وقوله: (وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ) يعني عالمي زمانكم، فكأنهم كانوا أشرف الناس في زمانهم، من اليونان والقبط وسائر أصناف بني آدم، كما قال: {وَلَقَدْ آتَيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} [الجاثية: ١٦] وقال تعالى إخبارًا عن موسى لما قالوا: {اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ * إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} [الأعراف: ١٣٨ - ١٤٠]
O'nun: (وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ) kavli; yani kendi zamanınızın âlemlerine [üstün kıldı demektir]. Zira onlar Yunanlılar, Kıptîler ve Âdemoğullarının diğer bütün sınıfları arasında kendi zamanlarının en şerefli insanları idiler . Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ آتَيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} [el-Câsiye: 16] “Andolsun biz, İsrâiloğullarına Kitap'ı, hükümranlığı ve peygamberliği verdik, onları temiz şeylerle rızıklandırdık ve onları âlemlere üstün kıldık.” Allah Teâlâ, Mûsâ'dan haber vererek onların: {اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ * إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} [el-A'râf: 138 - 140] “'Onların ilâhları olduğu gibi bizim için de bir ilâh yap' dediklerinde [Mûsâ] şöyle demişti: 'Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz! Şunların içinde bulundukları [din] helâk olmuştur ve yapmakta oldukları şeyler de bâtıldır.' [Mûsâ] dedi ki: 'O sizi âlemlere üstün kılmışken, ben size Allah'tan başka bir ilâh mı arayayım?'” dediğini bildirmiştir.
والمقصود: أنهم كانوا أفضل أهل زمانهم، وإلا فهذه الأمة أشرف منهم، وأفضل عند الله، وأكمل شريعة، وأقوم منهاجا، وأكرم نبيا، وأعظم ملكا، وأغزر أرزاقا، وأكثر أموالا وأولادا، وأوسع مملكة، وأدوم عزا، قال الله [﷿] {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} [آل عمران: ١١٠] وقال {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} [البقرة: ١٤٣] وقد ذكرنا الأحاديث المتواترة في فضل هذه الأمة وشرفها وكرمها، عند الله، عند قوله ﷿: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} من سورة آل عمران.
Maksat şudur: Onlar kendi zamanlarındaki insanların en faziletlileri idiler. Yoksa bu ümmet onlardan daha şerefli, Allah katında daha faziletli, şeriatı daha kâmil, yolu daha dosdoğru, peygamberi daha kerim, hâkimiyeti daha büyük, rızıkları daha bol, malları ve çocukları daha çok, mülkü daha geniş ve izzeti daha süreklidir. Allah [Azze ve Celle] şöyle buyurmuştur: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} [Âl-i İmrân: 110] “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz.” Ve şöyle buyurmuştur: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} [el-Bakara: 143] “Ve böylece, insanlara şahitler olasınız diye sizi vasat (dengeli ve adil) bir ümmet kıldık.” Âl-i İmrân sûresindeki Azze ve Celle olan Allah'ın: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” kavlinin tefsirinde, bu ümmetin fazileti, şerefi ve Allah katındaki kerameti hakkında mütevâtir hadisleri zikretmiştik.
وروى ابن جرير عن ابن عباس، وأبي مالك وسعيد بن جبير أنهم قالوا في قوله: (وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ) يعني: أمة محمد ﷺ، وكأنهم أرادوا أن هذا الخطاب في قوله: (وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ) مع هذه الأمة. والجمهور على أنه خطاب من موسى لقومه وهو محمول على عالمي زمانهم كما قدمنا.
İbn Cerîr; İbn Abbâs, Ebû Mâlik ve Saîd b. Cübeyr'den, onların: (وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ) kavli hakkında: "Yani Muhammed ﷺ'in ümmetidir" dediklerini rivayet etmiştir. Sanki onlar: (وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ) kavlindeki bu hitabın bu ümmete yönelik olduğunu kastetmişlerdir. Cumhur ise bunun Mûsâ'dan kavmine bir hitap olduğu ve daha önce belirttiğimiz üzere kendi zamanlarının âlemlerine hamledildiği görüşündedir.
وقيل: المراد: (وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ) يعني بذلك: ما كان تعالى نزله عليهم من المن والسلوى، وتَظلَّلهم من الغمام وغير ذلك، مما كان تعالى يخصهم به من خوارق العادات، فالله أعلم.
Şöyle de denilmiştir: (وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ) kavlinden murat; Allah Teâlâ'nın onlara indirdiği kudret helvası ve bıldırcın eti, bulutlarla onları gölgelendirmesi ve Allah Teâlâ'nın onları diğer olağanüstü lütuflarla kendilerine has kıldığı şeylerdir. En doğrusunu Allah bilir.
ثم قال تعالى مخبرًا عن تحريض موسى، ﵇، لبني إسرائيل على الجهاد والدخول إلى بيت المقدس، الذي كان بأيديهم في زمان أبيهم يعقوب، لما ارتحل هو وبنوه وأهله إلى بلاد مصر أيام يوسف ﵇، ثم لم يزالوا بها حتى خرجوا مع موسى [﵇] فوجدوا فيها قوما من العمالقة الجبارين، قد استحوذوا عليها وتملكوها، فأمرهم رسول الله موسى، ﵇، بالدخول
Sonra Allah Teâlâ; Mûsâ aleyhisselâm'ın İsrâiloğulları'nı cihada ve Yûsuf aleyhisselâm döneminde babaları Ya'kûb'un, oğulları ve ailesiyle birlikte Mısır diyarına göç ettiği vakit ellerinde bulunan Beytü'l-Makdis'e girmeye teşvik ettiğini haber vermektedir. Sonra onlar, Mûsâ [aleyhisselâm] ile birlikte [oradan] çıkıncaya kadar orada kaldılar. [Beytü'l-Makdis'e vardıklarında] orada orayı istila edip mülkiyetine geçirmiş zorba Amâlika kavminden bir topluluk buldular. Bunun üzerine Allah'ın elçisi Mûsâ aleyhisselâm onlara [oraya] girmeyi
إليها، وبقتال أعدائهم، وبَشَّرهم بالنصرة والظفر عليهم، فَنَكَلُوا وعَصوْا وخالفوا أمره، فعوقبوا بالذهاب في التيه والتمادي في سيرهم حائرين، لا يدرون كيف يتوجهون فيه إلى مقصد، مُدّة أربعين سنة، عقوبة لهم على تفريطهم في أمر الله [تعالى] فقال تعالى مخبرا عن موسى أنه قال: (يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الأرْضَ الْمُقَدَّسَةَ) أي: المطهرة.
düşmanlarıyla savaşmalarını emretti ve onlara yardım ile düşmanlarına karşı zafer kazanacaklarını müjdeledi. Fakat onlar çekindiler, isyan ettiler ve onun emrine muhalefet ettiler. Allah [Teâlâ]'nın emrinde kusur göstermelerinin cezası olarak, nereye yöneleceklerini bilemez bir hâlde şaşkınlık içinde çölde dolaşmaya ve kırk yıl boyunca yürümeye devam etmekle cezalandırıldılar. Nitekim Allah Teâlâ Mûsâ'nın şöyle dediğini haber vermektedir: (يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الأرْضَ الْمُقَدَّسَةَ) Yani: Arındırılmış [toprağa].
قال سفيان الثوري، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عباس في قوله: (ادْخُلُوا الأرْضَ الْمُقَدَّسَةَ) قال: هي الطور وما حوله. وكذا قال مجاهد وغير واحد.
Süfyân es-Sevrî, el-A'meş'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan: (ادْخُلُوا الأرْضَ الْمُقَدَّسَةَ) kavli hakkında: "O, Tûr ve etrafıdır" dediğini nakletmiştir. Mücâhid ve birden çok kişi de böyle demiştir.
وقال سفيان الثوري، عن أبي سعيد البقال، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس قال: هي أريحا. وكذا ذكر غير واحد من المفسرين.
Süfyân es-Sevrî, Ebû Saîd el-Bakkâl'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: "Orası Eriha'dır" dediğini nakletmiştir. Müfessirlerden birden çok kişi de böyle zikretmiştir.
وفي هذا نظر؛ لأن أريحا ليست هي المقصود بالفتح، ولا كانت في طريقهم إلى بيت المقدس، وقد قدموا من بلاد مصر، حين أهلك الله عدوهم فرعون، [اللهم] إلا أن يكون المراد بأريحا أرض بيت المقدس، كما قاله -السدي فيما رواه ابن جرير عنه-لا أن المراد بها هذه البلدة المعروفة في طرف الغَوْر شرقي بيت المقدس.
Bunda bir problem vardır; çünkü Eriha fethedilmesi hedeflenen yer olmadığı gibi, Allah düşmanları Firavun'u helâk ettiği zaman Mısır diyarından geldiklerinde Beytü'l-Makdis'e giden yolları üzerinde de değildi. [Ancak] Eriha ile kastedilenin -İbn Cerîr'in naklettiği rivayette es-Süddî'nin dediği gibi- Beytü'l-Makdis toprağı olması durumu müstesnadır; yoksa bununla Beytü'l-Makdis'in doğusundaki Gavr tarafında bulunan meşhur kasaba kastedilmiş değildir.
وقوله تعالى: (الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ) أي: التي وعدكموها الله على لسان أبيكم إسرائيل: أنه وراثة من آمن منكم. (وَلا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ) أي: ولا تنكلوا عن الجهاد (فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ * قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ) أي: اعتذروا بأن في هذه البلدة -التي أمرتنا بدخولها وقتال أهلها-قوما جبارين، أي: ذوي خلَقٍ هائلة، وقوى شديدة، وإنا لا نقدر على مقاومتهم ولا مُصَاولتهم، ولا يمكننا الدخول إليها ما داموا فيها، فإن يخرجوا منها دخلناها وإلا فلا طاقة لنا بهم.
Allah Teâlâ'nın: (الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ) kavli; yani babanız İsrâil'in diliyle Allah'ın size vaat ettiği: Sizden iman edenlerin mirasıdır [demektir]. (وَلا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ) Yani: Cihattan geri durmayın, (فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ * قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ) Yani girmemizi ve halkıyla savaşmamızı emrettiğin bu beldede zorba bir kavim vardır; yani heybetli yaratılışa ve şiddetli güçlere sahiptirler, biz onlara direnmeye ve onlarla çarpışmaya güç yetiremeyiz, onlar orada kaldığı müddetçe bizim oraya girmemiz mümkün değildir; eğer oradan çıkarlarsa biz oraya gireriz , aksi takdirde bizim onlara gücümüz yetmez, diyerek mazeret ileri sürdüler.
وقد قال ابن جرير: حدثني عبد الكريم بن الهيثم، حدثنا إبراهيم بن بَشَّار، حدثنا سفيان قال: قال أبو سعيد قال عِكْرَمَة، عن ابن عباس قال: أمرَ موسى أن يدخل مدينة الجبارين. قال: فسار موسى بمن معه حتى نزل قريبًا من المدينة -وهي أريحا-فبعث إليهم اثني عشر عينًا، من كل سبط منهم عين، ليأتوه بخبر القوم. قال: فدخلوا المدينة فرأوا أمرًا عظيما من هيئتهم وجُثَثهم وعِظَمِهم، فدخلوا حائطا لبعضهم، فجاء صاحب الحائط ليجتني الثمار من حائطه، فجعل يجتني الثمار. وينظر إلى آثارهم، فتتبعهم فكلما أصاب واحدًا منهم أخذه فجعله في كمه مع الفاكهة، حتى التقت الاثنى عشر كلهم، فجعلهم في كمه مع الفاكهة، وذهب إلى ملكهم فنثرهم بين يديه فقال لهم الملك: قد رأيتم شأننا وأمرنا، فاذهبوا فأخبروا صاحبكم. قال: فرجعوا إلى موسى، فأخبروه بما عاينوا من أمرهم.
Nitekim İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana Abdülkerîm b. el-Heysem anlattı, bize İbrâhîm b. Beşşâr anlattı, bize Süfyân anlattı, [o da] şöyle dedi: Ebû Saîd dedi ki: İkrime, İbn Abbâs'tan [şöyle nakletti]: Mûsâ'ya zorbaların (Cebbârlar) şehrine girmesi emredildi. Dedi ki: Mûsâ beraberindekilerle birlikte yürüdü ve şehre -ki orası Eriha'dır- yakın bir yerde konakladı. O kavmin haberini kendisine getirmeleri için, her oymaktan bir gözcü olmak üzere on iki gözcü gönderdi. Dedi ki: Şehre girdiler; onların kılık kıyafetlerinden, cüsselerinden ve iriliklerinden dehşet verici bir durum gördüler. İçlerinden birine ait bir bahçeye girdiler. Bahçe sahibi, bahçesinden meyve devşirmek için geldi; hem meyveleri toplamaya hem de onların izlerine bakmaya başladı. Onların izini sürdü; onlardan birini her yakaladığında onu alıp meyvelerle birlikte yeni içine koydu. Nihayet on ikisi de bir araya geldiğinde onları meyvelerle beraber yeni içine koydu ve hükümdarlarına gitti; onları hükümdarın önüne serpti (bıraktı). Hükümdar onlara: «Bizim durumumuzu ve vaziyetimizi gördünüz; haydi gidin de sahibinize haber verin» dedi. Dedi ki: Mûsâ'ya döndüler ve onların durumuna dair bizzat müşahede ettikleri şeyleri ona haber verdiler.
وفي هذا الإسناد نظر.
Bu isnadda bir problem vardır.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: لما نزل موسى وقومه، بعث منهم اثني عشر رجلا -وهم النقباء الذين ذكر الله، فبعثهم ليأتوه بخبرهم، فساروا، فلقيهم رجل من الجبارين، فجعلهم في كسائه، فحملهم حتى أتى بهم المدينة، ونادى في قومه فاجتمعوا إليه، فقالوا: من أنتم؟ قالوا: نحن قوم موسى، بعثنا نأتيه بخبركم. فأعطوهم حبة من عنب تكفي الرجل، فقالوا لهم: اذهبوا إلى موسى وقومه فقولوا لهم: اقدروا قَدْر فاكهتهم فلما أتوهم قالوا: يا موسى، {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ}
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Mûsâ ve kavmi konakladığında, onlardan on iki adam -ki bunlar Allah'ın zikrettiği nakîblerdir- gönderdi ; onları kendilerine haber getirmeleri için yolladı. Yürüdüler, derken zorbalardan bir adamla karşılaştılar. Adam onları elbisesinin içine koyup taşıdı ve şehre getirdi. Kavmine seslendi, onlar da yanına toplandılar. 'Siz kimsiniz?' dediler. Onlar: 'Biz Mûsâ'nın kavmiyiz, bize sizin haberinizi götürmemiz için bizi gönderdi' dediler. Onlara tek bir adama yetecek bir üzüm tanesi verdiler ve onlara: 'Mûsâ'ya ve kavmine gidin, onlara meyvelerinin miktarını takdir etmelerini söyleyin' dediler. Onların yanına geldiklerinde: 'Ey Mûsâ, {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} “Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz burada oturucularız”' dediler.
رواه ابن أبي حاتم، ثم قال: حدثنا أبي، حدثنا ابن أبي مريم، حدثنا يحيى بن أيوب عن يزيد بن الهاد، حدثني يحيى بن عبد الرحمن قال: رأيت أنس بن مالك أخذ عصا، فذرع فيها بشيء، لا أدري كم ذرع، ثم قاس بها في الأرض خمسين أو خمسا وخمسين، ثم قال: هكذا طول العماليق.
Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiş, sonra şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize İbn Ebî Meryem anlattı, bize Yahyâ b. Eyyûb, Yezîd b. el-Hâd'dan anlattı, bana Yahyâ b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Enes b. Mâlik'in bir asa alıp onunla bir yeri arşınladığını gördüm -kaç arşın olduğunu bilmiyorum-, sonra onunla yerde elli veya elli beş [arşın] ölçtü, sonra da: 'İşte Amâlika'nın boyu böyleydi' dedi.
وقد ذكر كثير من المفسرين هاهنا أخبارًا من وضع بني إسرائيل، في عظمة خلق هؤلاء الجبارين، وأنه كان فيهم عوج بن عنق، بنت آدم، ﵇، وأنه كان طوله ثلاثة آلاف ذراع وثلاثمائة وثلاثة وثلاثون ذراعا وثلث ذراع، تحرير الحساب! وهذا شيء يستحي من ذكره. ثم هو مخالف لما ثبت في الصحيح أن رسول الله ﷺ قال: "إن الله [تعالى] خلق آدم وطوله ستون ذراعًا، ثم لم يزل الخلق ينقص حتى الآن".
Müfessirlerin birçoğu burada bu zorbaların hilkatinin büyüklüğüne dair İsrâiloğullarının uydurmalarından haberler zikretmişlerdir; onların arasında Âdem aleyhisselâm'ın kızı Unuk'un oğlu Ûc'un bulunduğu, boyunun -tam hesapla!- üç bin üç yüz otuz üç buçuk arşın olduğu gibi! Bu, zikredilmesinden hayâ edilecek bir şeydir. Ayrıca bu, Sahih'te sabit olan , Resûlullah ﷺ'in: "Şüphesiz Allah [Teâlâ] Âdem'i yarattı, boyu altmış arşındı. Sonra yaratılanlar bugüne kadar sürekli eksilmeye devam etti " hadisine de aykırıdır.
ثم قد ذكروا أن هذا الرجل كان كافرا، وأنه كان ولد زِنْية، وأنه امتنع من ركوب السفينة، وأن الطوفان لم يصل إلى ركبته وهذا كذب وافتراء، فإن الله ذكر أن نوحا دعا على أهل الأرض من الكافرين، فقال {رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} [نوح: ٢٦] وقال تعالى: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ * ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ} [الشعراء: ١١٩ - ١٢٠] وقال تعالى: [قَالَ] {لا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلا مَنْ رَحِمَ} [هود: ٤٣] وإذا كان ابن نوح الكافر غرق، فكيف يبقى عوج بن عنق، وهو كافر وولد زنية؟! هذا لا يسوغ في عقل ولا شرع. ثم في وجود رجل يقال له: "عوج بن عنق" نظر، والله أعلم.
Sonra bu adamın kâfir olduğunu, zina çocuğu olduğunu, gemiye binmekten kaçındığını ve tufanın onun dizine bile ulaşmadığını zikretmişlerdir. Bu bir yalan ve iftiradır. Zira Allah, Nûh'un yeryüzündeki kâfirlere beddua ettiğini zikretmiş ve şöyle buyurmuştur : {رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} [Nûh: 26] “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ * ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ} [eş-Şuarâ: 119 - 120] “Bunun üzerine biz onu ve beraberindekileri o dolu gemide kurtardık. Sonra da geride kalanları suda boğduk.” Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Dedi ki:] {لا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلا مَنْ رَحِمَ} [Hûd: 43] “Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimseden başkası için O'nun emrinden koruyucu yoktur.” Kâfir olan Nûh'un oğlu bile boğulmuşken, kâfir ve zina çocuğu olan Ûc b. Unuk nasıl hayatta kalabilir?! Bu ne akla ne de şeriata sığar. Zaten "Ûc b. Unuk" diye bir adamın varlığı da şüphelidir, en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (قَالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا) أي: فلما نكل بنو إسرائيل عن طاعة الله ومتابعة رسول الله موسى، ﵇، حرضهم رجلان لله عليهما نعمة عظيمة، وهما ممن يخاف أمر الله ويخشى عقابه.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا} “Korkanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki...” buyruğuna gelince; yani İsrâiloğulları Allah'a itaatten ve Allah'ın elçisi Mûsâ aleyhisselâm'a tâbi olmaktan kaçınınca, üzerlerinde Allah'ın büyük bir nimeti bulunan ve Allah'ın emrinden korkup O'nun azabından sakınan kimselerden olan iki adam onları [cihada] teşvik etti.
وقرأ بعضهم: (قَالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يُخَافُونَ) أي: ممن لهم مهابة وموضع من الناس. ويقال: إنهما "يوشع بن نون" و "كالب بن يوفنا"، قاله ابن عباس، ومجاهد، وعكرمة، وعطية، والسُّدِّي، والربيع بن أنس، وغير واحد من السلف، والخلف، ﵏، فقالا (ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) أي: متى توكلتم على الله واتبعتم أمره، ووافقتم رسوله، نصركم الله على أعدائكم وأيدكم وظفركم بهم، ودخلتم البلدة التي كتبها الله لكم. فلم ينفع ذاك فيهم شيئًا.
Bazıları: (قَالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يُخَافُونَ) şeklinde okumuştur; yani insanlar arasında kendilerinden çekinilen ve saygın bir konumu bulunan kimselerden [iki adam]. Bunların "Yûşa b. Nûn" ile "Kâleb b. Yüfennâ" oldukları söylenir; bunu İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Atıyye, es-Süddî, er-Rebî' b. Enes ve selef ile haleften birden çok kişi -Allah onlardan razı olsun- söylemiştir. Bu ikisi şöyle dedi: (ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) Yani ne zaman Allah'a tevekkül eder, O'nun emrine uyar ve peygamberine muvafakat ederseniz, Allah düşmanlarınıza karşı size yardım eder, sizi destekler, onlara karşı zafer nasip eder ve Allah'ın sizin için yazdığı beldeye girersiniz. Fakat bu [sözler] onlara hiçbir fayda vermedi.
{قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ (٢٤) قَالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٢٥) قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٢٦)}
{قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ (٢٤) قَالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٢٥) قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٢٦)} “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Onlar orada bulundukları sürece biz oraya asla girmeyiz. Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz burada oturucularız.' (24) [Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum. Artık bizimle bu yoldan çıkmış fâsık kavmin arasını ayır.' (25) [Allah] buyurdu ki: 'Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar. Artık o yoldan çıkmış fâsık kavim için üzülme!' (26)”
(قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُون) وهذا نكول منهم عن الجهاد، ومخالفة لرسولهم وتخلف عن مقاتلة الأعداء.
(قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُون) Bu, onların cihattan geri durmaları, elçilerine muhalefet etmeleri ve düşmanlarla savaşmaktan geri kalmalarıdır.
ويقال: إنهم لما نكلوا على الجهاد وعزموا على الانصراف والرجوع إلى بلادهم، سجد موسى وهارون، ﵉، قُدام ملأ من بني إسرائيل، إعظاما لما هموا به، وشَق "يوشع بن نون" و "كالب بن يوفنا" ثيابهما ولاما قومهما على ذلك، فيقال: إنهم رجموهما. وجرى أمر عظيم وخطر جليل.
Denilir ki: Onlar cihattan geri durup yurtlarına geri dönmeye azmettiklerinde, kalkıştıkları şeyin vahameti sebebiyle Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm İsrâiloğullarından bir topluluğun önünde secdeye kapandılar; "Yûşa b. Nûn" ile "Kâleb b. Yüfennâ" da elbiselerini yırttılar ve bundan ötürü kavimlerini kınadılar. Rivayete göre onlar bu ikisini taşladılar; büyük bir iş ve vahim bir durum meydana geldi.
وما أحسن ما أجاب به الصحابة، ﵃ يوم بدر رسول الله ﷺ حين استشارهم في قتال النفير، الذين جاءوا لمنع العِير الذي كان مع أبي سفيان، فلما فات اقتناص العير، واقترب منهم النفير، وهم في جمع ما بين التسعمائة إلى الألف، في العُدة والبَيْض واليَلب، فتكلم أبو بكر، ﵁، فأحسن، ثم تكلم من تكلم من الصحابة من المهاجرين ورسول الله ﷺ يقول: "أشيروا عليَّ أيها المسلمون". وما يقول ذلك إلا ليستعلم ما عند الأنصار؛ لأنهم كانوا جمهور الناس يومئذ. فقال سعد بن معاذ [﵁] كأنك تُعرض بنا يا رسول الله، فوالذي بعثك بالحق لو اسْتَعرضْتَ بنا هذا البحر فخُضْتَه لخُضناه معك، وما تخلَّف منا رجل واحد، وما نَكْرَه أن تلقى بنا عدونا غدا، إنا لصُبُر في الحرب، صدق في اللقاء، لعل الله يريك منا ما تَقَرُّ به عينك، فَسِرْ بنا على بركة الله فَسُرَّ رسول الله ﷺ بقول سعد، ونَشَّطه ذلك.
Sahâbe -Allah onlardan razı olsun- Bedir günü, Ebû Süfyân'ın yanındaki kervanı korumak için gelen savaşçı toplulukla (nefîr) savaşma hususunda kendileriyle istişare ettiğinde Resûlullah ﷺ'e ne güzel cevap vermişlerdi! Zira kervanı ele geçirme fırsatı kaçıp, tam teçhizatlı , miğferli ve zırhlı dokuz yüz ile bin kişi arasındaki savaşçı topluluk kendilerine yaklaşınca Ebû Bekir radıyallâhu anh söz alıp güzel konuştu; sonra Muhâcirler'den söz alan sahâbîler güzel konuştular. Resûlullah ﷺ ise: "Bana görüşünüzü bildirin ey Müslümanlar!" buyuruyordu. Bunu ancak Ensâr'ın ne düşündüğünü öğrenmek için söylüyordu; çünkü o gün halkın çoğunluğunu onlar oluşturuyordu. Bunun üzerine Sa'd b. Muâz [radıyallâhu anh] şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü, sanki bizi kastediyorsun! Seni hak ile gönderene yemin olsun ki , eğer bize şu denizi gösterip ona dalsan, seninle birlikte biz de ona dalarız ve içimizden tek bir adam bile geri kalmaz. Yarın bizi düşmanımızla karşılaştırmandan da hoşnutsuzluk duymayız. Biz savaşta sabırlı, karşılaşma anında sadık kimseleriz. Umulur ki Allah, bizden senin gözünü aydın kılacak şeyler gösterir; haydi Allah'ın bereketiyle bizi yürüt!" Resûlullah ﷺ Sa'd'ın bu sözünden dolayı pek sevindi ve bu onu gayrete getirdi .
وقال أبو بكر بن مَرْدُويَه: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا أبو حاتم الرازي، حدثنا محمد بن عبد الله الأنصاري، حدثنا حميد عن أنس، أن رسول الله ﷺ لما سار إلى بدر استشار المسلمين، فأشار إليه عمر، ثم استشارهم فقالت الأنصار: يا معشر الأنصار إياكم يريد رسول الله ﷺ. قالوا: إذًا لا نقول له كما قالت بنو إسرائيل لموسى: (فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ) والذي بعثك بالحق لو ضَرَبْت أكبادها إلى بَرْك الغمَاد لاتبعناك.
Ebû Bekir b. Merdûye dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyin anlattı, bize Ebû Hâtim er-Râzî anlattı, bize Muhammed b. Abdillâh el-Ensârî anlattı, bize Humeyd, Enes'ten anlattı: Resûlullah ﷺ Bedir'e doğru yola çıktığında Müslümanlarla istişare etti; Ömer ona görüş bildirdi, sonra yine onlarla istişare etti. Bunun üzerine Ensâr: "Ey Ensâr topluluğu! Resûlullah ﷺ sizi kastediyor" dedi. Onlar da şöyle dediler: "O hâlde İsrâiloğullarının Mûsâ'ya dediği gibi (فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ) demeyiz. Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, eğer develeri Berkü'l-Gımâd'a kadar sürsen, biz yine senin arkandan geliriz."
ورواه الإمام أحمد، عن عبيدة بن حميد، الطويل، عن أنس، به. ورواه النسائي، عن محمد بن المثنى، عن خالد بن الحارث، عن حميد به، ورواه ابن حبان عن أبي يعلى،
Bunu İmâm Ahmed de Ubeyde b. Humeyd [et-Tavîl]'den, o da Enes'ten bu şekilde rivayet etmiştir. Nesâî ise bunu Muhammed b. el-Müsennâ'dan, o Hâlid b. el-Hâris'ten, o Humeyd'den bu şekilde rivayet etmiştir. İbn Hibbân da Ebû Ya'lâ'dan,
عن عبد الأعلى بن حماد، عن مَعْمَر بن سليمان، عن حميد، به.
o Abdül'a'lâ b. Hammâd'dan, o Ma'mer b. Süleymân'dan, o Humeyd'den aynı şekilde rivayet etmiştir.
وقال ابن مَرْدُويه: أخبرنا عبد الله بن جعفر، أخبرنا إسماعيل بن عبد الله، حدثنا عبد الرحمن بن إبراهيم، حدثنا محمد بن شعيب، عن الحسن بن أيوب، عن عبد الله بن ناسخ، عن عتبة بن عبد السلمي قال: قال النبي ﷺ لأصحابه: "ألا تقاتلون؟ " قالوا: نعم، ولا نقول كما قالت بنو إسرائيل لموسى: (فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ) ولكن اذهب أنت وربك فقاتلا إنا معكما مقاتلون.
İbn Merdûye dedi ki: Bize Abdullah b. Ca'fer haber verdi, bize İsmâil b. Abdillâh haber verdi, bize Abdurrahmân b. İbrâhim anlattı, bize Muhammed b. Şuayb, el-Hasen b. Eyyûb'dan, o Abdullah b. Nâsih'ten, o da Utbe b. Abdi's-Sülemî'den anlattı, dedi ki: Peygamber ﷺ ashabına: "Savaşmayacak mısınız?" buyurdu. Onlar: "Evet, İsrâiloğullarının Mûsâ'ya dediği gibi: (فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ) demeyiz; bilakis sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın, biz de sizinle beraber savaşanlarız [deriz]" dediler.
وكان ممن أجاب يومئذ المقداد بن عمرو الكندي، ﵁، كما قال الإمام أحمد:
O gün cevap verenlerden biri de İmam Ahmed'in belirttiği gibi Mikdâd b. Amr el-Kindî radıyallâhu anh idi:
حدثنا وكيع، حدثنا سفيان، عن مخارق بن عبد الله الأحْمَسِي، عن طارق -هو ابن شهاب-: أن المقداد قال لرسول الله ﷺ يوم بدر: يا رسول الله، إنا لا نقول لك كما قالت بنو إسرائيل لموسى: (فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ) ولكن اذهب أنت وربك فقاتلا إنا معكما مقاتلون.
Bize Vekî' anlattı, bize Süfyân, Muhârik b. Abdillâh el-Ahmesî'den, o Târık'tan -ki o İbn Şihâb'dır- anlattı: Mikdâd, Bedir günü Resûlullah ﷺ'e şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz biz sana İsrâiloğullarının Mûsâ'ya dediği gibi: (فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ) demeyiz; bilakis sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın, biz de sizinle beraber savaşanlarız."
هكذا رواه أحمد من هذا الوجه، وقد رواه من طريق أخرى فقال:
Ahmed bu rivayeti bu vecihten böylece rivayet etmiştir. Onu başka bir yoldan da rivayet ederek şöyle demiştir:
حدثنا أسود بن عامر، حدثنا إسرائيل، عن مخارق، عن طارق بن شهاب قال: قال عبد الله -هو ابن مسعود-﵁: لقد شهدت من المقداد مشهدًا لأن أكون أنا صاحبه أحب إليَّ مما عدل به: أتى رسول الله [ﷺ] وهو يدعو على المشركين، فقال: والله يا رسول الله لا نقول كما قالت بنو إسرائيل لموسى: (فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ) ولكنا نقاتل عن يمينك وعن يسارك، ومن بين يديك ومن خلفك. فرأيت وجه رسول الله ﷺ يشرق لذلك، وسره بذلك.
Bize Esved b. Âmir anlattı, bize İsrâîl, Muhârik'ten, o Târık b. Şihâb'dan anlattı, dedi ki: Abdullah -yani İbn Mes'ûd- radıyallâhu anh şöyle dedi: Mikdâd'ın öyle bir duruşuna şahit oldum ki, onun sahibi olmak bana ona denk tutulan her şeyden daha sevimlidir: Resûlullah [ﷺ]'e müşriklerin aleyhine dua ederken geldi ve şöyle dedi: "Vallahi ey Allah'ın Resûlü, İsrâiloğullarının Mûsâ'ya: (فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ) dediği gibi demeyiz; fakat biz senin sağında, solunda, önünde ve arkanda savaşırız." Bunun üzerine Resûlullah ﷺ'in yüzünün parıldadığını gördüm ve bu onu pek sevindirdi .
وهكذا رواه البخاري "في المغازي" وفي "التفسير" من طرق عن مخارق، به. ولفظه في "كتاب التفسير" عن عبد الله قال: قال المقداد يوم بدر: يا رسول الله، إنا لا نقول لك كما قالت بنو إسرائيل لموسى: (فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ) ولكن [نقول] امض ونحن معك فكأنه سرى عن رسول الله ﷺ.
Buhârî de bunu "el-Meğâzî" ve "et-Tefsîr" bölümlerinde Muhârik'ten gelen yollarla aynı şekilde rivayet etmiştir. "Kitâbu't-Tefsîr"deki lafzında Abdullah'tan şöyle dediği nakledilir: Mikdâd Bedir günü dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz biz sana İsrâiloğullarının Mûsâ'ya: (فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ) dediği gibi demeyiz; lâkin [biz deriz ki:] Sen yürü, biz seninle beraberiz." Sanki bu söz Resûlullah ﷺ'i rahatlatıp kederini giderdi.
ثم قال البخاري: ورواه وَكِيع، عن سفيان، عن مخارق، عن طارق؛ أن المقداد قال للنبي ﷺ.
Sonra Buhârî dedi ki: Bunu Vekî', Süfyân'dan, o Muhârik'ten, o Târık'tan rivayet etmiştir ki: Mikdâd Peygamber ﷺ'e [böyle] söyledi .
وقال ابن جرير: حدثنا بشر، حدثنا يزيد، حدثنا سعيد، عن قتادة قال: ذكر لنا أن رسول الله ﷺ قال لأصحابه يوم الحُدَيبية، حين صَدّ المشركون الهَدْي وحِيلَ بينهم وبين مناسكهم: "إني ذاهب
İbn Cerîr dedi ki: Bize Bişr anlattı, bize Yezîd anlattı, bize Saîd, Katâde'den [naklen] anlattı, o şöyle dedi: Müşrikler kurbanlıkları (hedy) engellediğinde ve kendileriyle ibadetlerinin (menâsiklerinin) arasına girildiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hudeybiye günü ashabına şöyle buyurduğu bize nakledildi: «Şüphesiz ben gideceğim
بالهَدْي فناحِرُه عند البيت". فقال له المقداد بن الأسود: أما والله لا نكون كالملأ من بني إسرائيل إذ قالوا لنبيهم: (فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ) ولكن اذهب أنت وربك فقاتلا إنا معكم مقاتلون. فلما سمعها أصحاب رسول الله ﷺ تتابعوا على ذلك.
gideceğim ve onu Beyt'in yanında kurban edeceğim." Mikdâd b. el-Esved ona şöyle dedi: "Dikkat et! Vallahi biz İsrâiloğullarının ileri gelenlerinin peygamberlerine: (فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ) dedikleri gibi olmayız; bilakis sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın, biz de sizinle beraber savaşanlarız." Resûlullah ﷺ'in ashabı bunu duyunca bu minval üzere birbiri ardınca söz verdiler .
وهذا. إن كان محفوظا يوم الحديبية، فيحتمل أنه كرر هذه المقالة يومئذ كما قاله يوم بَدْر.
Bu rivayet eğer Hudeybiye gününde mahfuz ise, onun Bedir gününde söylediği gibi o günde de bu sözü tekrarlamış olması muhtemeldir.
وقوله: (قَالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ) يعني: لما نكل بنو إسرائيل عن القتال غضب عليهم موسى ﵇، وقال داعيا عليهم: (رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلا نَفْسِي وَأَخِي) أي: ليس أحد يطيعني منهم فيمتثل أمر الله، ويجيب إلى ما دعوتَ إليه إلا أنا وأخي هارون، (فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ) قال العَوْفِي، عن ابن عباس: يعني اقض بيني وبينهم. وكذا قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس.
O'nun: (قَالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ) kavli; yani İsrâiloğulları savaştan geri durunca Mûsâ aleyhisselâm onlara öfkelendi ve onların aleyhine dua ederek şöyle dedi: (رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلا نَفْسِي وَأَخِي) Yani: Onlardan bana itaat edip Allah'ın emrine boyun eğecek ve senin davet ettiğin şeye icabet edecek benden ve kardeşim Hârûn'dan başka kimse yoktur. (فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ) el-Avfî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Yani benimle onlar arasında hüküm ver. Ali b. Ebî Talha da İbn Abbâs'tan böyle nakletmiştir.
وكذا قال الضحاك: اقض بيننا وبينهم، وافتح بيننا وبينهم، وقال غيره: افرق: افصل بيننا وبينهم، كما قال الشاعر
Dahhâk da şöyle demiştir: Bizimle onlar arasında hüküm ver ve bizimle onlar arasını aç. Başkası da: 'İfruk' (افْرُقْ); bizimle onlar arasını ayır demektir, nitekim şair şöyle demiştir :
يَا رب فافرق بَيْنَه وبَيْني … أشدّ ما فَرقْت بَيْن اثنين
Ey Rabbim, onunla benim aramı ayır … İki kişinin arasını ayırdığın en şiddetli şekilde!
وقوله تعالى: ([قَالَ] فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الأرْضِ [فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ] ) لما دعا عليهم موسى، ﵇، حين نكَلُوا عن الجهاد حكم الله عليهم بتحريم دخولها قدرًا مدة أربعين سنة، فوقعوا في التيه يسيرون دائمًا لا يهتدون للخروج منه، وفيه كانت أمور عجيبة، وخوارق كثيرة، من تظليلهم بالغَمام وإنزال المن والسلوى عليهم، ومن إخراج الماء الجاري من صخرة صماء تحمل معهم على دابة، فإذا ضربها موسى بعصاه انفجرت من ذلك الحجر اثنتا عشرة عينا تجري لكل شعب عين، وغير ذلك من المعجزات التي أيد الله بها موسى بن عمران. وهناك أنزلت التوراة، وشرعت لهم الأحكام، وعملت قبة العهد، ويقال لها: قبة الزمان.
Allah Teâlâ'nın: ([قَالَ] فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الأرْضِ [فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ] ) kavli; İsrâiloğulları cihattan geri durduklarında Mûsâ aleyhisselâm aleyhlerine dua edince, Allah kader olarak oraya girmeyi kırk yıl boyunca onlara haram kıldı. Böylece çölde şaşkınlık içinde kaldılar; sürekli yürüyor fakat oradan çıkış yolunu bulamıyorlardı. Orada, bulutların üzerlerine gölge yapması, kendilerine kudret helvası ve bıldırcın eti indirilmesi, binek üzerinde yanlarında taşınan sert ve yekpare bir kayadan akarsuyun çıkarılması -ki Mûsâ asasıyla o taşa vurduğunda her kabile için bir pınar olmak üzere o taştan on iki pınar fışkırırdı- gibi pek çok harikulade ve şaşırtıcı hadiseler ile Allah'ın Mûsâ b. İmrân'ı desteklediği diğer mucizeler gerçekleşti. Tevrat orada indirildi, hükümler onlara orada meşru kılındı ve Ahit Çadırı yapıldı; ona Zaman Çadırı da denir.
قال يزيد بن هارون، عن أصبغ بن زيد عن القاسم بن أبي أيوب، عن سعيد بن جبير: سألت ابن عباس عن قوله: (فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الأرْضِ) الآية. قال: فتاهوا في الأرض أربعين سنة، يصبحون كل يوم يسيرون ليس لهم قرار، ثم ظلل عليهم الغمام في التيه، وأنزل عليهم المن والسلوى وهذا قطعة من حديث "الفتون"، ثم كانت وفاة هارون، ﵇، ثم بعده بمدة ثلاثة سنين مات موسى الكليم، ﵇، وأقام الله فيهم "يوشع بن نون" ﵇، نبيا خليفة عن موسى بن عمران، ومات أكثر بني إسرائيل هناك في تلك المدة، ويقال: إنه لم يبق منهم أحد سوى "يوشع" و "كالب"، ومن هاهنا قال بعض المفسرين في قوله: (قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ) هذا وقف تام، وقوله: (أَرْبَعِينَ سَنَةً) منصوب بقوله: (يَتِيهُونَ فِي الأرْضِ) فلما انقضت
Yezîd b. Hârûn, Asbağ b. Zeyd'den, o Kâsım b. Ebî Eyyûb'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Abbâs'a {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الأرْضِ} “Öyleyse orası onlara kırk yıl boyunca haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkınca dolaşacaklar.” ayeti hakkında sordum. Şöyle dedi: "Yeryüzünde kırk yıl şaşkınca dolaşıp durdular; her gün sabahleyin yola koyuluyor, hiçbir yerde yerleşip duramıyorlardı. Sonra Tîh çölünde üzerlerine bulutlar gölge yaptı, onlara kudret helvası ile bıldırcın eti indirildi." Bu, "Fütûn" hadisinden bir parçadır. Daha sonra Hârûn aleyhisselâm vefat etti; ondan üç yıl kadar sonra da Kelîmullah Mûsâ aleyhisselâm vefat etti. Allah, Mûsâ b. İmrân'ın ardılı bir peygamber ve halife olarak aralarında Yûşa b. Nûn aleyhisselâm'ı görevlendirdi. İsrâiloğullarının çoğu o süre zarfında orada öldü. Hatta onlardan Yûşa ve Kâlib dışında hiç kimsenin hayatta kalmadığı söylenir. İşte bu sebeple bazı müfessirler {قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ} “[Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse orası onlara haram kılınmıştır.'” ifadesinde tam vakıf (durak) olduğunu, {أَرْبَعِينَ سَنَةً} “kırk yıl” ifadesinin ise {يَتِيهُونَ فِي الأرْضِ} “yeryüzünde şaşkınca dolaşacaklar” fiili sebebiyle mansub kılındığını söylemişlerdir. Bu süre sona erdiğinde...
المدة خرج بهم "يوشع بن نون" ﵇، أو بمن بقي منهم وبسائر بني إسرائيل من الجيل الثاني، فقصد بهم بيت المقدس فحاصرها، فكان فتحها يوم الجمعة بعد العصر، فلما تَضَيَّفَتِ الشمس للغروب، وخَشي دخول السبت عليهم قال "إنك مأمورة وأنا مأمور، اللهم احبسها عليَّ"، فحبسها الله تعالى حتى فتحها، وأمر الله "يوشع بن نون" أن يأمر بني إسرائيل، حين يدخلون بيت المقدس، أن يدخلوا بابها سُجّدا، وهم يقولون: حطّة، أي: حط عنا ذنوبنا، فبدلوا ما أمروا به، فدخلوا يزحفون على أستاههم، وهم يقولون: حَبَّة في شَعْرة، وقد تقدم هذا كله في سورة البقرة.
"Yûşa b. Nûn" aleyhisselâm onlarla yahut onlardan geriye kalanlarla ve ikinci nesilden olan diğer İsrâiloğullarıyla birlikte yola çıktı. Onları alıp Beytü'l-Makdis'e yöneldi ve orayı kuşattı. Fethi cuma günü ikindiden sonra gerçekleşti. Güneş batmaya meylettiğinde ve cumartesi gününün girmesinden endişe ettiğinde şöyle dedi : "Sen de emre âmâdesin, ben de emre âmâdeyim. Allahım, onu benim için durdur!" Bunun üzerine fethi tamamlayıncaya kadar Allah Teâlâ güneşi tuttu. Allah "Yûşa b. Nûn"a, Beytü'l-Makdis'e girerlerken İsrâiloğullarına kapısından secde ederek ve: 'Hıtta' yani: 'Günahlarımızı bizden dök/bağışla' diyerek girmelerini emretmesini buyurdu. Ancak onlar kendilerine emredilen şeyi değiştirdiler ve: 'Arpa tanesi içinde bir buğday tanesi' diyerek kıçları üzerinde sürünerek girdiler . Bütün bunlar daha önce Bakara sûresinde geçmişti.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن أبي عمر العَدَنِيُّ، حدثنا سفيان، عن أبي سعيد، عن عِكْرِمَة، عن ابن عباس قوله: (فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الأرْضِ) قال: فتاهوا أربعين سنة، فهلك موسى وهارون في التيه وكل من جاوز الأربعين سنة، فلما مضت الأربعون سنة ناهضهم "يوشع بن نون"، وهو الذي قام بالأمر بعد موسى، وهو الذي افتتحها، وهو الذي قيل له: "اليوم يوم الجمعة" فهَمُّوا بافتتاحها، ودنت الشمس للغروب، فخشي إن دخلت ليلة السبت أن يسبتوا، فنادى الشمس: "إني مأمور وإنك مأمورة" فوقفت حتى افتتحها، فوجد فيها من الأموال ما لم ير مثله قط، فقربوه إلى النار فلم تأت فقال: فيكم الغلول، فدعا رءوس الأسباط، وهم اثنا عشر رجلا فبايعهم، والتصقت يد رجل منهم بيده، فقال: الغلول عندك، فأخرجه فأخرج رأس بقرة من ذهب، لها عينان من ياقوت، وأسنان من لؤلؤ، فوضعه مع القربان، فأتت النار فأكلتها.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Muhammed b. Ebî Ömer el-Adenî anlattı, bize Süfyân, Ebû Saîd'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: (فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الأرْضِ) kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Kırk yıl şaşkın dolaştılar; Mûsâ ve Hârûn ile kırk yaşını aşmış olan herkes o Tîh çölünde vefat etti. Kırk yıl geçince "Yûşa b. Nûn" onlara karşı harekete geçti; Mûsâ'dan sonra işi üstlenen ve orayı fetheden oydu. Kendisine: "Bugün cuma günüdür" denilen kişi de oydu. Fethe azmettiler, güneş de batmaya yaklaştı . Cumartesi gecesi girdiğinde cumartesi tatiline girmekten korktu ve güneşe seslendi: "Ben de emre âmâdeyim, sen de emre âmâdesin!" Bunun üzerine güneş orayı fethedinceye kadar durdu. Orada daha önce bir benzerini hiç görmediği mallar buldu. Onları ateşe sundular, fakat ateş gelmedi. Bunun üzerine: "İçinizde ganimet hırsızlığı (gulûl) var" dedi. On iki adam olan kabile reislerini çağırdı ve onlarla biatleşti; onlardan bir adamın eli onun eline yapıştı. "Ganimet hırsızlığı senin yanındadır" dedi. Adam da onu çıkardı; iki gözü yakuttan, dişleri inciden altından bir sığır başı çıkardı. Onu kurbanın yanına koydu, bunun üzerine ateş gelip onu yedi.
وهذا السياق له شاهد في الصحيح. وقد اختار ابن جرير أن قوله: (فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ) هو العامل في "أربعين سنة"، وأنهم مَكَثوا لا يدخلونها أربعين سنة، وهم تائهون في البرية لا يهتدون لمقصد. قال: ثم خرجوا مع موسى، ﵇، ففتح بهم بيت المقدس. ثم احتج على ذلك قال: بإجماع علماء أخبار الأولين أن "عوج بن عنق" قتله موسى، ﵇، قال: فلو كان قتله إياه قبل التيه لما رهبت بنو إسرائيل من العماليق، فدل على أنه كان بعد التيه. قال: وأجمعوا على أن "بلعام بن باعورا" أعان الجبارين بالدعاء على موسى، قال: وما ذاك إلا بعد التيه؛ لأنهم كانوا قبل التيه لا يخافون من موسى وقومه هذا استدلاله، ثم قال:
Bu bağlamın Sahih'te bir şahidi bulunmaktadır. İbn Cerîr; (فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ) kavlinin "kırk yıl" (أَرْبَعِينَ سَنَةً) ifadesinde âmil olduğu ve onların bir hedefe ulaşamadan çölde şaşkın bir hâlde kırk yıl boyunca oraya girmeksizin kaldıkları görüşünü tercih etmiştir. Dedi ki: Sonra Mûsâ aleyhisselâm ile birlikte çıktılar ve Mûsâ onlarla Beytü'l-Makdis'i fethetti. Sonra buna delil getirerek şöyle dedi: Öncekilerin haberlerini bilen âlimlerin icmâına göre "Ûc b. Unuk"u Mûsâ aleyhisselâm öldürmüştür. Dedi ki: Şayet onu Tîh'ten önce öldürmüş olsaydı, İsrâiloğulları Amâlika'dan korkmazdı; bu da onun öldürülmesinin Tîh'ten sonra olduğunu gösterir. Dedi ki: "Bel'am b. Bâûrâ"nın Mûsâ'ya beddua ederek zorbalara yardım ettiği hususunda da icmâ etmişlerdir. Dedi ki: Bu da ancak Tîh'ten sonra olmuştur; zira onlar Tîh'ten önce Mûsâ ve kavminden korkmuyorlardı. Onun istidlali budur. Sonra şöyle dedi:
حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا ابن عطية، حدثنا قَيْس، عن أبي إسحاق، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: كانت عصا موسى عشرة أذرع، ووثبته عشرة أذرع، وطوله عشرة أذرع، فوثب فأصاب كعب "عوج" فقتله، فكان جسرًا لأهل النيل سنة.
Bize Ebû Küreyb anlattı, bize İbn Atıyye anlattı, bize Kays, Ebû İshâk'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Mûsâ'nın asası on arşındı, sıçrayışı on arşındı, boyu da on arşındı. Sıçrayıp "Ûc"un topuğuna isabet ettirdi ve onu öldürdü; bir yıl boyunca Nil ehline köprü oldu.
وروي أيضا عن محمد بن بَشّار، حدثنا مُؤَمَّل، حدثنا سفيان، عن أبي إسحاق، عن نَوْف البِكالي قال: كان سرير "عوج" ثمانمائة ذراع، وكان طول موسى عشرة أذرع، وعصاه عشرة أذرع،
Yine Muhammed b. Beşşâr'dan rivayet edildiğine göre [şöyle demiştir]: Bize Müemmel anlattı, bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o da Nevf el-Bikâlî'den anlattı, dedi ki: "Ûc"un yatağı sekiz yüz arşındı. Mûsâ'nın boyu on arşın, asası da on arşındı,
ووثب في السماء عشرة أذرع، فضرب "عوجا" فأصاب كعبه، فسقط ميتا، وكان جسْرًا للناس يمرون عليه.
havaya doğru on arşın sıçradı, "Ûc"a vurdu ve topuğuna isabet ettirdi. Bunun üzerine ölü olarak yere düştü ve üzerinden insanların geçtiği bir köprü oldu.
وقوله تعالى: (فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ) تسلية لموسى، ﵇، عنهم، أي: لا تتأسف ولا تحزن عليهم فمهما حكمت عليهم، به فإنهم يستحقون ذلك.
Allah Teâlâ'nın: (فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ) kavli; onlardan dolayı Mûsâ aleyhisselâm için bir tesellidir; yani onlar hakkında eseflenme ve üzülme; zira haklarında ne hükmettiysen onlar buna müstahaktırlar.
وهذه القصة تضمنت تقريع اليهود وبيان فضائحهم، ومخالفتهم لله ولرسوله ونكولهم عن طاعتهما، فيما أمرهم به من الجهاد، فضعفت أنفسهم عن مصابرة الأعداء ومجالدتهم، ومقاتلتهم، مع أن بين أظهرهم رسول الله ﷺ وكليمه وصفيه من خلقه في ذلك الزمان، وهو يعدهم بالنصر والظفر بأعدائهم، هذا وقد شاهدوا ما أحل الله بعدوهم فرعون من العذاب والنكال والغرق له ولجنوده في اليم، وهم ينظرون لتَقَرَّ به أعينهم وما بالعهد من قدم، ثم ينكلون عن مقاتلة أهل بلد هي بالنسبة إلى ديار مصر لا توازي عشر المعشار في عدّة أهلها وعُدَدهم، فظهرت قبائح صنيعهم للخاص والعام، وافتضحوا فضيحة لا يغطيها الليل، ولا يسترها الذيل، هذا وهم في جهلهم يعمهون، وفي غَيِّهم يترددون، وهم البُغَضَاء إلى الله وأعداؤه، ويقولون مع ذلك: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} [المائدة: ١٨] فقبح الله وجوههم التي مسخ منها الخنازير والقرود، وألزمهم لعنة تصحبهم إلى النار ذات الوقود، ويقضي لهم فيها بتأبيد الخلود، وقد فعل وله الحمد من جميع الوجود.
Bu kıssa; Yahudileri azarlamayı, rezilliklerini ortaya koymayı, Allah'a ve elçisine muhalefet edip kendilerine emrettiği cihattan geri durarak her ikisine itaatten kaçınmalarını içermektedir. Zira o dönemde yaratılmışların en seçkini, Kelîmullah ve Allah'ın peygamberi ﷺ aralarında bulunup onlara düşmanlarına karşı yardım ve zafer vadettiği hâlde nefisleri düşmanlara karşı sabretmekten, onlarla çarpışıp savaşmaktan aciz kaldı. Üstelik gözleri aydın olsun diye düşmanları Firavun ve ordularının başına Allah'ın getirdiği azabı, cezayı ve denizde boğulmalarını bizzat bakıp görmüşlerdi; bunun üzerinden de çok zaman geçmemişti. Sonra nüfusu ve teçhizatı bakımından Mısır diyarına oranla onda birin onda biri bile etmeyen bir beldenin halkıyla savaşmaktan geri durdular. Böylece yaptıkları çirkinlikler havassa da avama da aşikâr oldu ; gecenin örtemeyeceği, eteğin gizleyemeyeceği bir rezillikle rezil oldular. Üstelik onlar cehaletleri içinde bocalıyor, sapıklıkları içinde bocalayıp duruyorlar; onlar Allah'ın en çok buğzettiği kimseler ve O'nun düşmanlarıdır. Bununla birlikte: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} [el-Mâide: 18] “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” demektedirler. Allah, kendilerinden domuzlar ve maymunlar suretine çevirdiği o yüzlerini çirkinleştirsin; tutuşturulmuş ateşe kadar kendilerine eşlik edecek ve orada ebedî kalmalarına hükmedecek laneti onların üzerine kılsın! Nitekim bunu yapmıştır; bütün varlıklardan O'na hamdolsun .
{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الآخَرِ قَالَ لأَقْتُلَنَّكَ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ (٢٨) إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩) فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٣٠) فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتَى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١)}
{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الآخَرِ قَالَ لأَقْتُلَنَّكَ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ (٢٨) إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩) فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٣٠) فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتَى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١)} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku: Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden ise kabul edilmemişti. [Kurbanı kabul edilmeyen] 'Seni mutlaka öldüreceğim!' dedi. [Diğeri] 'Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder' dedi. (27) 'Beni öldürmek için elini bana uzatsan da, ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım.' (28) 'Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip cehennemliklerden olasın isterim. Zalimlerin cezası işte budur.' (29) Nihayet nefsi onu kardeşini öldürmeye meylettirdi ve onu öldürdü; böylece hüsrana uğrayanlardan oldu. (30) Bunun üzerine Allah, kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini ona göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. 'Yazıklar olsun bana! Şu karga gibi olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi kaldım?' dedi ve pişman olanlardan oldu. (31)”
يقول تعالى مبينا وخيم عاقبة البغي والحسد والظلم في خبر ابني آدم لصلبه -في قول الجمهور-وهما هابيل وقابيل كيف عدا أحدهما على الآخر، فقتله بغيا عليه وحسدا له، فيما وهبه الله من النعمة وتَقَبّل القربان الذي أخلص فيه لله ﷿، ففاز المقتول بوضع الآثام والدخول إلى
Allah Teâlâ; taşkınlığın, hasedin ve zulmün kötü akıbetini, -cumhurun görüşüne göre- Âdem'in öz sulbünden olan iki oğlunun -ki onlar Hâbil ile Kâbil'dir- haberinde açıklamaktadır: Onlardan biri diğerine saldırmış; Allah'ın ona bahşettiği nimet ve Azîz ve Celîl olan Allah için ihlasla sunduğu kurbanın kabul edilmesi sebebiyle ona haksızlık edip haset ederek onu öldürmüştür. Böylece öldürülen kimse günahların [üzerinden] kalkması ve [Cennete] girmekle [kurtuluşa ermiştir],
الجنة، وخاب القاتل ورجع بالصفقة الخاسرة في الدنيا والآخرة، فقال تعالى: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ) أي: واقصص على هؤلاء البغاة الحسدة، إخوان الخنازير والقردة من اليهود وأمثالهم وأشباههم-خبر ابني آدم، وهما هابيل وقابيل فيما ذكره غير واحد من السلف والخلف.
Cennete [girmeyi kazandı]; katil ise hüsrana uğradı ve dünyada da ahirette de zararlı çıkan bir alışverişle geri döndü. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku.” Yani Yahudilerden ve onların emsali ile benzerlerinden olan o haddi aşan hasetçilere, domuzların ve maymunların kardeşlerine Âdem'in iki oğlunun -ki selef ve haleften birden fazla âlimin belirttiği üzere bunlar Hâbil ve Kâbil'dir- haberini anlat.
وقوله: (بِالْحَقِّ) أي: على الجلية والأمر الذي لا لبس فيه ولا كذب، ولا وَهْم ولا تبديل، ولا زيادة ولا نقصان، كما قال تعالى: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ} [آل عمران: ٦٢] وقال تعالى: {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ} [الكهف: ١٣] وقال تعالى: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ] } [مريم: ٣٤]
Ayet-i kerimedeki {بِالْحَقِّ} “hak ile” ifadesi; hiçbir kapalılık, yalan, vehim, tahrif, fazlalık ve eksiklik bulunmayan apaçık bir gerçeklik üzere demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ} [Âl-i İmrân: 62] “Şüphesiz bu, elbette gerçek kıssadır.” ve şöyle buyurmuştur: {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ} [Kehf: 13] “Biz sana onların haberlerini hak olarak anlatıyoruz.” ve yine şöyle buyurmuştur: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ] } [Meryem: 34] “Hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu İsa, hak söze göre işte budur.”
وكان من خبرهما فيما ذكره غير واحد من السلف والخلف، أن الله تعالى كان قد شرع لآدم، ﵇، أن يزوج بناته من بنيه لضرورة الحال، ولكن قالوا: كان يُولَد له في كل بطن ذكر وأنثى، فكان يزوج أنثى هذا البطن لذكر البطن الآخر، وكانت أخت هابيل دَميمةً، وأخت قابيل وضيئةً، فأراد أن يستأثر بها على أخيه، فأبى آدم ذلك إلا أن يقربا قربانًا، فمن تقبل منه فهي له، فقربا فَتُقُبِّل من هابيل ولم يتَقَبَّل من قابيل، فكان من أمرهما ما قص الله في كتابه.
Selef ve haleften birden fazla kişinin aktardığına göre onların haberinden biri de şudur: Allah Teâlâ, durumun zarureti sebebiyle Âdem aleyhisselâm'a, kızlarını oğullarıyla evlendirmesini meşru kılmıştı. Ancak şöyle demişlerdir: Her batında (doğumda) onun bir erkek ve bir kız çocuğu doğardı. Âdem de bu batındaki kızı, diğer batındaki erkekle evlendirirdi. Hâbil'in [ikiz] kız kardeşi çirkin, Kâbil'in [ikiz] kız kardeşi ise güzeldi. Bu yüzden Kâbil, kardeşine karşı onu kendine ayırmak istedi. Âdem ise birer kurban sunmadıkları müddetçe buna razı olmadı; hangisinin kurbanı kabul edilirse kız onun olacaktı. Kurban sundular; Hâbil'inkisi kabul edildi, Kâbil'inkisi kabul edilmedi. Böylece durumları Allah'ın Kitabı'nda anlattığı gibi oldu.
ذكر أقوال المفسرين هاهنا:
Bu husustaki müfessirlerin görüşlerinin zikri:
قال السُّدي -فيما ذكر-عن أبي مالك، وعن أبي صالح، عن ابن عباس -وعن مُرَّة، عن ابن مسعود-وعن ناس من أصحاب النبي ﷺ؛ أنه كان لا يولد لآدم مولود إلا ولد معه جارية، فكان يزوج غلام هذا البطن جارية هذا البطن الآخر، ويزوج جارية هذا البطن غلام هذا البطن الآخر، حتى ولد له ابنان يقال لهما: قابيل وهابيل وكان قابيل صاحب زرع، وكان هابيل صاحب ضَرع، وكان قابيل أكبرهما، وكان له أخت أحسن من أخت هابيل، وإن هابيل طلب أن ينكح أخت قابيل، فأبى عليه وقال: هي أختي، ولدت معي، وهي أحسن من أختك، وأنا أحق أن أتزوج بها. فأمره أبوه أن يزوجها هابيل، فأبى، وأنهما قربا قربانا إلى الله ﷿ أيهما أحق بالجارية، وكان آدم، ﵇، قد غاب عنهما، أتى مكة ينظر إليها، قال الله ﷿: هل تعلم أن لي بيتا في الأرض؟ قال: اللهم لا قال: إن لي بيتا في مكة فأته. فقال آدم للسماء: احفظي ولدي بالأمانة، فأبت. وقال للأرض، فأبت. وقال للجبال، فأبت. فقال لقابيل، فقال: نعم، تذهب وترجع وتجد أهلك كما يسرك فلما انطلق آدم قَربا قربانا، وكان قابيل يفخر عليه، فقال: أنا أحق بها منك، هي أختي، وأنا أكبر منك، وأنا وصي والدي. فلما قَربا، قرب هابيل جَذعَة سمنة، وقرب قابيل حَزْمَة سنبل، فوجد فيها سنبلة عظيمة، ففركها فأكلها. فنزلت النار فأكلت قربان هابيل، وتركت قربان قابيل، فغضب وقال: لأقتلنك حتى لا تنكح أختي. فقال هابيل: إنما يتقبل الله من المتقين. رواه ابن جرير.
Süddî -zikrettiği rivayetinde- Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, [onlar da] İbn Abbâs'tan; Mürre'den, [o da] İbn Mes'ûd'dan; ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden aktardı ki: Âdem'in doğan her erkek çocuğuyla birlikte mutlaka bir kız çocuğu doğardı. Âdem bu batındaki erkek çocuğu, diğer batındaki kız çocukla; bu batındaki kız çocuğu da diğer batındaki erkek çocukla evlendirirdi. Nihayet onun Kābîl ve Hâbîl adında iki oğlu oldu. Kābîl ziraat sahibi, Hâbîl ise davar (hayvan) sahibiydi. Kābîl ikisinin büyüğüydü ve onun Hâbîl'in [ikiz] kız kardeşinden daha güzel bir [ikiz] kız kardeşi vardı. Hâbîl, Kābîl'in kız kardeşiyle evlenmek istedi. Fakat Kābîl buna karşı çıkıp: 'O benim kız kardeşimdir, benimle birlikte doğdu ve senin kız kardeşinden daha güzeldir; onunla evlenmeye ben daha layığım' dedi. Babası ona kızı Hâbîl ile evlendirmesini emretti, fakat o reddetti. Bunun üzerine ikisi, hangisinin kıza daha layık olduğu konusunda Allah Azze ve Celle'ye birer kurban sundular. Âdem aleyhisselâm ise o sırada onların yanından ayrılmıştı; orayı görmek üzere Mekke'ye gitti. Allah Azze ve Celle: 'Yeryüzünde benim bir evim olduğunu biliyor musun?' buyurdu. Âdem: 'Allahım, hayır' dedi. Allah: 'Mekke'de bir evim vardır, oraya git' buyurdu. Bunun üzerine Âdem göğe: 'Emaneti gözeterek çocuklarımı koru' dedi, gök kabul etmedi. Yere söyledi, yer kabul etmedi. Dağlara söyledi, dağlar kabul etmedi. Kābîl'e söyledi, Kābîl: 'Evet, sen git ve dön; aileni seni sevindirecek şekilde bulacaksın' dedi. Âdem gidince ikisi birer kurban sundular. Kābîl ona karşı övünüyor ve: 'Ona ben senden daha layığım; o benim kız kardeşimdir, ben senden büyüğüm ve babamın vasîsiyim' diyordu. Kurban sunduklarında Hâbîl semiz bir koyun sundu; Kābîl ise bir başak demeti sundu. İçinde iri bir başak buldu, onu ufalayıp yedi. Derken ateş indi ve Hâbîl'in kurbanını yedi, Kābîl'in kurbanını ise bıraktı. Bunun üzerine Kābîl öfkelendi ve: 'Kız kardeşimle evlenmeyesin diye seni mutlaka öldüreceğim' dedi. Hâbîl de: 'Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder' dedi. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن محمد بن الصباح، حدثنا حجاج، عن ابن جريج، أخبرني ابن خُثَيْم قال: أقبلت مع سعيد بن جبير فحدثني عن ابن عباس قال: نهي أن تنكح المرأة أخاها تَوْأمها، وأمر أن ينكحها غيره من إخوتها، وكان يولد له في كل بطن رجل وامرأة، فبينما هم كذلك ولد له امرأة وضيئة، وولد له أخرى قبيحة دميمة، فقال أخو الدميمة: أنكحني أختك وأنكحك أختي. قال: لا أنا أحق بأختي فقربا قربانا، فتقبل من صاحب الكبش، ولم يتقبل من صاحب الزرع، فقتله. إسناد جيد.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Hasan b. Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, bana İbn Huseym haber verip dedi ki: Saîd b. Cübeyr ile birlikte geldim, o bana İbn Abbâs'tan nakletti ki: Bir kadının ikiz erkek kardeşiyle evlenmesi yasaklanmış, erkek kardeşlerinden bir başkasıyla evlendirilmesi emredilmişti. Âdem'in her batında bir erkek ve bir kadın çocuğu doğardı. Onlar bu minval üzereyken onun güzel bir kız çocuğu, bir de çirkin ve biçimsiz bir kız çocuğu doğdu. Çirkin olanın kardeşi: 'Kız kardeşini benimle evlendir, ben de kız kardeşimi seninle evlendireyim' dedi. Diğeri: 'Hayır, ben kız kardeşime daha layığım' dedi. Birer kurban sundular; koç sahibinin kurbanı kabul edildi, ziraat sahibininki kabul edilmedi. Bunun üzerine o, kardeşini öldürdü. İsnadı ceyyiddir.
وحدثنا أبي، حدثنا أبو سلمة، حدثنا حماد بن سلمة، عن عبد الله بن عثمان بن خُثَيْم، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قوله (إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا) فقربا قربانهما، فجاء صاحب الغنم بكبش أعْين أقرن أبيض، وصاحب الحرث بصَبرة من طعام، فقبل الله الكبش فخزنه في الجنة أربعين خريفا، وهو الكبش الذي ذبحه إبراهيم ﷺ إسناد جيد.
Bize babam anlattı, bize Ebû Seleme anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Abdullah b. Osmân b. Huseym'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan {إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا} “Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı” ayeti hakkında rivayet etti: İkisi kurbanlarını sundular; koyun sahibi iri gözlü, boynuzlu, beyaz bir koç getirdi; ziraat sahibi ise bir yığın yiyecek getirdi. Allah koçu kabul etti ve onu kırk yıl boyunca cennette muhafaza etti. İbrâhim aleyhisselâm'ın kurban ettiği koç da işte bu koçtur. İsnadı ceyyiddir.
وقال ابن جرير: حدثنا ابن بَشَّار، حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا عَوْف، عن أبي المغيرة، عن عبد الله بن عمرو قال: إن ابني آدم اللذين قربا قربانا فتقبل من أحدهما ولم يتقبل من الآخر، كان أحدهما صاحب حرث والآخر صاحب غنم، وإنهما أمرا أن يقربا قربانا، وإن صاحب الغنم قرب أكرم غنمه وأسمنَها وأحسنها، طيبة بها نفسه، وإن صاحب الحرث قرب أشَرَّ حرثه الكودن والزُّوان غير طيبة بها نفسه، وإن الله، ﷿، تقبل قربان صاحب الغنم، ولم يتقبل قربان صاحب الحرث، وكان من قصتهما ما قص الله في كتابه، قال: وأيم الله، إن كان المقتول لأشد الرجلين، ولكن منعه التحرج أن يبسط [يده] إلى أخيه.
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Avf, Ebü'l-Mugîre'den, o Abdullah b. Amr'dan anlattı: Kurban sunup da birinden kabul edilen, diğerinden kabul edilmeyen Âdem'in iki oğlundan biri ziraat sahibi, diğeri davar sahibiydi. İkisine kurban sunmaları emredilmişti. Davar sahibi, gönül hoşluğuyla davarının en değerlisini, en semizini ve en güzelini sundu. Ziraat sahibi ise gönülsüzce ekininin en kötüsünü, cılız ve delice otlu olanını sundu. Allah Azze ve Celle davar sahibinin kurbanını kabul etti, ekin sahibinin kurbanını ise kabul etmedi. İkisinin kıssası Allah'ın Kitabı'nda anlattığı gibi oldu. Abdullah b. Amr dedi ki: 'Allah'a yemin olsun ki öldürülen, iki adamın daha güçlü olanıydı; fakat kardeşine [elini] uzatmaktan sakınma duygusu (takvâsı) onu alıkoydu.'
وقال إسماعيل بن رافع المدني القاص: بلغني أن ابني آدم لما أمرا بالقربان، كان أحدهما صاحب غَنَم، وكان أنْتج له حَمَل في غنمه، فأحبه حتى كان يؤثره بالليل، وكان يحمله على ظهره من حبه، حتى لم يكن له مال أحب إليه منه. فلما أمر بالقربان قربه لله، ﷿، فقبله الله منه، فما زال يرتع في الجنة حتى فَدى به ابن إبراهيم، ﵇. رواه ابن جرير.
Kıssacı İsmâil b. Râfi' el-Medenî dedi ki: Bana ulaştığına göre Âdem'in iki oğluna kurban sunmaları emredildiğinde, biri davar sahibiydi. Davarından bir kuzu doğmuştu; onu öylesine sevmişti ki geceleri ona öncelik tanır, sevgisinden dolayı sırtında taşırdı; öyle ki onun için bundan daha sevimli bir mal yoktu. Kurban sunması emredilince onu Allah Azze ve Celle için kurban olarak sundu. Allah da onu kendisinden kabul etti. O kuzu, İbrâhim aleyhisselâm'ın oğluna fidye kılınana kadar cennette otlamaya devam etti. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا الأنصاري، حدثنا القاسم بن عبد الرحمن، حدثنا محمد بن علي بن الحسين قال: قال آدم، ﵇، لهابيل وقابيل: إن ربي عهد إلي أنه كائن من ذريتي من يُقَرِّب القربان، فقربا قربانا حتى تَقَر عيني إذا تُقُبّل قربانكما، فقربا. وكان هابيل صاحب غنم فقرب أكُولة غنمه، خَيْر ماله، وكان قابيل صاحب زرع، فقرب مشاقة من زرعه، فانطلق آدم معهما، ومعهما قربانهما، فصعدا الجبل فوضعا قربانهما، ثم جلسوا ثلاثتهم: آدم وهما، ينظران إلى القربان، فبعث الله نارًا حتى إذا كانت فوقهما دنا منها عنق، فاحتمل قربان هابيل وترك قربان قابيل، فانصرفوا. وعلم آدم أن قابيل مسخوط عليه، فقال: ويلك يا قابيل رد عليك قربانك. فقال قابيل: أحببتَه فصليتَ على قربانه ودعوت له فتُقُبل قربانه، ورد عليَّ قرباني. وقال قابيل لهابيل: لأقتلنك
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize el-Ensârî anlattı, bize el-Kâsım b. Abdirrahmân anlattı, bize Muhammed b. Alî b. el-Hüseyn anlattı, o şöyle dedi: Âdem aleyhisselâm, Hâbil ile Kâbil'e şöyle dedi: "Rabbim bana, soyumdan kurban sunacak kimselerin bulunacağını bildirdi. Siz de birer kurban sunun ki kurbanınız kabul edildiğinde gözüm aydın olsun." Bunun üzerine kurban sundular. Hâbil davar sahibiydi; malının en hayırlısı olan semiz ve etli bir koyununu kurban etti. Kâbil ise ekin sahibiydi; ekininin döküntüsünden ve değersizinden kurban sundu. Âdem yanlarında kurbanları olduğu halde ikisiyle birlikte gitti. Dağa çıkıp kurbanlarını bıraktılar. Sonra üçü birden -Âdem ve o ikisi- kurbana bakarak oturdular. Derken Allah bir ateş gönderdi. Ateş üzerlerine ulaştığında içinden bir alev dili yaklaştı; Hâbil'in kurbanını alıp götürdü, Kâbil'in kurbanını ise bıraktı. Bunun üzerine geri döndüler. Âdem, Kâbil'in gazaba uğradığını anladı ve: "Yazıklar olsun sana ey Kâbil! Kurbanın reddedildi" dedi. Kâbil ise: "Sen onu sevdin, onun kurbanına dua ve niyazda bulundun da onun kurbanı kabul edildi, benim kurbanım ise reddedildi" dedi. Kâbil Hâbil'e: "Seni mutlaka öldüreceğim!" dedi
فأستريح منك، دعا لك أبوك فصلى على قربانك، فتقبل منك. وكان يتواعده بالقتل، إلى أن احتبس هابيل ذات عشية في غنمه، فقال آدم: يا قابيل، أين أخوك؟ [قال] قال: وبَعثتني له راعيا؟ لا أدري. فقال [له] آدم: ويلك يا قابيل. انطلق فاطلب أخاك. فقال قابيل في نفسه: الليلة أقتله. وأخذ معه حديدة فاستقبله وهو منقلب، فقال: يا هابيل، تقبل قربانك ورد علي قرباني، لأقتلنك. فقال هابيل: قربتُ أطيب مالي، وقربتَ أنت أخبث مالك، وإن الله لا يقبل إلا الطيب، إنما يتقبل الله من المتقين، فلما قالها غضب قابيل فرفع الحديدة وضربه بها، فقال: ويلك يا قابيل أين أنت من الله؟ كيف يجزيك بعملك؟ فقتله فطرحه في جَوْبة من الأرض، وحثى عليه شيئًا من التراب.
böylece senden kurtulurum. Baban senin için dua etti, kurbanına niyazda bulundu da senden kabul edildi' dedi. Onu sürekli ölümle tehdit ediyordu. Nihayet bir akşam vakti Hâbil davarlarının arasında gecikti. Âdem: 'Ey Kâbil, kardeşin nerede?' dedi. [Kâbil] : 'Beni ona bekçi mi gönderdin? Bilmiyorum' dedi. Âdem [ona] : 'Yazıklar olsun sana ey Kâbil! Git kardeşini ara' dedi. Kâbil kendi kendine: 'Bu gece onu öldüreceğim' dedi ve yanına bir demir parçası alıp dönerken onu karşıladı. 'Ey Hâbil! Senin kurbanın kabul edildi, benim kurbanım ise bana geri çevrildi; seni mutlaka öldüreceğim' dedi. Hâbil: 'Ben malımın en güzelini sundum, sen ise malının en kötüsünü sundun; şüphesiz Allah ancak temiz olanı kabul eder, Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder' dedi. Hâbil bunu söyleyince Kâbil öfkelendi, demir parçasını kaldırıp onunla ona vurdu. Hâbil: 'Yazıklar olsun sana ey Kâbil! Allah'a karşı ne yapıyorsun? Amelinin cezasını sana nasıl verecek?' dedi. Kâbil onu öldürdü ve yeryüzündeki bir çukura atıp üzerine biraz toprak saçtı.
وقال محمد بن إسحاق، عن بعض أهل العلم بالكتاب الأول: إن آدم أمر ابنه قابيل أن ينكح أخته تَوأمة هابيل، وأمر هابيل أن ينكح أخته توأمة قابيل، فسلم لذلك هابيل ورضي، وأبى ذلك قابيل وكره، تكرما عن أخت هابيل، ورغب بأخته عن هابيل، وقال: نحن ولادة الجنة، وهما من ولادة الأرض، وأنا أحق بأختي -ويقول بعض أهل العلم بالكتاب الأول: كانت أخت قابيل من أحسن الناس، فَضَنّ بها عن أخيه وأرادها لنفسه، فالله أعلم أي ذلك كان-فقال له أبوه: يا بني، إنها لا تحل لك، فأبى قابيل أن يقبل ذلك من قول أبيه. فقال له أبوه: يا بني، قرب قربانا، ويقرب أخوك هابيل قربانا، فأيكما تُقُبِّل قربانه فهو أحق بها، وكان قابيل على بَذْر الأرض، وكان هابيل على رعاية الماشية، فقرب قابيل قمحا، وقرب هابيل أبكارا من أبكار غنمه -وبعضهم يقول: قرب بقرة-فأرسل الله نارا بيضاء، فأكلت قربان هابيل، وتركت قربان قابيل، وبذلك كان يُقْبَل القربان إذا قبله. رواه ابن جرير.
Muhammed b. İshâk, önceki kitap ehlinden ilim sahibi bazılarından nakletti: Âdem, oğlu Kâbil'e Hâbil'in ikiz kız kardeşiyle evlenmesini, Hâbil'e de Kâbil'in ikiz kız kardeşiyle evlenmesini emretti. Hâbil buna boyun eğip razı oldu. Kâbil ise Hâbil'in kız kardeşini hor görüp tenezzül etmeyerek, kendi kız kardeşini Hâbil'e layık görmeyerek bunu reddetti ve hoş karşılamadı; 'Biz cennet doğumuyuz, onlar ise yer doğumudur; ben kız kardeşime daha layığım' dedi. -Önceki kitap ehlinden bazı ilim sahipleri der ki: Kâbil'in kız kardeşi insanların en güzellerindendi; bu yüzden onu kardeşine kıyamayıp kendisi için istedi. Hangisinin doğru olduğunu Allah daha iyi bilir.- Babası ona: 'Ey oğlum! O sana helal olmaz' dedi. Fakat Kâbil babasının bu sözünü kabul etmeye yanaşmadı. Bunun üzerine babası ona: 'Ey oğlum! Sen bir kurban sun, kardeşin Hâbil de bir kurban sunsun; hanginizin kurbanı kabul edilirse kıza o daha layıktır' dedi. Kâbil ekin ekicisi, Hâbil ise davar güdücüsüydü. Kâbil buğday sundu; Hâbil ise davarının ilk doğanlarından sundu -bazıları: sığır sundu der-. Allah beyaz bir ateş gönderdi; Hâbil'in kurbanını yedi, Kâbil'in kurbanını ise bıraktı. Kurban kabul edildiğinde böyle kabul olunurdu. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال العَوْفِيُّ، عن ابن عباس قال: كان من شأنهما أنه لم يكن مسكين يُتَصَدّق عليه، وإنما كان القربان يقربه الرجل. فبينا ابنا آدم قاعدان إذ قالا لو قربنا قربانا وكان الرجل إذا قرب قربانا فرضيه الله، أرسل إليه نارا فتأكله وإن لم يكن رضيه الله خَبَت النار، فقربا قربانا، وكان أحدهما راعيا، وكان الآخر حَرّاثا، وإن صاحب الغنم قرب خير غنمه وأسمنها، وقرب الآخر بعض زرعه، فجاءت النار فنزلت بينهما، فأكلت الشاة وتركت الزرع، وإن ابن آدم قال لأخيه: أتمشي في الناس وقد علموا أنك قَرّبت قربانا فَتُقُبِّل منك وَرُدّ عليَّ؟ فلا والله لا ينظر الناس إليك وإليَّ وأنت
el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: Onların durumu şöyleydi: Sadaka verilecek hiçbir yoksul yoktu; kişi yalnızca kurban sunardı. Âdem'in iki oğlu otururken bir ara: 'Keşke birer kurban sunsak' dediler. Kişi bir kurban sunduğunda Allah ondan razı olursa ona bir ateş gönderir ve ateş onu yer [yakıp kül eder]di; şayet Allah ondan razı olmamışsa ateş sönerdi. İkisi birer kurban sundular. Biri çobandı, diğeri ise çiftçiydi. Davar sahibi davarının en hayırlısını ve en semizini sundu, diğeri ise ekininin bir kısmını sundu. Ateş gelip ikisinin arasına indi; koyunu yedi, ekini ise bıraktı. Âdem'in oğlu [Kâbil] kardeşine dedi ki: 'İnsanlar senin bir kurban sunduğunu ve bunun senden kabul edilip benden geri çevrildiğini bildikleri halde onların arasında gezip dolaşacak mısın? Hayır, Allah'a yemin olsun ki insanlar sana ve bana bakıp da sen
خير مني. فقال: لأقتلنك. فقال له أخوه: ما ذنبي؟ إنما يتقبل الله من المتقين. رواه ابن جرير.
daha hayırlı görünmeyeceksin' dedi. Sonra: 'Seni mutlaka öldüreceğim' dedi. Kardeşi ona: 'Benim günahım ne? Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder' dedi. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
فهذا الأثر يقتضي أن تقريب القربان كان لا عن سبب ولا عن تدارئ في امرأة، كما تقدم عن جماعة مَنْ تقدم ذكرهم، وهو ظاهر القرآن: (إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الآخَرِ قَالَ لأقْتُلَنَّكَ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ) فالسياق يقتضي إنه إنما غضب عليه وحسده لقبول قربانه دونه.
Bu rivayet gerektirir ki kurban sunma işi, daha önce zikredilen topluluktan nakledildiği gibi bir sebepten ya da bir kadın hakkındaki çekişmeden dolayı değildi. Kur'an'ın zahiri de böyledir: {إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الآخَرِ قَالَ لأقْتُلَنَّكَ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden ise kabul edilmemişti. [Kurbanı kabul edilmeyen] 'Seni mutlaka öldüreceğim!' dedi. [Diğeri] 'Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder' dedi.” Zira سیاk (bağlam), onun sadece kendisinin kurbanı kabul edilmeyip kardeşininkinin kabul edilmesinden ötürü ona öfkelendiğini ve haset ettiğini gerektirmektedir.
ثم المشهور عند الجمهور أن الذي قرب الشاة هو هابيل، وأن الذي قرب الطعام هو قابيل، وأنه تُقُبل من هابيل شاته، حتى قال ابن عباس وغيره: إنه الكبش الذي فدي به الذبيح، وهو مناسب، والله أعلم، ولم يتقبل من قابيل. كذلك نص عليه غير واحد من السلف والخلف، وهو المشهور عن مجاهد أيضًا، ولكن روى ابن جرير، عنه أنه قال: الذي قرب الزرع قابيل، وهو المتقبل منه، وهذا خلاف المشهور، ولعله لم يحفظ عنه جيدا والله أعلم.
Cumhur katında meşhur olan şudur ki koyunu kurban sunan Hâbil, yiyeceği kurban sunan ise Kâbil'dir. Hâbil'in koyunu kendisinden kabul edilmiştir; hatta İbn Abbâs ve başkaları: 'O, kurban edilen zât için fidye kılınan koçtur' demişlerdir ki bu da münasiptir -Allah en iyisini bilir-. Kâbil'den ise kabul edilmemiştir. Selef ve haleften birden fazla âlim bunu açıkça ifade etmiştir. Mücâhid'den meşhur olan da budur; ancak İbn Cerîr, Mücâhid'den ekini sunanın Kâbil olduğunu ve kendisinden kabul edilenin de o olduğunu rivayet etmiştir. Bu ise meşhur olanın hilafınadır; muhtemelen ondan tam olarak zaptedilememiştir, Allah en iyisini bilir.
ومعنى قوله: (إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ) أي: ممن اتقى الله في فعله ذلك.
Ayet-i kerimedeki {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder” kavlinin anlamı: Yani bu fiilinde Allah'tan sakınan (ihlasla hareket eden) kimseden kabul eder demektir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا إبراهيم بن العلاء بن زبريق، حدثنا إسماعيل بن عَيَّاش، حدثني صَفْوان بن عمرو، عن تَمِيم، يعني ابن مالك المقري، قال: سمعت أبا الدرداء يقول: لأن أستيقن أن الله قد تقبل مني صلاة واحدة أحب إليّ من الدنيا وما فيها، إن الله يقول: (إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize İbrâhîm b. el-Alâ b. Zibrik anlattı, bize İsmâîl b. Ayyâş anlattı, bana Safvân b. Amr, Temîm'den -yani İbn Mâlik el-Mukrî'den- anlattı; o şöyle dedi: Ebü'd-Derdâ'yı şöyle derken işittim: 'Allah'ın benden tek bir namazı kabul ettiğini kesin olarak bilmem, bana dünya ve içindekilerden daha sevimlidir; zira Allah şöyle buyurmaktadır: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder.”'
وحدثنا أبي، حدثنا عبد الله بن عمران، حدثنا إسحاق بن سليمان -يعني الرازي-عن المغيرة بن مسلم، عن ميمون بن أبي حمزة قال: كنت جالسًا عند أبي وائل، فدخل علينا رجل -يقال له: أبو عفيف، من أصحاب معاذ-فقال له شقيق بن سلمة: يا أبا عفيف، ألا تحدثنا عن معاذ بن جبل؟ قال: بلى، سمعته يقول: يحبس الناس في بقيع واحد، فينادي مناد: أين المتقون؟ فيقومون في كَنَف من الرحمن، لا يحتجب الله منهم ولا يستتر. قلت: من المتقون؟ قال: قوم اتقوا الشرك وعبادة الأوثان، وأخلصوا العبادة، فيمرون إلى الجنة.
Bize babam anlattı, bize Abdullah b. İmrân anlattı, bize İshâk b. Süleymân -yani er-Râzî- Mugîre b. Müslim'den, o Meymûn b. Ebî Hamza'dan anlattı; o şöyle dedi: Ebû Vâil'in yanında oturuyordum; yanımıza Muâz'ın ashabından Ebû Afîf denilen bir adam girdi. Şakîk b. Seleme ona: 'Ey Ebû Afîf, bize Muâz b. Cebel'den rivayette bulunmaz mısın?' dedi. O da: 'Elbette, onu şöyle derken işittim: İnsanlar tek bir düzlükte toplanıp tutulur; bir münadi: ‘Müttakîler nerede?’ diye seslenir. Onlar Rahmân'ın himayesinde ayağa kalkarlar; Allah onlardan perdelenmez ve gizlenmez' dedi. Dedim ki: 'Müttakîler kimlerdir?' Dedi ki: 'Şirkten ve putlara tapmaktan sakınan ve ibadeti [yalnız Allah'a] halis kılan bir topluluktur; böylece cennete geçerler.'
وقوله: (لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لأقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ) يقول له أخوه الرجل الصالح، الذي تقبل الله قربانه لتقواه حين تواعده أخوه بالقتل على غير ما ذنب منه إليه: (لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لأقْتُلَكَ) أي: لا أقابلك على صنيعك الفاسد بمثله، فأكون أنا وأنت سواء في الخطيئة، (إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ) أي: من أن أصنع كما تريد أن تصنع، بل أصبر وأحتسب.
Ayet-i kerimedeki {لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لأقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} “Beni öldürmek için elini bana uzatsan da, ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım” kavli: Kardeşi kendisine karşı hiçbir günahı olmadığı halde onu ölümle tehdit ettiğinde, takvâsı sebebiyle kurbanı Allah tarafından kabul edilen salih adam kardeşine şöyle der: {لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لأقْتُلَكَ} “Beni öldürmek için elini bana uzatsan da, ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim.” Yani senin bu çirkin fiiline benzeriyle karşılık vermem; aksi takdirde günahta seninle eşit olurum. {إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} “Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım.” Yani senin yapmak istediğin gibi yapmaktan korkarım; bilakis sabreder ve ecrini Allah'tan beklerim.
قال عبد الله بن عمرو: وأيم الله، إن كان لأشد الرجلين ولكن منعه التحرج، يعني الورع.
Abdullah b. Amr şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki şüphesiz o, iki adamdan daha güçlü olanıydı; fakat günaha girmekten sakınması -yani takva/verâ sahibi olması- onu [karşılık vermekten] alıkoydu."
ولهذا ثبت في الصحيحين، عن النبي ﷺ أنه قال: "إذا تواجه المسلمان بسيفيهما، فالقاتل والمقتول في النار". قالوا: يا رسول الله، هذا القاتل فما بال المقتول؟ قال: "إنه كان حريصا على قتل صاحبه".
İşte bu sebeple Sahîhayn'da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu sabit olmuştur: “İki Müslüman kılıçlarıyla karşı karşıya geldiklerinde, öldüren de öldürülen de ateştedir.” Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, katil [ateştedir] anladık; peki ya öldürülenin hali nedir?' Şöyle buyurdu: “Çünkü o da arkadaşını öldürmeye pek hırslıydı.”
وقال الإمام أحمد: حدثنا قُتَيْبَةُ بن سعيد، حدثنا لَيْثُ بن سعد، عن عَيَّاش بن عباس، عن بكير بن عبد الله، عن بُسْر بن سعيد ؛ أن سعد بن أبي وقاص قال عند فتنة عثمان: أشهد أن رسول الله ﷺ قال: "إنها ستكون فتنة، القاعد فيها خير من القائم، والقائم خير من الماشي، والماشي خير من الساعي". قال: أفرأيت إن دخل عليّ بيتي فبسط يده إليَّ ليقتلني قال: "كن كابن آدم".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize Leys b. Sa'd, Ayyâş b. Abbâs'tan, o Bükeyr b. Abdillâh'tan, o Büsr b. Saîd'den anlattı: Sa'd b. Ebî Vakkâs, Osman'ın fitnesi esnasında şöyle dedi: Şahitlik ederim ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Muhakkak bir fitne olacaktır; o fitnede oturan ayakta durandan, ayakta duran yürüyenden, yürüyen ise koşandan daha hayırlıdır.” [Sa'd]: 'Görüşün nedir, ya evime girip beni öldürmek için elini bana uzatırsa?' dedi. Resûlullah: “Âdem'in oğlu gibi ol” buyurdu.
وكذا رواه الترمذي عن قُتَيْبَة بن سعيد وقال: هذا الحديث حسن، وفي الباب عن أبي هريرة، وخَباب بن الأرت، وأبي بَكْرَة وابن مسعود، وأبي واقد، وأبي موسى، وخَرَشَة. ورواه بعضهم عن الليث بن سعد، وزاد في الإسناد رجلا.
Tirmizî de bunu Kuteybe b. Saîd'den bu şekilde rivayet etmiş ve: 'Bu hadis hasendir; bu bapta Ebû Hüreyre, Habbâb b. el-Eret, Ebû Bekre, İbn Mes'ûd, Ebû Vâkıd, Ebû Mûsâ ve Haraşe'den de rivayet vardır' demiştir. Bazıları ise bunu Leys b. Sa'd'dan rivayet etmiş ve isnada bir adam daha eklemiştir.
قال الحافظ ابن عساكر: الرجل هو حسين الأشجعي.
Hâfız İbn Asâkir dedi ki: O adam, Hüseyn el-Eşcaî'dir.
قلت: وقد رواه أبو داود من طريقه فقال: حدثنا يزيد بن خالد الرملي، حدثنا المفضل، عن عياش بن عباس عن بُكَيْر، عن بُسْر بن سعيد عن حسين بن عبد الرحمن الأشجعي؛ أنه سمع سعد بن أبي وقاص، عن النبي ﷺ في هذا الحديث قال: فقلت: يا رسول الله، أرأيت إن دخل عليّ بيتي وبسط يده ليقتلني؟ قال: فقال رسول الله ﷺ: "كن كابن آدم" وتلا يزيد: (لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لأقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ)
Derim ki: Ebû Dâvûd da bunu onun kanalıyla rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Bize Yezîd b. Hâlid er-Remlî anlattı, bize el-Mufaddal, Ayyâş b. Abbâs'tan, o Bükeyr'den, o Büsr b. Saîd'den, o Hüseyn b. Abdirrahmân el-Eşcaî'den anlattı; o bu hadis hakkında Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle naklettiğini işitmiştir: Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, görüşün nedir; ya evime girip beni öldürmek için elini uzatırsa?' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Âdem'in oğlu gibi ol” buyurdu. Yezîd şu ayeti okudu: {لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لأقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} “Beni öldürmek için elini bana uzatsan da, ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım.”
قال أيوب السَّخْتَياني: إن أول من أخذ بهذه الآية من هذه الأمة: (لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لأقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ) لَعُثْمان بن عفان ﵁. رواه ابن أبي حاتم.
Eyyûb es-Sahtiyânî dedi ki: Bu ümmetten {لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لأقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} “Beni öldürmek için elini bana uzatsan da, ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım” ayetiyle ilk amel eden kimse Osman b. Affân radıyallâhu anh olmuştur. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا مَرْحوم، حدثني أبو عمران الجَوْني، عن عبد الله بن الصامت، عن أبي ذر قال: ركب النبي ﷺ حمارا وأردفني خلفه، وقال: "يا أبا ذر، أرأيت إن أصاب الناس جوعٌ شديد لا تستطيع أن تقوم من فراشك إلى مسجدك، كيف تصنع؟ ". قال: قال الله ورسوله أعلم. قال: "تعفف" قال: "يا أبا ذر، أرأيت إن أصاب الناس موتٌ شديد، ويكون البيت فيه بالعبد، يعني القبر، كيف تصنع؟ " قلت: الله ورسوله أعلم. قال: "اصبر". قال: "يا أبا ذر، أرأيت إن قتل الناس بعضهم بعضا، يعني حتى تغرق حجارة الزيت من الدماء، كيف تصنع؟ ". قال: الله ورسوله أعلم. قال: "اقعد في بيتك وأغلق عليك بابك". قال: فإن لم أتْرَك؟ قال: "فأت من أنت منهم، فكن
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Merhûm anlattı, bana Ebû İmrân el-Cevnî, Abdullah b. es-Sâmit'ten, o da Ebû Zer'den nakletti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir merkebe bindi ve beni de arkasına bindirdi. Sonra: «Ey Ebû Zer! İnsanları, yatağından kalkıp mescidine gidemeyeceğin derecede şiddetli bir açlık yakalarsa ne yaparsın?» buyurdu. Ebû Zer dedi ki: [Ben]: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedim. Resûlullah: «İffetli ol (kimseden bir şey isteme)» buyurdu. [Sonra]: «Ey Ebû Zer! İnsanları, içinde bir evin bir köle karşılığı olacağı -yani kabrin- şiddetli bir ölüm (salgın) yakalarsa ne yaparsın?» buyurdu. Ben: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedim. Resûlullah: «Sabret» buyurdu. [Yine]: «Ey Ebû Zer! İnsanlar -yani Hıcâretü'z-Zeyt kana boğuluncaya kadar- birbirlerini öldürürlerse ne yaparsın?» buyurdu. [Ebû Zer] dedi ki: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedim. Resûlullah: «Evinde otur ve kapını üzerine kilitle» buyurdu. Ebû Zer: 'Peki [evimde de kendi hâlime] bırakılmazsam?' dedi. Resûlullah: «O takdirde mensubu olduğun kimselere git ve
فيهم" قال: فآخذ سلاحي؟ قال: "إذًا تشاركهم فيما هم فيه، ولكن إن خشيت أن يروعك شعاع السيف، فألق طرف ردائك على وجهك حتى يبوء بإثمه وإثمك".
aralarında ol” buyurdu. Ebû Zer: 'Silahımı alayım mı?' dedi. Peygamber: “O takdirde onların içinde bulundukları duruma ortak olursun. Fakat kılıcın parıltısının seni dehşete düşürmesinden korkarsan, rıdânın (cübbene/örtünün) ucunu yüzüne ört ki o hem kendi günahını hem de senin günahını yüklensin” buyurdu.
رواه مسلم وأهل السنن سوى النسائي، من طرق عن أبي عمران الجوني، عن عبد الله بن الصامت به ورواه أبو داود وابن ماجه، من طريق حماد بن زيد، عن أبي عمران، عن المُشَعَّث بن طريف، عن عبد الله بن الصامت عن أبي ذر بنحوه.
Bunu Müslim ve Nesâî dışındaki Sünen ehli, çeşitli yollardan Ebû İmrân el-Cevnî'den, o Abdullah b. es-Sâmit'ten, o da Ebû Zer'den rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd ve İbn Mâce ise Hammâd b. Zeyd yolundan, Ebû İmrân'dan, el-Müşeas b. Tarîf'ten, o Abdullah b. es-Sâmit'ten, o da Ebû Zer'den benzer şekilde rivayet etmiştir.
قال أبو داود: ولم يذكر المشعث في هذا الحديث غير حماد بن زيد.
Ebû Dâvûd dedi ki: Bu hadiste Müşeas'ı Hammâd b. Zeyd'den başkası zikretmemiştir.
وقال ابن مَرْدُويَه: حدثنا محمد بن علي بن دُحَيْم، حدثنا أحمد بن حازم، حدثنا قَبِيصَة بن عُقْبَة، حدثنا سفيان، عن منصور، عن رِبْعِيّ قال: كنا في جنازة حُذَيفة، فسمعت رجلا يقول: سمعت هذا يقول في ناس: مما سمعت من رسول الله ﷺ: "لئن اقتتلتم لأنظرن إلى أقصى بيت في داري، فلألجنَّه، فلئن دخل عَليّ فلان لأقولن: ها بؤ بإثمي وإثمك، فأكون كخير ابني آدم".
İbn Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Alî b. Düheym anlattı, bize Ahmed b. Hâzim anlattı, bize Kabîsa b. Ukbe anlattı, bize Süfyân, Mansûr'dan, o Rib'î'den anlattı; Rib'î dedi ki: Huzeyfe'nin cenazesindeydik; bir adamın insanlara hitaben şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim hadisler arasında şu da vardı: “Eğer birbirinizle savaşırsanız evimin en dip odasına bakıp mutlaka oraya sığınırım. Şayet falan kimse yanıma girerse mutlaka şöyle derim: 'Al, hem benim günahımı hem kendi günahını yüklen!' Böylece Âdem'in iki oğlundan hayırlısı gibi olurum.”
وقوله: (إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ) قال ابن عباس، ومجاهد، والضحاك، وقتادة، والسُّدِّي، في قوله: (إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ) أي: بإثم قتلي وإثمك الذي عليك قبل ذلك.
Ayet-i kerimedeki {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ} “Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip cehennemliklerden olasın isterim. Zalimlerin cezası işte budur” kavli hakkında İbn Abbâs, Mücâhid, Dahhâk, Katâde ve Süddî, {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} kavli için: Yani beni öldürme günahını ve bundan önceki kendi günahını yüklenesin demektir, demişlerdir.
قال ابن جرير: وقال آخرون: يعني ذلك أني أريد أن تبوء بخطيئتي، فتتحمل وزرها، وإثمك في قتلك إياي. وهذا قول وجدته عن مجاهد، وأخشى أن يكون غلطًا؛ لأن الصحيح من الرواية عنه خلافه. يعني: ما رواه سفيان الثوري، عن منصور، عن مجاهد: (إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي) قال: بقتلك إياي، (وَإِثْمِكَ) قال: بما كان منك قبل ذلك.
İbn Cerîr dedi ki: Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; benim hatamı yüklenip onun vebalini taşımanı ve beni öldürmendeki kendi günahını yüklenmeni isterim, demektir. Bu, Mücâhid'den nakledilmiş bulduğum bir görüştür; ancak bundan dolayı bir hata olmasından endişe ederim; zira ondan gelen sahih rivayet bunun aksinedir. Yani Süfyân es-Sevrî'nin Mansûr'dan, onun da Mücâhid'den rivayet ettiği şu görüştür: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي} “benim günahımı yüklenesin” kavli hakkında 'beni öldürme günahını', {وَإِثْمِكَ} “ve kendi günahını” kavli hakkında ise 'bundan önce işlediğin günahları' demiştir.
وكذا روى عيسى عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، مثْله، وروى شِبْل عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: (إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ) يقول: إني أريد أن يكون عليك خطيئتي ودمي، فتبوء بهما جميعًا.
Aynı şekilde Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den bunun benzerini rivayet etmiştir. Şibl ise İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Benim günahımın ve kanımın senin üzerine olmasını ve ikisini birden yüklenmeni isterim.'
قلت: وقد يتوهم كثير من الناس هذا القول، ويذكرون في ذلك حديثا لا أصل له: ما ترك القاتل على المقتول من ذنب.
Derim ki: İnsanlardan pek çoğu bu görüşü yanlış vehmedebilir ve bu hususta aslı olmayan şu hadisi zikrederler: 'Katil, öldürülenin üzerinde hiçbir günah bırakmaz.'
وقد روى الحافظ أبو بكر البزار حديثًا يشبه هذا، ولكن ليس به، فقال: حدثنا عمرو بن علي، حدثنا عامر بن إبراهيم الأصبهاني، حدثنَا يعقوب بن عبد الله، حدثنا عتبة بن سعيد، عن هشام
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr buna benzeyen fakat o [hadis] olmayan bir rivayette bulunarak şöyle demiştir: Bize Amr b. Alî anlattı, bize Âmir b. İbrâhîm el-İsbahânî anlattı, bize Ya‘kūb b. Abdillâh anlattı, bize Utbe b. Saîd, Hişâm
بن عُرْوَة، عن أبيه، عن عائشة قالت: قال رسول الله ﷺ: "قتل الصَّبْر لا يمر بذنب إلا محاه".
b. Urve'den, o babasından, o Âişe'den anlattı; Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Sabırla (hapsedilerek/işkenceyle) öldürülmek, uğradığı hiçbir günahı bırakmaz, mutlaka onu siler.”
وهذا بهذا لا يصح ولو صح فمعناه أن الله يكفر عن المقتول بألم القتل ذنوبه، فأما أن تحمل على القاتل فلا. ولكن قد يتفق هذا في بعض الأشخاص، وهو الغالب، فإن المقتول يطالب القاتل في العَرَصات فيؤخذ له من حسناته بقدر مظلمته، فإن نفدت ولم يستوف حقه أخذ من سيئات المقتول فطُرِحَت على القاتل، فربما لا يبقى على المقتول خطيئة إلا وضعت على القاتل. وقد صح الحديث بذلك عن رسول الله ﷺ في المظالم كلها، والقتل من أعظمها وأشدها، والله أعلم.
Bu rivayet bu şekliyle sahih değildir. Şayet sahih olsaydı bile anlamı şu olurdu: Allah öldürülmenin acısıyla maktulün günahlarını affeder (kefaret kılar); yoksa günahların katile yüklenmesi anlamına gelmez. Ancak bu durum bazı şahıslarda vuku bulabilir ki çoğunlukla böyledir: Maktul mahşer meydanlarında katilden hakkını talep eder; gördüğü zulüm nispetinde katilin sevaplarından alınıp ona verilir. Şayet sevapları tükenir de hakkını tam alamamış olursa, maktulün günahlarından alınıp katilin üzerine atılır. Böylece belki de maktulün üzerinde hiçbir günah kalmaz, hepsi katilin üzerine yüklenir. Nitekim bütün haksızlıklar hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu minvalde sahih hadis rivayet edilmiştir; öldürmek ise bu haksızlıkların en büyüğü ve en şiddetlisidir. Allah en iyisini bilir.
وأما ابن جرير فقال والصواب من القول في ذلك أن يقال: إن تأويله: إني أريد أن تنصرف بخطيئتك في قتلك إياي -وذلك هو معنى قوله: (إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي) وأما معنى (وَإِثْمِكَ) فهو إثمه بغير قتله، وذلك معصيته الله، ﷿، في أعمال سواه.
İbn Cerîr'e gelince, o şöyle demiştir: Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunun tevili, 'beni öldürmendeki günahınla dönmeni isterim' demektir. Nitekim {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي} “benim günahımı yüklenesin” kavlinin anlamı budur. {وَإِثْمِكَ} “ve kendi günahını” kavlinin anlamı ise maktulü öldürme dışındaki diğer günahıdır ki bu da onun bunun dışındaki amellerinde Allah Azze ve Celle'ye isyanıdır.
وإنما قلنا هو الصواب، لإجماع أهل التأويل عليه، وأن الله، ﷿، أخبرنا أن كل عامل فجزاء عمله له أو عليه وإذا كان هذا حكمه في خلقه، فغير جائز أن تكون آثام المقتول مأخوذًا بهذا القاتل، وإنما يؤخذ القاتل بإثمه بالقتل المحرم وسائر آثام معاصيه التي ارتكبها بنفسه دون ما ركبه قتيله.
Bizim bu görüşün doğru olduğunu söylememizin sebebi, tevil ehlinin bu husustaki icmasıdır ve Allah Azze ve Celle'nin bize her amel edenin amelinin karşılığının kendi lehine veya kendi aleyhine olduğunu haber vermiş olmasıdır. Yaratıkları hakkındaki hükmü bu olunca, maktulün günahlarından ötürü bu katilin hesaba çekilmesi caiz olmaz; katil sadece haram olan öldürme günahından ve maktulün işlediklerinden ayrı olarak bizzat kendisinin işlediği diğer günahlardan dolayı hesaba çekilir.
هذا لفظه ثم أورد سؤالا حاصله: كيف أراد هابيل أن يكون على أخيه قابيل إثم قتله، وإثم نفسه، مع أن قتله له محرم؟ وأجاب بما حاصله أن هابيل أخبر عن نفسه بأنه لا يقاتل أخاه إن قاتله، بل يكف يده عنه، طالبًا -إنْ وقع قتل-أن يكون من أخيه لا منه.
İbn Cerîr'in sözü böyledir. Ardından özetle şu soruyu ortaya koymuştur: Kardeşini öldürmesi haram olduğu halde Hâbil, kardeşi Kâbil'in hem onu öldürme günahını hem de kendi günahını yüklenmesini nasıl istemiş olabilir? Ve özetle şu cevabı vermiştir: Hâbil, kardeşi kendisiyle savaşsa bile kendisinin onunla savaşmayacağını, aksine elini ondan çekeceğini ve -şayet bir cinayet vuku bulacaksa- bunun kendisinden değil kardeşinden sadır olmasını talep ettiğini bildirmiştir.
قلت: وهذا الكلام متضمن موعظة له لو اتعظ، وزجرًا له لو انزجر؛ ولهذا قال: (إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ) أي: تتحمل إثمي وإثمك (فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ)
Derim ki: Bu söz, eğer ibret alacak olsaydı onun için bir öğüt; eğer vazgeçecek olsaydı onun için bir caydırma içermekteydi. İşte bu sebeple şöyle dedi: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} yani benim günahımı ve kendi günahını yüklenesin {فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ} “Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip cehennemliklerden olasın isterim. Zalimlerin cezası işte budur.”
وقال ابن عباس: خوفه النار فلم ينته ولم ينزجر.
İbn Abbâs dedi ki: Onu cehennemle korkuttu, fakat o yine de vazgeçmedi ve sakınmadı.
وقوله تعالى: (فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ) أي: فحسنت وسوّلت له نفسه، وشجعته على قتل أخيه فقتله، أي: بعد هذه الموعظة وهذا الزجر.
Allah Teâlâ'nın: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Nihayet nefsi onu kardeşini öldürmeye meylettirdi ve onu öldürdü; böylece hüsrana uğrayanlardan oldu” kavli: Yani nefsi kardeşini öldürmeyi ona güzel gösterdi, süsledi ve onu kardeşini öldürmeye cesaretlendirdi, o da kardeşini öldürdü; yani bu öğütten ve bu sakındırmadan sonra [bunu yaptı].
وقد تقدم في الرواية عن أبي جعفر الباقر، وهو محمد بن علي بن الحسين: أنه قتله بحديدة في يده.
Ebû Ca'fer el-Bâkır'dan -ki o Muhammed b. Alî b. el-Hüseyn'dir- yapılan rivayette daha önce geçtiği üzere; o, kardeşini elindeki bir demir parçasıyla öldürmüştür.
وقال السُّدِّي، عن أبي مالك وعن أبي صالح، عن ابن عباس -وعن مرة، عن عبد الله، وعن ناس من أصحاب النبي ﷺ: (فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ) فطلبه ليقتله، فراغ الغلام منه في رءوس الجبال، فأتاه يومًا من الأيام وهو يرعى غنمًا له، وهو نائم فرفع صخرة، فشدخ بها رأسه فمات،
es-Süddî; Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, [onlar da] İbn Abbâs'tan, Mürre'den, [o da] Abdullah'tan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birtakım kimselerden şöyle rivayet etmiştir: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ} “Nefsi onu kardeşini öldürmeye meylettirdi” [ayeti hakkında şöyle demiştir:] Onu öldürmek için aradı; delikanlı da dağ başlarına kaçıp ondan saklandı. Günlerden bir gün o koyunlarını otlatırken ve uyumaktayken yanına geldi, bir kaya parçasını kaldırıp onunla başını ezdi ve o öldü,
فتركه بالعَرَاء. رواه ابن جرير.
Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وعن بعض أهل الكتاب: أنه قتله خنقًا وعضًّا، كما تَقْتُل السباع، وقال ابن جرير لما أراد أن يقتله جعل يلوي عنقه، فأخذ إبليس دابة ووضع رأسها على حجر، ثم أخذ حجرًا آخر فضرب به رأسها حتى قتلها، وابن آدم ينظر، ففعل بأخيه مثل ذلك. رواه ابن أبي حاتم.
ve onu açık arazide bıraktı. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir. Ehl-i Kitap'tan bazılarından nakledildiğine göre; o, kardeşini yırtıcı hayvanların öldürdüğü gibi boğarak ve ısırarak öldürmüştür. İbn Cerîr dedi ki: Onu öldürmek istediğinde boynunu bükmeye başladı. Bunun üzerine İblis bir hayvan aldı ve başını bir taşın üzerine koydu, sonra başka bir taş alıp onunla başını ezerek öldürdü; Âdem'in oğlu da bakıyordu. Böylece kardeşine aynısını yaptı. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال عبد الله بن وَهْب، عن عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، عن أبيه قال: أخذ برأسه ليقتله، فاضطجع له، وجعل يغمز رأسه وعظامه ولا يدري كيف يقتله، فجاءه إبليس فقال: أتريد أن تقتله؟ قال: نعم. قال: فخذ هذه الصخرة فاطرحها على رأسه. قال: فأخذها، فألقاها عليه، فشَدَخ رأسه. ثم جاء إبليس إلى حواء مسرعًا، فقال: يا حواء، إن قابيل قتل هابيل. فقالت له: ويحك. أيّ شيء يكون القتل؟ قال: لا يأكل ولا يشرب ولا يتحرك. قالت: ذلك الموت. قال: فهو الموت. فجعلت تصيح حتى دخل عليها آدم وهي تصيح، فقال: ما لك؟ فلم تكلمه، فرجع إليها مرتين، فلم تكلمه. فقال: عليك الصيحة وعلى بناتك، وأنا وبنيّ منها برآء. رواه ابن أبي حاتم.
Abdullah b. Vehb, Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem'den, o babasından rivayet etti ki: Kâbil onu öldürmek için başından tuttu; Hâbil onun için uzandı. Kâbil onun başını ve kemiklerini sıkmaya başladı ama onu nasıl öldüreceğini bilemiyordu. Derken İblis yanına gelip : 'Onu öldürmek mi istiyorsun?' dedi. O: 'Evet' dedi. İblis: 'Şu kayayı al ve başına at' dedi. Kâbil o kayayı alıp üzerine fırlattı ve başını ezdi. Sonra İblis hızla Havva'nın yanına gelip: 'Ey Havva! Kâbil Hâbil'i öldürdü' dedi. Havva ona: 'Yazıklar olsun sana! Öldürmek de ne demek?' dedi. İblis: 'Yemez, içmez ve hareket etmez' dedi. Havva: 'Bu ölümdür' dedi. İblis: 'Evet, ölümdür' dedi. Bunun üzerine Havva feryat edip ağlamaya başladı. Havva feryat ederken Âdem yanına girdi ve: 'Neyin var?' dedi. Havva onunla konuşmadı. Âdem iki defa ona döndü ama Havva yine konuşmadı. Bunun üzerine Âdem: 'Feryat etmek senin ve kızlarının üzerine olsun; ben ve oğullarım bundan uzağız' dedi. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.