abdest iki yıkama ve iki mesihtir .
وكذا روى سعيد بن أبي عَرُوبَة، عن قتادة.
Saîd b. Ebî Arûbe de Katâde'den böyle rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثني أبي، حدثنا أبو مَعْمَر المِنْقَريّ، حدثنا عبد الوهاب، حدثنا علي بن زيد، عن يوسف بن مِهْران، عن ابن عباس: (وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ) قال: هو المسح. ثم قال: وروي عن ابن عمر وعلقمة، وأبي جعفر، [و] محمد بن علي، والحسن -في إحدى الروايات-وجابر بن زيد، ومجاهد -في إحدى الروايات-نحوه.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bana babam anlattı, bize Ebû Ma'mer el-Minkarî anlattı, bize Abdülvehhâb anlattı, bize Ali b. Zeyd, Yûsuf b. Mihrân'dan, o İbn Abbâs'tan anlattı: (وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ) kavli hakkında: "O mesihtir" dedi. Sonra dedi ki: İbn Ömer , Alkame, Ebû Ca'fer [ve] Muhammed b. Ali'den, Hasan'dan -rivayetlerden birinde-, Câbir b. Zeyd'den ve Mücâhid'den -rivayetlerden birinde- de buna benzer rivayetler nakledilmiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا يعقوب، حدثنا ابن علية، حدثنا أيوب، قال: رأيت عكرمة يمسح على رجليه، قال: وكان يقوله.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ya'kûb anlattı, bize İbn Uleyye anlattı, bize Eyyûb anlattı; dedi ki: İkrime'yi iki ayağı üzerine meshederken gördüm. [Eyyûb] dedi ki: O bunu söylerdi de.
وقال ابن جرير: حدثني أبو السائب، حدثنا ابن إدريس، عن داود بن أبي هند، عن الشعبي قال: نزل جبريل بالمسح. ثم قال الشعبي: ألا ترى أن "التيمم" أنْ يمسح ما كان غسلا ويلغي ما كان مسحا؟
İbn Cerîr dedi ki: Bana Ebü's-Sâib anlattı, bize İbn İdrîs, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Şa'bî'den anlattı; Şa'bî dedi ki: "Cibrîl mesih ile indi." Sonra Şa'bî şöyle dedi: "Görmüyor musun ki 'teyemmüm', yıkanması gereken yerin meshedilmesi ve meshedilmesi gereken yerin ise düşürülmesi demektir?"
وحدثنا ابن أبي زياد، حدثنا يزيد، أخبرنا إسماعيل، قلت لعامر: إن ناسا يقولون: إن جبريل نزل بغسل الرجلين؟ فقال: نزل جبريل بالمسح.
Bize İbn Ebî Ziyâd anlattı, bize Yezîd anlattı, bize İsmâil bildirdi; Âmir'e: "Bazı insanlar Cibrîl'in iki ayağı yıkamakla indiğini söylüyorlar?" dedim. Bunun üzerine o: "Cibrîl mesih ile indi" dedi.
فهذه آثار غريبة جدًا، وهي محمولة على أن المراد بالمسح هو الغسل الخفيف، لما سنذكره من السنة الثابتة في وجوب غسل الرجلين. وإنما جاءت هذه القراءة بالخفض إما على المجاورة وتناسب الكلام، كما في قول العرب: "جُحْرُ ضَب خربٍ"، وكقوله تعالى: {عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ} [الإنسان: ٢١] وهذا سائغ ذائع، في لغة العرب شائع. ومنهم من قال: هي محمولة على مسح القدمين إذا كان عليهما الخفان، قاله أبو عبد الله الشافعي، ﵀. ومنهم من قال: هي دالة على مسح الرجلين، ولكن المراد بذلك الغسل الخفيف، كما وردت به السنة. وعلى كل تقدير فالواجب غسل الرجلين فرضا، لا بد منه للآية والأحاديث التي سنوردها.
Bunlar son derece garip rivayetlerdir; ayakları yıkamanın farziyetine dair zikredeceğimiz sabit sünnet sebebiyle, buradaki mesihten kastın hafif yıkama olduğuna hamletmek gerekir. Bu kıraatin cer (esre) ile gelmesi ise ya civarlık (mücâveret) ve kelamın uyumu sebebiyledir; nitekim Arapların: "جُحْرُ ضَب خربٍ" (harab bir kertenkele deliği) sözünde ve Teâlâ'nın: {عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ} “Üzerlerinde yeşil ipekten ve atlastan elbiseler vardır” [İnsân: 21] kavlinde olduğu gibidir. Bu, Arap dilinde caiz, yaygın ve meşhurdur. Bazıları ise şöyle demiştir: Bu, üzerinde mestler bulunduğu takdirde iki ayağın meshedilmesine hamledilir; bunu Ebû Abdillâh eş-Şâfiî -Allah ona rahmet etsin- söylemiştir. Onlardan bazıları da: "Bu iki ayağın meshedilmesine delalet eder, fakat bununla kastedilen, sünnette vârid olduğu üzere hafif yıkamadır" demiştir. Her halükarda vacip olan, ayet ve zikredeceğimiz hadisler gereğince farz olarak iki ayağı yıkamaktır, bundan kaçış yoktur.
ومن أحسن ما يستدل به على أن المسح يطلق على الغسل الخفيف ما رواه الحافظ البيهقي، حيث قال: أخبرنا أبو علي الروذباري، حدثنا أبو بكر محمد بن أحمد بن محمويه العسكري، حدثنا جعفر بن محمد القلانسي، حدثنا آدم، حدثنا شعبة، حدثنا عبد الملك بن مَيْسَرَة، سمعت النزال بن سَبْرَة يحدث عن علي بن أبي طالب، أنه صلى الظهر، ثم قعد في حوائج الناس في رَحَبَة الكوفة حتى حضرت صلاة العصر، ثم أتي بكوز من ماء، فأخذ منه حفنة واحدة، فمسح بها وجهه ويديه ورأسه ورجليه، ثم قام فشرب فضله وهو قائم، ثم قال: إن ناسا يكرهون الشرب قائما، وإن رسول الله [ﷺ] صنع ما صنعتُ. وقال: "هذا وضوء من لم يحدث ".
Mesih lafzının hafif yıkama için kullanıldığına delil getirilecek en güzel rivayetlerden biri, Hâfız el-Beyhakî'nin rivayet ettiği şu hadistir: O şöyle demiştir: Bize Ebû Ali er-Rûzbârî bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed b. Mahmûye el-Askerî anlattı, bize Ca'fer b. Muhammed el-Kalânisî anlattı, bize Âdem anlattı, bize Şu'be anlattı, bize Abdülmelik b. Meysere anlattı; en-Nezzâl b. Sebre'yi Ali b. Ebî Tâlib'den naklederken işittim: O, öğle namazını kıldı, sonra ikindi namazı vakti gelinceye kadar Kûfe meydanında insanların ihtiyaçları için oturdu. Sonra ona bir testi su getirildi. Ondan bir avuç aldı; onunla yüzünü, kollarını, başını ve ayaklarını meshetti. Sonra ayağa kalkıp ayakta olduğu halde artanını içti , sonra şöyle dedi: "Bazı insanlar ayakta su içmeyi mekruh görürler; halbuki Resûlullah [ﷺ] benim yaptığım gibi yapmıştır." Ve: "Bu, abdesti bozulmamış kimsenin abdestidir" dedi.
رواه البخاري في الصحيح، عن آدم، ببعض معناه.
Buhârî bunu Sahîh'inde Âdem'den kısmen aynı manada rivayet etmiştir .
ومن أوجب من الشيعة مسحهما كما يمسح الخف، فقد ضل وأضل. وكذا من جوز مسحهما
Şîa'dan, meste meshedildiği gibi her iki [ayağı] meshetmeyi vacip gören kimse, muhakkak sapmış ve saptırmıştır. Kezâ her ikisinin meshedilmesini caiz görüp
وجوز غسلهما فقد أخطأ أيضا، ومن نقل عن أبي جعفر بن جرير أنه أوجب غسلهما للأحاديث، وأوجب مسحهما للآية، فلم يحقق مذهبه في ذلك، فإن كلامه في تفسيره إنما يدل على أنه أراد أنه يجب دَلْك الرجلين من دون سائر أعضاء الوضوء؛ لأنهما يليان الأرض والطين وغير ذلك، فأوجب دَلْكَهما ليذهب ما عليهما، ولكنه عَبَّر عن الدلك بالمسح، فاعتقد من لم يتأمل كلامه أنه أراد وجوب الجمع بين غسل الرجلين ومسحهما، فحكاه من حكاه كذلك؛ ولهذا يستشكله كثير من الفقهاء وهو معذور فإنه لا معنى للجمع بين المسح والغسل، سواء تقدمه أو تأخر عليه؛ لاندراجه فيه، وإنما أراد الرجلُ ما ذكرتهُ، والله أعلم. ثم تأملت كلامه أيضًا فإذا هو يحاول الجمع بين القراءتين، في قوله: (وَأَرْجُلَكُمْ) خفضا على المسح وهو الدلك ونصبا على الغسل، فأوجبهما أخذا بالجمع بين هذه وهذه.
yıkanmasını da caiz gören kimse de hata etmiştir. Ebû Ca'fer b. Cerîr'in hadislerden dolayı ayakları yıkamayı vacip gördüğü, ayetten dolayı da meshetmeyi vacip gördüğü şeklindeki nakle gelince; bunu nakleden kimse onun bu konudaki mezhebini tam olarak tahkik edememiştir. Zira onun tefsirindeki sözleri, ancak diğer abdest uzuvları olmaksızın sadece iki ayağın ovulmasının (delk) vacip olduğunu kastettiğine delalet etmektedir; çünkü ayaklar toprağa, çamura ve benzeri şeylere temas eder; bu sebeple üzerlerindekinin gitmesi için ovulmalarını vacip kılmıştır . Fakat ovmayı mesih lafzıyla ifade etmiştir. Onun sözünü iyice düşünmeyen kimse ise, onun ayakları yıkamak ile meshetmeyi bir arada cem etmenin vacip olduğunu kastettiğini zannetmiş ve bunu aktaranlar da bu şekilde aktarmışlardır. Bu yüzden birçok fakih bunu müşkül görmüştür ve onlar mazurdur ; çünkü ister önce ister sonra olsun, yıkamanın içine girdiği için mesih ile yıkamayı bir arada cem etmenin bir anlamı yoktur. O zat ancak benim zikrettiğimi kastetmiştir, en doğrusunu Allah bilir. Sonra onun sözünü tekrar düşündüm, meğer o: (وَأَرْجُلَكُمْ) kavlindeki iki kıraati cem etmeye çalışıyormuş: Mesih -ki o ovmaktır - üzere cer kıraati ve yıkama üzere nasb kıraati; böylece hem bununla hem şununla amel ederek ikisini de vacip kılmıştır.
ذكر الأحاديث الواردة في غسل الرجلين وأنه لا بد منه:
Ayakları yıkama ve bunun mutlaka gerekli olduğuna dair vârid olan hadislerin zikri:
قد تقدم في حديث أميري المؤمنين عثمان وعلي، وابن عباس ومعاوية، وعبد الله بن زيد بن عاصم، والمقداد بن معد يكرب؛ أن رسول الله ﷺ غسل الرجلين في وضوئه، إما مرة، وإما مرتين، أو ثلاثا، على اختلاف رواياتهم.
Müminlerin emîrleri Osman ve Ali, İbn Abbâs, Muâviye, Abdullah b. Zeyd b. Âsım ve Mikdâd b. Ma'dîkerib'in hadislerinde; Resûlullah ﷺ'in abdestinde rivayetlerinin farklılığına göre ayaklarını ya birer kere ya ikişer kere ya da üçer kere yıkadığı daha önce geçmişti.
وفي حديث عمرو بن شُعَيْب، عن أبيه، عن جده، أن رسول الله ﷺ توضأ فغسل قدميه، ثم قال: "هذا وُضُوء لا يقبل الله الصلاة إلا به ".
Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği hadiste; Resûlullah ﷺ abdest aldı, iki ayağını yıkadı, sonra şöyle buyurdu: "Bu, Allah'ın ancak kendisiyle namazı kabul edeceği bir abdesttir."
وفي الصحيحين، من رواية أبي عَوَانة، عن أبي بِشْر، عن يوسف بن مَاهَك، عن عبد الله بن عمرو قال: تَخَلَّف عنا رسول الله ﷺ في سفرة سافرناها، فأدرَكَنا وقد أرْهَقَتْنَا الصلاةُ، صلاةُ العصر ونحن نتوضأ، فجعلنا نمسح على أرجلنا، فنادى بأعلى صوته: "أسبِغوا الوضوء وَيْلٌ للأعقاب من النار".
İki Sahîh'te Ebû Avâne rivayetinden, o Ebû Bişr'den, o Yûsuf b. Mâhek'ten, o Abdullah b. Amr'dan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Yaptığımız bir yolculukta Resûlullah ﷺ bizden geride kaldı. Bize yetiştiğinde namaz -ikindi namazı- bizi sıkıştırmıştı ve biz abdest alıyorduk; ayaklarımızı meshetmeye başladık. Bunun üzerine sesinin en yüksek tonuyla şöyle nida etti: "Abdesti tam yapın, ateşte [yanacak] topukların vay haline!"
وكذلك هو في الصحيحين عن أبي هريرة وفي صحيح مسلم عن عائشة، عن النبي ﷺ أنه قال: "أسبغوا الوضوء ويل للأعقاب من النار".
Aynı şekilde bu rivayet İki Sahîh'te Ebû Hüreyre'den , Sahîh-i Müslim'de ise Âişe'den, Nebî ﷺ'in şöyle buyurduğu şeklinde yer almaktadır: "Abdesti tam yapın, ateşte [yanacak] topukların vay haline!"
وروى الليث بن سعد، عن حَيْوة بن شُرَيْح، عن عُقْبة بن مسلم، عن عبد الله بن الحارث بن جزء أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "وَيْلٌ للأعْقَاب وبُطون الأقدام من النار". رواه البيهقي والحاكم وهذا إسناد صحيح.
Leys b. Sa'd, Hayve b. Şüreyh'ten, o Ukbe b. Müslim'den, o Abdullah b. Hâris b. Cez''den rivayet ettiğine göre o, Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: "Ateşte [yanacak] topukların ve ayak altlarının vay haline!" Bunu Beyhakî ve Hâkim rivayet etmiştir ve bu sahih bir isnaddır.
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن أبي إسحاق: أنه سمع سعيد بن
İmâm Ahmed şöyle dedi: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Ebû İshâk'tan [naklen] anlattı; o, Saîd b.
أبي كرب -أو شعيب بن أبي كرب -قال: سمعت جابر بن عبد الله -وهو على جمل -يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ويل للعراقيب من النار".
Ebî Kerb'i -veya Şuayb b. Ebî Kerb'i - işitmiş; o şöyle demiştir: Câbir b. Abdillâh'ı -bir devenin üzerindeyken - şöyle derken işittim: Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu işittim: "Ateşte [yanacak] topuk damarlarının (aşillerin) vay haline!"
وحدثنا أسود بن عامر، أخبرنا إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن سعيد بن أبي كرب عن جابر بن عبد الله قال: رأى النبي ﷺ في رِجْل رَجُل منا مثْل الدرهم لم يغسله، فقال: "ويل للعَقِبِ من النار".
Bize Esved b. Âmir anlattı, bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Saîd b. Ebî Kerb'den , o Câbir b. Abdillâh'tan bildirdi; Câbir dedi ki: Nebî ﷺ bizden bir adamın ayağında yıkamadığı dirhem kadar bir yer gördü ve: "Ateşte [yanacak] topuğun vay haline!" buyurdu.
ورواه ابنُ ماجه، عن أبي بكر بن أبي شيبة، عن الأحْوص عن أبي إسحاق، عن سعيد، به نحوه وكذا رواه ابن جرير من حديث سفيان الثوري وشعبة بن الحجاج وغير واحد، عن أبي إسحاق السَّبِيعي، عن سعيد بن أبي كرب عن جابر، عن النبي ﷺ، مثله. ثم قال:
Bunu İbn Mâce, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o Ahvas'tan , o Ebû İshâk'tan, o Saîd'den bu isnadla buna benzer şekilde rivayet etmiştir . İbn Cerîr de Süfyân es-Sevrî, Şu'be b. el-Haccâc ve birden çok kimseden, onlar Ebû İshâk es-Sebîî'den, o Saîd b. Ebî Kerb'den , o Câbir'den, o Nebî ﷺ'den benzerini rivayet etmiştir. Sonra şöyle demiştir:
حدثنا علي بن مسلم، حدثنا عبد الصمد بن عبد الوارث، حدثنا حفص، عن الأعمش، عن أبي سفيان، عن جابر؛ أن رسول الله ﷺ رأى قوما يتوضئون، لم يصب أعْقابهم الماءُ، فقال: "وَيْلٌ للعَراقِيبِ من النار".
Bize Ali b. Müslim anlattı, bize Abdüssamed b. Abdülvâris anlattı, bize Hafs, A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o Câbir'den anlattı; Resûlullah ﷺ abdest alan ve topuklarına su değmemiş olan bir topluluk gördü ve: "Ateşte [yanacak] topuk damarlarının vay haline!" buyurdu .
وقال الإمام أحمد: حدثنا خَلَف بن الوليد، حدثنا أيوب بن عُتْبة، عن يحيى بن أبي كثير، عن أبي سلمة، عن مُعَيْقيب قال: قال رسول الله ﷺ: "ويل للأعقاب من النار". تفرد به أحمد.
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Halef b. el-Velîd anlattı, bize Eyyûb b. Utbe, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ebû Seleme'den, o Muaykîb'den anlattı; Muaykîb dedi ki: Resûlullah ﷺ: "Ateşte [yanacak] topukların vay haline!" buyurdu. Bunu sadece Ahmed rivayet etmiştir .
وقال ابن جرير: حدثني علي بن عبد الأعلى، حدثنا المحاربي، عن مُطَرَّح بن يزيد، عن عبيد الله بن زَحْر، عن علي بن يزيد، عن القاسم، عن أبي أمامة قال: قال رسول الله ﷺ: "ويل للأعقاب من النار، ويل للأعقاب من النار". قال: فما بقي في المسجد شَرِيف ولا وَضِيع، إلا نظرت إليه يُقلب عُرْقوبيه ينظر إليهما".
İbn Cerîr dedi ki: Bana Ali b. Abdila'lâ anlattı, bize Muhâribî, Mutarrah b. Yezîd'den, o Ubeydullah b. Zahr'dan, o Ali b. Yezîd'den, o Kâsım'dan, o Ebû Ümâme'den anlattı; Ebû Ümâme dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Ateşte [yanacak] topukların vay haline! Ateşte [yanacak] topukların vay haline!" [Ravi] dedi ki: Mescitte ister soylu ister halktan olsun, topuk damarlarını çevirip onlara bakmayan kimse kalmadı .
وحدثنا أبو كريب، حدثنا حسين، عن زائدة، عن ليث، حدثني عبد الرحمن بن سابط، عن أبي أمامة -أو عن أخي أبي أمامة-أن رسول الله ﷺ أبصر قومًا يتوضئون وفي عَقِب أحدهم -أو: كعب أحدهم-مثل موضع الدرهم -أو: موضع الظفر-لم يمسه الماء، فقال: "ويل للأعقاب من
Bize Ebû Küreyb de anlattı, bize Hüseyn, Zâide'den, o Leys'ten anlattı; [Leys dedi ki:] Bana Abdurrahman b. Sâbit, Ebû Ümâme'den -yahut Ebû Ümâme'nin kardeşinden- anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem abdest alan bir topluluk gördü; içlerinden birinin topuğunda -yahut aşık kemiğinde- dirhem yeri kadar -yahut tırnak yeri kadar- su değmemiş bir yer vardı. Bunun üzerine: «Ateşte [yanacak] topukların vay haline...» buyurdu.
النار". قال: فجعل الرجل إذا رأى في عقبه شيئًا لم يصبه الماء أعاد وضوءه".
buyurdu. [Ravi] dedi ki: Artık adam topuğunda su değmemiş bir şey gördüğünde abdestini tazeler oldu .
ووجه الدلالة من هذه الأحاديث ظاهرة، وذلك أنه لو كان فَرْض الرجلين مَسْحهما، أو أنه يجوز ذلك فيهما لما توَعّد على تركه؛ لأن المسح لا يستوعب جميع الرجل، بل يجري فيه ما يجري في مسح الخف، وهكذا وجه الدلالة على الشيعة الإمام أبو جعفر بن جرير، ﵀.
Bu hadislerin delalet yönü açıktır; zira eğer iki ayağın farzı onları meshetmek olsaydı veya bunda mesih caiz olsaydı, [yıkamayı] terk etmeye karşı böyle bir tehdit vârid olmazdı. Çünkü mesih ayağın tamamını kapsamaz, bilakis mest üzerine meshte geçerli olan şey onda da geçerli olurdu . İmâm Ebû Ca'fer b. Cerîr -Allah ona rahmet etsin- de Şîa'ya karşı delalet yönünü böyle kurmuştur.
وقد روى مسلم في صحيحه، من طريق أبي الزبير، عن جابر، عن عمر بن الخطاب؛ أن رجلا توضأ فترك موضع ظفر على قدمه فأبصره النبي ﷺ فقال: "ارجع فأحسن وضوءك".
Müslim Sahîh'inde Ebü'z-Zübeyr tarikiyle Câbir'den, o Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet etmiştir ki: Bir adam abdest aldı ve ayağında tırnak kadar bir yer bıraktı . Nebî ﷺ onu görünce: "Dön ve abdestini güzelce al" buyurdu .
وقال الحافظ أبو بكر البيهقي: أخبرنا أبو عبد الله الحافظ، أخبرنا أبو العباس محمد بن يعقوب، حدثنا محمد بن إسحاق الصاغاني حدثنا هارون بن معروف، حدثنا ابن وَهْبٍ، حدثنا جرير بن حازم: أنه سمع قتادة بن دعامة قال: حدثنا أنس بن مالك؛ أن رجلا جاء إلى النبي ﷺ قد توضأ، وترك على قدمه مثل موضع الظفر، فقال له رسول الله ﷺ: "ارجع فأحسن وضوءك ".
Hâfız Ebû Bekr el-Beyhakî dedi ki: Bize Ebû Abdillâh el-Hâfız bildirdi, bize Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Ya'kûb bildirdi, bize Muhammed b. İshâk es-Sâgânî anlattı, bize Hârûn b. Ma'rûf anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bize Cerîr b. Hâzim, Katâde b. Diâme'yi şöyle derken işittiğini anlattı: Bize Enes b. Mâlik anlattı; Bir adam Nebî ﷺ'e geldi, abdest almıştı ve ayağında tırnak yeri kadar bir yer bırakmıştı. Resûlullah ﷺ ona: "Dön ve abdestini güzelce al" buyurdu.
وهكذا رواه أبو داود عن هارون بن معروف، وابن ماجه، عن حَرْمَلَة بن يحيى، كلاهما عن ابن وَهْب به وهذا إسناد جيد، رجاله كلهم ثقات، لكن قال أبو داود: [و] ليس هذا الحديث بمعروف، لم يروه إلا ابن وهب.
Ebû Dâvûd Hârûn b. Ma'rûf'tan, İbn Mâce ise Harmele b. Yahyâ'dan, her ikisi de İbn Vehb'den bu isnadla böyle rivayet etmiştir . Bu ceyyid bir isnaddır, ricalinin tamamı sikadır; ancak Ebû Dâvûd: "[Ve] Bu hadis maruf değildir, onu sadece İbn Vehb rivayet etmiştir" demiştir.
وحدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا حماد أخبرنا يونس وحميد، عن الحسن؛ أن رسول الله ﷺ … بمعنى حديث قتادة.
Bize Mûsâ b. İsmâil anlattı, bize Hammâd anlattı, bize Yûnus ve Humeyd, Hasan'dan bildirdi; Resûlullah ﷺ... Katâde'nin hadisi manasında nakletti.
وقال الإمام أحمد: حدثنا إبراهيم بن أبي العباس، حدثنا بَقيةُ، حدثني بَحِير بن سعد، عن خالد بن مَعْدان، عن بعض أزواج النبي ﷺ؛ أن رسول الله ﷺ رأى رجلا يصلي وفي ظهر قدمه لُمْعَة قدر الدرهم لم يصبها الماء، فأمره رسول الله ﷺ أن يعيد الوضوء.
İmâm Ahmed dedi ki: Bize İbrâhîm b. Ebü'l-Abbâs anlattı, bize Bakıyye anlattı, bana Bahîr b. Sa'd, Hâlid b. Ma'dân'dan, o Nebî ﷺ'in zevcelerinden birinden anlattı; Resûlullah ﷺ namaz kılan bir adam gördü, ayağının üstünde dirhem kadar su değmemiş kuru bir yer vardı; bunun üzerine Resûlullah ﷺ ona abdesti tekrarlamasını emretti.
ورواه أبو داود من حديث بقية وزاد: "والصلاة". وهذا إسناد جيد قوي صحيح، والله أعلم.
Bunu Ebû Dâvûd Bakıyye'nin hadisinden rivayet etmiş ve: "ve namazı [da tekrarlamasını]" ziyadesini eklemiştir. Bu ceyyid, kuvvetli ve sahih bir isnaddır, en doğrusunu Allah bilir.
وفي حديث حُمْران، عن عثمان، في صفة وضوء النبي ﷺ: أنه خلل بين أصابعه. وروى
Humrân'ın Osmân'dan [naklettiği], Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in abdestinin vasfına dair hadiste [şöyle geçmektedir]: Kendisi parmaklarının arasını hilallemiştir. [Sünen sahipleri] rivayet etti...
أهل السنن من حديث إسماعيل بن كثير، عن عاصم بن لَقِيط بن صَبرةَ، عن أبيه قال، قلت: يا رسول الله، أخبرني عن الوضوء: فقال: "أسبغ الوضوء، وخَلِّل بين الأصابع، وبالغ في الاستنشاق إلا أن تكون صائما".
İsmâil b. Kesîr'in hadisinden, o Âsım b. Lakît b. Sabire'den, o babasından rivayet etti; babası dedi ki: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü, bana abdestten haber ver." Şöyle buyurdu: "Abdesti tam al, parmakların arasını hilalle ve oruçlu olmadığın sürece burna su çekmede mübalağa yap."
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الله بن يزيد، أبو عبد الرحمن المقري حدثنا عِكْرِمة بن عمار، حدثنا شداد بن عبد الله الدمشقي قال قال أبو أمامة: حدثنا عَمْرو بن عبسة قال: قلت: يا نبي الله، أخبرني عن الوضوء. قال: "ما منكم من أحد يقرب وضوءه، ثم يتمضمض ويستنشق وينتثر إلا خرّت خطاياه من فمه وخياشيمه مع الماء حين ينتثر، ثم يغسل وجهه كما أمره الله إلا خرت خطايا وجهه من أطراف لحيته مع الماء، ثم يغسل يديه إلى المرفقين إلا خرت خطايا يديه من أطراف أنامله، ثم يمسح رأسه إلا خرت خطايا رأسه من أطراف شعره مع الماء، ثم يغسل قدميه إلى الكعبين كما أمره الله إلا خرت خطايا قدميه من أطراف أصابعه مع الماء، ثم يقوم فيحمد الله ويثني عليه بالذي هو له أهل، ثم يركع ركعتين إلا خرج من ذنوبه كيوم ولدته أمه". قال أبو أمامة: يا عمرو، انظر ما تقول، سمعت هذا من رسول الله ﷺ؟ أيعطى هذا الرجل كله في مقامه؟ فقال عمرو بن عَبْسة يا أبا أمامة، لقد كبرت سنِّي، وَرَقَّ عظمي، واقترب أجلي، وما بي حاجة أن أكذب على الله، وعلى رسول الله ﷺ [و] لو لم أسمعه من رسول الله ﷺ إلا مرة أو مرتين أو ثلاثا، لقد سمعته [منه] سبع مرات أو أكثر من ذلك.
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Abdullah b. Yezîd Ebû Abdirrahmân el-Mukrî anlattı, bize İkrime b. Ammâr anlattı, bize Şeddâd b. Abdillâh ed-Dımaşkî anlattı, dedi ki : Ebû Ümâme dedi ki: Bize Amr b. Abese anlattı, dedi ki: Dedim ki: "Ey Allah'ın Nebîsi, bana abdestten haber ver." Şöyle buyurdu: "Sizden biriniz abdest suyunu yaklaştırıp ağzına su verir, burnuna su çeker ve burnunu temizlerse , burnunu temizlediği sırada su ile birlikte günahları ağzından ve genzinden dökülür; sonra Allah'ın emrettiği gibi yüzünü yıkarsa, su ile birlikte sakalının uçlarından yüzünün günahları dökülür; sonra dirseklere kadar kollarını yıkarsa, parmak uçlarından kollarının günahları dökülür; sonra başını meshederse, su ile birlikte saçlarının uçlarından başının günahları dökülür; sonra Allah'ın emrettiği gibi iki ayağını topuklara kadar yıkarsa, su ile birlikte ayak parmaklarının uçlarından ayaklarının günahları dökülür; sonra kalkıp Allah'a hamdeder, O'na layık olduğu şekilde sena eder, sonra iki rekat namaz kılarsa, annesinin onu doğurduğu günkü gibi günahlarından arınmış olarak çıkar." Ebû Ümâme dedi ki: "Ey Amr! Ne dediğine bir bak; bunu Resûlullah ﷺ'den bizzat işittin mi? Bu adama bulunduğu bu makamda bunların hepsi verilir mi?" Bunun üzerine Amr b. Abese dedi ki: "Ey Ebû Ümâme! Yaşım ilerledi, kemiklerim inceldi, ecelim yaklaştı; Allah'a ve Resûlullah ﷺ'e yalan isnad etmeye hiçbir ihtiyacım yoktur. [Ve] Eğer ben bunu Resûlullah ﷺ'den bir, iki veya üç defa işitmiş olsaydım [bunu rivayet etmezdim], muhakkak ki ben bunu [ondan] yedi defa veya daha fazla işittim ."
وهذا إسناد صحيح، وهو في صحيح مسلم من وجه آخر، وفيه: "ثم يغسل قدميه كما أمره الله". فدل على أن القرآن يأمر بالغسل.
Bu sahih bir isnaddır. Hadis Sahîh-i Müslim'de başka bir yoldan da yer almaktadır ve orada: "Sonra Allah'ın emrettiği gibi iki ayağını yıkar" ifadesi geçmektedir. Bu da Kur'an'ın yıkamayı emrettiğine delalet etmektedir.
وهكذا روى أبو إسحاق السَّبِيعي، عن الحارث، عن علي بن أبي طالب، ﵁، أنه قال: اغسلوا القدمين إلى الكعبين كما أمرتم.
Ebû İshâk es-Sebîî de Hâris'ten, o Ali b. Ebî Tâlib -Allah ondan razı olsun-'den böyle rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "Emrolunduğunuz gibi iki ayağınızı topuklara kadar yıkayın."
ومن هاهنا يتضح لك المراد من حديث عبد خير، عن علي؛ أن رسول الله ﷺ رَش على قدميه الماء وهما في النعلين فدلكهما. إنما أراد غسلا خفيفًا وهما في النعلين ولا مانع من إيجاد الغسل والرِجل في نعلها، ولكن في هذا رد على المتعمقين والمتنطعين من الموسوسين. وهكذا الحديث الذي أورده ابن جرير على نفسه، وهو من روايته، عن الأعمش، عن أبي وائل، عن حذيفة قال: أتى رسول الله ﷺ سُبَاطةَ قوم فبال قائما، ثم دعا بماء فتوضأ، ومسح على نعليه وهو حديث صحيح. وقد أجاب ابن جرير عنه بأن الثقات الحفاظ رووه عن الأعمش، عن أبي وائل، عن حذيفة قال: فبال قائما ثم توضأ ومسح على خفيه.
Buradan hareketle Abdü Hayr'ın Ali'den naklettiği; Resûlullah ﷺ'in ayakları pabuçların içindeyken üzerlerine su serpip onları ovduğu hadisinden ne kastedildiği sana açıklık kazanır. O, ayaklar pabuçların içindeyken hafif bir yıkama kastetmiştir; ayak pabucun içindeyken yıkamanın gerçekleşmesine bir engel yoktur. Fakat bunda vesveseli kimselerden aşırıya kaçan ve kılı kırk yaranlara bir reddiye vardır. İbn Cerîr'in kendi aleyhine delil olarak getirdiği ve kendi rivayeti olan, A'meş'ten, o Ebû Vâil'den, o Huzeyfe'den gelen şu hadis de böyledir; Huzeyfe dedi ki: Resûlullah ﷺ bir kavmin çöplüğüne gelip ayakta bevl etti, sonra su isteyip abdest aldı ve pabuçlarının üzerine meshetti . Bu sahih bir hadistir. İbn Cerîr buna, sika hafızların bunu A'meş'ten, o Ebû Vâil'den, o Huzeyfe'den: "Ayakta bevl etti, sonra abdest aldı ve mestlerinin üzerine meshetti" şeklinde rivayet ettiklerini belirterek cevap vermiştir.
قلت: ويحتمل الجمع بينهما بأن يكون في رجليه خفان، وعليهما نعلان.
Ben derim ki: İkisinin arasını, ayaklarında iki mest ve mestlerin üzerinde de iki pabuç bulunduğu şeklinde telif etmek [bağdaştırmak] mümkündür.
وهكذا الحديث الذي رواه الإمام أحمد بن حنبل: حدثنا يحيى عن شُعْبَة، حدثني يَعْلَى، عن أبيه، عن أوس بن أبي أوس قال: رأيت رسول الله ﷺ توضأ ومسح على نعليه، ثم قام إلى الصلاة. وقد رواه أبو داود عن مُسَدَّد وعباد بن موسى كلاهما، عن هُشَيْم، عن يعلى بن عَطاء، عن أبيه، عن أوس بن أبي أوس قال: رأيت رسول الله ﷺ أتى سُبَاطة قوم فبال، وتوضأ ومسح على نعليه وقدميه.
İmâm Ahmed b. Hanbel'in rivayet ettiği şu hadis de böyledir: Bize Yahyâ, Şu'be'den anlattı, bana Ya'lâ babasından, o Evs b. Ebî Evs'ten anlattı; Evs dedi ki: Resûlullah ﷺ'in abdest alıp pabuçlarının üzerine meshettiğini, sonra namaza durduğunu gördüm. Bunu Ebû Dâvûd Müsedded ve Abbâd b. Mûsâ'dan, her ikisi Hüşeym'den, o Ya'lâ b. Atâ'dan, o babasından, o Evs b. Ebî Evs'ten rivayet etmiştir; Evs dedi ki: Resûlullah ﷺ'in bir kavmin çöplüğüne gelip bevl ettiğini, abdest aldığını ve pabuçları ile ayakları üzerine meshettiğini gördüm.
وقد رواه ابن جرير من طريق شعبة ومن طريق هشيم ثم قال: وهذا محمول على أنه توضأ كذلك وهو غير محدث؛ إذ كان غير جائز أن تكون فرائض الله وسنن رسوله متنافية متعارضة، وقد صح عنه ﷺ الأمر بعموم غسل القدمين في الوضوء بالماء بالنقل المستفيض القاطع عُذْر من انتهى إليه وبلغه.
Bunu İbn Cerîr, Şu'be tarikinden ve Hüşeym tarikinden rivayet etmiş, sonra şöyle demiştir: Bu, onun abdesti bozulmamışken bu şekilde abdest aldığına hamledilir; çünkü Allah'ın farzları ile Resûlü'nün sünnetlerinin birbiriyle çelişip uyuşmaz olması caiz değildir. Halbuki abdestte su ile ayakların tamamının yıkanması emri, kendisine ulaşıp haberdar olan kimsenin mazeretini ortadan kaldıran müstefîz ve kat'î bir nakil ile ﷺ'den sahih olarak sabit olmuştur.
ولما كان القرآن آمرًا بغسل الرجلين -كما في قراءة النصب، وكما هو الواجب في حمل قراءة الخفض عليها-توهم بعض السلف أن هذه الآية ناسخة لرخصة المسح على الخفين، وقد روي ذلك عن علي بن أبي طالب، ولكن لم يصح إسناده، ثم الثابت عنه خلافه، وليس كما زعموه، فإنه قد ثبت أن النبي ﷺ مسح على الخفين بعد نزول هذه الآية الكريمة.
Kur'an -nasb kıraatinde olduğu gibi ve cer kıraatini de ona hamletmenin vacip olması hasebiyle- ayakların yıkanmasını emredince, Selef'ten bazıları bu ayetin mestler üzerine meshetme ruhsatını neshettiğini vehmetmiştir. Bu durum Ali b. Ebî Tâlib'den de rivayet edilmiştir, ancak isnadı sahih değildir; üstelik ondan sabit olan bunun aksidir. Onların iddia ettiği gibi de değildir; zira Nebî ﷺ'in bu kerim ayetin nüzulünden sonra mestler üzerine meshettiği sabit olmuştur.
قال الإمام أحمد: حدثنا هاشم بن القاسم، حدثنا زياد بن عبد الله بن عُلاثة، عن عبد الكريم بن مالك الجَزَري، عن مجاهد، عن جرير بن عبد الله البَجَلي قال: أنا أسلمت بعد نزول المائدة، وأنا رأيت رسول الله ﷺ يمسح بعدما أسلمت. تفرد به أحمد.
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Hâşim b. el-Kâsım anlattı, bize Ziyâd b. Abdillâh b. Ulâse, Abdülkerîm b. Mâlik el-Cezerî'den, o Mücâhid'den, o Cerîr b. Abdillâh el-Becelî'den anlattı; Cerîr dedi ki: "Ben Mâide'nin nüzulünden sonra Müslüman oldum ve ben Müslüman olduktan sonra Resûlullah ﷺ'i [mestler üzerine] meshederken gördüm." Bunu sadece Ahmed rivayet etmiştir .
وفي الصحيحين، من حديث الأعمش، عن إبراهيم، عن هَمَّام قال: بال جرير، ثم توضأ ومسح على خفيه، فقيل: تفعل هذا؟ فقال: نعم، رأيت رسول الله ﷺ بال، ثم توضأ ومسح على خفيه. قال الأعمش: قال إبراهيم: فكان يعجبهم هذا الحديث؛ لأن إسلام جرير كان بعد نزول المائدة. لفظ مسلم.
İki Sahîh'te A'meş'in hadisinden, o İbrâhîm'den, o Hemmâm'dan nakledildiğine göre Hemmâm şöyle demiştir: Cerîr bevl etti, sonra abdest aldı ve mestlerinin üzerine meshetti. Kendisine: "Bunu yapıyor musun?" denilince şöyle dedi: "Evet, Resûlullah ﷺ'in bevl ettiğini, sonra abdest alıp mestlerinin üzerine meshettiğini gördüm." A'meş dedi ki: İbrâhîm şöyle dedi: "Bu hadis onların çok hoşuna giderdi; çünkü Cerîr'in Müslüman oluşu Mâide [suresinin] nüzulünden sonraydı." Lafız Müslim'indir .
وقد ثبت بالتواتر عن رسول الله ﷺ مشروعية المسح على الخفين قولا منه وفعلا كما هو مقرر في كتاب "الأحكام الكبير"، وما يحتاج إلى ذكره هناك، من تأقيت المسح أو عدمه أو التفصيل فيه، كما هو مبسوط في موضعه. وقد خالفت الروافض ذلك كله بلا مستند، بل بجهل وضلال، مع أنه ثابت في صحيح مسلم، من رواية أمير المؤمنين علي بن أبي طالب، ﵁. كما ثبت في الصحيحين عنه، عن النبي ﷺ النهي عن نكاح المتعة وهم يستبيحونها. وكذلك هذه الآية الكريمة دالة على وجوب غسل الرجلين، مع ما ثبت بالتواتر من فعل رسول الله ﷺ على وفق ما دلت عليه الآية
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den hem sözlü hem de fiilî olarak mestler üzerine meshetmenin meşruiyeti tevatürle sabit olmuştur; nitekim bu husus ve meshte süre tayini bulunup bulunmadığı veya buna dair ayrıntılar gibi orada zikredilmesine ihtiyaç duyulan şeyler, "el-Ahkâmü'l-Kebîr" adlı kitapta kendi yerinde etraflıca açıklandığı üzere ortaya konulmuştur. Râfızîler ise hiçbir dayanakları olmaksızın, sırf bir cehalet ve sapkınlıkla bütün bunlara muhalefet etmişlerdir. Oysa bu hüküm, Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın rivayetiyle Sahîh-i Müslim'de sabittir. Nitekim iki Sahîh'te [Buhârî ve Müslim'de] yine ondan nakledildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müt'a nikâhını yasakladığı sabit olmuşken, onlar bunu helal saymaktadırlar. Aynı şekilde bu kerim ayet de, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayetin delaletine uygun olarak [yaptığı] tevatürle sabit fiiliyle birlikte, iki ayağın yıkanmasının vücubuna (farz oluşuna) delalet etmektedir
الكريمة، وهم مخالفون لذلك كله، وليس لهم دليل صحيح في نفس الأمر، ولله الحمد.
Onlar ise bütün bunlara muhalefet etmektedirler ve işin aslında onların sahih hiçbir delilleri yoktur; hamd Allah'a mahsustur.
وهكذا خالفوا الأئمة والسلف في الكعبين اللذين في القدمين، فعندهم أنهما في ظهر القدم، فعندهم في كل رجل كعب، وعند الجمهور أن الكعبين هما العظمان الناتئان عند مفصل الساق والقدم. قال الربيع: قال الشافعي: لم أعلم مخالفًا في أن الكعبين اللذين ذكرهما الله في كتابه في الوضوء هما الناتئان، وهما مجمع مفصل الساق والقدم. هذا لفظه. فعند الأئمة، ﵏، [أن] في كل قدم كعبين كما هو المعروف عند الناس، وكما دلت عليه السنة، ففي الصحيحين من طريق حُمْران عن عثمان؛ أنه توضأ فغسل رجله اليمنى إلى الكعبين، واليسرى مثل ذلك.
Aynı şekilde onlar ayaklardaki topuklar (aşık kemikleri) konusunda da imamlara ve Selef'e muhalefet etmişlerdir. Onlara göre aşık kemikleri ayağın sırtındadır (üstündedir); bu sebeple onlara göre her ayakta bir aşık kemiği vardır. Cumhura göre ise iki aşık kemiği (el-ka'beyn), baldır ile ayağın birleştiği mafsalda bulunan iki çıkıntılı kemiktir. Rebî' dedi ki : Şâfiî şöyle demiştir: "Allah'ın Kitabı'nda abdest hususunda zikrettiği iki aşık kemiğinin, çıkıntılı olan ve baldır ile ayağın birleştiği mafsalı oluşturan iki kemik olduğu konusunda muhalif olan bir kimse bilmiyorum." Şâfiî'nin lafzı böyledir. İmamlara -Allah onlara rahmet etsin- göre, insanlar arasında bilindiği ve sünnetin de delalet ettiği üzere her ayakta iki aşık kemiği [vardır] . Nitekim İki Sahîh'te Humrân tarikiyle Osman'dan nakledildiğine göre; o abdest almış, sağ ayağını iki aşık kemiğine kadar yıkamış, sol ayağını da aynı şekilde yıkamıştır.
وروى البخاري تعليقًا مجزوما به، وأبو داود وابن خزيمة في صحيحه، من رواية أبي القاسم الحسيني بن الحارث الجدلي، عن النعمان بن بشير قال: أقبل علينا رسول الله ﷺ بوجهه فقال: "أقيموا صفوفكم -ثلاثا-والله لتقيمُن صفوفكم أو ليخالفَنَّ الله بين قلوبكم". قال: فرأيت الرجل يُلْزِق كعبه بكعب صاحبه، وركبته بركبة صاحبه، ومَنْكبِه بمنكبه. لفظ ابن خزيمة.
Buhârî kesin bir dille muallak olarak, Ebû Dâvûd ve İbn Huzeyme ise Sahîh'inde Ebü'l-Kâsım el-Hüseynî b. el-Hâris el-Cedelî rivayetinden, o Nu'mân b. Beşîr'den rivayet etti; Nu'mân dedi ki: Resûlullah ﷺ yüzünü bize döndü ve şöyle buyurdu: "Saflarınızı düzeltin -üç defa [söyledi]-, Allah'a yemin olsun ki ya saflarınızı dosdoğru tutarsınız ya da Allah kalplerinizin arasına muhalefet sokar." [Nu'mân] dedi ki: "Bunun üzerine adamın aşık kemiğini arkadaşının aşık kemiğine, dizini arkadaşının dizine, omzunu da arkadaşının omzuna yapıştırdığını gördüm." Lafız İbn Huzeyme'nindir .
فليس يمكن أن يلزق كعبه بكعب صاحبه إلا والمراد به العظم الناتئ في الساق، حتى يحاذي كعب الآخر، فدل ذلك على ما ذكرناه، من أنهما العظمان الناتئان عند مَفْصِل الساق والقدم كما هو مذهب أهل السنة.
Bir kimsenin aşık kemiğini arkadaşının aşık kemiğine yapıştırması, ancak bununla baldırda bulunan çıkıntılı kemik kastedilip diğerinin aşık kemiğiyle aynı hizaya gelmesiyle mümkün olabilir. Bu da zikrettiğimiz hususa, yani Ehl-i Sünnet'in mezhebinde olduğu gibi bunların baldır ile ayağın mafsalındaki iki çıkıntılı kemik olduğuna delalet eder.
وقد قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا إسماعيل بن موسى، أخبرنا شريك، عن يحيى بن عبد الله بن الحارث التيمي -يعني الجابر-قال: نظرت في قتلى أصحاب زيد، فوجدت الكعب فوق ظهر القدم، وهذه عقوبة عوقب بها الشيعة بعد قتلهم، تنكيلا بهم في مخالفتهم الحق وإصرارهم عليه.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize İsmâil b. Mûsâ anlattı, bize Şerîk, Yahyâ b. Abdillâh b. el-Hâris et-Teymî'den -yani Câbir'den- bildirdi; dedi ki: "Zeyd'in öldürülen ashabına baktım, aşık kemiğini ayak sırtının üzerinde buldum." Bu, hakka muhalefet edip bunda ısrar etmelerinin bir cezası ve ibret-i müessese olması için öldürülmelerinden sonra Şîa'ya verilen bir cezadır.
وقوله: (وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ) كل ذلك قد تقدَّم الكلام عليه في تفسير آية النساء، فلا حاجة بنا إلى إعادته؛ لئلا يطول الكلام. وذكرنا سبب نزول آية التيمم هناك، لكن البخاري روى هاهنا حديثا خاصا بهذه الآية الكريمة، فقال:
Ve O'nun: (وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ) kavli: Bütün bunlara dair açıklama Nisâ suresindeki ayetin tefsirinde geçmişti; söz uzamasın diye burada tekrarlamaya ihtiyacımız yoktur. Teyemmüm ayetinin nüzul sebebini de orada zikretmiştik; ancak Buhârî burada bu kerim ayete mahsus bir hadis rivayet ederek şöyle demiştir:
حدثنا يحيى بن سليمان، حدثنا ابن وَهْبٍ، أخبرني عمرو بن الحارث، أن عبد الرحمن بن القاسم حدثه، عن أبيه، عن عائشة: سقطت قلادة لي بالبيداء، ونحن داخلون المدينة، فأناخ رسول الله ﷺ ونزل، فثَنَى رأسه في حِجْري راقدًا، أقبل أبو بكر فلَكَزَني لكزة شديدة، وقال: حَبَسْت الناس في قلادة، فَبي الموتُ لمكان رسول الله ﷺ، وقد أوجعني، ثم إن النبي ﷺ استيقظ وحضرت الصبح، فالتمس الماء فلم يوجَد، فنزلت: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ) هذه الآية، فقال أسَيْد بن الحُضَير لقد بارك الله للناس فيكم يا آل أبي بكر، ما أنتم إلا بركة لهم.
[Buhârî dedi ki:] Bize Yahyâ b. Süleymân anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Amr b. el-Hâris, Abdurrahmân b. el-Kâsım'ın kendisine babasından, onun da Âişe'den [şöyle naklettiğini] bildirdi: "Biz Medine'ye girmekte iken Beydâ mevkiinde gerdanlığım düştü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devesini çökertip konakladı ve başını kucağıma koyup uyudu. Ebû Bekir çıkageldi ve beni şiddetle dürterek: 'Bir gerdanlık yüzünden insanları alıkoydun!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in [kucağımda uyuduğu] konumu sebebiyle [kıpırdayamadığımdan] adeta canım çıkacak gibi oldu; canımı da çok yakmıştı. Sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem uyandı ve sabah namazı vakti girdi. Su arandı fakat bulunamadı. Bunun üzerine şu ayet indi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “Ey iman edenler! Namaza kalkacağınız zaman yüzlerinizi yıkayın...”. Bunun üzerine Üseyd b. Hudayr şöyle dedi: 'Ey Ebû Bekir ailesi! Allah insanları sizin vesilenizle bereketlendirdi; siz onlar için ancak bir bereketsiniz.'"