وقال ابن جرير: حدثنا المثنى، حدثنا حجاج بن مِنْهال، حدثنا حماد، عن يحيى بن سعيد، عن القاسم، عن عائشة: أنها كانت لا ترى بلحوم السباع بأسًا، والحمرة والدم يكونان على القدر بأسًا، وقرأت هذه الآية. صحيح غريب .
İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Müsennâ anlattı, bize Haccâc b. Minhâl anlattı, bize Hammâd, Yahyâ b. Saîd'den, o el-Kâsım'dan, o da Âişe'den nakletti ki: Âişe, yırtıcı hayvanların etlerinde bir beis görmezdi; tenceredeki kırmızılık ve kanda da bir beis görmezdi ve bu ayeti okurdu. Sahih garibtir .
وقال الحميدي: حدثنا سفيان، حدثنا عمرو بن دينار قال: قلت لجابر بن عبد الله: إنهم يزعمون
el-Humeydî dedi ki: Bize Süfyân anlattı, bize Amr b. Dînâr anlattı [ve] dedi ki: Câbir b. Abdillâh'a [şöyle] dedim: Onlar iddia ediyorlar
أن رسول الله ﷺ نهى عن لحوم الحمر الأهلية زمن خيبر، فقال: قد كان يقول ذلك "الحَكَمُ بنُ عَمْرو" عن رسول الله ﷺ، ولكن أبى ذلك الحبر -يعني ابن عباس -وقرأ: (قُلْ لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا) الآية.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber gününde ehil eşeklerin etlerini yasaklamış.' Bunun üzerine şöyle dedi: 'el-Hakem b. Amr bunu Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem naklen söylerdi; fakat o hibr -yani İbn Abbas- bunu kabul etmedi ve: (قُلْ لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا) “De ki: 'Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum'” ayetini sonuna kadar okudu.'
وهكذا رواه البخاري عن علي بن المديني، عن سفيان، به. وأخرجه أبو داود من حديث ابن جُرَيْج، عن عمرو بن دينار. ورواه الحاكم في مستدركه مع أنه في صحيح البخاري، كما رأيت .
Buhârî de bu rivayeti Ali b. el-Medînî'den, o da Süfyân'dan bu şekilde rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd ise İbn Cüreyc'in Amr b. Dînâr'dan rivayetiyle tahrîc etmiştir. Hâkim de gördüğün gibi Sahîh-i Buhârî'de olmasına rağmen Müstedrek'inde rivayet etmiştir .
وقال أبو بكر بن مَرْدُوَيه والحاكم في مستدركه: حدثنا محمد بن على بن دُحَيم، حدثنا أحمد بن حازم، حدثنا أبو نُعَيم الفضل بن دُكَيْن، حدثنا محمد بن شريك، عن عمرو بن دينار، عن أبي الشعثاء، عن ابن عباس قال: كان أهل الجاهلية يأكلون أشياء ويتركون أشياء تقذرا، فبعث الله نبيه وأنزل كتابه، وأحل حلاله وحرم حرامه، فما أحل فهو حلال، وما حرم فهو حرام، وما سكت عنه فهو عفو، وتلا هذه الآية: (قُلْ لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ [إِلا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا]) إلى آخر الآية.
Ebû Bekir b. Merdûye ve Hâkim Müstedrek'inde şöyle dediler: Bize Muhammed b. Alî b. Duheym anlattı, bize Ahmed b. Hâzim anlattı, bize Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn anlattı, bize Muhammed b. Şerîk, Amr b. Dînâr'dan, o Ebû'ş-Şa'sâ'dan, o da İbn Abbas'tan nakletti; o şöyle dedi: 'Cahiliye halkı bazı şeyleri yer, bazı şeyleri de iğrenç bularak terk ederlerdi. Bunun üzerine Allah Peygamberini gönderdi, Kitabını indirdi, helâlini helâl kıldı, haramını haram kıldı. O'nun helâl kıldığı helâldir, haram kıldığı haramdır, hakkında sustuğu şeyler ise muaftır.' Ve şu ayeti okudu: (قُلْ لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ [إِلا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا]) “De ki: 'Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için haram kılınmış bir şey bulamıyorum [ölü eti veya akıtılmış kan olması müstesna]'” ayetin sonuna kadar.
وهذا لفظ ابن مَرْدُوَيه. ورواه أبو داود منفردًا به، عن محمد بن داود بن صبيح، عن أبي نعيم به. وقال الحاكم: هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه .
Bu, İbn Merdûye'nin lafzıdır. Ebû Dâvûd tek başına bu rivayeti Muhammed b. Dâvûd b. Sabîh'ten, o Ebû Nuaym'dan bu şekilde rivayet etmiştir. Hâkim: 'Bu hadisin isnadı sahihtir fakat [Buhârî ve Müslim] onu tahrîc etmemişlerdir' demiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا أبو عَوَانة، عن سِمَاك بن حرب، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس قال: ماتت شاة لسَوْدَة بنت زَمْعَة، فقالت: يا رسول الله، ماتت فلانة -تعني الشاة -قال: "فلم لا أخذتم مَسْكها؟ ". قالت: نأخذ مَسْك شاة قد ماتت؟! فقال لها رسول الله ﷺ: "إنما قال الله: (قُلْ لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنزيرٍ) وإنكم لا تطعمونه، أن تدبغوه فتنتفعوا به". فأرسلت فسلخت مسكها فدبغته، فاتخذت منه قربة، حتى تخرقت عندها .
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Ebû Avâne, Simâk b. Harb'den, o İkrime'den, o da İbn Abbas'tan nakletti; o şöyle dedi: Sevde bnt. Zem'a'nın bir koyunu öldü. Bunun üzerine: 'Ey Allah'ın Resûlü, falan öldü -koyunu kastediyor-' dedi. [Resûlullah]: 'Peki derisini neden almadınız?' buyurdu. [Sevde]: 'Ölmüş bir koyunun derisini mi alalım?!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: 'Allah sadece: (قُلْ لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنزيرٍ) “De ki: 'Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için ölü eti, akıtılmış kan veya domuz eti dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum'” buyurmuştur. Siz onu yiyecek değilsiniz ki; onu tabaklarsınız ve ondan yararlanırsınız.' Bunun üzerine Sevde adam gönderip derisini yüzdürdü ve onu tabaklattı, ondan bir tulum yaptı, nihayet o tulum yanında eskiyip yırtılıncaya kadar [kullandı] .
ورواه البخاري والنسائي، من حديث الشعبي، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس، عن سودة بنت زمعة، بذلك أو نحوه .
Buhârî ve Nesâî de bu rivayeti eş-Şa'bî'den, o İkrime'den, o İbn Abbas'tan, o da Sevde bnt. Zem'a'dan naklen bu şekilde veya buna benzer olarak rivayet etmişlerdir .
وقال سعيد بن منصور: حدثنا عبد العزيز بن محمد، عن عيسى بن نُميلَة الفزاري، عن أبيه قال: كنت عند ابن عمر، فسأله رجل عن أكل القنفذ، فقرأ عليه: (قُلْ لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ [إِلا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنزيرٍ]) الآية، فقال شيخ عنده: سمعت
Saîd b. Mansûr dedi ki: Bize Abdülazîz b. Muhammed, Îsâ b. Nümeyle el-Fezârî'den, o da babasından nakletti; babası şöyle dedi: İbn Ömer'in yanındaydım. Bir adam ona kirpi yemeyi sordu. Bunun üzerine ona: { قُلْ لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ [إِلا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنزيرٍ] } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği [şeyler] hususunda [meyte/ölü hayvan eti, akıtılmış kan yahut domuz eti olması müstesna] haram kılınmış bir şey bulamıyorum” ayetini [okudu]. Yanındaki yaşlı bir zat şöyle dedi: İşittim ki
أبا هريرة يقول: ذكر عند النبي ﷺ فقال: "خبيث من الخبائث". فقال ابن عمر: إن كان النبي ﷺ قاله فهو كما قال.
Ebû Hureyre şöyle diyordu: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanında [kirpiden] bahsedildi, o da: 'O, pis/zararlı şeylerden (habâis) biridir' buyurdu.' Bunun üzerine İbn Ömer: 'Eğer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu söylemişse, dediği gibidir' dedi.
ورواه أبو داود، عن أبي ثور، عن سعيد بن منصور، به .
Ebû Dâvûd bu rivayeti Ebû Sevr'den, o da Saîd b. Mansûr'dan bu isnadla rivayet etmiştir .
وقوله تعالى: (فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ) أي: فمن اضطر إلى أكل شيء مما حُرّم في هذه الآية الكريمة، وهو غير متلبس ببغي ولا عدوان، (فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) أي: غفور له، رحيم به.
Allah Teâlâ'nın: (فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ) “Kim mecbur kalırsa, tecavüz etmemek ve sınırı aşmamak şartıyla” kavli; yani bu kerim ayette haram kılınan şeylerden birini yemeye mecbur kalan kimse, bir haddi aşma veya haksızlık içinde bulunmaksızın [yiyebilir]. (فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) “Şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”, yani ona karşı çok bağışlayıcı ve ona karşı pek merhametlidir.
وقد تقدم تفسير هذه الآية في سورة البقرة بما فيه كفاية.
Bu ayetin tefsiri Bakara Suresi'nde yeterli miktarda geçmişti.
والمقصود من سياق هذه الآية الكريمة الرد على المشركين الذين ابتدعوا ما ابتدعوه، من تحريم المحرمات على أنفسهم بآرائهم الفاسدة من البَحِيرة والسائبة والوصيلة والحام ونحو ذلك، فأمر [الله] رسوله أن يخبرهم أنه لا يجد فيما أوحاه الله إليه أن ذلك محرم، وإنما حُرِّم ما ذكر في [هذه] الآية، من الميتة، والدم المسفوح، ولحم الخنزير، وما أهل لغير الله به. وما عدا ذلك فلم يحرم، وإنما هو عفو مسكوت عنه، فكيف تزعمون [أنتم] أنه حرام، ومن أين حرمتموه ولم يحرمه [الله] ؟ وعلى هذا فلا يبقى تحريم أشياء أخر فيما بعد هذا، كما جاء النهي عن لحوم الحمر ولحوم السباع، وكل ذي مخلب من الطير، على المشهور من مذاهب العلماء.
Bu kerim ayetin sevk edilmesindeki maksat; bozuk görüşleriyle bahîre, sâibe, vasîle, hâm ve benzeri şeyleri kendilerine haram kılarak uydurmalarda bulunan müşriklere reddiyede bulunmaktır. Bunun üzerine [Allah] Resûlüne, Allah'ın kendisine vahyettikleri içinde bunların haram olduğuna dair bir şey bulamadığını; ancak [bu] ayette zikredilen leşin, akıtılmış kanın, domuz etinin ve Allah'tan başkası adına kesilenlerin haram kılındığını onlara bildirmesini emretti. Bunların dışındakiler ise haram kılınmamış, aksine hakkında susulup muaf tutulmuştur. Öyleyse [siz] bunun haram olduğunu nasıl iddia ediyorsunuz ve [Allah] onu haram kılmamışken siz nereden haram kılıyorsunuz? Buna göre, âlimlerin meşhur olan mezheplerine göre, bundan sonra ehil eşeklerin ve yırtıcı hayvanların etleri ile kuşlardan pençeli olan her hayvan hakkında gelen yasaklama gibi başka şeylerin haram kılınması baki kalmaz.
{وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (١٤٦)}
{وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (١٤٦)} “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık. Sığır ve koyunun da sırtlarının veya bağırsaklarının taşıdığı ya da kemiğe karışan yağlar hariç, iç yağlarını onlara haram kıldık. Taşkınlıkları sebebiyle onları böyle cezalandırdık. Şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz. (146)”
قال ابن جرير: يقول تعالى: وحرمنا على اليهود (كُلَّ ذِي ظُفُرٍ) وهو البهائم والطير ما لم يكن مشقوق الأصابع، كالإبل والنعام والأوز والبط. قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ) وهو البعير والنعامة. وكذا قال مجاهد، والسُّدِّي في رواية .
İbn Cerîr dedi ki: Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Yahudilere (كُلَّ ذِي ظُفُرٍ) “bütün tırnaklı hayvanları” haram kıldık. Bu da deve, devekuşu , kaz ve ördek gibi parmakları yarık/ayrık olmayan hayvanlar ve kuşlardır. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan nakletti: (وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ) “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık” ayeti; deve ve devekuşudur. Mücâhid ve bir rivayette es-Süddî de böyle demişlerdir .
وقال سعيد بن جُبَيْر: هو الذي ليس بمنفرج الأصابع، وفي رواية عنه: كل شيء متفرق الأصابع، ومنه الديك.
Saîd b. Cübeyr dedi ki: O, parmakları ayrık olmayandır. Ondan gelen bir rivayette ise: Parmakları ayrık olan her şeydir, horoz da bunlardandır.
وقال قتادة في قوله: (وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ) وكان يقال: البعير والنعامة وأشياء من الطير والحيتان. وفي رواية: البعير والنعامة، وحرم عليهم من الطير: البط وشبهه، وكل شيء ليس بمشقوق الأصابع.
Katâde, Allah'ın: (وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ) “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık” kavli hakkında şöyle dedi: Deve, devekuşu, bazı kuşlar ve balıklar olduğu söylenirdi. Bir rivayette ise: Deve ve devekuşudur; kuşlardan ise onlara ördek ve benzeri ile parmakları ayrık olmayan her şey haram kılınmıştır.
وقال ابن جُرَيْج: عن مجاهد: (كُلَّ ذِي ظُفُرٍ) قال: النعامة والبعير، شقا شقا. قلت للقاسم بن أبي بَزَّة وحدثنيه: ما "شقا شقًا"؟ قال: كل ما لا يفرج من قول البهائم. قال: وما انفرج أكلته
İbn Cüreyc, Mücâhid'den nakletti: { كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } “Tırnaklı hayvanların hepsi” [ayeti] hakkında şöyle dedi: Devekuşu ve devedir; yarık yarıktır. Bu rivayeti bana nakleden Kāsım b. Ebî Bezze'ye: “'Yarık yarık' ne demektir?” diye sordum. O da: “Dört ayaklı hayvanlar sözünden [kastedilen], ayrık olmayan her şeydir. Ayrık olanı ise...” dedi.
اليهود قال: انفرجت قوائم البهائم والعصافير، قال: فيهود تأكلها. قال: ولم تنفرج قائمة البعير، خفه، ولا خف النعامة ولا قائمة الوز، فلا تأكل اليهود الإبل ولا النعام ولا الوز، ولا كل شيء لم تنفرج قائمته، ولا تأكل حمار وَحْش.
Yahudiler yerdi. Dedi ki: Hayvanların ve serçelerin ayakları ayrıktır; Yahudiler onları yer. Dedi ki: Devenin ayağı (tabanı), devekuşunun ayağı ve kazın ayağı ayrık değildir; bu yüzden Yahudiler deveyi, devekuşunu, kazı ve ayağı ayrık olmayan hiçbir şeyi yemezler, yaban eşeğini de yemezler.
وقوله: (وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا) قال السُّدِّي: [يعني] الثَرْب وشحم الكليتين. وكانت اليهود تقول : إنه حرمه إسرائيل فنحن نحرمه. وكذا قال ابن زيد.
Allah Teâlâ'nın: (وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا) “Sığır ve koyunun da iç yağlarını onlara haram kıldık” kavli hakkında es-Süddî: [Yani] ince iç yağı (serb) ve iki böbrek yağıdır, dedi. Yahudiler: 'Bunu İsrâîl haram kılmıştı, bu yüzden biz de haram kılıyoruz' derlerdi . İbn Zeyd de böyle demiştir.
وقال قتادة: الثرب وكل شحم كان كذلك ليس في عظم.
Katâde şöyle dedi: İnce iç yağı ve kemik üzerinde olmayan bu tür her türlü yağdır.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (إِلا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا) يعني: ما عَلِق بالظهر من الشحوم.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan nakletti: (إِلا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا) “sırtlarının taşıdığı hariç”; yani sırta yapışık olan yağlardır.
وقال السُّدِّي وأبو صالح: الألية، مما حملت ظهورهما.
es-Süddî ve Ebû Sâlih: Kuyruk yağı, sırtlarının taşıdığı yağlardandır, dediler.
وقوله: (أَوِ الْحَوَايَا) قال الإمام أبو جعفر بن جرير: (الْحَوَايَا) جمع، واحدها حاوياء، وحاوية وحَوِيَّة وهو ما تَحَوي من البطن فاجتمع واستدار، وهي بنات اللبن، وهي "المباعر"، وتسمى "المرابض"، وفيها الأمعاء.
Allah Teâlâ'nın: (أَوِ الْحَوَايَا) “veya bağırsaklarının [taşıdığı]” kavli hakkında İmâm Ebû Ca'fer b. Cerîr şöyle dedi: Havâyâ (الْحَوَايَا) çoğuldur; tekili hâviyâ', hâviye ve haviyyedir. O da karında toplanıp yuvarlaklaşan kısımdır. Bunlar süt bezleridir (benâtü'l-leben) ve 'müba'ar' olarak adlandırılır, 'merâbıd' da denir ve içinde bağırsaklar bulunur.
قال: ومعنى الكلام: ومن البقر والغنم حرمنا عليهم شحومهما، إلا ما حملت ظهورهما، أو ما حملت الحوايا .
Dedi ki: Sözün anlamı şudur: Sığır ve koyunun iç yağlarını onlara haram kıldık; sırtlarının taşıdığı veya bağırsakların taşıdığı hariç.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (أَوِ الْحَوَايَا) وهي المبعر.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan nakletti: (أَوِ الْحَوَايَا) “veya bağırsaklarının”; o, terslik yoludur (müba'ar).
وقال مجاهد: (الْحَوَايَا) المبعر، والمربض. وكذا قال سعيد بن جبير، والضحاك، وقتادة، وأبو مالك، والسُّدِّي.
Mücâhid dedi ki: (الْحَوَايَا) Havâyâ; müba'ar ve merbad (bağırsakların bulunduğu yer)dır. Saîd b. Cübeyr, ed-Dahhâk, Katâde, Ebû Mâlik ve es-Süddî de böyle demişlerdir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (الْحَوَايَا) المرابض التي تكون فيها الأمعاء، تكون وسطها، وهي بنات اللبن، وهي في كلام العرب تدعى المرابض.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem dedi ki: Havâyâ (الْحَوَايَا), bağırsakların içinde, ortasında bulunduğu kısımlardır; onlar süt bezleridir (benâtü'l-leben) ve Arapların kelâmında merâbıd diye adlandırılır.
وقوله تعالى: (أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ) أي: وإلا ما اختلط من الشحوم بالعظام فقد أحللناه لهم.
Allah Teâlâ'nın: (أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ) “ya da kemiğe karışan” kavli; yani kemiklerle karışan yağlar müstesna, onları kendilerine helâl kıldık [demektir].
وقال ابن جُرَيْج: شحم الألية اختلط بالعُصْعُص، فهو حلال. وكل شيء في القوائم والجنب والرأس والعين وما اختلط بعظم، فهو حلال، ونحوه قال السُّدِّي.
İbn Cüreyc dedi ki: Kuyruk sokumu kemiğine karışan kuyruk yağı helâldir. Ayaklarda, kaburgada, başta, gözde olan ve kemikle karışan her şey helâldir. es-Süddî de buna benzer söylemiştir.
وقوله تعالى: (ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ) أي: هذا التضييق إنما فعلناه بهم وألزمناهم به، مجازاة لهم على بغيهم ومخالفتهم أوامرنا، كما قال تعالى: {فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا} [النساء: ١٦٠].
Allah Teâlâ'nın: (ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ) “İşte böylece biz, azgınlıkları sebebiyle onları cezalandırdık” kavli; yani biz bu daraltmayı, azgınlıklarına ve emirlerimize muhalefet etmelerine bir ceza olmak üzere kendilerine uyguladık ve onları bununla yükümlü kıldık; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا} “Yahudilerin yaptıkları zulüm ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle, [daha önce] kendilerine helâl kılınmış temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık.” [en-Nisâ: 160].
وقوله: (وَإِنَّا لَصَادِقُونَ) أي: وإنا لعادلون فيما جزيناهم به.
Allah'ın: (وَإِنَّا لَصَادِقُونَ) “Şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz” kavli; yani onlara verdiğimiz bu cezada biz elbette âdil olanlarız.
وقال ابن جرير: وإنا لصادقون فيما أخبرناك به يا محمد من تحريمنا ذلك عليهم، لا كما زعموا من أن إسرائيل هو الذي حرمه على نفسه، والله أعلم.
İbn Cerîr dedi ki: Onların, bunu İsrâîl'in kendi nefsine haram kıldığı şeklindeki iddialarının aksine, bunu onlara bizim haram kıldığımıza dair sana haber verdiğimiz şeyde biz şüphesiz doğru söyleyenleriz; en doğrusunu Allah bilir.
وقال عبد الله بن عباس: بلغ عمر بن الخطاب، ﵁، أن سَمُرَة باع خمرًا، فقال: قاتل الله سمرة! ألم يعلم أن رسول الله ﷺ قال: "لعن الله اليهود، حرمت عليهم الشحوم فجملوها فباعوها".
Abdullah b. Abbas dedi ki: Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu anh Semure'nin şarap sattığı haberi ulaştı. Bunun üzerine şöyle dedi: 'Allah Semure'nin canını alsın! Bilmiyor muydu ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Allah Yahudilere lânet etsin; kendilerine iç yağları haram kılınınca onu eritip sattılar ve parasını yediler.' '
أخرجاه من حديث سفيان بن عيينة، عن عمرو بن دينار، عن طاوس، عن ابن عباس، عن عمر، به.
Buhârî ve Müslim bu hadisi Süfyân b. Uyeyne'den, o Amr b. Dînâr'dan, o Tâvûs'tan, o İbn Abbas'tan, o da Ömer'den rivayetle tahrîc etmişlerdir.
وقال الليث: حدثني يزيد بن أبي حبيب قال: قال عطاء بن أبي رباح: سمعت جابر بن عبد الله يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول عام الفتح: "إن الله ورسوله حَرّم بيع الخمر والميتة والخنزير والأصنام". فقيل: يا رسول الله، أرأيت شحوم الميتة، فإنه يدهن بها الجلود ويُطلى بها السفن، ويَسْتَصبِح بها الناس. فقال: "لا هو حرام". ثم قال رسول الله ﷺ عند ذلك: "قاتل الله اليهود، إن الله لما حرم عليهم شحومها جَمَلوه، ثم باعوه وأكلوا ثمنه".
Leys dedi ki: Bana Yezîd b. Ebî Habîb anlattı, dedi ki: Atâ b. Ebî Rebâh dedi ki: Câbir b. Abdillâh'ı feth yılında Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işitirken duydum: 'Şüphesiz Allah ve Resûlü şarabın, leşin, domuzun ve putların satılmasını haram kılmıştır.' Denildi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, ölü hayvanın iç yağına ne dersin? Çünkü onunla deriler yağlanır, gemiler boyanır ve insanlar onunla aydınlanırlar.' Buyurdu ki: 'Hayır, o haramdır.' Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem orada şöyle buyurdu: 'Allah Yahudileri kahretsin! Şüphesiz Allah onlara iç yağlarını haram kıldığında onu erittiler, sonra sattılar ve parasını yediler.'
رواه الجماعة من طرق، عن يزيد بن أبي حبيب، به .
Cemaat bunu çeşitli yollardan Yezîd b. Ebî Habîb'den bu isnadla rivayet etmiştir .
وقال الزهري، عن سعيد بن المسيب، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "قاتل الله اليهود ! حرمت عليهم الشحوم، فباعوها وأكلوا ثمنه".
ez-Zührî, Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hureyre'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Allah Yahudileri kahretsin ! Kendilerine iç yağları haram kılındı da onlar bunu sattılar ve bedelini yediler.'
ورواه البخاري ومسلم جميعًا، عن عبدان، عن ابن المبارك، عن يونس، عن الزهري، به .
Buhârî ve Müslim her ikisi de bunu Abdân'dan, o İbnu'l-Mübârek'ten, o Yûnus'tan, o ez-Zührî'den bu isnadla rivayet etmişlerdir .
وقال ابن مَرْدُوَيه: حدثنا محمد بن عبد الله بن إبراهيم، حدثنا إسماعيل بن إسحاق، حدثنا سليمان بن حرب، حدثنا وُهَيْب، حدثنا خالد الحَذَّاء، عن بركة أبي الوليد، عن ابن عباس؛ أن رسول الله ﷺ كان قاعدا خلف المقام، فرفع بصره إلى السماء فقال: "لعن الله اليهود -ثلاثًا -إن الله حرم عليهم الشحوم، فباعوها وأكلوا ثمنها، إن الله لم يحرم على قوم أكل شيء إلا حرم عليهم ثمنه" .
İbn Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh b. İbrâhîm anlattı, bize İsmâîl b. İshâk anlattı, bize Süleymân b. Harb anlattı, bize Vüheyb anlattı, bize Hâlid el-Hazzâ', Bereke Ebû'l-Velîd'den, o İbn Abbas'tan anlattı ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Makâm'ın arkasında oturuyordu, gözünü semaya dikti ve şöyle buyurdu: 'Allah Yahudilere lânet etsin -üç defa-, şüphesiz Allah onlara iç yağlarını haram kıldı, onlar da bunu sattılar ve bedelini yediler. Şüphesiz Allah bir kavme bir şeyin yenilmesini haram kılınca, onun bedelini de onlara haram kılar' .
وقال الإمام أحمد: حدثنا علي بن عاصم، أنبأنا خالد الحذاء، عن بركة أبي الوليد، أنبأنا ابن عباس قال: كان رسول الله ﷺ قاعدًا في المسجد مستقبلا الحِجْر، فنظر إلى السماء فضحك، ثم
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Ali b. Âsım anlattı, bize Hâlid el-Hazzâ' haber verdi, Bereke Ebû'l-Velîd'den, bize İbn Abbâs haber verip dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid'de Hicr'e karşı oturuyordu; göğe baktı ve tebessüm etti, sonra
قال: "لعن الله اليهود، حرمت عليهم الشحوم فباعوها وأكلوا أثمانها، وإن الله إذا حرم على قوم أكل شيء حرم عليهم ثمنه".
şöyle buyurdu: 'Allah Yahudilere lânet etsin! Kendilerine iç yağları haram kılındı da onlar bunu sattılar ve bedellerini yediler. Şüphesiz Allah bir kavme bir şeyin yenilmesini haram kıldığı vakit, onun bedelini de onlara haram kılar.'
ورواه أبو داود، من حديث خالد الحذاء .
Ebû Dâvûd bunu Hâlid el-Hazzâ' hadisinden rivayet etmiştir .
وقال الأعمش، عن جامع بن شَدَّاد، عن كلثوم، عن أسامة بن زيد قال: دخلنا على رسول الله ﷺ وهو مريض نعوده، فوجدناه نائما قد غطى وجهه ببرد عَدني، فكشف عن وجهه وقال : لعن الله اليهود يحرمون شحوم الغنم ويأكلون أثمانها"، وفي رواية: "حرمت عليهم الشحوم فباعوها وأكلوا أثمانها" .
el-A'meş, Câmi' b. Şeddâd'dan, o Külsûm'den, o Üsâme b. Zeyd'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hastayken onu ziyaret etmek için yanına girdik; onu Aden kumaşından bir bürdeyle yüzünü örtmüş uyurken bulduk. Yüzünü açtı ve şöyle buyurdu : 'Allah Yahudilere lânet etsin! Koyunların iç yağlarını haram sayarlar, bedellerini yerler.' Bir rivayette ise: 'Kendilerine iç yağları haram kılındı da onu sattılar ve bedellerini yediler' buyurdu .
{فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧)}
{فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧)} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Rabbiniz geniş rahmet sahibidir; fakat O'nun azabı, suçlu bir topluluktan geri çevrilmez.' (147)”
يقول تعالى: فإن كذّبك -يا محمد -مخالفوك من المشركين واليهود ومن شابههم، فقل: (رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ) وهذا ترغيب لهم في ابتغاء رحمة الله الواسعة، واتباع رسوله، (وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ) ترهيب لهم من مخالفتهم الرسول خاتم النبيين. وكثيرًا ما يقرن الله تعالى بين الترغيب والترهيب في القرآن، كما قال تعالى في آخر هذه السورة: {إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} [الآية: ١٦٥]، وقال {وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقَابِ} [الرعد: ٦]، وقال تعالى: {نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الأَلِيمُ} [الحجر: ٤٩، ٥٠]، وقال تعالى: {غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ} [غافر: ٣]، وقال [تعالى] : {إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ * إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ * وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ} [البروج: ١٢ - ١٤]، والآيات في هذا كثيرة جدًا.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Eğer müşriklerden, Yahudilerden ve onlara benzeyenlerden olan muhaliflerin seni yalanlarlarsa -ey Muhammed-, de ki: (رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ) “Rabbiniz geniş rahmet sahibidir”. Bu, onları Allah'ın geniş rahmetini aramaya ve Resûlüne uymaya bir teşviktir (terğîb). (وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ) “Fakat O'nun azabı, suçlu bir topluluktan geri çevrilmez” ise peygamberlerin sonuncusu olan Resûl'e muhalefet etmelerine karşı onları bir sakındırmadır (terhîb) . Allah Teâlâ Kur'an'da teşvik (terğîb) ile sakındırmayı (terhîb) çokça bir arada zikreder; nitekim bu surenin sonunda şöyle buyurmuştur: {إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} [Ayet: 165] “Şüphesiz Rabbin, cezayı çabuk verendir ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”, ve şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقَابِ} [er-Ra'd: 6] “Şüphesiz Rabbin, zulümlerine rağmen insanlar için mağfiret sahibidir ve şüphesiz Rabbinin cezalandırması pek şiddetlidir.”, Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الأَلِيمُ} [el-Hicr: 49, 50] “Kullarıma benim çok bağışlayıcı, pek merhamet edici olduğumu haber ver. Ve şüphesiz azabımın da can yakıcı bir azap olduğunu [haber ver].”, Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ} [Gâfir: 3] “Günahı bağışlayan, tevbeyi kabul eden, cezası pek şiddetli olandır.” ve [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ * إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ * وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ} [el-Bürûc: 12-14] “Şüphesiz Rabbinin yakalaması pek şiddetlidir. Şüphesiz O, ilk baştan yaratır ve tekrar diriltir. Ve O, çok bağışlayandır, çok sevendir.” Bu konudaki ayetler pek çoktur.
{سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلا آبَاؤُنَا وَلا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلا تَخْرُصُونَ (١٤٨) قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩) قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (١٥٠)}
{سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلا آبَاؤُنَا وَلا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلا تَخْرُصُونَ (١٤٨) قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩) قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (١٥٠)} “Ortak koşanlar diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız; hiçbir şeyi de haram kılmazdık.' Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı. De ki: 'Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir bilgi var mı? Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan söylüyorsunuz.' (148) De ki: 'En kesin ve üstün delil Allah'ındır. Eğer O dileseydi, hepinizi doğru yola iletirdi.' (149) De ki: 'Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin!' Eğer şahitlik ederlerse, sen onlarla beraber şahitlik etme! Ayetlerimizi yalanlayanların ve ahirete inanmayanların heveslerine uyma! Onlar Rablerine başkalarını denk tutuyorlar. (150)”
هذه مناظرة ذكرها الله تعالى وشبهة تشبثت بها المشركون في شركهم وتحريم ما حرموا؛ فإن الله
Bu, Allah Teâlâ'nın zikrettiği bir münazara ve müşriklerin şirk koşmalarında ve haram kıldıkları şeyleri haram saymalarında sarıldıkları bir şüphedir; zira şüphesiz Allah,
مطلع على ما هم فيه من الشرك والتحريم لما حرموه، وهو قادر على تغييره بأن يلهمنا الإيمان، أو يحول بيننا وبين الكفر، فلم يغيره، فدل على أنه بمشيئته وإرادته ورضاه منا ذلك؛ ولهذا قال: (لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلا آبَاؤُنَا وَلا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ) كما في قوله [تعالى] : {وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ [مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ]} [الزخرف: ٢٠]، وكذلك الآية التي في "النحل" مثل هذه سواء قال الله تعالى: (كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) أي: بهذه الشبهة ضل من ضل قبل هؤلاء. وهي حجة داحضة باطلة؛ لأنها لو كانت صحيحة لما أذاقهم الله بأسه، ودمر عليهم، وأدال عليهم رسله الكرام، وأذاق المشركين من أليم الانتقام.
onların içinde bulundukları şirk ve haram kıldıkları şeyleri bilmektedir. O, bize imanı ilham ederek veya bizimle küfür arasına girerek bunu değiştirmeye kadirdir; fakat bunu değiştirmedi. Dolayısıyla bu, [durumun] O'nun meşîeti, iradesi ve bizden buna razı olmasıyla gerçekleştiğini gösterir. Nitekim şöyle buyurmuştur: (لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلا آبَاؤُنَا وَلا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ) “Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız; hiçbir şeyi de haram kılmazdık.” Tıpkı [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğunda olduğu gibi: {وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ [مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ]} [ez-Zuhruf: 20] “Ve dediler ki: 'Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık.' [Onların bu hususta hiçbir bilgisi yoktur.]” Aynı şekilde 'en-Nahl' suresindeki ayet de tıpatıp bunun gibidir . Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur : (كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı.” Yani: Bu şüphe sebebiyle onlardan öncekilerden sapanlar sapmıştır. Bu, çürük ve bâtıl bir delildir; çünkü şayet doğru olsaydı Allah onlara azabını tattırmaz, onları helak etmez, şerefli elçilerini onlara üstün kılmaz ve müşriklere acı intikamı tattırmazdı.
(قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ) أي: بأن الله [تعالى] راض عنكم فيما أنتم فيه (فَتُخْرِجُوهُ لَنَا) أي: فتظهروه لنا وتبينوه وتبرزوه، (إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ) أي: الوهم والخيال. والمراد بالظن هاهنا: الاعتقاد الفاسد. (وَإِنْ أَنْتُمْ إِلا تَخْرُصُونَ) أي: تكذبون على الله فيما ادعيتموه.
(قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ) “De ki: 'Yanınızda bir bilgi var mı?'” Yani: Allah'ın [Teâlâ] içinde bulunduğunuz durumdan razı olduğuna dair [bir bilginiz var mı?] (فَتُخْرِجُوهُ لَنَا) “Onu bize çıkarıp gösterin” Yani: Onu bize açıklayın, beyan edin ve ortaya koyun. (إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ) “Siz ancak zanna uyuyorsunuz” Yani: Vehme ve hayale [uyuyorsunuz]. Burada zandan kasıt: Bâtıl inançtır. (وَإِنْ أَنْتُمْ إِلا تَخْرُصُونَ) “Ve siz sadece yalan söylüyorsunuz.” Yani: İddia ettiğiniz şey hususunda Allah'a yalan uyduruyorsunuz.
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس [﵄] : (لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا) وقال (كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) ثُمَّ قَالَ {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا} [الأنعام: ١٠٧]، فإنهم قالوا: عبادتنا الآلهة تقربنا إلى الله زُلْفَى فأخبرهم الله أنها لا تقربهم، وقوله: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا} ، يقول تعالى: لو شئت لجمعتهم على الهدى أجمعين.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet etti: (لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا) “Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık” ve (كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı” buyurdu, sonra da {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا} [el-En'âm: 107] “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı.” buyurdu. Onlar: 'İlahlara tapmamız bizi Allah'a daha çok yaklaştırır' demişlerdi. Allah da onlara bunun kendilerini yaklaştırmayacağını haber verdi. O'nun: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا} “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı.” buyruğu hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şayet dileseydim, onların hepsini hidayet üzere toplardım.
وقوله تعالى: (قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ) يقول [تعالى] لنبيه ﷺ: (قُلْ) لهم -يا محمد: (فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ) أي: له الحكمة التامة، والحجة البالغة في هداية من هَدى، وإضلال من أضل، (فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ) وكل ذلك بقدرته ومشيئته واختياره، وهو مع ذلك يرضى عن المؤمنين ويُبْغض الكافرين، كما قال تعالى: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى} [الأنعام: ٣٥]، وقال تعالى: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأَرْضِ [كُلُّهُمْ جَمِيعًا]}. [يونس: ٩٩]، وقوله {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ * إِلا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} [هود: ١١٨، ١١٩].
Allah Teâlâ'nın: (قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ) “De ki: 'En kesin ve üstün delil Allah'ındır. Eğer O dileseydi, hepinizi doğru yola iletirdi.'” buyruğu hakkında [Allah Teâlâ] Peygamberi'ne ﷺ şöyle buyurmaktadır: Onlara de ki -ey Muhammed-: (فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ) “En kesin ve üstün delil Allah'ındır.” Yani: Hidayete erdirdiğini hidayete erdirmesinde, saptırdığını saptırmasında tam hikmet ve kesin delil O'nundur. (فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ) “Eğer O dileseydi, hepinizi doğru yola iletirdi.” Bütün bunlar O'nun kudreti, dilemesi ve seçimi iledir. Bununla beraber O, müminlerden razı olur ve kâfirlere buğzeder. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى} [el-En'âm: 35] “Eğer Allah dileseydi, elbette onları hidayet üzere toplardı.”, Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأَرْضِ [كُلُّهُمْ جَمِيعًا]} [Yûnus: 99] “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin [hepsi toptan] iman ederdi.” ve şöyle buyurmuştur : {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ * إِلا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} [Hûd: 118, 119] “Eğer Rabbin dileseydi, insanları tek bir ümmet yapardı. Fakat Rabbinin merhamet ettikleri müstesna, ihtilaf edip durmaktadırlar. Zaten onları bunun için yarattı. Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım' sözü yerine gelmiştir.”
قال الضحاك: لا حجة لأحد عصى الله، ولكن لله الحجة البالغة على عباده.
Dahhâk şöyle demiştir: Allah'a isyan eden hiç kimsenin bir delili yoktur; fakat kulları aleyhine kesin ve üstün delil Allah'ındır.
وقوله تعالى: (قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ) أي: أحضروا شهداءكم (الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا) أي: هذا الذي حرمتموه وكذبتم وافتريتم على الله فيه، (فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ) أي: لأنهم إنما يشهدون والحالة هذه كذبًا وزورًا، (وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ)
Allah Teâlâ'nın: (قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ) “De ki: 'Şahitlerinizi getirin...'” yani şahitlerinizi hazır bulundurun; (الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا) “'...Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek olan [şahitlerinizi getirin].'” Yani: Sizin haram kıldığınız, hakkında yalan söyleyip Allah'a iftira ettiğiniz şu şeyi [haram kıldığına dair]; (فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ) “Eğer şahitlik ederlerse, sen onlarla beraber şahitlik etme!” Yani: Çünkü onlar bu durumda sırf yalan ve iftira ile şahitlik etmektedirler. (وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ) “Ayetlerimizi yalanlayanların ve ahirete inanmayanların hevalarına (kötü arzularına) uyma! Onlar Rablerine [başkalarını] denk tutmaktadırlar.”
أي: يشركون به، ويجعلون له عديلا.
Yani: O'na şirk koşarlar ve O'na denk tutarlar.
{قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١)}
{قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١)} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya iyilik edin, fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin -sizi de onları da biz rızıklandırırız-, kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın ve hak bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. İşte O, aklınızı kullanasınız diye size bunları emretti. (151)”
قال داود الأوْدِي، عن الشعبي، عن علَقْمَة، عن ابن مسعود، ﵁، قال: من أراد أن يقرأ صحيفة رسول الله ﷺ التي عليها خاتمه، فليقرأ هؤلاء الآيات: (قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا) إلى قوله: (لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ)
Dâvûd el-Evdî, eş-Şa'bî'den, o Alkame'den, o İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah'ın ﷺ üzerinde mührü bulunan sahifesini okumak isteyen kimse şu ayetleri okusun: (قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا) “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın...” buyruğundan (لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ) “...sakınasınız diye” buyruğuna kadar.
وقال الحاكم في مستدركه: حدثنا بكر بن محمد الصيرفي بمرو، حدثنا عبد الصمد بن الفضل، حدثنا مالك بن إسماعيل النَّهدي، حدثنا إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن عبد الله بن خليفة قال: سمعت ابن عباس يقول: في الأنعام آيات محكمات هن أم الكتاب، ثم قرأ: (قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ [أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا]) .
Hâkim el-Müstedrek'inde şöyle demiştir: Bize Merv'de Bekr b. Muhammed es-Sayrafî anlattı, bize Abdussamed b. el-Fadl anlattı, bize Mâlik b. İsmâîl en-Nehdî anlattı, bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Abdullah b. Halîfe'den anlattı; o şöyle demiştir: İbn Abbâs'ı şöyle derken işittim: el-En'âm [suresinde] muhkem ayetler vardır ki onlar Kitap'ın anasıdır (esasıdır). Sonra: (قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ [أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا]) “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını [okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın]” [ayetini] okudu.
ثم قال: صحيح الإسناد، ولم يخرجاه .
Sonra şöyle dedi: İsnadı sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] bunu tahric etmemiştir .
قلت: ورواه زُهَيْر وقيس بن الربيع كلاهما عن أبي إسحاق، عن عبد الله بن قيس، عن ابن عباس، به. والله أعلم.
Derim ki: Bunu Züheyr ve Kays b. er-Rebî' de birlikte Ebû İshâk'tan, o Abdullah b. Kays'tan, o İbn Abbâs'tan aynı şekilde rivayet etmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
وروى الحاكم أيضًا في مستدركه من حديث يزيد بن هارون، عن سفيان بن حسين، عن الزهري، عن أبي إدريس، عن عبادة بن الصامت قال: قال رسول الله ﷺ: "أيكم يبايعني على ثلاث؟ " -ثم تلا رسول الله ﷺ: (قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ) حتى فرغ من الآيات -فمن وفى فأجره على الله، ومن انتقص منهن شيئًا فأدركه الله به في الدنيا كانت عقوبته ومن أخر إلى الآخرة فأمره إلى الله، إن شاء عذبه وإن شاء عفا عنه".
Hâkim yine el-Müstedrek'inde Yezîd b. Hârûn'dan, o Süfyân b. Hüseyn'den, o ez-Zührî'den, o Ebû İdrîs'ten, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti ki: Resûlullah ﷺ: "Hanginiz üç şey üzere bana biat eder?" buyurdu; sonra Resûlullah ﷺ ayetleri bitirinceye kadar: (قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ) “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım...” [ayetini] okudu ve şöyle buyurdu: "Kim [bu biatine] vefa gösterirse onun ecri Allah'a aittir. Kim de bunlardan bir şeyi eksiltir de Allah onu dünyada yakalarsa bu onun cezası olur ; kim de ahirete ertelenirse onun işi Allah'a kalmıştır, dilerse ona azap eder, dilerse onu bağışlar."
ثم قال: صحيح الإسناد، ولم يخرجاه. وإنما اتفقا على حديث الزهري، عن أبي إدريس، عن عبادة: "بايعوني على ألا تشركوا بالله شيئًا" الحديث. وقد روى سفيان بن حُسَين كلا الحديثين، فلا ينبغي أن ينسب إلى الوهم في أحد الحديثين إذا جمع بينهما، والله أعلم .
Sonra şöyle dedi: İsnadı sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] bunu tahric etmemiştir. Onlar sadece ez-Zührî'nin, Ebû İdrîs'ten, onun da Ubâde'den rivayet ettiği: "Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak üzere bana biat edin..." hadisi üzerinde ittifak etmişlerdir. Süfyân b. Hüseyn her iki hadisi de rivayet etmiştir; dolayısıyla iki hadisi bir arada naklettiğinde bunlardan birinde vehme kapıldığı nispet edilmemelidir. En doğrusunu Allah bilir .
وأما تفسيرها فيقول تعالى لنبيه ورسوله محمد ﷺ: قل يا محمد -لهؤلاء المشركين الذين [أشركوا و] عبدوا غير الله، وحرموا ما رزقهم الله، وقتلوا أولادهم وكل ذلك فعلوه بآرائهم وتسويل الشياطين لهم، (قُلْ) لهم (تَعَالَوْا) أي: هلموا وأقبلوا: (أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ) أي: أقص عليكم وأخبركم بما حرم ربكم عليكم حقًا لا تخرصًا، ولا ظنًا، بل وحيًا منه وأمرًا من عنده:
Bu [ayetlerin] tefsirine gelince; Yüce Allah Peygamberi ve Resûlü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! [Allah'a ortak koşan ve] Allah'tan başkasına ibadet eden, Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kılan ve çocuklarını öldüren -ki bütün bunları kendi şahsi görüşleriyle ve şeytanların kendilerini ayartmasıyla yapmışlardı- o müşriklere de ki: Onlara { قُلْ } “De ki:” { تَعَالَوْا } “Gelin” yani; haydi gelin ve yönelin: { أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } “Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım...” Yani; bir tahmin veya bir zanna dayalı olarak değil, bilakis O'ndan gelen bir vahiy ve O'nun katından bir emir olarak Rabbinizin size gerçekten neleri haram kıldığını size anlatayım ve haber vereyim:
(أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا) وكأن في الكلام محذوفًا دل عليه السياق، وتقديره: وأوصاكم أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا؛ ولهذا قال في آخر الآية: (ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) وكما قال الشاعر:
(أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا) “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” İfadede sözün akışının delalet ettiği gizli bir kelime (mahzûf) var gibidir; takdiri: 'Ve size O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızı tavsiye etti (emretti)' şeklindedir. Nitekim ayetin sonunda: (ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) “İşte O, aklınızı kullanasınız diye size bunları tavsiye etti (emretti).” buyurmuştur. Şairin şu sözünde olduğu gibi:
حَجَّ وأوصَى بسُلَيمى الأعْبُدَا … أنْ لا تَرَى ولا تُكَلِّم أحَدا
Hacca gitti ve Süleymâ için kölelere tavsiye etti (emretti)… Kimseyi görmesin ve kimseyle konuşmasın diye,
ولا يَزَلْ شَرَابُها مُبَرَّدا .
Ve içeceği daima soğutulmuş olsun .
وتقول العرب: أمرتك ألا تقوم.
Araplar: 'Ayağa kalkmamanı sana emrettim' derler.
وفي الصحيحين من حديث أبي ذر، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "أتاني جبريل فبشرني أنه من مات لا يشرك بالله شيئًا من أمتك، دخل الجنة. قلت: وإن زنا وإن سرق؟ قال: وإن زنا وإن سرق. قلت: وإن زنا وإن سرق؟ قال: وإن زنا وإن سرق. قلت: وإن زنا وإن سرق؟ قال: وإن زنا وإن سرق، وإن شرب الخمر": وفي بعض الروايات أن القائل ذلك إنما هو أبو ذر لرسول الله ﷺ، وأنه، عليه السلام، قال في الثالثة: "وإن رغم أنفُ أبي ذر" فكان أبو ذر يقول بعد تمام الحديث: وإن رغم أنف أبي ذر.
Sahîhayn'da Ebû Zerr'den (radıyallâhu anh) gelen hadiste şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Cebrail bana geldi ve ümmetinden Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen kimsenin cennete gireceğini müjdeledi. Ben: 'Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?' dedim. 'Zina etse de hırsızlık yapsa da' buyurdu. Ben: 'Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?' dedim. 'Zina etse de hırsızlık yapsa da' buyurdu. Ben: 'Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?' dedim. 'Zina etse de hırsızlık yapsa da, şarap içse de' buyurdu." Bazı rivayetlerde bunu söyleyenin bizzat Ebû Zerr olduğu ve Resûlullah'ın ﷺ, aleyhisselâm , üçüncüsünde: "Ebû Zerr'in burnu yere sürtülse bile" buyurduğu geçmektedir. Bu sebeple Ebû Zerr hadisi tamamladıktan sonra: "Ebû Zerr'in burnu yere sürtülse bile" derdi.
وفي بعض المسانيد والسنن عن أبي ذر [﵁] قال: قال رسول الله ﷺ: "يقول الله تعالى: يا ابن آدم، إنك ما دعوتني ورجوتني فإني أغفر لك على ما كان منك ولا أبالي، ولو أتيتني بقراب الأرض خطيئة أتيتك بقرابها مغفرة ما لم تشرك بي شيئا، وإن أخطأت حتى تبلغ خطاياك عَنَان السماء ثم استغفرتني، غفرت لك" .
Bazı müsned ve sünenlerde Ebû Zerr'den [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Allah Teâlâ şöyle buyurur: Ey âdemoğlu! Sen bana dua ettiğin ve benden umduğun sürece, sende ne [günah] bulunursa bulunsun aldırmam, seni bağışlarım. Yeryüzü dolusu günahla bana gelsen bile, bana hiçbir şeyi ortak koşmadığın müddetçe, sana bir o kadar mağfiretle gelirim. Günahların göğün bulutlarına ulaşacak kadar hata etsen, sonra benden bağışlanma dilesen, seni yine bağışlarım."
ولهذا شاهد في القرآن، قال الله تعالى : {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} [النساء: ٤٨، ١١٦].
Bunun Kur'an'da da bir şahidi vardır; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur : {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} [en-Nisâ: 48, 116] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar.”
وفي صحيح مسلم عن ابن مسعود: "من مات لا يشرك بالله شيئًا، دخل الجنة" والآيات والأحاديث في هذا كثيرة جدًا.
Sahîh-i Müslim'de İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre: "Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen kimse cennete girer." Bu konudaki ayetler ve hadisler pek çoktur.
وروى ابن مَرْدُوَيه من حديث عبادة وأبي الدرداء: "لا تشركوا بالله شيئًا، وإن قُطِّعتم أو صُلِّبتم أو حُرِّقتم".
İbn Merdûye, Ubâde ve Ebü'd-Derdâ'nın hadisinden rivayet etmiştir: «Parça parça edilseniz de, asılsanız da veya ateşte yakılsanız da Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayın.»
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عَوْف الحِمْصي، حدثنا ابن أبي مريم، حدثنا نافع بن يزيد حدثني سيار بن عبد الرحمن، عن يزيد بن قَوْذر، عن سلمة بن شُرَيح، عن عبادة بن الصامت قال: أوصانا رسول الله ﷺ بسبع خصال: "ألا تشركوا بالله شيئًا، وإن حرقتم وقطعتم وصلبتم" .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Muhammed b. Avf el-Hımsî anlattı, bize İbn Ebî Meryem anlattı, bize Nâfi' b. Yezîd anlattı, bana Seyyâr b. Abdirrahmân, Yezîd b. Kavzer'den, o Seleme b. Şüreyh'ten, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ bize yedi haslet tavsiye etti (emretti): "Yakılsanız da, parça parça edilseniz de ve asılsanız da Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayın."
وقوله تعالى: (وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا) أي: وأوصاكم وأمركم بالوالدين إحسانا، أي: أن تحسنوا إليهم، كما قال تعالى: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} [الإسراء: ٢٣].
Allah Teâlâ'nın: (وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا) “Ana babaya iyilik edin” buyruğu; yani: ana babaya iyilik etmenizi, onlara güzel davranmanızı tavsiye etti ve emretti. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} [el-İsrâ: 23] “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve ana babaya iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti.”
وقرأ بعضهم: "ووصى ربك ألا تعبدوا إلا إياه وبالوالدين إحسانا".
Bazıları [bu ayeti]: "Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve ana babaya iyi davranmanızı tavsiye etti (emretti)" şeklinde okumuştur.
والله تعالى كثيرًا ما يقرن بين طاعته وبر الوالدين، كما قال: {أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ * وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [لقمان: ١٤، ١٥]. فأمر بالإحسان إليهما، وإن كانا مشركين بحسبهما، وقال تعالى: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} الآية. [البقرة: ٨٣]. والآيات في هذا كثيرة. وفي الصحيحين عن ابن مسعود، ﵁، قال: سألت رسول الله ﷺ: أي العمل أحب إلى الله؟ قال: "الصلاة على وقتها". قلت: ثم أيّ؟ قال: "بر الوالدين". قلت: ثم أيّ؟ قال: "الجهاد في سبيل الله". قال ابن مسعود: حدثني بهن رسول الله ﷺ ولو استزدته لزادني .
Allah Teâlâ çoğu zaman kendisine itaati ana babaya iyilikle yan yana zikreder; nitekim şöyle buyurmuştur: {أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ * وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [Lokmân: 14, 15] “Bana ve ana babana şükret; dönüş banadır. Eğer hakkında bilgin olmayan bir şeyi bana ortak koşman için seninle mücadele ederlerse, onlara itaat etme! Dünyada onlarla iyi geçin ve bana yönelenlerin yoluna uy. Sonra dönüşünüz banadır; yaptıklarınızı size haber vereceğim.” Müşrik olsalar dahi durumlarına göre onlara iyilikle davranmayı emretmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} [el-Bakara: 83] “Hani İsrâiloğullarından: 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyin, ana babaya iyilik edin...' diye söz almıştık.” Bu husustaki ayetler pek çoktur. Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah'a ﷺ: 'Hangi amel Allah'a daha sevimlidir?' diye sordum. "Vaktinde kılınan namaz" buyurdu. 'Sonra hangisi?' dedim. "Ana babaya iyilik etmek" buyurdu. 'Sonra hangisi?' dedim. "Allah yolunda cihad etmek" buyurdu. İbn Mes'ûd dedi ki: 'Resûlullah ﷺ bunları bana anlattı; şayet daha fazla sorsaydım bana daha fazlasını da söylerdi .'
وروى الحافظ أبو بكر بن مَرْدُوَيه بسنده عن أبي الدرداء، وعن عبادة بن الصامت، كل منهما يقول: أوصاني خليلي ﷺ: "أطع والديك، وإن أمراك أن تخرج لهما من الدنيا، فافعل" .
Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye senediyle Ebü'd-Derdâ'dan ve Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti; her ikisi de şöyle demiştir: Dostum ﷺ bana şunu tavsiye etti: "Ana babana itaat et; dünya [nimetlerin]den onlar için çıkmanı (vazgeçmeni) emretseler bile bunu yap."
ولكن في إسناديهما ضعف، والله أعلم.
Fakat her iki isnadda da zayıflık vardır. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله تعالى: (وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ) لما أوصى تعالى ببر الآباء والأجداد، عطف على ذلك الإحسان إلى الأبناء والأحفاد، فقال تعالى: (وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ) وذلك أنهم كانوا يقتلون أولادهم كما سَوَّلت لهم الشياطين ذلك، فكانوا يئدون البنات خَشْيَة العار، وربما قتلوا بعض الذكور خيفةَ الافتقار؛ ولهذا جاء في الصحيحين، من حديث عبد الله ابن مسعود، ﵁، قلت: يا رسول الله، أي الذنب أعظم؟ قال: "أن تجعل لله ندّا وهو خلَقَكَ". قلت: ثم أيّ؟ قال: "أن تقتل ولدك خشية أن يَطْعَم معك". قلت: ثم أيّ؟ قال: "أن تُزَاني حليلة جارك". ثم تلا رسول الله ﷺ: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ [وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا]} [الفرقان: ٦٨].
Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ} “Fakirlik sebebiyle çocuklarınızı öldürmeyin; sizin de onların da rızkını biz veririz” buyruğuna gelince; [Allah] Teâlâ anne babaya ve dedelere iyilik etmeyi tavsiye buyurunca, çocuklara ve torunlara da ihsanda bulunmayı buna atfederek şöyle buyurmuştur: {وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ} “Fakirlik sebebiyle çocuklarınızı öldürmeyin”. Çünkü onlar, şeytanların kendilerine süslü göstermesi sebebiyle çocuklarını öldürüyorlardı; nitekim ar ve utanç korkusuyla kız çocuklarını diri diri toprağa gömüyorlar, bazen de fakirlik endişesiyle bazı erkek çocuklarını öldürüyorlardı. İşte bundan dolayı Sahîhayn'da, Abdullah b. Mes‘ûd'un radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadis yer almıştır: «Ey Allah'ın Resûlü, hangi günah en büyüktür?» dedim. «Seni yaratmış olduğu hâlde Allah'a bir ortak koşmandır» buyurdu. «Sonra hangisidir?» dedim. «Seninle birlikte yiyip [tüketecek] korkusuyla çocuğunu öldürmendir» buyurdu. «Sonra hangisidir?» dedim. «Komşunun hanımıyla zina etmendir» buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ [وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا]} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarmazlar, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler. [Kim bunları yaparsa cezasını bulur]” [el-Furkân: 68].
وقوله: (مِنْ إِمْلاقٍ) قال ابن عباس، وقتادة، والسُّدِّي: هو الفقر، أي: ولا تقتلوهم من فقركم الحاصل، وقال في سورة "سبحان": {وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ} [الإسراء: ٣١]، أي: خشية حصول فقر، في الآجل؛ ولهذا قال هناك: {نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ} فبدأ برزقهم للاهتمام بهم، أي: لا تخافوا من فقركم بسببهم، فرزقهم على الله. وأما في هذه الآية فلما كان الفقر حاصلا قال: (نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ)؛ لأنه الأهم هاهنا، والله أعلم.
(مِنْ إِمْلاقٍ) “fakirlik sebebiyle” buyruğu hakkında İbn Abbâs, Katâde ve es-Süddî şöyle demiştir: Bu, fakirliktir; yani: mevcut fakirliğinizden dolayı onları öldürmeyin. 'Sübhân' (el-İsrâ) suresinde ise: {وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ} [el-İsrâ: 31] “Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin” buyurmuştur; yani: gelecekte fakirlik meydana gelmesi korkusuyla [öldürmeyin]. Bu yüzden orada: {نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ} “Onları da sizi de biz rızıklandırırız” buyurmuş ve onlara önem verildiği için önce onların rızkıyla başlamıştır; yani: onlar yüzünden fakirleşmekten korkmayın, zira onların rızkı Allah'a aittir. Bu ayette ise fakirlik zaten mevcut olduğundan: (نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ) “Sizi de onları da biz rızıklandırırız” buyurmuştur; çünkü burada en önemli olan [önce hitap edilenlerin durumudur]. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله تعالى: (وَلا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ) كقوله تعالى: {قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} [الأعراف: ٣٣]. وقد تقدم تفسيرها في قوله: {وَذَرُوا ظَاهِرَ الإِثْمِ وَبَاطِنَهُ} [الأنعام: ١٢].
Allah Teâlâ'nın: (وَلا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ) “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın” buyruğu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} [el-A'râf: 33] “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli kötülükleri, günahı, haksız yere taşkınlık etmeyi, hakkında hiçbir delil indirmediği bir şeyi Allah'a ortak koşmanızı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi haram kılmıştır.” Bunun tefsiri: {وَذَرُوا ظَاهِرَ الإِثْمِ وَبَاطِنَهُ} [el-En'âm: 120] “Günahın açığını da gizlisini de bırakın” buyruğunda geçmişti.
وفي الصحيحين، عن ابن مسعود، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "لا أحد أغْيَر من الله، من أجل ذلك حَرَّم الفواحش ما ظَهَر منها وما بَطنَ" .
Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Allah'tan daha kıskanç (gayret sahibi) kimse yoktur; bu yüzdendir ki kötülüklerin açığını da gizlisini de haram kılmıştır."
وقال عبد الملك بن عُمَيْر، عن وَرّاد، عن مولاه المغيرة قال: قال سعد بن عبادة: لو رأيت مع امرأتي رجلا لضربته بالسيف غير مُصْفَح. فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فقال: "أتعجبون من غيرة سعد! فوالله لأنا أغير من سعد، والله أغير مني، من أجل ذلك حَرّم الفواحش ما ظهر منها وما بَطَن". أخرجاه .
Abdülmelik b. Umeyr, Verrâd'dan, o efendisi el-Mugîre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Sa'd b. Ubâde: 'Eğer karımla beraber bir adam görseydim, kılıcın keskin tarafıyla ona vururdum' dedi. Bu söz Resûlullah'a ﷺ ulaşınca: "Sa'd'ın gayretine (kıskançlığına) mi şaşıyorsunuz? Vallahi ben Sa'd'dan daha kıskancım, Allah da benden daha kıskançtır. Bu yüzdendir ki kötülüklerin açığını da gizlisini de haram kılmıştır" buyurdu. [Buhârî ve Müslim] tahric etmiştir .
وقال كامل أبو العلاء، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: قيل: يا رسول الله، إنا . نغار. قال: "والله إني لأغار، والله أغير مني، ومن غيرته نهى عن الفواحش" .
Kâmil Ebu'l-Alâ, Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz kıskanırız' denildi. O da: "Vallahi ben de kıskanırım, Allah ise benden daha kıskançtır. O'nun kıskançlığındandır ki kötülükleri yasaklamıştır" buyurdu.
رواه ابن مَرْدُوَيه، ولم يخرجه أحد من أصحاب الكتب الستة، وهو على شرط الترمذي، فقد روي بهذا السند: "أعمار أمتي ما بين الستين إلى السبعين" .
Bunu İbn Merdûye rivayet etti, Kütüb-i Sitte sahiplerinden hiçbiri bunu tahric etmedi; Tirmizî'nin şartına uygundur, zira şu hadis de bu senetle rivayet edilmiştir: "Ümmetimin ömrü altmış ile yetmiş arasındadır."
وقوله تعالى: (وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ) وهذا مما نص ﵎ على النهي عنه تأكيدًا، وإلا فهو داخل في النهي عن الفواحش ما ظهر منها وما بطن، فقد جاء في الصحيحين، عن ابن مسعود، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يحل دم امرئ مسلم يشهد أن لا إله إلا الله، وأني رسول الله إلا بإحدى ثلاث: الثيب الزاني، والنفس بالنفس، والتارك لدينه المفارق للجماعة".
Yüce Allah'ın: { وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Hak bir sebep olmadıkça, Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın” sözü; Allah Teâlâ'nın pekiştirmek amacıyla yasaklandığını açıkça belirttiği hususlardandır. Aksi takdirde bu [yasak], açığıyla gizlisiyle bütün çirkinliklerin (fahşâ) yasaklanması kapsamına zaten dahildir. Nitekim Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: « لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ: الثَّيِّبُ الزَّانِي، وَالنَّفْسُ بِالنَّفْسِ، وَالتَّارِكُ لِدِينِهِ الْمُفَارِقُ لِلْجَمَاعَةِ » «Allah'tan başka ilah olmadığına ve benim de Allah'ın elçisi olduğuma şahitlik eden Müslüman bir kimsenin kanı ancak şu üç şeyden biri sebebiyle helal olur: Zina eden evli kimse, cana karşılık can ve dinini terk edip cemaatten ayrılan kimse.»
وفي لفظ لمسلم والذي لا إله غيره لا يحل دم رجل مسلم … " وذكره، قال الأعمش: فحدثت به إبراهيم، فحدثني عن الأسود، عن عائشة [﵂] ، بمثله .
Müslim'in bir lafzında : "Kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki, bir Müslüman kişinin kanı helal olmaz…" diyerek hadisi zikretti. A'meş dedi ki: 'Bunu İbrâhim'e anlattım, o da bana Esved'den, o da Âişe'den [radıyallâhu anhâ] bunun benzerini anlattı' .
وروى أبو داود، والنسائي، عن عائشة، ﵂؛ أن رسول الله ﷺ قال: "لا يحل دم امرئ مسلم إلا بإحدى ثلاث خصال: زانٍ مُحْصَن يُرْجَم، ورجل قتل رَجُلا مُتَعمِّدا فيقتل، ورجل يخرج من الإسلام حارب الله ورسوله، فيقتل أو يصلب أو ينفى من الأرض". وهذا لفظ النسائي .
Ebû Dâvûd ve Nesâî, Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Müslüman bir kimsenin kanı ancak şu üç hasletten biri sebebiyle helal olur: Recmedilen evli (muhsan) zâni, kasten bir adamı öldüren ve bu sebeple öldürülen adam, İslam'dan çıkıp Allah ve Resûlü'ne karşı savaş açan ve öldürülen yahut asılan veya yeryüzünden sürülen kimse." Bu, Nesâî'nin lafzıdır .
وعن أمير المؤمنين عثمان بن عفان، ﵁، أنه قال وهو محصور: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "لا يَحِلُّ دم امرئ مسلم إلا بإحدى ثلاث: رجل كَفَر بعد إسلامه، أو زنا بعد إحصانه، أو قتل نفسا بغير نفس". فوالله ما زنيت في جاهلية ولا إسلام، ولا تمنيت أن لي بديني بدلا منه بعد إذ هداني الله، ولا قتلت نفسا، فبم تقتلونني. رواه الإمام أحمد، والترمذي، والنسائي، وابن ماجه. وقال الترمذي: هذا حديث حسن .
Müminlerin emiri Osman b. Affân'dan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre kuşatma altındayken şöyle demiştir: Resûlullah'ı ﷺ şöyle buyururken işittim: "Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç durumdan biri sebebiyle helal olur: İslam'ından sonra kâfir olan kimse veya evliliğinden sonra zina eden kimse yahut haksız yere bir cana kıyan kimse." Vallahi ben ne Câhiliye döneminde ne de İslam döneminde zina ettim; Allah beni hidayete erdirdikten sonra dinimden başka bir dine geçmeyi asla temenni etmedim ve hiçbir cana da kıymadım; öyleyse beni neye dayanarak öldürüyorsunuz? Bunu İmam Ahmed, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce rivayet etmiştir. Tirmizî: Bu hasen bir hadistir, dedi .
وقد جاء النهي والزجر والوعيد في قتل المعاهدَ -وهو المستأمن من أهل الحرب -كما رواه البخاري، عن عبد الله بن عمرو، ﵄، عن النبي ﷺ قال: "من قتل مُعاهِدًا لم يرح رائحة الجنة، وإن ريحها توجد من مسيرة أربعين عاما" .
Muâhedin -ki o harbîlerden eman almış (müste'men) kimsedir- öldürülmesi hususunda da yasaklama, sakındırma ve tehdit gelmiştir. Nitekim Buhârî'nin Abdullah b. Amr'dan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Kim bir muâhedi öldürürse cennetin kokusunu alamaz; halbuki onun kokusu kırk yıllık mesafeden duyulur ."
وعن أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ قال: "من قتل معاهَدًا له ذِمَّة الله وذمَّة رسوله، فقد أخفر بذمة الله، فلا يرح رائحة الجنة، وإن ريحها ليوجد من مسيرة سبعين خَريفًا".
Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Kim Allah'ın ve Resûlü'nün zimmetinde (güvencesinde) olan bir muâhedi öldürürse, Allah'ın zimmetini bozmuş olur; artık cennetin kokusunu alamaz; halbuki onun kokusu yetmiş yıllık mesafeden duyulur."
رواه ابن ماجه، والترمذي وقال: حسن صحيح .
Bunu İbn Mâce ve Tirmizî rivayet etti ve [Tirmizî]: Hasen sahihtir, dedi .
وقوله: (ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) أي: هذا ما وصاكم به لعلكم تعقلون عنه أمره ونهيه.
(ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) “İşte O, aklınızı kullanasınız diye size bunları emretti.” buyruğu; yani: O'nun emrini ve yasağını kavrayasınız diye size bunları tavsiye etti (emretti).
{وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢)}
{وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢)} “Yetimin malına, rüşd çağına erişinceye kadar en güzel şeklin dışında yaklaşmayın. Ölçüyü ve tartıyı adaletle tastamam yapın. Biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Söylediğiniz zaman, yakın akraba bile olsa adil olun. Allah'a verdiğiniz sözü tutun. İşte O, düşünüp öğüt alasınız diye size bunları emretti. (152)”
قال عطاء بن السائب، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس قال: لما أنزل الله: (وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ) و {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا} الآية [النساء: ١٠]، فانطلق من كان عنده يتيم فعزل طعامه من طعامه وشرابه من شرابه، فجعل يفضل الشيء فيحبس له حتى يأكله
Atâ b. es-Sâib, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] şöyle rivayet etmiştir: Allah Teâlâ: {وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına, rüşd çağına erişinceye kadar en güzel şeklin dışında yaklaşmayın” ve {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا} [en-Nisâ: 10] “Haksız yere yetimlerin mallarını yiyenler...” ayetini indirince, yanında yetim bulunan kimseler gidip kendi yiyeceklerini onun yiyeceğinden, kendi içeceklerini de onun içeceğinden ayırdılar. Artık bir şey artar da [yetim] yiyinceye kadar onun için bekletilir
ويفسد. فاشتد ذلك عليهم، فذكروا ذلك لرسول الله ﷺ، فأنزل الله [﷿] : {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} [البقرة: ٢٢٠]، قال: فخلطوا طعامهم بطعامهم، وشرابهم بشرابهم. رواه أبو داود.
ve [yemek] bozulurdu. Bu durum onlara ağır geldi ve bunu Resûlullah'a ﷺ anlattılar; bunun üzerine Allah [celle ve alâ] : {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} [el-Bakara: 220] “Sana yetimler hakkında soruyorlar. De ki: Onların durumunu düzeltmek hayırlıdır. Eğer onlarla bir arada yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir.” [ayetini] indirdi. Dedi ki: Bunun üzerine yemeklerini onların yemekleriyle, içeceklerini de onların içecekleriyle karıştırdılar. Ebû Dâvûd rivayet etti.
وقوله: (حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ) قال الشعبي، ومالك، وغير واحد من السلف: يعني: حتى يحتلم.
(حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ) “rüşd çağına erişinceye kadar” buyruğu hakkında eş-Şa'bî, Mâlik ve Selef'ten pek çok kimse şöyle demiştir: Yani ergenlik çağına ulaşıncaya kadar.
وقال السُّدِّي: حتى يبلغ ثلاثين سنة، وقيل: أربعون سنة، وقيل: ستون سنة. قال: وهذا كله بعيد هاهنا، والله أعلم.
es-Süddî ise: Otuz yaşına ulaşıncaya kadar, dedi. Kırk yaşına kadar denildiği gibi altmış yaşına kadar da denilmiştir. [İbn Kesîr] dedi ki: Bunların hepsi burada uzaktır (zayıf görüştür). En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ) يأمر تعالى بإقامة العدل في الأخذ والإعطاء، كما توعد على تركه في قوله تعالى: {وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ * الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ * وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ * أَلا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ * لِيَوْمٍ عَظِيمٍ * يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} [المطففين: ١ - ٦]. وقد أهلك الله أمة من الأمم كانوا يبخسون المكيال والميزان.
(وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ) “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tastamam yapın” buyruğuyla Allah Teâlâ, almada ve vermede adaleti ikame etmeyi emretmektedir. Nitekim bunu terk etmeyi de şu buyruğunda tehdit etmiştir: {وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ * الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ * وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ * أَلا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ * لِيَوْمٍ عَظِيمٍ * يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} [el-Mutaffifîn: 1-6] “Eksik ölçüp tartanların vay haline! Onlar, insanlardan ölçerek aldıklarında tastamam alırlar. Onlara ölçtükleri veya tarttıkları vakit ise eksiltirler. Onlar, büyük bir gün için diriltileceklerini zannetmiyorlar mı? O gün insanlar, Âlemlerin Rabbi için kıyama duracaklardır.” Allah, ölçüyü ve tartıyı eksik yapan geçmiş ümmetlerden bir ümmeti helak etmiştir.