Binûn

Mâide Suresi Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: (مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ) أي: فلهذا سهل عليكم ويسَّر ولم يعسِّر، بل أباح التيمم عند المرض، وعند فقد الماء، توسعة عليكم ورحمة بكم، وجعله في حق من شرع الله يقوم مقام الماء إلا من بعض الوجوه، كما تقدم بيانه، وكما هو مقرر في كتاب "الأحكام الكبير".

O'nun: (مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ) kavli; yani: İşte bu yüzden size kolaylaştırmış, zorlaştırmamıştır. Bilakis size bir genişlik ve merhamet olmak üzere, hastalık halinde ve su bulunmadığında teyemmümü mubah kılmış; daha önce açıklandığı ve "el-Ahkâmü'l-Kebîr" kitabında takrir edildiği üzere, bazı yönler müstesna olmak üzere, Allah'ın [bunu] meşru kıldığı kimseler hakkında onu suyun yerine geçerli kılmıştır.

وقوله: (وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) أي: لعلكم تشكرون نعمَه عليكم فيما شرعه لكم من التوسعة والرأفة والرحمة والتسهيل والسماحة، وقد وردت السنة بالحث على الدعاء عقب الوضوء، بأن يجعل فاعله من المتطهرين الداخلين في امتثال هذه الآية الكريمة، كما رواه الإمام أحمد ومسلم وأهل السنن، عن عقبة بن عامر قال: كانت علينا رعاية الإبل، فجاءت نَوْبَتي فَرَوَّحتها بعَشِيّ، فأدركت رسول الله ﷺ قائما يحدث الناس، فأدركت من قوله: "ما من مسلم يتوضأ فيحسن وُضُوءه، ثم يقوم فيصلي ركعتين مُقْبلا عليهما بقلبه ووجهه، إلا وجبت له الجنة". قال: قلت: ما أجود هذه! فإذا قائل بين يدي يقول: التي قبلها أجود منها. فنظرت فإذا عمر، ﵁، فقال: إني قد رأيتك جئت آنفا قال: "ما منكم من أحد يتوضأ فيبلغ -أو: فيسبغ-الوضوء، يقول: أشهد أن لا إله إلا الله وأن محمدا عبده ورسوله، إلا فتحت له أبواب الجنة الثمانية، يدخل من أيها شاء". لفظ مسلم.

O'nun: (وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) kavli; yani: Sizin için meşru kıldığı genişlik, şefkat, merhamet, kolaylaştırma ve müsamaha konusundaki nimetlerine şükredesiniz diye. Sünnette, abdestin ardından, abdest alan kişinin bu kerim ayetin emrine uyan temizlenenlerden kılınması için dua etmeye teşvik vârid olmuştur; nitekim İmam Ahmed, Müslim ve Sünen ehlinin Ukbe b. Âmir'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Develeri gütme görevi üzerimizdeydi, benim nöbetim geldiğinde onları akşamleyin dinlenmeye çektim. Resûlullah ﷺ'e ayakta insanlara hitap ederken yetiştim ve onun şu sözüne yetiştim: "Güzelce abdest alan, sonra kalkıp kalbiyle ve yüzüyle yönelerek iki rekat namaz kılan hiçbir Müslüman yoktur ki, ona cennet vacip olmasın." [Ukbe] dedi ki: "Bu ne kadar güzel!" dedim. Önümde duran biri: "Bundan önceki bundan daha güzeldi" dedi. Bir baktım ki o, Ömer radıyallâhu anh imiş. Dedi ki: "Senin az önce geldiğini gördüm." [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Sizden kim abdest alır da abdesti tam yapar -veya: tastamam yapar- sonra: 'Eşhedü enlâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve resûlüh' derse, ona cennetin sekiz kapısı açılır, hangisinden dilerse girer." Lafız Müslim'indir .

وقال مالك: عن سُهَيل بن أبي صالح، عن أبيه، عن أبي هريرة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "إذا توَضّأ العبد المسلم -أو: المؤمن-فغسل وجهه، خرج من وجهه كل خطيئة نظر إليها بعينيه مع الماء -أو: مع آخر قطر الماء-فإذا غسل يديه خرج من يديه كل خطيئة بطشتها يداه مع الماء -أو: مع آخر قطْر الماء-فإذا غسل رجليه خرجت كل خطيئة مشتها رجلاه مع الماء -أو: مع آخر قطْر الماء-حتى يخرج نقيا من الذنوب".

Mâlik, Süheyl b. Ebî Sâlih'ten, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den nakletti ki Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Müslüman -veya: mümin- bir kul abdest alıp yüzünü yıkadığında, gözleriyle bakarak işlediği her günah su ile -veya: suyun son damlasıyla- yüzünden çıkar. Ellerini yıkadığında, ellerinin tuttuğu her günah su ile -veya: suyun son damlasıyla- ellerinden çıkar. Ayaklarını yıkadığında, ayaklarının yürüdüğü her günah su ile -veya: suyun son damlasıyla- ayaklarından çıkar; nihayet günahlardan arınmış olarak çıkar."

رواه مسلم عن أبي الطاهر، عن ابن وهب، عن مالك، به.

Bunu Müslim, Ebü't-Tâhir'den, o İbn Vehb'den, o da Mâlik'ten bu senetle rivayet etmiştir .

وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا معاوية بن هشام، عن سفيان، عن منصور، عن سالم بن أبي الجعد، عن كعب بن مُرَّة قال: قال رسول الله ﷺ: "ما من رجل يتوضأ فيغسل يديه -أو: ذراعيه-إلا خرجت خطاياه منهما، فإذا غسل وجهه خرجت خطاياه من وجهه، فإذا مسح رأسه خرجت خطاياه من رأسه، فإذا غسل رجليه خرجت خطاياه من رجليه".

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Muâviye b. Hişâm, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o da Ka'b b. Mürre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Abdest alıp da ellerini -veya: kollarını- yıkayan hiçbir kimse yoktur ki, günahları onlardan çıkmasın. Yüzünü yıkadığında günahları yüzünden çıkar, başını meshettiğinde günahları başından çıkar, ayaklarını yıkadığında günahları ayaklarından çıkar."

هذا لفظه. وقد رواه الإمام أحمد، عن محمد بن جعفر، عن شعبة، عن منصور، عن سالم، عن مرة بن كعب، أو كعب بن مرة السلمي، عن النبي ﷺ قال: "وإذا توضأ العبد فغسل يديه، خرجت خطاياه من بين يديه، وإذا غسل وجهه خرجت خطاياه من وجهه، وإذا غسل ذراعيه خرجت خطاياه من ذراعيه، وإذا غسل رجليه خرجت خطاياه من رجليه". قال شعبة: ولم يذكر مسح الرأس. وهذا إسناد صحيح.

[Hadisin] lafzı böyledir. İmam Ahmed bunu Muhammed b. Ca'fer'den, o Şu'be'den, o Mansûr'dan, o Sâlim'den, o Mürre b. Ka'b -veya Ka'b b. Mürre es-Sülemî-'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; şöyle buyurdu: «Kul abdest alıp da ellerini yıkadığında, günahları ellerinin arasından çıkar; yüzünü yıkadığında günahları yüzünden çıkar; kollarını yıkadığında günahları kollarından çıkar; ayaklarını yıkadığında ise günahları ayaklarından çıkar.» Şu'be: "Başın meshedilmesini zikretmedi" dedi. Bu, sahih bir isnaddır.

وروى ابن جرير من طريق شَمِر بن عطية، عن شَهْر بن حَوْشَب، عن أبي أمامة قال: قال رسول الله ﷺ: "من توضأ فأحسن الوضوء، ثم قام إلى الصلاة، خرجت ذنوبه من سمعه وبصره ويديه ورجليه".

İbn Cerîr, Şemir b. Atıyye tarikiyle Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Ümâme'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Kim abdest alır da abdestini güzel yapar, sonra namaza durursa; günahları kulağından, gözünden, ellerinden ve ayaklarından çıkar."

وروى مسلم في صحيحه، من حديث يحيى بن أبي كثير، عن زيد بن سلام، عن جده ممطور، عن أبي مالك الأشعري؛ أن رسول الله ﷺ قال: "الطَّهور شَطْر الإيمان، والحمد لله تملأ الميزان، وسبحان الله والحمد لله تملآن ما بين السماء والأرض، والصلاة نور، والصدقة بُرهان، والصبر ضياء، والقرآن حُجَّة لك أو عليك، كل الناس يَغْدُو، فبائع نفسه فَمعتِقهَا، أو مُوبِقُهَا".

Müslim Sahîh'inde, Yahyâ b. Ebî Kesîr hadisinden, o Zeyd b. Sellâm'dan, o dedesi Memtûr'dan, o da Ebû Mâlik el-Eş'arî'den rivayet etti ki Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Temizlik imanın yarısıdır. 'Elhamdülillâh' mizanı doldurur. 'Sübhânallâh' ile 'Elhamdülillâh' ise yer ile gök arasını doldurur. Namaz nurdur, sadaka delildir, sabır ışıktır, Kur'an ise senin lehine veya aleyhine bir hüccettir. Bütün insanlar sabahleyin çıkar; kimi nefsini satar da onu ya âzât eder ya da helak eder."

وفي صحيح مسلم، من رواية سِمَاك بن حَرْب، عن مُصْعب بن سعد، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يقبل الله صدقة من غُلُول، ولا صلاة بغير طهور".

Sahîh-i Müslim'de, Simâk b. Harb'in Mus'ab b. Sa'd'dan, onun da İbn Ömer'den rivayetinde şöyle denmektedir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Allah hıyanetle elde edilen maldan sadakayı ve abdestsiz namazı kabul etmez."

وقال أبو داود الطيالسي: حدثنا شعبة، عن قتادة، سمعت أبا المَلِيح الهُذَلي يحدث عن أبيه قال: كنت مع رسول الله ﷺ في بيت، فسمعته يقول: "إن الله لا يقبل صلاة من غير طهور، ولا صدقة من غُلُول".

Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Bize Şu'be, Katâde'den anlattı; Ebi'l-Melîh el-Hüzelî'yi babasından rivayet ederken işittim, dedi ki: Bir evde Resûlullah ﷺ ile beraberdik, onun şöyle buyurduğunu işittim: "Şüphesiz Allah, abdestsiz namazı ve hıyanetle elde edilen maldan sadakayı kabul etmez."

وكذا رواه أحمد، وأبو داود، والنسائي، وابن ماجه، من حديث شعبة.

Bunu Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce de Şu'be'nin hadisinden böylece rivayet etmiştir .

{وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٧) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّه، َ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (٨) وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ (٩)}

{وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٧) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّه، َ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (٨) وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ (٩)} “Allah'ın sizin üzerinizdeki nimetini ve 'İşittik ve itaat ettik' dediğinizde sizden aldığı ahdini hatırlayın. Allah'tan sakının; şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (7) Ey iman edenler! Allah için hakkı ayakta tutanlar ve adaletle şahitlik edenler olun. Bir kavme olan kininiz, sizi adaletsizlik yapmaya sevk etmesin. Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır. Allah'tan sakının; şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (8) Allah, iman edip salih ameller işleyenlere, kendileri için bir bağışlanma ve büyük bir mükafat olduğunu vadetmiştir. (9)”

يقول تعالى مُذكرًا عباده المؤمنين نعمتَه عليهم في شرعه لهم هذا الدين العظيم، وإرساله إليهم هذا الرسول الكريم، وما أخذ عليهم من العهد والميثاق في مبايعته على متابعته ومناصرته ومؤازرته، والقيام بدينه وإبلاغه عنه وقبوله منه، فقال [تعالى] (وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي

Allah Teâlâ mümin kullarına; kendileri için bu yüce dini meşru kılmasını, onlara bu kerîm Peygamber'i göndermesini ve ona tâbi olmak, destek vermek, yardım etmek, dinini ikame etmek, onun adına tebliğde bulunmak ve ondan [geleni] kabul etmek üzere biat ederlerken kendilerinden aldığı ahdi ve misakı hatırlatarak şöyle buyurmaktadır: [Teâlâ] {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve... bağlandığınız misakını hatırlayın.”

وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا) وهذه هي البيعة التي كانوا يبايعون رسول الله ﷺ عليها عند إسلامهم، كما قالوا: "بايعنا رسول الله ﷺ على السمع والطاعة، في منشطنا ومكرهنا، وأثرةً علينا، وألا ننازع الأمر أهله"، وقال تعالى: {وَمَا لَكُمْ لا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ وَقَدْ أَخَذَ مِيثَاقَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} [الحديد: ٨] وقيل: هذا تذكار لليهود بما أخذ عليهم من المواثيق والعهود في متابعة محمد ﷺ والانقياد لشرعه، رواه علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس. وقيل: هو تذكار بما أخذ تعالى من العهد على ذرية آدم حين استخرجهم من صلبه وأشهدهم على أنفسهم: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا} [الأعراف: ١٧٢] قاله مجاهد، ومُقَاتِل بن حَيَّان. والقول الأول أظهر، وهو المحكي عن ابن عباس، والسُّدِّي. واختاره ابن جرير.

وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا) Bu, onların Müslüman olduklarında Resûlullah ﷺ'e üzerine biat ettikleri biattir; nitekim şöyle demişlerdir: "Resûlullah ﷺ'e neşeli ve kederli anlarımızda, başkaları bize tercih edilse bile dinleyip itaat etmek ve işi ehline bırakıp çekişmemek üzere biat ettik." Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا لَكُمْ لا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ وَقَدْ أَخَذَ مِيثَاقَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} [Hadîd: 8] “Peygamber sizi Rabbinize iman etmeye çağırdığı ve eğer mümin iseniz sizden kesin söz de almış olduğu halde, ne diye Allah'a iman etmiyorsunuz?” Denildi ki: Bu, Muhammed ﷺ'e tâbi olma ve onun şeriatına boyun eğme hususunda Yahudilerden alınan misak ve ahitlerin onlara hatırlatılmasıdır; bunu Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Yine denildi ki: Bu, Teâlâ'nın Âdemoğullarını bellerinden çıkarıp onları kendilerine şahit tuttuğu sırada aldığı ahdin hatırlatılmasıdır: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا} [A'râf: 172] “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar da 'Evet, şahit olduk' dediler.” Bunu Mücâhid ve Mukātil b. Hayyân söylemiştir. Birinci görüş daha açıktır ve İbn Abbâs ile Süddî'den nakledilen de budur; İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir .

ثم قال تعالى: (وَاتَّقُوا اللَّهَ) تأكيد وتحريض على مواظبة التقوى في كل حال.

Sonra Allah Teâlâ: (وَاتَّقُوا اللَّهَ) buyurmuştur ki bu, her durumda takvaya devam etmeye yönelik bir pekiştirme ve teşviktir.

ثم أعلمهم أنه يعلم ما يتخالج في الضمائر والسرائر من الأسرار والخواطر، فقال: (إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ)

Sonra vicdanlarda ve gizli duygularda cereyan eden sırları ve düşünceleri bildiğini onlara haber vererek: (إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ) buyurmuştur.

وقوله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ) أي: كونوا قوامين بالحق لله، ﷿، لا لأجل الناس والسمعة، وكونوا (شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ) أي: بالعدل لا بالجور. وقد ثبت في الصحيحين، عن النعمان بن بشير أنه قال: نحلني أبي نَحْلا فقالت أمي عمرة بنت رواحة: لا أرضى حتى تُشْهد رسول الله ﷺ. فجاءه ليشهده على صدقتي فقال: "أكل ولدك نحلت مثله؟ " قال: لا. قال: "اتقوا الله، واعدلوا في أولادكم". وقال: "إني لا أشهد على جَوْر". قال: فرجع أبي فرد تلك الصدقة.

O'nun: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ) kavli; yani: İnsanlar ve şöhret için değil, sırf Allah celle ve alâ için hak üzere ayakta duran kimseler olun; ve (شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ) yani zulümle değil, adaletle şahitlik eden kimseler olun. Nitekim Sahîhayn'da Nu'mân b. Beşîr'den sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Babam bana bir bağışta bulundu. Annem Amre bint Revâha: "Resûlullah ﷺ'i şahit tutmadıkça razı olmam" dedi. [Babam] bana yaptığı sadakaya onu şahit tutmak için ona gitti. [Resûlullah] buyurdu ki: "Bütün çocuklarına bunun benzerini bağışladın mı?" [Babam]: "Hayır" dedi. [Resûlullah]: "Allah'tan sakının ve çocuklarınız arasında adil olun" buyurdu ve: "Ben bir haksızlığa şahitlik etmem" dedi. [Nu'mân] dedi ki: Bunun üzerine babam döndü ve o bağışı geri aldı .

وقوله: (وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلا تَعْدِلُوا) أي: لا يحملنكم بُغْض قوم على ترك العدل فيهم، بل استعملوا العدل في كل أحد، صديقا كان أو عدوًا؛ ولهذا قال: (اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى) أي: عَدْلُكم أقرب إلى التقوى من تركه. ودل الفعل على المصدر الذي عاد الضمير عليه، كما في نظائره من القرآن وغيره، كما في قوله: {وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكَى لَكُمْ} [النور: ٢٨]

O'nun: (وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلا تَعْدِلُوا) kavli; yani: Bir kavme olan öfkeniz, onlar hakkında adaleti terk etmenize sizi sevk etmesin; bilakis dost olsun düşman olsun herkese karşı adaleti uygulayın. İşte bu sebeple: (اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى) yani: Adaletli davranmanız, onu terk etmeye nispetle takvaya daha yakındır, buyurmuştur. Kur'an'daki ve diğer yerlerdeki benzerlerinde olduğu gibi, fiil zamirin kendisine döndüğü masdara delalet etmiştir; nitekim şu ayette de böyledir: {وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكَى لَكُمْ} [Nûr: 28] “Eğer size 'Dönün' denilirse dönün, bu sizin için daha temizdir.”

وقوله: (هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى) من باب استعمال أفعل التفضيل في المحل الذي ليس في الجانب الآخر منه شيء، كما في قوله [تعالى] {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلا} [الفرقان: ٢٤] وكقول بعض الصحابيات لعمر: أنت أفَظُّ وأغلظ من رسول الله ﷺ.

O'nun: (هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى) kavli, diğer tarafta hiçbir şey bulunmayan yerde ism-i tafdil kalıbının kullanılması kabilindendir; nitekim [Teâlâ'nın] şu kavlinde olduğu gibi: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلا} [Furkān: 24] “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer çok daha güzeldir.” Kadın sahabilerden birinin Ömer'e: "Sen Resûlullah ﷺ'den daha katı ve daha sertsin" sözünde olduğu gibi .

ثم قال تعالى: (وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ) أي: وسيجزيكم على ما علم من أفعالكم التي عملتموها، إن خيرًا فخير، وإن شرا فشر؛ ولهذا قال بعده: (وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ) أي: لذنوبهم (وَأَجْرٌ عَظِيمٌ) وهو: الجنة التي هي من رحمته على عباده، لا ينالونها بأعمالهم، بل برحمة منه وفضل، وإن كان سبب وصول الرحمة إليهم أعمالهم، وهو تعالى

Sonra Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ) “Allah'a karşı gelmekten sakının. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Yani: Yapmış olduğunuz amellerinizden bildiği şeyler karşılığında sizi mükâfatlandıracak veya cezalandıracaktır; eğer hayır ise hayırla, şer ise şerle. İşte bu sebeple ardından şöyle buyurmuştur: (وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ) “Allah, iman edip salih ameller işleyenlere vaatte bulunmuştur: Onlar için bir bağışlanma...” Yani günahları için bir bağışlanma, (وَأَجْرٌ عَظِيمٌ) “ve büyük bir mükâfat vardır.” Bu da kullarına olan rahmetinden kaynaklanan cennettir; onlar oraya amelleriyle erişemezler, bilakis O'ndan bir rahmet ve lütuf ile [erişirler]. Rahmetin onlara ulaşmasının sebebi amelleri olsa da, Teâlâ

الذي جعلها أسبابًا إلى نيل رحمته وفضله وعفوه ورضوانه، فالكل منه وله، فله الحمد والمنة.

rahmetine, lütfuna, affına ve rızasına ulaşmaya [bu amelleri] sebep kılan O'dur. Dolayısıyla hepsi O'ndandır ve O'nadır; hamd ve minnet yalnız O'na mahsustur.

{وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١٠) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١١)}

{وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١٠) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١١)} “İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlar ise, işte onlar cehennemliklerdir. (10) Ey iman edenler! Allah'ın sizin üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani bir topluluk size ellerini uzatmaya yeltenmişti de O, onların ellerini sizden çekmişti. Allah'tan sakının. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler. (11)”

ثم قال: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ) وهذا من عدله تعالى، وحكمته وحُكْمه الذي لا يجور فيه، بل هو الحَكَمُ العدل الحكيم القدير.

Sonra: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ) buyurdu. Bu, Allah Teâlâ'nın adaletinden, hikmetinden ve asla haksızlık etmediği hükmündendir; bilakis O Hakem'dir, Adil'dir, Hakîm'dir , Kadîr'dir.

وقوله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ) قال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن الزهري، ذكره عن أبي سلمة، عن جابر؛ أن النبي ﷺ نزل منزلا وتَفَرّق الناس في العضَاه يستظلون تحتها، وعلق النبي ﷺ سلاحه بشجرة، فجاء أعرابي إلى سيف رسول الله ﷺ فأخذه فسلَّه، ثم أقبل على النبي ﷺ فقال: من يمنعك مني؟ قال: "الله"! قال الأعرابي مرتين أو ثلاثا: من يمنعك مني؟ والنبي ﷺ يقول: "الله"! قال: فَشَام الأعرابي السيف، فدعا النبي ﷺ أصحابه فأخبرهم خَبَرَ الأعرابي، وهو جالس إلى جنبه ولم يعاقبه -وقال معمر: وكان قتادة يذكر نحو هذا، وذكر أن قوما من العرب أرادوا أن يفتكوا برسول الله ﷺ فأرسلوا هذا الأعرابي، وتأول: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ) الآية.

O'nun: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ) kavli; Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Zührî'den haber verdi; o Ebû Seleme'den, o Câbir'den zikretti ki: Nebî ﷺ bir konak yerine indi. İnsanlar da gölgelenmek için dikenli ağaçların altına dağıldılar. Nebî ﷺ silahını bir ağaca astı. Bir bedevi Resûlullah ﷺ'in kılıcına gelip onu aldı ve kınından sıyırdı. Sonra Nebî ﷺ'e yönelip: "Seni benden kim korur?" dedi. [Resûlullah]: "Allah!" buyurdu. Bedevi iki veya üç defa: "Seni benden kim korur?" dedi; Nebî ﷺ de: "Allah!" buyurdu. Dedi ki: Bedevi kılıcı kınına soktu. Nebî ﷺ ashabını çağırdı ve bedevinin haberini onlara anlattı; o da yanında oturuyordu ve onu cezalandırmadı. -Ma'mer dedi ki: Katâde de buna benzer bir rivayette bulunur ve Araplardan bir grubun Resûlullah ﷺ'e suikast düzenlemek isteyip bu bedeviyi gönderdiklerini zikreder ve: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ) ayetini buna tevil ederdi-.

وقصة هذا الأعرابي -وهو غَوْرَث بن الحارث-ثابتة في الصحيح.

Bu bedevinin -ki o Gavres b. el-Hâris'tir- kıssası Sahîh'te sabittir .

وقال العَوْفِيّ، عن ابن عباس في هذه الآية: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ) وذلك أن قوما من اليهود صنعوا لرسول الله ﷺ ولأصحابه طعاما ليقتلوهم فأوحى الله تعالى إليه بشأنهم، فلم يأت الطعام، وأمر أصحابه فلم يأتوه رواه ابن أبي حاتم.

Avfî bu ayet: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ) hakkında İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: Yahudilerden bir grup, Resûlullah ﷺ'i ve ashabını öldürmek için yemek hazırlamıştı . Allah Teâlâ onların durumunu ona vahyetti; o da yemeğe gitmedi ve ashabına emretti, onlar da gitmediler . Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقال أبو مالك: نزلت في كعب بن الأشرف وأصحابه، حين أرادوا أن يَغْدروا بمحمد [ﷺ] وأصحابه في دار كعب بن الأشرف. رواه ابن أبي حاتم.

Ebû Mâlik dedi ki: Bu ayet, Ka'b b. el-Eşref'in evinde Muhammed [ﷺ]'e ve ashabına hıyanet etmek istedikleri sırada Ka'b b. el-Eşref ve arkadaşları hakkında indi. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وذكر محمد بن إسحاق بن يَسار، ومجاهد وعكْرِمَة، وغير واحد: أنها نزلت في شأن بني النَّضير، حين أرادوا أن يلقوا على رأس رسول الله ﷺ الرحَى، لما جاءهم يستعينهم في ديَةِ العامرييْن، ووكلوا عمرو بن جَحَّاش بن كعب بذلك، وأمروه إن جلس النبي ﷺ تحت الجدار واجتمعوا عنده أن يلقي تلك الرحى من فوقه، فأطلع الله رسوله على ما تمالؤوا عليه، فرجع إلى المدينة وتبعه أصحابه، فأنزل الله [تعالى] في ذلك: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ) ثم أمر رسول

Muhammed b. İshâk b. Yesâr, Mücâhid, İkrime ve pek çok kişi şöyle zikretmiştir: Bu [ayet], iki Âmirî'nin diyeti hususunda kendilerinden yardım istemek üzere yanlarına geldiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in başı üzerine değirmen taşını atmak istedikleri sırada Benî Nadîr hakkında inmiştir. Onlar bu işi Amr b. Cahhâş b. Ka'b'a havale etmişler ve ona, şayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem duvarın dibine oturur ve onlar da yanında toplanırlarsa o değirmen taşını yukarısından onun üzerine atmasını emretmişlerdi. Bunun üzerine Allah, Resûlü'nü onların üzerinde anlaştıkları [bu tuzaktan] haberdar etti. O da Medine'ye döndü ve ashabı da peşinden gitti. Bunun üzerine Allah [Teâlâ] bu hususta şunu indirdi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani bir topluluk size el uzatmaya (saldırmaya) yeltenmişti de [Allah] onların ellerini sizden çekmişti (engellemişti). Allah'tan korkup sakının ve müminler yalnızca Allah'a tevekkül etsinler.” Sonra Resûl...

الله ﷺ أن يغدو إليهم فحاصرهم، حتى أنزلهم فأجلاهم.

ﷺ sabah erkenden onlara gitmeyi emretti ve onları kuşattı; nihayet onları [kalelerinden] indirip sürgün etti.

وقوله تعالى: (وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ) يعني: من توكل على الله كفاه الله ما أهمه، وحفظه من شر الناس وعصمه.

Allah Teâlâ'nın: (وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ) kavli; yani: Kim Allah'a tevekkül ederse, Allah ona dert ettiği şeylerde yeter, onu insanların şerrinden korur ve muhafaza eder.

{وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ (١٢) فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣)}

{وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ (١٢) فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣)} “Andolsun ki Allah, İsrailoğullarından kesin söz almıştı. Onlardan on iki de temsilci (nakip) göndermiştik. Allah şöyle demişti: 'Şüphesiz ben sizinle beraberim. Namazı dosdoğru kılarsanız, zekâtı verirseniz, peygamberlerime inanıp onları desteklerseniz ve Allah'a güzel bir borç verirseniz, mutlaka sizin günahlarınızı örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, şüphesiz doğru yoldan sapmış olur.' (12) Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lanetledik ve kalplerini kaskatı yaptık. Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştiriyorlar ve kendilerine hatırlatılan şeyden pay almayı unuttular. İçlerinden pek azı müstesna, onlardan daima bir hainlik görürsün. Yine de onları affet ve hoş gör. Şüphesiz Allah, iyilik edenleri sever. (13)”

لما أمر [الله] تعالى عباده المؤمنين بالوفاء بعهده وميثاقه، الذي أخذه عليهم على لسان عبده ورسوله محمد ﷺ، وأمرهم بالقيام بالحق والشهادة بالعدل، وذكرهم نعَمَه عليهم الظاهرة والباطنة، فيما هداهم له من الحق والهدى، شرع يبين لهم كيف أخذ العهود والمواثيق على من كان قبلهم من أهل الكتابين: اليهود والنصارى، فلما نقضوا عهوده ومواثيقه أعقبهم ذلك لعنًا منه لهم، وطردا عن بابه وجنابه، وحجابا لقلوبهم عن الوصول إلى الهدى ودين الحق، وهو العلم النافع والعمل الصالح، فقال تعالى: (وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا) يعني: عُرَفاء على قبائلهم بالمبايعة والسمع، والطاعة لله ولرسوله ولكتابه.

Allah Teâlâ mümin kullarına, kulu ve Resûlü Muhammed ﷺ'in diliyle kendilerinden aldığı ahdine ve misakına vefa göstermelerini emredip, onlara hak ile ayakta durmayı ve adaletle şahitlik etmeyi buyurunca ve onları hidayet ettiği hak ve rehberlik vesilesiyle üzerlerindeki zahirî ve bâtınî nimetlerini hatırlatınca; kendilerinden önce iki kitap ehlinden -Yahudi ve Hristiyanlar- olanlardan ahitleri ve misakları nasıl aldığını açıklamaya başladı. Onlar O'nun ahitlerini ve misaklarını bozduklarında, bu durum onların peşinden O'ndan bir lanet, kapısından ve huzurundan kovulma ve kalplerinin hidayete ve hak dine -ki o faydalı ilim ve salih ameldir- ulaşmasına bir perde getirdi. Bunun üzerine Teâlâ şöyle buyurdu: (وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا) Yani: Allah'a, Resûlü'ne ve Kitabı'na biat etmek, dinlemek ve itaat etmek üzere kabileleri üzerine temsilciler/önderler [tayin ettik].

وقد ذكر ابن عباس ومحمد بن إسحاق وغير واحد أن هذا كان لما توجه موسى، ﵇، لقتال الجبابرة، فأمر بأن يقيم النقباء، من كل سبط نقيب -قال محمد بن إسحاق: فكان من سبط روبيل: "شامون بن زكور"، ومن سبط شمعون: "شافاط بن حُرّي"، ومن سبط يهوذا: "كالب بن يوفنا"، ومن سبط أبين: "فيخائيل بن يوسف"، ومن سبط يوسف، وهو سبط أفرايم: "يوشع بن نون"، ومن سبط بنيامين: "فلطمى بن رفون"، ومن سبط زبلون: "جدي بن سودى"، ومن سبط يوسف وهو منشا بن يوسف: "جدي بن سوسى"، ومن سبط دان: "حملائيل بن جمل"، ومن سبط أسير: "ساطور بن ملكيل"، ومن سبط نفتالي: "نحى بن وفسى"، ومن سبط جاد: "جولايل بن ميكي".

İbn Abbâs, Muhammed b. İshâk ve pek çok âlim, bu [ahitleşme ve görevlendirmenin] Mûsâ aleyhisselâm zorbalarla (Cebbârûn) savaşmaya yöneldiğinde gerçekleştiğini zikretmişlerdir. Kendisine, her kabileden (sıbt) birer temsilci (nakip) olmak üzere temsilciler tayin etmesi emredilmişti. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Rûbîl kabilesinden Şâmûn b. Zekkûr, Şem'ûn kabilesinden Şâfât b. Hurrî, Yehûdâ kabilesinden Kâlib b. Yûfennâ, Ebyen kabilesinden Fîhâîl b. Yûsuf, Yûsuf kabilesinden -ki o Efrâyim kabilesidir- Yûşa' b. Nûn, Bünyâmîn kabilesinden Faltamî b. Rafûn, Zebûlûn kabilesinden Ceddî b. Sûdî, Yûsuf kabilesinden -ki o Menşâ b. Yûsuf'tur- Ceddî b. Sûsî, Dân kabilesinden Hamleîl b. Cemel, Eşîr kabilesinden Sâtûr b. Melkîl, Neftâlî kabilesinden Nahî b. Vefsî ve Câd kabilesinden Cûlâîl b. Mîkî [temsilci seçilmişti].

وقد رأيت في السفر الرابع من التوراة تعداد النقباء على أسباط بني إسرائيل وأسماء مخالفة لما ذكره ابن إسحاق، والله أعلم، قال فيها: فعلى بني روبيل: "الصوني بن سادون"، وعلى بني شمعون: "شموال بن صورشكي"، وعلى بني يهوذا: "يحشون بن عمبيا ذاب"، وعلى بني يساخر: "شال بن صاعون"، وعلى بني زبلون: "الياب بن حالوب" ، وعلى بني يوسف إفرايم: "منشا بن عمنهود"، وعلى بني منشا: "حمليائيل بن يرصون"، وعلى بني بنيامين: "أبيدن بن جدعون"، وعلى بني دان: "جعيذر بن عميشذي"، وعلى بني أسير: "نحايل بن عجران"، وعلى بني حاز: "السيف بن دعواييل"، وعلى بني نفتالي: "أجزع بن عمينان".

Tevrat'ın dördüncü sifrinde (Çölde Sayım), İsrailoğullarının kabileleri üzerindeki temsilcilerin sayıldığını ve İbn İshâk'ın zikrettiğine muhalif isimler yer aldığını gördüm -doğrusunu Allah bilir-. Orada şöyle denmektedir: Rûbîloğulları üzerinde el-Evnî b. Sâdûn, Şem'ûnoğulları üzerinde Şemûîl b. Sûrîşeddây, Yehûdâoğulları üzerinde Nahşon b. Ammînâdâb , İssakaroğulları üzerinde Şâl b. Sâûn, Zebûlûnoğulları üzerinde Eliyâb b. Hîlôn , Yûsuf-Efrâyimoğulları üzerinde Elişamâ b. Ammîhûd, Menşâoğulları üzerinde Gamliyêl b. Pedahsûr, Bünyâminoğulları üzerinde Abîdân b. Gid'ônî, Dânoğulları üzerinde Ahîezer b. Ammîşaddây, Âşîroğulları üzerinde Fag'îl b. Okrân, Câdoğulları üzerinde Elyâsâf b. Deûêl, Neftâlîoğulları üzerinde Ahîra' b. Ênân.

وهكذا لما بايع رسول الله ﷺ الأنصار ليلة العقبة، كان فيهم اثنا عشر نقيبًا، ثلاثة من الأوس وهم: أسيد بن الحُضَيْر، وسعد بن خَيْثَمَة، ورفاعة بن عبد المنذر -ويقال بدله: أبو الهيثم بن التيهان-﵃، وتسعة من الخزرج، وهم: أبو أمامة أسعد بن زُرَارة، وسعد بن الربيع، وعبد الله بن رواحة، ورافع بن مالك بن العَجْلان والبراء بن مَعْرور، وعبادة بن الصامت، وسعد بن عُبَادة، وعبد الله بن عَمْرو بن حرام، والمنذر بن عَمْرو بن خُنَيس، ﵃. وقد ذكرهم كعب بن مالك في شعر له، كما أورده ابن إسحاق، ﵀.

Nitekim Resûlullah ﷺ Akabe gecesinde Ensar ile biatlaştığında, onların içinde on iki temsilci (nakip) vardı. Üçü Evs'ten idi: Üseyd b. el-Hudayr, Sa'd b. Hayseme ve Rifâa b. Abdilmünzir -onun yerine Ebü'l-Heysem b. et-Teyyihân da denir- radıyallâhu anhüm; dokuzu ise Hazrec'ten idi: Ebû Ümâme Es'ad b. Zürâre, Sa'd b. er-Rebî', Abdullah b. Revâha, Râfi' b. Mâlik b. el-Aclân , el-Berâ b. Ma'rûr, Ubâde b. es-Sâmit, Sa'd b. Ubâde, Abdullah b. Amr b. Harâm ve el-Münzir b. Amr b. Huneys radıyallâhu anhüm. Kâ'b b. Mâlik de İbn İshâk rahimehullâh'ın aktardığı üzere bir şiirinde onları zikretmiştir .

والمقصود أن هؤلاء كانوا عرفاء على قومهم ليلتئذ عن أمر النبي ﷺ لهم بذلك، وهم الذين ولوا المبايعة والمعاقدة عن قومهم للنبي ﷺ على السمع والطاعة.

Maksat şudur ki; bunlar, Nebî ﷺ'in kendilerine bunu emretmesi üzerine o gece kavimleri üzerinde temsilciler idiler; kavimleri adına dinleyip itaat etmek üzere Nebî ﷺ ile biat ve sözleşmeyi üstlenenler onlardı.

وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن بن موسى، حدثنا حماد بن زيد، عن مُجالد، عن الشعبي، عن مسروق قال: كنا جلوسا عند عبد الله بن مسعود وهو يقرئنا القرآن، فقال له رجل: يا أبا عبد الرحمن، هل سألتم رسول الله ﷺ: كم يملك هذه الأمة من خليفة؟ فقال عبد الله: ما سألني عنها أحد منذ قدمتُ العراق قبلك، ثم قال: نعم ولقد سألنا رسول الله ﷺ فقال: "اثنا عشر كعدة نقباء بني إسرائيل".

İmam Ahmed dedi ki: Bize Hasen b. Mûsâ anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, Mücâlid'den, o Şa'bî'den, o Mesrûk'tan anlattı; dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd'un yanında oturuyorduk, bize Kur'an okutuyordu. Bir adam ona: "Ey Ebû Abdirrahmân! Resûlullah ﷺ'e bu ümmete kaç halifenin hükmedeceğini sordunuz mu?" dedi. Abdullah: "Irak'a geldiğimden beri senden önce bunu bana kimse sormadı" dedi, sonra şöyle devam etti: "Evet, biz Resûlullah ﷺ'e sorduk, o da: 'İsrailoğullarının nakiblerinin sayısı gibi on iki tanedir' buyurdu."

هذا حديث غريب من هذا الوجه وأصل هذا الحديث ثابت في الصحيحين من حديث جابر بن سَمُرة قال: سمعت النبي ﷺ يقول: "لا يزال أمر الناس ماضيا ما وليهم اثنا عشر رجلا". ثم تكلم النبي ﷺ بكلمة خفيت عَلَيّ، فسألت أبي: ماذا قال النبي ﷺ؟ قال: "كلهم من قريش".

Bu, bu vecihten garip bir hadistir . Bu hadisin aslı Sahîhayn'da Câbir b. Semure hadisinden sabittir ; dedi ki: Nebî ﷺ'i şöyle buyururken işittim: "On iki adam insanları idare ettiği sürece bu iş yürümeye devam edecektir." Sonra Nebî ﷺ bana gizli kalan bir kelime söyledi; babama: "Nebî ﷺ ne dedi?" diye sordum. "Hepsi Kureyş'tendir" dedi.

وهذا لفظ مسلم ومعنى هذا الحديث البشارة بوجود اثني عشر خليفة صالحًا يقيم الحق ويعدل فيهم، ولا يلزم من هذا تواليهم وتتابع أيامهم، بل قد وجد منهم أربعة على نَسَق، وهم الخلفاء الأربعة: أبو بكر، وعمر، وعثمان، وعلي، ﵃، ومنهم عمر بن عبد العزيز بلا شك عند الأئمة، وبعض بني العباس. ولا تقوم الساعة حتى تكون ولايتهم لا محالة، والظاهر أن

Bu, Müslim'in lafzıdır. Bu hadisin anlamı; hakkı ikame eden ve aralarında adaletle hükmeden on iki salih halifenin bulunacağının müjdelenmesidir. Bundan, onların ardı ardına gelmeleri ve dönemlerinin birbirini takip etmesi gerekmez; bilakis bunlardan dördü birbiri ardınca gelmiştir ki onlar Dört Halife'dir: Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali (radıyallâhu anhüm). İmamların nezdinde hiç şüphesiz Ömer b. Abdilazîz ve Abbâsoğulları'ndan bazıları da bunlardandır. Kesinlikle onların hilafeti gerçekleşmeden kıyamet kopmayacaktır. Zahir olan şudur ki

منهم المهدي المبشر به في الأحاديث الواردة بذكره: أنه يُواطئُ اسمُه اسم النبي ﷺ، واسم أبيه اسم أبيه، فيملأ الأرض عدْلا وقِسْطًا، كما ملئت جَوْرا وظُلْمًا، وليس هذا بالمنتظر الذي يتوهم الرافضة وجوده ثم ظهوره من سرداب "سَامرّاء". فإن ذلك ليس له حقيقة ولا وجود بالكلية، بل هو من هَوَسِ العقول السخيفة، وَتَوَهُّم الخيالات الضعيفة، وليس المراد بهؤلاء الخلفاء الاثني عشر الأئمة [الاثني عشر] الذين يعتقد فيهم الاثنا عشرية من الروافض، لجهلهم وقلة عقلهم. وفي التوراة البشارة بإسماعيل، ﵇، وأن الله يقيم من صُلْبِه اثني عشر عظيما، وهم هؤلاء الخلفاء الاثنا عشر المذكورون في حديث ابن مسعود، وجابر بن سَمُرة، وبعض الجهلة ممن أسلم من اليهود إذا اقترن بهم بعض الشيعة يوهمونهم أنهم الأئمة الاثنا عشر، فيتشيع كثير منهم جهلا وسَفَها، لقلة علمهم وعلم من لقنهم ذلك بالسنن الثابتة عن النبي ﷺ.

zikri geçen hadislerde müjdelenen Mehdî de bunlardandır: Onun adı Nebî ﷺ'in adına, babasının adı da babasının adına uyar; yeryüzü zulüm ve haksızlıkla dolduğu gibi onu adalet ve hakkaniyetle doldurur. Bu [Mehdî], Râfızîlerin var olduğunu ve sonra "Sâmerrâ" serdabından çıkacağını vehmettikleri "el-Muntazar" değildir. Çünkü bunun hiçbir hakikati ve varlığı yoktur; bilakis bu, sefil akılların hezeyanı ve zayıf hayallerin vehmidir. Bu on iki halife ile kastedilenler, cehaletleri ve akıllarının kıtlığı sebebiyle Râfızîlerden İsnâaşeriyye'nin inandığı [on iki] imam da değildir. Tevrat'ta İsmâil aleyhisselâm müjdelenmiş ve Allah'ın onun soyundan on iki büyük önder çıkaracağı bildirilmiştir; bunlar İbn Mes'ûd ve Câbir b. Semure hadisinde zikredilen on iki halifedir. Yahudilerden Müslüman olan bazı cahillere bazı Şiîler yanaştığında, onların bu on iki imam olduğunu vehmettirmekte; onların çoğu da hem kendilerinin hem de bunu kendilerine telkin edenlerin Nebî ﷺ'den sabit olan sünnetler hakkındaki ilimlerinin azlığından ötürü cehalet ve akılsızlıkla Şiîleşmektedir.

وقوله تعالى: (وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ) أي: بحفظي وكَلاءتي ونصري (لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي) أي: صدقتموهم فيما يجيئونكم به من الوحي (وَعَزَّرْتُمُوهُمْ) أي: نصرتموهم وآزرتموهم على الحق (وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا) وهو: الإنفاق في سبيله وابتغاء مرضاته (لأكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ) أي: ذنوبكم أمحوها وأسترها، ولا أؤاخذكم بها (وَلأدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) أي: أدفع عنكم المحذور، وأحصل لكم المقصود.

Allah Teâlâ'nın: (وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ) kavli; yani: Korumamla, himayemle ve yardımım ile [beraberim]. (لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي) yani vahiyden size getirdikleri hususlarda onları tasdik ederseniz; (وَعَزَّرْتُمُوهُمْ) yani onlara yardım edip hak üzere onları desteklerseniz; (وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا) o da: O'nun yolunda ve rızasını kazanmak için infakta bulunmaktır. (لأكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ) yani günahlarınızı silerim, örterim ve onlardan ötürü sizi hesaba çekmem; (وَلأدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) yani sakındığınız şeyi sizden savar ve arzuladığınızı sizin için hasıl ederim.

وقوله: (فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ) أي: فمن خالف هذا الميثاق بعد عَقْده وتوكيده وشدَه، وجحده وعامله معاملة من لا يعرفه، فقد أخطأ الطريق الحق، وعدل عن الهدى إلى الضلال.

O'nun: (فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ) kavli; yani: Bu sözleşme yapılıp, pekiştirilip bağlandıktan sonra kim buna muhalefet eder, onu inkâr eder ve onu hiç bilmeyen birinin muamelesiyle karşılarsa; şüphesiz hak yolu şaşırmış, hidayetten sapıklığa kaymıştır.

ثم أخبر تعالى عما أحل بهم من العقوبة عند مخالفتهم ميثاقه ونقضهم عهده، فقال: (فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ) أي: فبسبب نقضهم الميثاقَ الذي أخذ عليهم لعناهم، أي أبعدناهم عن الحق وطردناهم عن الهدى، (وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً) أي: فلا يتعظون بموعظة لغلظتها وقساوتها، (يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ) أي: فسدت فُهومهم، وساء تصرفهم في آيات الله، وتأولوا كتابه على غير ما أنزله، وحملوه على غير مراده، وقالوا عليه ما لم يقل، عياذًا بالله من ذلك، (وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ) أي: وتركوا العمل به رغبة عنه.

Sonra Teâlâ, O'nun misakına muhalefet edip ahdini bozduklarında başlarına gelen cezayı haber vererek şöyle buyurdu: (فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ) yani: Kendilerinden alınan misakı bozmaları sebebiyle onları lanetledik; yani haktan uzaklaştırdık ve hidayetten kovduk. (وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً) yani: Katılığı ve sertliği yüzünden hiçbir öğütle öğüt almazlar . (يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ) yani: Anlayışları bozuldu , Allah'ın ayetleri konusundaki tutumları kötüleşti, O'nun kitabını indirdiğinin dışındaki anlamlara tevil ettiler, onu muradının dışına hamlettiler ve O'na söylemediği şeyleri isnat ettiler -bundan Allah'a sığınırız-. (وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ) yani: Yüz çevirerek onunla amel etmeyi terk ettiler.

قال الحسن: تركوا عُرَى دينهم ووظائف الله التي لا يقبل العمل إلا بها. وقال غيره: تركوا العمل فصاروا إلى حالة رديئة، فلا قلوب سليمة، ولا فطر مستقيمة، ولا أعمال قويمة.

Hasen dedi ki: Dinlerinin bağlarını ve Allah'ın ancak kendileriyle ameli kabul ettiği vazifelerini terk ettiler. Başkası ise şöyle dedi: Ameli terk ettiler ve kötü bir duruma düştüler; ne selim kalpleri, ne dosdoğru fıtratları, ne de düzgün amelleri kaldı.

(وَلا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ) يعني: مكرهم وغَدْرهم لك ولأصحابك.

(وَلا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ) Yani: Sana ve ashabına kurdukları tuzakları ve hıyanetleridir.

وقال مجاهد وغيره: يعني بذلك تمالؤهم على الفتك بالنبي، ﷺ.

Mücâhid ve başkaları: "Bununla, Nebî ﷺ'e suikast düzenlemek üzere anlaşmaları kastedilmektedir" demiştir.

(فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ) وهذا هو عين النصر والظفر، كما قال بعض السلف: ما عاملت من

{فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ} “Artık onları affet ve hoş gör”. Bu ise yardım ve zaferin ta kendisidir. Nitekim Selef'ten bazısı şöyle demiştir: [Sana karşı] muamele ettiğin kimseye

عصى الله فيك بمثل أن تطيع الله فيه. وبهذا يحصل لهم تأليف وجمع على الحق، ولعل الله أن يهديهم؛ ولهذا قال تعالى: (إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ) يعني به: الصفح عمن أساء إليك.

senin hakkında Allah'a isyan eden kimseye, onun hakkında Allah'a itaat etmen gibisiyle muamele edemezsin. Bununla onların kalplerini kazanma ve hak üzere birleştirme hasıl olur; umulur ki Allah onlara hidayet verir. İşte bu yüzden Teâlâ: (إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ) buyurmuştur; bununla sana kötülük edeni affetmeyi kastetmektedir.

وقال قتادة: هذه الآية (فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ) منسوخة بقوله: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِر [وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ]} [التوبة: ٢٩]

Katâde dedi ki: Bu (فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ) ayeti, O'nun şu kavliyle mensuhtur: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِر [وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ]} [Tevbe: 29] “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyen, Allah'ın ve Resûlü'nün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyenlerle, küçülüp boyun eğerek kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar savaşın.”

{وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (١٤)}

{وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (١٤)} “'Biz Hristiyanız' diyenlerden de kesin söz almıştık; fakat onlar da kendilerine hatırlatılan şeyden pay almayı unuttular. Bu yüzden kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık. Allah, yapmakta oldukları şeyleri onlara yakında haber verecektir. (14)”

وقوله: (وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ) أي: ومن الذين ادعوا لأنفسهم أنهم نصارى يتابعون المسيح ابن مريم ﵇، وليسوا كذلك، أخذنا عليهم العهود والمواثيق على متابعة الرسول ومناصرته ومؤازرته واقتفاء آثاره، والإيمان بكل نبي يرسله الله إلى أهل الأرض، أي: ففعلوا كما فعل اليهود، خالفوا المواثيق ونقضوا العهود؛ ولهذا قال: (فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ) أي: فألقينا بينهم العداوة والتباغض لبعضهم بعضا، ولا يزالون كذلك إلى قيام الساعة. وكذلك طوائف النصارى على اختلاف أجناسهم لا يزالون متباغضين متعادين، يكفر بعضهم بعضا، ويلعن بعضهم بعضا؛ فكل فرقة تُحَرم الأخرى ولا تدعها تَلجُ معبدها، فالملكية تكفر اليعقوبية، وكذلك الآخرون، وكذلك النسطورية والآريوسية، كل طائفة تكفر الأخرى في هذه الدنيا ويوم يقوم الأشهاد.

O'nun şu buyruğu: (وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ) Yani: Meryem oğlu Mesih aleyhisselam'a tâbi olan Hristiyanlar olduklarını iddia eden -ki öyle değillerdir- kimselerden de Resûl'e tâbi olmaları, ona yardım edip destek vermeleri, onun izinden gitmeleri ve Allah'ın yeryüzü halkına göndereceği her bir peygambere iman etmeleri hususunda kesin sözler ve ahitler almıştık. Yani: Tıpkı Yahudilerin yaptığı gibi yaptılar, misaklara aykırı davrandılar ve ahitleri bozdular. İşte bu yüzden: (فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ) buyurmuştur. Yani: Birbirlerine karşı aralarına düşmanlık ve kin saldık; onlar kıyamet kopuncaya kadar da böyle kalacaklardır. Nitekim Hristiyan fırkaları da farklı ırklarına rağmen birbirlerine kin güdüp düşmanlık etmekte, birbirlerini tekfir edip lânetlemektedir. Her bir fırka diğerini haram sayar ve kendi ibadethanesine girmesine izin vermez. Melkîler Yakûbîleri tekfir eder, diğerleri de böyledir; aynı şekilde Nastûrîler ve Aryüsçüler de böyledir. Her fırka bu dünyada da, şahitlerin ikame edileceği günde de diğerini tekfir eder.

ثم قال تعالى: (وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ) وهذا تهديد ووعيد أكيد للنصارى على ما ارتكبوه من الكذب على الله وعلى رسوله، وما نسبوه إلى الرب، ﷿، وتعالى وتقدس عن قولهم علوًا كبيرًا، من جعلهم له صاحبة وولدا، تعالى الواحد الأحد، الفرد الصمد، الذي لم يلد ولم يولد، ولم يكن له كُفوًا أحد.

Sonra Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ) Bu, Allah'a ve Resûlü'ne karşı irtikâp ettikleri yalanlar ve O'na eş ve çocuk isnat ederek Rab azze ve celle'ye nispet ettikleri şeyler sebebiyle Hristiyanlara yönelik kesin bir tehdit ve uyarıdır. O, onların söylediklerinden son derece yüce ve münezzehtir. Doğurmamış, doğrulmamış ve hiçbir dengi bulunmayan Vâhid, Ehad, Ferd ve Samed olan [Allah] yüceler yücesidir.

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ (١٥) يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٦)}

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ (١٥) يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٦)} “Ey Kitap Ehli! Kitap'tan gizlemekte olduğunuz şeylerin çoğunu size açıklayan ve birçoğundan da vazgeçip geçen Resûlümüz size gelmiştir. Doğrusu size Allah'tan bir nur ve apaçık bir Kitap gelmiştir. (15) Allah, O'nun rızasına uyanları onunla kurtuluş yollarına iletir, onları Kendi izniyle karanlıklardan nura çıkarır ve onları dosdoğru bir yola iletir. (16)”

يقول تعالى مخبرًا عن نفسه الكريمة: أنه قد أرسل رسوله محمدًا بالهدى ودين الحق إلى جميع أهل الأرض، عربهم وعجمهم، أميهم وكتابيّهم، وأنه بعثه بالبينات والفرق بين الحق والباطل، فقال تعالى: (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ) أي: يبين ما بدلوه وحرفوه وأولوه، وافتروا على الله فيه، ويسكت عن كثير مما غيروه ولا فائدة في بيانه.

Teâlâ, kendi yüce zâtından haber vererek; Resûlü Muhammed'i hidayet ve hak din ile yeryüzü halkının tamamına -Araplarına ve Acemlerine, ümmîlerine ve kitap ehline- gönderdiğini, onu apaçık delillerle ve hak ile bâtılı ayıran [furkan] ile gönderdiğini bildirmekte ve şöyle buyurmaktadır: (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ) Yani: Onların değiştirdikleri, tahrif ettikleri, [yanlış] tevil ettikleri ve hakkında Allah'a iftira attıkları şeyleri açıklamaktadır; değiştirdikleri şeylerin birçoğundan da -ki bunları açıklamakta bir fayda yoktur- vazgeçip susmaktadır .

وقد روى الحاكم في مستدركه، من حديث الحسين بن واقد، عن يزيد النحوي، عن عكرمة،

Nitekim Hâkim, Müstedrek'inde Hüseyin b. Vâkıd'ın rivayetinden, o Yezîd en-Nahvî'den, o İkrime'den [şöyle] rivayet etmiştir:

عن ابن عباس قال: من كفر بالرجم فقد كفر بالقرآن من حيث لا يحتسب، قوله: (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ) فكان الرجم مما أخفوه.

o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kim recmi inkâr ederse, hiç farkında olmadan Kur'an'ı inkâr etmiş olur." O'nun: (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ) kavli [buna delildir], zira recm de onların gizlediği şeylerdendi.

ثم قال: صحيح الإسناد ولم يخرجاه.

Sonra [Hâkim] şöyle dedi: İsnadı sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] onu tahric etmemiştir.

ثم أخبر تعالى عن القرآن العظيم الذي أنزله على نبيه الكريم فقال: (قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ يَهْدِي بِهِ اللهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ) أي: طرق النجاة والسلامة ومناهج الاستقامة (وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) أي: ينجيهم من المهالك، ويوضح لهم أبين المسالك فيصرف عنهم المحذور، ويحصل لهم أنجب الأمور، وينفي عنهم الضلالة، ويرشدهم إلى أقوم حالة.

Sonra Teâlâ, kerim Peygamberine indirdiği yüce Kur'an'dan haber vererek şöyle buyurdu: (قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ يَهْدِي بِهِ اللهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ) Yani: Kurtuluş ve esenlik yollarına, istikamet menheclerine iletir. (وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) Yani: Onları helak edici şeylerden kurtarır, kendilerine en açık yolları beyan eder; böylece korkulan şeyleri onlardan savar , en hayırlı hususları onlar için hasıl eder, sapıklığı onlardan giderir ve onları en doğru hâle irşad eder.

{لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الأَرْضِ جَمِيعًا وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧)}

{لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الأَرْضِ جَمِيعًا وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧)} “Andolsun ki 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. De ki: 'Eğer O, Meryem oğlu Mesih'i, onun annesini ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek istese Allah'a karşı kim ne yapabilir?' Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır. Allah her şeye kadirdir. (17)”

يقول تعالى مخبرًا وحاكمًا بكفر النصارى في ادعائهم في المسيح ابن مريم -وهو عبدٌ من عباد الله، وخلق من خلقه-أنه هو الله، تعالى الله عن قولهم علوًا كبيرًا.

Teâlâ; Allah'ın kullarından bir kul ve yaratıklarından bir yaratık olan Meryem oğlu Mesih hakkında, "O bizzat Allah'tır" iddialarından ötürü Hristiyanların kâfir olduğunu haber vermekte ve hükme bağlamaktadır. Allah, onların söylediklerinden son derece yüce ve münezzehtir.

ثم قال مخبرًا عن قدرته على الأشياء وكونها تحت قهره وسلطانه: (قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الأرْضِ جَمِيعًا) أي: لو أراد ذلك، فمن ذا الذي كان يمنعه ؟ أو من ذا الذي يقدر على صرفه عن ذلك؟

Sonra her şeye olan kudretinden ve her şeyin O'nun kahrı ve egemenliği altında olduğundan haber vererek şöyle buyurdu: (قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الأرْضِ جَمِيعًا) Yani: Eğer bunu dileseydi, O'na engel olabilecek kim vardı? Yahut O'nu bundan vazgeçirmeye kimin gücü yeterdi?

ثم قال: (وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يخْلُقُ مَا يَشَاءُ) أي: جميعُ الموجودات ملكهُ وخلقه، وهو القادر على ما يشاء، لا يُسأل عما يفعل، لقدرته وسلطانه، وعدله وعظمته، وهذا رد على النصارى عليهم لعائن الله المتتابعة إلى يوم القيامة.

Sonra şöyle buyurdu: (وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يخْلُقُ مَا يَشَاءُ) Yani: Bütün varlıklar O'nun mülkü ve O'nun yaratığıdır. O, dilediğine kadirdir; kudreti, hâkimiyeti, adaleti ve azameti sebebiyle yaptığından sorguya çekilmez. Bu da kıyamet gününe kadar Allah'ın ardı arkası kesilmeyen lânetleri üzerlerine olsun Hristiyanlara bir reddiyedir.

{وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٨)}

{وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٨)} “Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler. De ki: 'Öyleyse günahlarınız yüzünden size niçin azap ediyor? Hayır, siz O'nun yarattıklarından birer beşersiniz. O, dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır ve dönüş de yalnız O'nadır.' (18)”

ثم قال تعالى رادًا على اليهود والنصارى في كذبهم وافترائهم: (وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ) أي: نحن منتسبون إلى أنبيائه وهم بنوه وله بهم عناية، وهو يحبنا. ونقلوا عن كتابهم أن

Sonra Allah Teâlâ, yalanları ve iftiraları hususunda Yahudilere ve Hristiyanlara reddiye olarak şöyle buyurdu: (وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ) “Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler.” Yani: Biz O'nun peygamberlerine mensubuz, onlar ise O'nun evlatlarıdır; O'nun onlara özel bir inayeti vardır ve O bizi sevmektedir. Kendi kitaplarından naklettiklerine göre...

الله [تعالى] قال لعبده إسرائيل: "أنت ابني بكري". فحملوا هذا على غير تأويله، وحَرّفوه. وقد رد عليهم غير واحد ممن أسلم من عقلائهم، وقالوا: هذا يطلق عندهم على التشريف والإكرام، كما نقل النصارى عن كتابهم أن عيسى قال لهم: إني ذاهب إلى أبي وأبيكم، يعني: ربي وربكم. ومعلوم أنهم لم يدعوا لأنفسهم من البنوة ما ادعوها في عيسى، ﵇، وإنما أرادوا بذلك معزتهم لديه وحظْوتهم عنده، ولهذا قالوا: نحن أبناء الله وأحباؤه.

Allah [Teâlâ] kulu İsrâil'e: "Sen benim ilk doğan oğlumsun" demiştir. Bunu tevilinin dışına taşıdılar ve tahrif ettiler. Onların akıllılarından Müslüman olan birden fazla kişi onlara reddiyede bulunup şöyle dediler: "Bu ifade onlara göre şereflendirme ve ikram için kullanılır." Tıpkı Hristiyanların kendi kitaplarından naklettikleri gibi; İsa onlara: "Ben Babama ve Babanıza gidiyorum" demiştir; yani Rabbime ve Rabbinize. Malumdur ki onlar İsa aleyhisselam hakkında iddia ettikleri türden bir oğulluğu kendileri için iddia etmemişlerdir; bununla sadece O'nun nezdindeki değerlerini ve O'nun katındaki mevkilerini kastetmişlerdir. İşte bu yüzden: "Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz" demişlerdir.

قال الله تعالى رادا عليهم: (قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ) أي: لو كنتم كما تدعون أبناءه وأحباءه، فلم أعَد لكم نار جهنم على كفركم وكذبكم وافترائكم؟. وقد قال بعض شيوخ الصوفية لبعض الفقهاء: أين تجد في القرآن أن الحبيب لا يعذب حبيبه؟ فلم يرد عليه، فتلا الصوفي هذه الآية: (قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ)

Allah Teâlâ onlara reddiyede bulunarak şöyle buyurdu: (قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ) Yani: Eğer iddia ettiğiniz gibi O'nun oğulları ve sevgilileri olsaydınız, küfrünüz, yalanınız ve iftiranız sebebiyle cehennem ateşini sizin için niçin hazırladı ? Nitekim sûfî şeyhlerinden biri fakihlerden birine: "Sevenin sevgilisine azap etmeyeceğini Kur'an'da nerede bulursun?" diye sormuş, o da cevap verememişti. Bunun üzerine sûfî şu ayeti okudu: (قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ)

وهذا الذي قاله حسن، وله شاهد في المسند للإمام أحمد حيث قال: حدثنا ابن أبي عَدِيٍّ، عن حُمَيْد، عن أنس قال: مر النبي ﷺ في نفر من أصحابه، وصبي في الطريق، فلما رأت أمه القوم خشيت على ولدها أن يُوْطَأ، فأقبلت تسعى وتقول: ابني ابني! وسعت فأخذته، فقال القوم: يا رسول الله، ما كانت هذه لتلقي ابنها في النار. قال: فَخفَّضَهُم النبي ﷺ فقال: "لا والله ما يلقي حبيبه في النار". تفرد به.

Bu söylediği güzel bir tespittir ve bunun İmam Ahmed'in el-Müsned'inde bir şahidi vardır. Nitekim o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Adiy, Humeyd'den, o da Enes'ten rivayet etti ve dedi ki: Nebî ﷺ, ashabından bir grupla birlikte yürürken yolda bir çocuk gördü. Annesi topluluğu görünce çocuğunun çiğnenmesinden endişe etti, koşarak geldi ve "Oğlum, oğlum!" diyerek koşup onu kucağına aldı. Bunun üzerine topluluk: "Ey Allah'ın Resûlü, bu kadın çocuğunu ateşe atmaz" dedi. Nebî ﷺ onları teskin edip şöyle buyurdu: "Hayır, vallahi Allah da sevgilisini ateşe atmaz." Bunu sadece o rivayet etmiştir.

[وقوله] (بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ) أي: لكم أسوة أمثالكم من بني آدم، وهو تعالى هو الحاكم في جميع عباده (يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ) أي: هو فعال لما يريد، لا مُعَقِّب لحكمه وهو سريع الحساب. (وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا) أي: الجميع ملكه وتحت قهره وسلطانه، (وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ) أي: المرجع والمآب إليه، فيحكم في عباده بما يشاء، وهو العادل الذي لا يجور.

[O'nun şu buyruğu:] (بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ) Yani: Âdemoğlundan olan diğer benzerleriniz gibi sizin de durumunuz aynıdır; bütün kulları hakkında hüküm veren ancak Teâlâ'dır. (يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ) Yani: O dilediğini yapandır, O'nun hükmünü denetleyecek/bozacak hiç kimse yoktur ve O, hesabı çabuk görendir. (وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا) Yani: Hepsi O'nun mülküdür, O'nun kahrı ve egemenliği altındadır. (وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ) Yani: Dönüş ve varış yalnız O'nadır; kulları hakkında dilediği gibi hükmeder. O, asla zulmetmeyen adalet sahibidir.

[و] قال محمد بن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد، عن عِكْرِمَة، أو سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس قال: وأتى رسول الله ﷺ نعمان بن أضاء وبحري بن عمرو، وشاس بن عدي، فكلموه وكلمهم رسول الله ﷺ ودعاهم إلى الله وحذرهم نقمته، فقالوا: ما تخوفنا يا محمد! نحن والله أبناء الله وأحباؤه، كقول النصارى، فأنزل [الله] فيهم: (وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ) إلى آخر الآية. رواه ابن أبي حاتم وابن جرير.

[Ve] Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ'e Nu'mân b. Adâ , Bahri b. Amr ve Şâs b. Adiy geldiler. Onunla konuştular, Resûlullah ﷺ de onlarla konuştu , onları Allah'a davet etti ve O'nun intikamından sakındırdı. Onlar: "Bizi neyle korkutuyorsun ey Muhammed! Vallahi biz -Hristiyanların dediği gibi- Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz" dediler. Bunun üzerine [Allah] onlar hakkında ayetin sonuna kadar şu ayeti indirdi: (وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ). Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr rivayet etmiştir.

ورويا أيضا من طريق أسباط عن السدي في قول الله [تعالى] (وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ) أما قولهم: (نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ) فإنهم قالوا: إن الله أوحى إلى إسرائيل أن

İkisi [İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim] ayrıca Esbât tarikiyle es-Süddî'den, Allah [Teâlâ'nın] {وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler” buyruğu hakkında şunu rivayet etmişlerdir: Onların {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” sözlerine gelince; onlar şöyle demişlerdi: Şüphesiz Allah, İsrâil'e [Ya'kūb'a] şöyle vahyetmiştir:

ولدك -بكرك من الولد-فيدخلهم النار فيكونون فيها أربعين ليلة حتى تطهرهم وتأكل خطاياهم، ثم يناد مناد أن أخرجوا كل مختون من ولد إسرائيل. فأخرجوهم فذلك قولهم: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} [آل عمران: ٢٤]

Senin evladını -çocuklarından ilk doğanını- ateşe sokacaktır . Onları arındırıncaya ve günahlarını yiyip bitirinceye kadar orada kırk gece kalacaklar, sonra bir münadi 'İsrâiloğullarından sünnetli olan herkesi çıkarın' diye seslenecektir." Onları çıkaracaklardır ; işte onların: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} [Âl-i İmrân: 24] “Ateş bize sayılı birkaç günden başka asla dokunmayacaktır” sözleri budur.

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٩)}

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٩)} “Ey Kitap Ehli! Peygamberlerin arasının kesildiği bir fetret döneminde, 'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye size [gerçekleri] açıklayan Resûlümüz geldi. İşte size müjdeleyici ve uyarıcı gelmiştir. Allah her şeye kadirdir. (19)”

يقول تعالى مخاطبا أهل الكتاب من اليهود والنصارى: إنه قد أرسل إليهم رسوله محمدا خاتم النبيين، الذي لا نبي بعده ولا رسول بل هو المعقب لجميعهم؛ ولهذا قال: (عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ) أي: بعد مدة متطاولة ما بين إرساله وعيسى ابن مريم.

Teâlâ, Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Kitap Ehline hitap ederek; kendilerine peygamberlerin sonuncusu olan, kendisinden sonra hiçbir nebi ve hiçbir resul bulunmayan, bilakis hepsinin ardından gelen elçisi Muhammed'i gönderdiğini bildirmektedir. İşte bu yüzden: (عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ) buyurmuştur; yani: Onun gönderilmesi ile Meryem oğlu İsa arasında geçen uzun bir süreden sonra [gelmiştir].

وقد اختلفوا في مقدار هذه الفترة، كم هي؟ فقال أبو عثمان النَّهْديّ وقتادة -في رواية عنه-: كانت ستمائة سنة. ورواه البخاري عن سلمان الفارسي. وعن قتادة: خمسمائة وستون سنة، وقال مَعْمَر، عن بعض أصحابه: خمسمائة وأربعون سنة. وقال: الضحاك: أربعمائة وبضع وثلاثون سنة.

Bu fetret döneminin süresi ve ne kadar olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Osmân en-Nehdî ve -kendisinden gelen bir rivayette- Katâde: "Altı yüz yıldı" demişlerdir; bunu Buhârî, Selmân-ı Fârisî'den rivayet etmiştir. Katâde'den [gelen bir diğer rivayette]: "Beş yüz altmış yıldır" denilmiştir. Ma'mer, bazı arkadaşlarından naklen: "Beş yüz kırk yıldır" demiştir. Dahhâk ise: "Dört yüz otuz küsur yıldır" demiştir.

وذكر ابن عساكر في ترجمة عيسى، ﵇ عن الشعبي أنه قال: ومنْ رفع المسيح إلى هجرة النبي ﷺ تسعمائة وثلاث وثلاثون سنة.

İbn Asâkir, İsa aleyhisselam'ın biyografisinde Şa'bî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Mesih'in [göğe] yükseltilişinden Nebî ﷺ'in hicretine kadar dokuz yüz otuz üç yıldır."

والمشهور هو الأول، وهو أنه ستمائة سنة. ومنهم من يقول: ستمائة وعشرون سنة. ولا منافاة بينهما، فإن القائل الأول أراد ستمائة سنة شمسية، والآخر أراد قمرية، وبين كل مائة سنة شمسية وبين القمرية نحو من ثلاث سنين؛ ولهذا قال تعالى في قصة أصحاب الكهف: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا} [الكهف: ٢٥] أي: قمرية، لتكميل الثلاثمائة الشمسية التي كانت معلومة لأهل الكتاب. وكانت الفترة بين عيسى ابن مريم، آخر أنبياء بني إسرائيل، وبين محمد [ﷺ] خاتم النبيين من بني آدم على الإطلاق، كما ثبت في صحيح البخاري عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: "أنا أولى الناس بابن مريم؛ لأنه لا نبي بيني وبينه" هذا فيه رد على من زعم أنه بعث بعد عيسى [﵇] نبي، يقال له: خالد بن سنان، كما حكاه القضاعي وغيره.

Meşhur olan ise birinci görüştür; o da altı yüz yıl olduğudur. Onlardan bazıları ise: "Altı yüz yirmi yıldır" demektedir. Bu iki görüş arasında bir çelişki yoktur; zira birinci görüşün sahibi altı yüz güneş yılını kastetmiş, diğeri ise ay yılını kastetmiştir. Her yüz güneş yılı ile ay yılı arasında yaklaşık üç yıl [fark] vardır. İşte bu yüzden Teâlâ Eshâb-ı Kehf kıssasında şöyle buyurmuştur: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا} [Kehf: 25] “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz yıl da artırdılar” yani: Kitap Ehli nezdinde bilinen üç yüz güneş yılını tamamlamak için ay yılı [hesabıyla böyledir]. Fetret dönemi, İsrâiloğulları peygamberlerinin sonuncusu olan Meryem oğlu İsa ile mutlak olarak Âdemoğullarının peygamberlerinin sonuncusu olan Muhammed [ﷺ] arasında geçmiştir. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Ebû Hüreyre'den sabit olduğuna göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "İnsanlar arasında Meryem oğluna en yakın olan benim; çünkü benimle onun arasında hiçbir peygamber yoktur." Bunda, İsa [aleyhisselam]'dan sonra Kudâî ve başkalarının naklettiği gibi Hâlid b. Sinân adında bir peygamber gönderildiğini iddia eden kimseye bir reddiye vardır.

والمقصود أن الله [تعالى] بعث محمدًا ﷺ على فترة من الرسل، وطُمُوس من السبل،

Maksat şudur ki; Allah [Teâlâ], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i peygamberlerin arasının kesildiği (fetret) ve yolların silinip kaybolduğu bir zamanda göndermiştir,

وتَغَير الأديان، وكثرة عبادة الأوثان والنيران والصلبان، فكانت النعمة به أتم النعم، والحاجة إليه أمر عَمَم، فإن الفساد كان قد عم جميع البلاد، والطغيان والجهل قد ظهر في سائر العباد، إلا قليلا من المتمسكين ببقايا من دين الأنبياء الأقدمين، من بعض أحبار اليهود وعباد النصارى والصابئين، كما قال الإمام أحمد:

dinlerin değiştiği, putlara, ateşlere ve haçlara tapınmanın çoğaldığı bir fetret döneminde göndermiştir. Dolayısıyla onunla gelen nimet en kâmil nimet olmuş, ona olan ihtiyaç ise umumi bir hâl almıştır. Çünkü fesat bütün beldeleri kaplamış , taşkınlık ve cehalet -Yahudi hahamlarından, Hristiyan âbidlerinden ve Sâbiîlerden olup önceki peygamberlerin dininden arta kalanlara tutunan pek az kimse müstesna- bütün kullar arasında ortaya çıkmıştı. Nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:

حدثنا يحيى بن سعيد، حدثنا هشام حدثنا قتادة، عن مطَرِّف، عن عياض بن حِمَار المُجَاشِعِيِّ، ﵁، أن النبي ﷺ خطب ذات يوم فقال في خطبته: "وإن ربي أمرني أن أعلِّمكم ما جهلتم مما عَلَّمني في يومي هذا: كل مال نَحَلْته عبادي حلال، وإني خلقت عبادي حُنَفَاء كلَّهم، وإنهم أتتهم الشياطين فأضَلَّتْهُم عن دينهم، وحَرَّمَتْ عليهم ما أحللت لهم، وأمرَتْهم أن يشركوا بي ما لم أنزل به سلطانا، ثم إن الله، ﷿، نظر إلى أهل الأرض فَمَقَتَهُمْ، عجَمَهم وعَرَبَهُم، إلا بقايا من أهل الكتاب وقال: إنما بعثتك لأبتليك وأبتلي بك، وأنزلت عليك كتابا لا يغسله الماء، تقرؤه نائما ويَقْظان، ثم إن الله أمرني أن أُحَرِّقَ قريشا، فقلت: يا رب، إذن يَثْلَغُوا رأسي فيدعوه خُبْزة، فقال: استخرجهم كما استخرجوك، واغزهم نُغْزِك، وأنفق عليهم فَسَنُنفق عليك، وابعث جندا نبعث خمسة أمثاله وقاتل بمن أطاعك من عصاك، وأهل الجنة ثلاثة: ذو سلطان مُقْسِطٌ مُتصدِّق موفق ورجل رحيم رقيق القلب بكل ذي قربى ومسلم، ورجل عَفِيف فقير متصدق، وأهل النار خمسة: الضعيف الذي لا زَبْرَ له، الذين هم فيكم تَبْعًا أو تُبعاء -شك يحيى-لا يبتغون أهلا ولا مالا والخائن الذي لا يَخْفَى له طَمَعٌ وإن دَقَّ إلا خانه، ورجل لا يُصْبِح ولا يُمْسِي إلا وهو يخادعك عن أهلك ومالك"، وذكر البخيل أو الكذب، "والشِّنْظير: الفاحش".

Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Hişâm anlattı, bize Katâde, Mutarrif'ten, o da İyâz b. Hımâr el-Mücâşiî radıyallâhu anh'tan anlattı ki, Nebî ﷺ bir gün bir hutbe irad etti ve hutbesinde şöyle buyurdu: "Rabbim bana, bugün bana öğrettiği şeylerden bilmediklerinizi size öğretmemi emretti: Kullara bağışladığım her mal helaldir. Ben bütün kullarımı dosdoğru hanîfler olarak yarattım. Fakat şeytanlar onlara gelip onları dinlerinden saptırdılar , kendilerine helal kıldığım şeyleri onlara haram ettiler ve haklarında hiçbir delil indirmediğim şeyleri Bana ortak koşmalarını emrettiler. Sonra Allah azze ve celle yeryüzü halkına baktı ve Kitap Ehlinden arta kalanlar müstesna, onların Acemine de Arabına da gazap etti. Ve buyurdu ki: 'Seni ancak seni sınamak ve seninle de [insanları] sınamak için gönderdim. Sana, suyun yıkayıp yok edemeyeceği, uyurken de uyanıkken de okuyacağın bir Kitap indirdim.' Sonra Allah bana Kureyş'i yakıp yok etmemi emretti. Ben: 'Ey Rabbim, o takdirde başımı ezerler de onu ufalanmış ekmeğe çevirirler' dedim. O da buyurdu ki: 'Onlar seni [yurdundan] çıkardıkları gibi sen de onları çıkar; onlarla savaş, sana yardım edelim; [Allah yolunda] infak et, sana da infak edelim; bir ordu gönder, onun beş katını gönderelim ; sana itaat edenlerle birlikte sana isyan edenlere karşı savaş.' Cennetlikler üç sınıftır: Adaletli, sadaka veren, [hayırlara] muvaffak kılınmış yönetici; her akrabaya ve Müslümana karşı merhametli, yufka yürekli olan kimse; iffetli, fakir ve sadaka veren kimse. Cehennemlikler ise beş sınıftır: Kendisini [kötülüklerden] alıkoyacak aklı olmayan, aranızda tâbiler veya peşinize takılanlar olarak bulunup -Yahyâ tereddüt etti- ne bir aile ne de bir mal arayışında olan zayıf kimse; en ufak bir şey bile olsa her açgözlülüğünü gizlemeyip mutlaka hıyanet eden hain; sabah akşam senin ailene ve malına hile kurmaktan başka bir şey yapmayan kimse." Cimriyi yahut yalancıyı zikretti; "Şınzîr: Ağzı bozuk, ahlaksız kimsedir."

ثم رواه الإمام أحمد، ومسلم، والنسائي من غير وجه، عن قتادة، عن مطرف بن عبد الله بن الشّخير. وفي رواية سعيد عن قتادة التصريح بسماع قتادة هذا الحديث من مطرف. وقد ذكر الإمام أحمد في مسنده: أن قتادة لم يسمعه من مطرف، وإنما سمعه من أربعة، عنه. ثم رواه هو، عن روح، عن عوف، عن حكيم الأثرم، عن الحسن قال: حدثني مطرف، عن عياض بن حمَار، فذكره. و [كذا] رواه النسائي من حديث غُنْدَر، عن عوف الأعرابي به.

Sonra bunu İmam Ahmed, Müslim ve Nesâî farklı yollardan Katâde'den, o da Mutarrif b. Abdillâh b. eş-Şıhhîr'den rivayet etmişlerdir. Saîd'in Katâde'den rivayetinde, Katâde'nin bu hadisi Mutarrif'ten bizzat işittiği açıkça belirtilmektedir. İmam Ahmed ise Müsned'inde, Katâde'nin bunu Mutarrif'ten işitmediğini, ancak ondan [nakleden] dört kişiden işittiğini belirtmiştir. Sonra Ahmed bunu Ravh'tan, o Avf'tan, o Hakîm el-Esrem'den, o Hasen'den rivayet etti ve dedi ki: Bana Mutarrif, İyâz b. Hımâr'dan anlattı... diyerek hadisi zikretti. Nesâî de [bunu böylece] Gunder'in Avf el-A'râbî'den rivayetiyle aynı isnadla tahric etmiştir.

والمقصود من إيراد هذا الحديث قوله: "وإن الله نظر إلى أهل الأرض فمقتهم، عربهم وعجمهم إلا بقايا من بني إسرائيل". وفي لفظ مسلم: "من أهل الكتاب". وكان الدين قد التبس على أهل

Bu hadisi zikretmekten maksat, [Resûlullah'ın] şu buyruğudur: «Şüphesiz Allah yeryüzü halkına baktı ve İsrâiloğullarından geriye kalanlar hariç, onların Arabına da Acemine de buğzetti.» Müslim'in rivayetindeki lafızda ise: «Ehl-i Kitap'tan [geriye kalanlar hariç]» şeklindedir. Din yeryüzü halkı nezdinde bütünüyle karmaşık/belirsiz bir hâl almıştı...

الأرض كلهم، حتى بعث الله محمدًا ﷺ، فهدى الخلائق، وأخرجهم الله به من الظلمات إلى النور، وتركهم على المحَجَّة البيضاء، والشريعة الغرَّاء؛ ولهذا قال تعالى: (أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ) أي: لئلا تحتجوا وتقولوا -: يا أيها الذين بدلوا دينهم وغيروه-ما جاءنا من رسول يبشر بالخير وينذر من الشر، فقد جاءكم بشير ونذير، يعني محمدا ﷺ (وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ)

nihayet Allah Muhammed ﷺ'i gönderdi; böylece o mahlûkata hidayet etti, Allah onun vasıtasıyla onları karanlıklardan aydınlığa çıkardı ve onları apaydın bir cadde ve tertemiz/parlak bir şeriat üzere bıraktı. İşte bu yüzden Teâlâ şöyle buyurmuştur: (أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ) Yani: 'Ey dinlerini tahrif edip değiştirenler! Bize hayrı müjdeleyen ve şerden sakındıran hiçbir peygamber gelmedi' diye mazeret ileri sürüp demeyesiniz diye; işte size bir müjdeleyici ve uyarıcı -yani Muhammed ﷺ- gelmiştir. (وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ)

قال ابن جرير: معناه: إني قادر على عقاب من عصاني، وثواب من أطاعني.

İbn Cerîr dedi ki: Bunun anlamı: 'Bana isyan edeni cezalandırmaya, Bana itaat edene de mükâfat vermeye kadirim' demektir.

{وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ (٢٠) يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ (٢١) قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ (٢٢) قَالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣)}

{وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ (٢٠) يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ (٢١) قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ (٢٢) قَالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣)} “Hani Mûsâ kavmine şöyle demişti: 'Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, içinizden peygamberler çıkardı, sizi melikler kıldı ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdi. (20) Ey kavmim! Allah'ın size [girmeyi] takdir ettiği mukaddes toprağa girin, arkalarınıza dönüp kaçmayın; yoksa hüsrana uğrayanlar olarak geri dönersiniz.' (21) Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz orada zorba bir topluluk vardır; onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyeceğiz. Eğer oradan çıkarlarsa biz kesinlikle gireriz.' (22) [Allah'tan] korkanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki: 'Onların üzerine kapıdan girin; oraya girdiğiniz an şüphesiz sizler galip gelirsiniz. Eğer inanıyorsanız yalnızca Allah'a tevekkül edin.' (23)”

يقول تعالى مخبرًا عن عبده ورسوله وكليمه موسى بن عمران ﵇، فيما ذكر به قومه نعَمَ الله عليهم وآلاءه لديهم، في جمعه لهم خير الدنيا والآخرة لو استقاموا على طريقتهم المستقيمة، فقال تعالى: (وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ) أي: كلما هلك نبي قام فيكم نبي، من لدن أبيكم إبراهيم وإلى من بعده. وكذلك كانوا، لا يزال فيهم الأنبياء يدعون إلى الله ويحذرون نقمته، حتى ختموا بعيسى، ﵇، ثم أوحى الله [تعالى] إلى خاتم الرسل والأنبياء على الإطلاق محمد بن عبد الله، المنسوب إلى إسماعيل بن إبراهيم، عليه السلام، وهو أشرف من كل من تقدمه منهم ﷺ.

Teâlâ, kulu, resûlü ve kelîmi olan İmrân oğlu Mûsâ aleyhisselam'ın; kavmine Allah'ın üzerlerindeki nimetlerini ve ihsanlarını hatırlatmasını haber vermektedir. Eğer dosdoğru yollarında sebât etselerdi onlar için dünya ve ahiret hayrını toplamıştı. Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ) Yani: Babanız İbrâhim'den ve ondan sonrakilerden itibaren ne zaman bir peygamber vefat etse, içinizde başka bir peygamber kıyam ederdi. Nitekim onlar da böyleydiler; İsa aleyhisselam ile son buluncaya kadar içlerinde Allah'a davet eden ve O'nun intikamından sakındıran peygamberler eksik olmadı. Sonra Allah [Teâlâ] , mutlak olarak peygamberlerin ve resullerin sonuncusu olan, İbrâhim oğlu İsmâil aleyhisselam'ın neslinden gelen Muhammed b. Abdillâh'a vahyetti. O ﷺ, onlardan önce geçenlerin hepsinden daha şereflidir.

وقوله: (وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا) قال عبد الرزاق، عن الثوري، عن منصور، عن الحكم أو غيره، عن ابن عباس، في قوله: (وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا) قال: الخادم والمرأة والبيت.

O'nun: (وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا) kavli hakkında Abdurrezzâk, Sevrî'den, o Mansûr'dan, o Hakem veya başkasından, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o: (وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا) kavli hakkında şöyle demiştir: "Hizmetçi, eş ve evdir."

وروى الحاكم في مستدركه، من حديث الثوري أيضا، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عباس

Hâkim de el-Müstedrek'inde yine Sevrî hadisinden [nakille], A‘meş'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir:

قال: المرأة والخادم (وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ) قال: الذين هم بين ظَهرانيهِم يومئذ، ثم قال الحاكم: صحيح على شرط الشيخين ولم يخرجاه.

şöyle demiştir: "Eş ve hizmetçidir." (وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ) kavli hakkında da: "O gün için kendi çağdaşları arasından [kimseye vermediğidir]" demiştir. Sonra Hâkim şöyle demiştir: İki Şeyh'in [Buhârî ve Müslim] şartına göre sahihtir, fakat bunu tahric etmemişlerdir.

وقال ميمون بن مِهْران، عن ابن عباس قال: كان الرجل من بني إسرائيل إذا كان له الزوجة والخادم والدار سمي مَلِكًا.

Meymûn b. Mihrân, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "İsrâiloğullarından bir adamın eşi , hizmetçisi ve evi olduğu zaman ona 'melik' denilirdi."

وقال ابن جرير: حدثنا يونس بن عبد الأعلى، أنبأنا ابن وَهْب، أنبأنا أبو هانئ؛ أنه سمع أبا عبد الرحمن الحُبُلي يقول: سمعت عبد الله بن عمرو بن العاص، وسأله رجل فقال: ألسنا من فقراء المهاجرين؟ فقال عبد الله: ألك امرأة تأوي إليها؟ قال: نعم. قال: ألك مسكن تسكنه؟ قال: نعم. قال: فأنت من الأغنياء. فقال: إن لي خادما. قال فأنت من الملوك.

İbn Cerîr dedi ki: Bize Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bize Ebû Hânî haber verdi; o, Ebû Abdirrahmân el-Hubulî'nin şöyle dediğini işitmiştir: Abdullah b. Amr b. el-Âs'ı işittim; bir adam ona soru sorup: "Biz muhacirlerin fakirlerinden değil miyiz?" dedi. Abdullah: "Kendisine sığındığın bir eşin var mı?" dedi. Adam: "Evet" dedi. [Abdullah]: "Oturduğun bir meskenin var mı?" dedi. Adam: "Evet" dedi. [Abdullah]: "O hâlde sen zenginlerdensin" dedi. Adam: "Benim bir de hizmetçim var" dedi. [Abdullah da]: "O hâlde sen meliklerdensin" dedi.

وقال الحسن البصري: هل الملك إلا مركب وخادم ودار؟

Hasen-i Basrî de şöyle demiştir: "Meliklik; bir binek, bir hizmetçi ve bir evden başka nedir ki?"

رواه ابن جرير. ثم روي عن منصور والحكم، ومجاهد، وسفيان الثوري نحوًا من هذا. وحكاه ابن أبي حاتم عن ميمون بن مهران.

Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir. Sonra Mansûr, Hakem, Mücâhid ve Süfyân es-Sevrî'den de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. İbn Ebî Hâtim de bunu Meymûn b. Mihrân'dan nakletmiştir.

وقال ابن شَوْذَب: كان الرجل من بني إسرائيل إذا كان له منزل وخادم، واستؤذن عليه، فهو ملك.

İbn Şevzeb şöyle demiştir: "İsrâiloğullarından bir adamın evi ve hizmetçisi olduğunda, yanına girmek için izin istendiğinde o artık bir melikti."

وقال قتادة: كانوا أول من ملك الخدم.

Katâde: "Hizmetçilere ilk sahip olanlar onlardı" demiştir.

وقال السُّدِّي في قوله: (وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا) قال: يملك الرجل منكم نفسه وأهله وماله. رواه ابن أبي حاتم.

Süddî, O'nun: (وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا) kavli hakkında şöyle demiştir: "Sizden bir adamın kendi nefsine, ailesine ve malına sahip olmasıdır." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقال ابن أبي حاتم: ذكر عن ابن لَهِيعَة، عن دَرَاج، عن أبي الهَيْثَم، عن أبي سعيد الخدري، عن رسول الله ﷺ قال: "كان بنو إسرائيل إذا كان لأحدهم خادم ودابة وامرأة، كُتِب ملكا".

İbn Ebî Hâtim dedi ki: İbn Lehîa'dan, o Derrâc'dan, o Ebu'l-Heysem'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Resûlullah ﷺ'den rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: "İsrâiloğullarından birinin bir hizmetçisi, bir bineği ve bir eşi olduğu zaman o bir melik olarak yazılırdı."

وهذا حديث غريب من هذا الوجه.

Bu hadis bu vecihten gariptir.

وقال ابن جرير: حدثنا الزبير بن بكار، حدثنا أبو ضَمْرَة أنس بن عياض، [قال] سمعت زيد بن أسلم يقول: (وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا) فلا أعلم إلا أنه قال: قال رسول الله ﷺ: "من كان له بيت وخادم فهو ملك".

İbn Cerîr dedi ki: Bize Zübeyr b. Bekkâr anlattı, bize Ebû Damra Enes b. İyâd anlattı, [dedi ki:] Zeyd b. Eslem'in (وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا) [ayeti hakkında] şöyle dediğini işittim: Bildiğim kadarıyla o, Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu söyledi: "Kimin bir evi ve bir hizmetçisi varsa, o bir meliktir."

وهذا مرسل غريب. وقال مالك: بيت وخادم وزوجة.

Bu, mürsel ve garip [bir rivayet]tir. Mâlik ise şöyle demiştir: "Ev, hizmetçi ve eş."

وقد ورد في الحديث: "من أصبح منكم مُعَافى في جسده، آمنا في سِربه، عنده قُوت يومه، فكأنما حِيزت له الدنيا بحذافيرها".

Nitekim hadiste şöyle varit olmuştur : "Sizden her kim bedeninde afiyette , ailesi ve çevresinde emniyette olarak ve yanında günlük yiyeceği bulunarak sabahlarsa, sanki bütün dünya tüm varlığıyla ona verilmiş gibidir."