Binûn

En'âm Suresi Tefsiri — 11. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وفي كتاب الجامع لأبي عيسى الترمذي، من حديث الحسين بن قيس أبي علي الرّحَبي، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ لأصحاب الكيل والميزان: "إنكم وُلّيتم أمرًا هلكت فيه الأمم السالفة قبلكم". ثم قال: لا نعرفه مرفوعا إلا من حديث الحُسين، وهو ضعيف في الحديث، وقد روي بإسناد صحيح عن ابن عباس موقوفا .

Ebû Îsâ et-Tirmizî'nin el-Câmi' adlı kitabında, el-Hüseyn b. Kays Ebû Ali er-Rahabî kanalıyla, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah ﷺ ölçü ve tartı ehline şöyle buyurdu: “Şüphesiz siz, sizden önceki geçmiş ümmetlerin helak olmasına sebep olan bir işin başına getirildiniz.” Ardından [Tirmizî] şöyle dedi: Bunu merfû olarak sadece el-Hüseyn'in hadisiyle biliyoruz; o da hadiste zayıftır. Aynı rivayet İbn Abbâs'tan sahih bir isnadla mevkûf olarak da rivayet edilmiştir .

قلت: وقد رواه ابن مَرْدُوَيه في تفسيره، من حديث شَرِيك، عن الأعمش، عن سالم بن أبي الجَعْد، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "إنكم مَعْشَر الموالي قد بَشَّرَكم الله بخصلتين بها هلكت القرون المتقدمة: المكيال والميزان" .

Derim ki: Bunu İbn Merdûye de tefsirinde Şerîk kanalıyla, el-A'meş'ten, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: “Ey mevâlî topluluğu! Allah sizi, geçmiş nesillerin helak olmasına sebep olan iki özellikle müjdelemiştir: Ölçü ve tartı.”

وقوله تعالى: (لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا) أي: من اجتهد في أداء الحق وأخذه، فإن أخطأ بعد استفراغ وسعه وبذل جهده فلا حرج عليه.

Allah Teâlâ'nın: (لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا) “Biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” buyruğu; yani hakkı eda etmede ve almada gayret gösterip de gücünü harcadıktan ve çabasını sarf ettikten sonra hata eden kimseye hiçbir sorumluluk yoktur.

وقد روى ابن مَرْدُوَيه من حديث بَقِيَّة، عن مُبَشر بن عبيد، عن عمرو بن ميمون بن مهْران، عن أبيه، عن سعيد بن المسَيَّب قال: قال رسول الله ﷺ: (وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا) فقال: "من أوفى على يده في الكيل والميزان، والله يعلم صحة نيته بالوفاء فيهما، لم يؤاخذ". وذلك تأويل (وُسْعَهَا) هذا مرسل غريب.

İbn Merdûye; Bakiyye kanalıyla, Mübeşşir b. Ubeyd'den, o Amr b. Meymûn b. Mihrân'dan, o babasından, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: { وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا } “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” [ayetini okudu ve] şöyle buyurdu: «Kim ölçü ve tartıda elinden geldiğince tam yapar da Allah da onun bu konudaki niyetinin samimiyetini bilirse, [artık meydana gelebilecek kusurdan dolayı] sorumlu tutulmaz.» İşte { وُسْعَهَا } “Gücünün yettiği” [ifadesinin] tevili (yorumu) budur. Bu, mürsel-garib bir hadistir.

وقوله: (وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى) كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ [وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ]} [النساء: ١٣٥]، وكذا التي تشبهها في سورة المائدة [الآية: ٨]، يأمر تعالى بالعدل في الفعال والمقال، على القريب والبعيد، والله تعالى يأمر بالعدل لكل أحد، في كل وقت، وفي كل حال.

(وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى) “Söylediğiniz zaman, yakın akraba bile olsa adil olun” buyruğu; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ [وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ]} [en-Nisâ: 135] “Ey iman edenler! [Kendiniz aleyhine de olsa] adaleti ayakta tutan, Allah için şahitlik eden kimseler olun...” Mâide suresindeki benzer ayet de [el-Mâide: 8] böyledir. Allah Teâlâ, akraba olsun yabancı olsun, fiillerde ve sözlerde adaleti emretmektedir. Allah Teâlâ herkese, her vakitte ve her durumda adaleti emreder.

وقوله: (وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا) قال ابن جرير: يقول وَبِوَصِيَّة الله التي أوصاكم بها فأوفوا. وإيفاء ذلك: أن تطيعوه فيما أمركم ونهاكم، وتعملوا بكتابه وسنة رسوله، وذلك هو الوفاء بعهد الله.

(وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا) “Allah'a verdiğiniz sözü tutun” buyruğu hakkında İbn Cerîr şöyle der: Allah'ın size tavsiye ettiği vasiyetini (emrini) tastamam yerine getirin, demektir. Bunu tastamam yerine getirmek ise: Size emrettiği ve yasakladığı şeylerde O'na itaat etmeniz, Kitabı ve Resûlünün sünneti ile amel etmenizdir; işte Allah'ın ahdine vefa göstermek budur.

(ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ) يقول تعالى: هذا وصاكم به، وأمركم به، وأكد عليكم فيه (لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ) أي: تتعظون وتنتهون عما كنتم فيه قبل هذا، وقرأ بعضهم بتشديد "الذال"، وآخرون بتخفيفها.

(ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ) “İşte O, düşünüp öğüt alasınız diye size bunları emretti.” Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: İşte O, size bunu tavsiye etti, bunu emretti ve bu hususta size kuvvetle tenbihte bulundu; (لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ) yani öğüt alasınız ve bundan önce içinde bulunduğunuz durumlardan vazgeçesiniz diye. Bazı kıraat âlimleri "zel" (ذ) harfini şeddeli, diğerleri ise şeddesiz (hafif) okumuşlardır.

{وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٥٣)}

{وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٥٣)} “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur, ona uyun. Başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın. İşte O, sakınasınız diye size bunları emretti. (153)”

قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ) وقوله {أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ} [الشورى: ١٣]، ونحو هذا في القرآن، قال: أمر الله المؤمنين بالجماعة، ونهاهم عن الاختلاف والفرقة ، وأخبرهم أنه إنما هلك من كان قبلهم بالمراء والخصومات في دين الله ونحو هذا. قاله مجاهد، وغير واحد.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan rivayet etti: (فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ) “ona uyun. Başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın” buyruğu ve {أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ} [eş-Şûrâ: 13] “Dini ayakta tutun ve onda ayrılığa düşmeyin” ayeti ile Kur'an'daki benzerleri hakkında şöyle dedi: Allah müminlere cemaati (birlik olmayı) emretti, onlara ihtilafı ve terikayı (ayrılığı) yasakladı ve kendilerinden öncekilerin ancak Allah'ın dini hakkındaki münakaşalar ve çekişmeler sebebiyle helak olduklarını bildirdi . Mücâhid ve daha pek çok kimse de buna benzer şeyler söylemiştir.

وقال الإمام أحمد بن حنبل: حدثنا الأسود بن عامر: شاذان، حدثنا أبو بكر -هو ابن عياش -عن عاصم -هو ابن أبي النجود -عن أبي وائل، عن عبد الله -هو ابن مسعود، ﵁ -قال: خَطَّ رسول الله ﷺ خطًا بيده، ثم قال: "هذا سَبِيل الله مستقيما". وخط على يمينه وشماله، ثم قال: "هذه السُّبُل ليس منها سبيل إلا عليه شيطان يدعو إليه". ثم قرأ: (وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ)

İmam Ahmed b. Hanbel dedi ki: Bize el-Esved b. Âmir Şâzân rivayet etti, bize Ebû Bekir -ki o İbn Ayyâş'tır- Âsım'dan -ki o İbn Ebi'n-Necûd'dur-, o Ebû Vâil'den, o Abdullah'tan -ki o İbn Mes'ûd'dur radıyallâhu anh- rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ eliyle bir çizgi çizdi, sonra: “Bu, Allah'ın dosdoğru yoludur” buyurdu. Sağında ve solunda da çizgiler çizdi ve şöyle buyurdu: “Bunlar birtakım yollardır ki hiçbir yol yoktur ki başında ona çağıran bir şeytan bulunmasın.” Sonra şu ayeti okudu: (وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ) “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur, ona uyun. Başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın”.

وكذا رواه الحاكم، عن الأصم، عن أحمد بن عبد الجبار، عن أبي بكر بن عياش، به. وقال: صحيح [الإسناد] ولم يخرجاه .

Bunu Hâkim de el-Asamm'dan, o Ahmed b. Abdilcebbâr'dan, o Ebû Bekir b. Ayyâş'tan aynı isnadla rivayet etti ve: [İsnadı] sahihtir ama tahriç etmediler , dedi.

وهكذا رواه أبو جعفر الرازي، وورقاء وعمرو بن أبي قيس، عن عاصم، عن أبي وائل شقيق ابن سلمة، عن ابن مسعود به مرفوعا نحوه.

Aynı şekilde Ebû Ca'fer er-Râzî, Verkâ ve Amr b. Ebî Kays da Âsım'dan, o Ebû Vâil Şakîk b. Seleme'den, o İbn Mes'ûd'dan bu minvalde merfû olarak rivayet etmişlerdir.

وكذا رواه يزيد بن هارون ومُسدَّد والنسائي، عن يحيى بن حبيب بن عربي -وابن حِبَّان، من

Bunu aynı şekilde Yezîd b. Hârûn, Müsedded ve Yahyâ b. Habîb b. Arabî'den Nesâî, -İbn Hibbân da

حديث ابن وَهْب -أربعتهم عن حماد بن زيد، عن عاصم، عن أبي وائل، عن ابن مسعود، به.

İbn Vehb hadisinden- olmak üzere dördü birden Hammâd b. Zeyd'den, o Âsım'dan, o Ebû Vâil'den, o İbn Mes'ûd'dan aynı şekilde rivayet etmişlerdir.

وكذا رواه ابن جرير، عن المثنى، عن الحِمَّاني، عن حماد بن زيد، به.

Bunu İbn Cerîr de el-Müsennâ'dan, o el-Himmânî'den, o Hammâd b. Zeyd'den aynı isnadla rivayet etti.

ورواه الحاكم عن أبي بكر بن إسحاق، عن إسماعيل بن إسحاق القاضي، عن سليمان بن حرب، عن حماد بن زيد، به كذلك. وقال: صحيح ولم يخرجاه .

Hâkim de Ebû Bekir b. İshâk'tan, o İsmail b. İshâk el-Kâdî'den, o Süleyman b. Harb'den, o Hammâd b. Zeyd'den aynı isnadla böyle rivayet etti ve: Sahih bir hadistir ama tahriç etmediler , dedi.

وقد روى هذا الحديث النسائي والحاكم، من حديث أحمد بن عبد الله بن يونس، عن أبي بكر ابن عياش، عن عاصم، عن زِرٍّ، عن عبد الله بن مسعود. به مرفوعا .

Bu hadisi Nesâî ve Hâkim, Ahmed b. Abdillâh b. Yûnus'un hadisinden; o Ebû Bekir b. Ayyâş'tan, o Âsım'dan, o Zirr'den, o Abdullah b. Mes'ûd'dan aynı şekilde merfû olarak rivayet etmişlerdir .

وكذا رواه الحافظ أبو بكر بن مَرْدُوَيه من حديث يحيى الحماني، عن أبي بكر بن عياش، عن عاصم، عن زِرٍّ، به.

Aynı şekilde Hâfız Ebû Bekir b. Merdûye de Yahyâ el-Himmânî kanalıyla, Ebû Bekir b. Ayyâş'tan, o Âsım'dan, o Zirr'den aynı şekilde rivayet etmiştir.

فقد صححه الحاكم كما رأيت من الطريقين، ولعل هذا الحديث عند عاصم بن أبي النجود، عن زر، وعن أبي وائل شقيق بن سلمة كلاهما عن ابن مسعود، به، والله أعلم.

Gördüğün gibi Hâkim bunu iki yoldan da sahih kabul etmiştir. Belki de bu hadis Âsım b. Ebi'n-Necûd katında hem Zirr'den hem de Ebû Vâil Şakîk b. Seleme'den olmak üzere her ikisi de İbn Mes'ûd'dan aynı şekilde gelmiştir, en doğrusunu Allah bilir.

قال الحاكم: وشاهد هذا الحديث حديث الشعبي عن جابر، من وجه غير معتمد .

Hâkim dedi ki: Bu hadisin şahidi, eş-Şa'bî'nin Câbir'den rivayet ettiği itimada şayan olmayan bir kanaldan gelen hadistir .

يشير إلى الحديث الذي قال الإمام أحمد، وعبد بن حميد جميعا -واللفظ لأحمد: حدثنا عبد الله بن محمد -وهو أبو بكر بن أبي شيبة -أنبأنا أبو خالد الأحمر، عن مجالد، عن الشعبي، عن جابر قال: كنا جلوسًا عند النبي ﷺ، فخط خطًا هكذا أمامه، فقال: "هذا سبيل الله". وخطين عن يمينه، وخطين عن شماله، وقال: "هذه سبيل الشيطان". ثم وضع يده في الخط الأوسط، ثم تلا هذه الآية: (وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ)

[Hâkim] İmam Ahmed ve Abd b. Humeyd'in -lafız Ahmed'e ait olmak üzere- rivayet ettikleri şu hadise işaret etmektedir: Bize Abdullah b. Muhammed -ki o Ebû Bekir b. Ebî Şeybe'dir- rivayet etti, bize Ebû Hâlid el-Ahmer bildirdi, Mücâlid'den, o eş-Şa'bî'den, o Câbir'den; o şöyle dedi: Biz Peygamber'in ﷺ yanında oturuyorduk. Önüne doğru şöylece bir çizgi çizdi ve: “Bu, Allah'ın yoludur” buyurdu. Sağ tarafına iki çizgi, sol tarafına da iki çizgi çizdi ve: “Bu da şeytanın yoludur ” buyurdu. Sonra elini ortadaki çizginin üzerine koyup şu ayeti tilavet etti: (وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ) “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur, ona uyun. Başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın. İşte O, sakınasınız diye size bunları emretti.”

ورواه ابن ماجه في كتاب السنة من سننه، والبزار عن أبي سعيد بن عبد الله بن سعيد، عن أبي خالد الأحمر، به .

Bunu İbn Mâce Sünen'inin Kitâbü's-Sünne bölümünde, el-Bezzâr da Ebû Saîd b. Abdillâh b. Saîd'den, o Ebû Hâlid el-Ahmer'den aynı isnadla rivayet etti .

قلت: ورواه الحافظ ابن مَرْدُوَيه من طريقين، عن أبي سعيد الكندي، حدثنا أبو خالد، عن مجالد، عن الشعبي، عن جابر قال: خط رسول الله ﷺ خطًا، وخط عن يمينه خطًّا، وخط عن يساره خطا، ووضع يده على الخط الأوسط وتلا هذه الآية: (وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ).

Ben derim ki: Hâfız İbn Merdûye bunu Ebû Saîd el-Kindî'den iki yolla rivayet etmiştir: Bize Ebû Hâlid rivayet etti, Mücâlid'den, o eş-Şa'bî'den, o Câbir'den; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir çizgi çizdi, sağına bir çizgi, soluna da bir çizgi çizdi. Elini ortadaki çizginin üzerine koydu ve şu ayeti okudu: { وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur; artık ona uyun!”.

ولكن العمدة على حديث ابن مسعود، مع ما فيه من الاختلاف إن كان مؤثرًا، وقد روي موقوفا عليه.

Fakat -eğer tesir eden bir ihtilafsa- içindeki ihtilafa rağmen asıl dayanak İbn Mes'ûd hadisidir; nitekim o mevkûf olarak da rivayet edilmiştir.

وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن عبد الأعلى، حدثنا محمد بن ثور، عن مَعْمَر، عن أبَان؛ أن رجلا قال لابن مسعود: ما الصراط المستقيم؟ قال: تركنا محمد ﷺ في أدناه، وطرفه في الجنة، وعن يمينه جَوَادّ، وعن يساره جَوَادّ، وثمّ رجال يدعون من مر بهم. فمن أخذ في تلك الجوادّ انتهت به إلى النار، ومن أخذ على الصراط انتهى به إلى الجنة. ثم قرأ ابن مسعود: (وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ) الآية .

İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet etti, bize Muhammed b. Sevr rivayet etti, Ma'mer'den, o Ebân'dan: Bir adam İbn Mes'ûd'a: Sırat-ı müstakîm nedir? dedi. İbn Mes'ûd şöyle dedi: Muhammed ﷺ bizi onun bir ucunda bıraktı, diğer ucu ise cennettedir. Onun sağında ana yollar, solunda da ana yollar vardır ve oralarda yanlarından geçenleri çağıran adamlar bulunur. Kim o ana yollara girerse onlar kendisini cehenneme götürür, kim de bu sırat üzerinde yürürse onu cennete ulaştırır. Sonra İbn Mes'ûd: (وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ) “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur, ona uyun. Başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın...” ayetini okudu.

وقال ابن مَرْدُوَيه: حدثنا أبو عمرو، حدثنا محمد بن عبد الوهاب، حدثنا آدم، حدثنا إسماعيل ابن عَيَّاش، حدثنا أبان بن عياش، عن مسلم بن أبي عمران، عن عبد الله بن عمر: سأل عبد الله عن الصراط المستقيم، فقال [له] ابن مسعود: تركنا محمد ﷺ في أدناه، وطرفه في الجنة، وذكر تمام الحديث كما تقدم، والله أعلم.

İbn Merdûye dedi ki: Bize Ebû Amr rivayet etti, bize Muhammed b. Abdilvehhâb rivayet etti, bize Âdem rivayet etti, bize İsmâil b. Ayyâş rivayet etti, bize Ebân b. Ayyâş, Müslim b. Ebî İmrân'dan, o Abdullah b. Ömer'den rivayet etti: Abdullah, sırat-ı müstakîm hakkında sordu. İbn Mes'ûd [ona] şöyle dedi: Muhammed ﷺ bizi onun bir ucunda bıraktı, diğer ucu ise cennettedir... ve hadisin tamamını yukarıda geçtiği gibi zikretti. En doğrusunu Allah bilir.

وقد روي من حديث النوّاس بن سمْعان نحوه، قال الإمام أحمد: حدثنا الحسن بن سَوَّار أبو العلاء، حدثنا لَيْث -يعني ابن سعد -عن معاوية بن صالح؛ أن عبد الرحمن بن جُبَيْر بن نفير حدثه، عن أبيه، عن النواس بن سمعان، عن رسول الله ﷺ قال: "ضرب الله مثلا صِراطًا مستقيمًا، وعن جَنْبتَي الصراط سوران فيهما أبواب مفتحة، وعلى الأبواب ستور مرخاة، وعلى باب الصراط داع يقول: أيها الناس، ادخلوا الصراط المستقيم جميعا، ولا تتفرجوا وداع يدعو من جوف الصراط، فإذا أراد الإنسان أن يفتح شيئا من تلك الأبواب قال: ويحك. لا تفتحه، فإنك إن تفتحه تلجه، فالصراط الإسلام، والسوران حدود الله، والأبواب المفتحة محارم الله، وذلك الداعي على رأس الصراط كتاب الله، والداعي من فوق الصراط واعظ الله في قلب كل مسلم".

Nevvâs b. Sem'ân hadisinden de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. İmam Ahmed dedi ki: Bize el-Hasen b. Sevvâr Ebû'l-Alâ rivayet etti, bize Leys -yani İbn Sa'd- Muâviye b. Sâlih'ten rivayet etti; Abdurrahman b. Cübeyr b. Nüfeyr ona babasından, o Nevvâs b. Sem'ân'dan, o da Resûlullah'tan ﷺ şöyle rivayet etmiştir: “Allah dosdoğru bir yolu misal verdi. Yolun iki yanında üzerlerinde açılmış kapılar bulunan iki sur vardır. Kapıların üzerinde ise salıverilmiş perdeler bulunur. Yolun başındaki kapıda bir davetçi: 'Ey insanlar! Hep birlikte dosdoğru yola girin ve yoldan ayrılmayın ' diye seslenmektedir. Yolun içinden de bir davetçi seslenir; bir kimse o kapılardan herhangi birini açmak istediğinde der ki: 'Yazık sana! Onu açma! Zira onu açarsan içeri giriverirsin.' Yol İslâm'dır; surlar Allah'ın sınırlarıdır; açılmış kapılar Allah'ın haramlarıdır. Yolun başındaki o davetçi Allah'ın Kitabıdır. Yolun üstünden seslenen davetçi ise her Müslümanın kalbindeki Allah'ın öğütçüsüdür.”

ورواه الترمذي والنسائي، عن علي بن حُجْر -زاد النسائي -وعمرو بن عثمان، كلاهما عن بَقِيَّة بن الوليد، عن بَحير بن سعد، عن خالد بن مَعْدان، عن جُبَير بن نفير، عن النوّاس بن سِمْعان، به . وقال الترمذي: حسن غريب.

Bunu Tirmizî ve Nesâî; Ali b. Hucr'dan -Nesâî ilave etti- ve Amr b. Osmân'dan , her ikisi Bakıyye b. el-Velîd'den, o Bahîr b. Sa'd'dan, o Hâlid b. Ma'dân'dan, o Cübeyr b. Nüfeyr'den, o Nevvâs b. Sem'ân'dan aynı şekilde rivayet ettiler . Tirmizî: Hasen garibdir, dedi.

وقوله: (فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ [فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ]) إنما وحد [سبحانه] سَبيله لأن الحق واحد؛ ولهذا جمع لتفرقها وتشعبها، كما قال تعالى: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} [البقرة: ٢٥٧].

Allah Teâlâ'nın: {فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} “Artık ona uyun, başka yollara uymayın; sonra onlar sizi O'nun yolundan ayırır” buyruğuna gelince; [Cenâb-ı Hak] Kendi yolunu tekil kılmıştır, çünkü hak birdir. [Diğer yolları ise] bölünmeleri ve kollara ayrılmaları sebebiyle çoğul getirmiştir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} [el-Bakara: 257] “Allah, iman edenlerin dostudur; onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır. İnkâr edenlerin dostları ise tâğuttur; onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar ateş ehlidirler; orada ebedî kalıcıdırlar.”

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سِنَان الواسطي، حدثنا يزيد بن هارون، حدثنا سفيان بن حسين، عن الزهري، عن أبي إدريس الخولاني، عن عبادة بن الصامت قال: قال رسول الله ﷺ: "أيكم يبايعني على هذه الآيات الثلاث؟ ". ثم تلا {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ} حتى فرغ من ثلاث الآيات، ثم قال: "ومن وَفَّى بهن أجره على الله، ومن انتقص منهن شيئا أدركه الله في الدنيا كانت عقوبته، ومن أخَّرَه إلى الآخرة كان أمره إلى الله إن شاء أخذه، وإن شاء عفا عنه" .

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Sinân el-Vâsıtî rivayet etti, bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti, bize Süfyân b. Hüseyn, ez-Zührî'den, o Ebû İdrîs el-Havlânî'den, o Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ: “Hanginiz şu üç ayet üzerine bana biat eder?” buyurdu. Sonra üç ayeti bitirinceye kadar {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım...” [ayetini] okudu. Sonra şöyle buyurdu: “Kim bunlara vefa gösterirse onun mükâfatı Allah'a aittir. Kim bunlardan bir şeyi eksiltir de dünyada Allah'ın [cezası] ona ulaşırsa , bu onun cezası (kefareti) olur. Kimin cezasını da ahirete ertelerse onun işi Allah'a kalmıştır; dilerse onu cezalandırır, dilerse onu affeder.”

{ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤) وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥)}

{ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤) وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥)} “Sonra, iyilik eden kimseye nimetimizi tamamlamak, her şeyi açıklamak, bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik; tâ ki Rablerine kavuşacaklarına iman etsinler. (154) Bu da indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır. Artık ona uyun ve sakının ki merhamet olunasınız. (155)”

قال ابن جرير: (ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ) تقديره: ثم قل -يا محمد -مخبرًا عنا بأنا آتينا موسى الكتاب، بدلالة قوله: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ}

İbn Cerîr dedi ki: (ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ) “Sonra Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” buyruğunun takdiri: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım...” buyruğunun delaletiyle; 'Sonra -ey Muhammed- bizim Mûsâ'ya Kitab'ı verdiğimizi bizden bir haber olarak söyle' şeklindedir.

قلت: وفي هذا نظر، وثُم هاهنا إنما هي لعطف الخبر بعد الخبر، لا للترتيب هاهنا، كما قال الشاعر:

Derim ki: Bu görüşte tutarsızlık vardır. Zira buradaki Sümme (ثُمَّ / sonra) edatı, burada zaman sırası için değil, bir haberi diğer bir habere atfetmek içindir. Şairin dediği gibi:

قُلْ لِمَنْ سَادَ ثُم سَادَ أبوهُ … ثُمّ قد سَادَ قَبْلَ ذَلكَ جَده

Söyle o kimseye ki efendi oldu, sonra babası efendi oldu … Sonra da bundan önce dedesi efendi olmuştu

وهاهنا لما أخبر الله تعالى عن القرآن بقوله: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ} عطف بمدح التوراة ورسولها، فقال: (ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ) وكثيرًا ما يقرن سبحانه بين ذكر القرآن والتوراة، كقوله تعالى: {وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى إِمَامًا وَرَحْمَةً وَهَذَا كِتَابٌ مُصَدِّقٌ لِسَانًا عَرَبِيًّا} [الأحقاف: ١٢]، وقوله [في] أول هذه السورة: {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا} [الآية: ٩١]، وبعدها (وَهَذَا كِتَابٌ أَنزلْنَاهُ مُبَارَكٌ) الآية [الأنعام: ٩٢]، وقال تعالى مخبرًا عن المشركين: {فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى} قال تعالى: {أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ} [القصص: ٤٨]، وقال تعالى مخبرًا عن الجن أنهم قالوا: {قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ [وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ]} [الأحقاف: ٣٠].

Burada da Allah Teâlâ, Kur'an hakkında: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ} “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur, ona uyun” buyruğuyla haber verince, Tevrat'ı ve onun elçisini övmeye atıf yaparak: (ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ) “Sonra Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” buyurmuştur. Nitekim O, Kur'an ile Tevrat'ın zikrini sıkça bir arada getirmektedir; Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: {وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى إِمَامًا وَرَحْمَةً وَهَذَا كِتَابٌ مُصَدِّقٌ لِسَانًا عَرَبِيًّا} [el-Ahkāf: 12] “Ondan önce bir rehber ve rahmet olarak Mûsâ'nın kitabı vardı. Bu da Arap diliyle onu doğrulayan bir kitaptır”, bu surenin başında geçen şu buyruğu: {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا} [el-En'âm: 91] “De ki: İnsanlar için bir nur ve hidayet olarak Mûsâ'nın getirdiği, sizin parça parça kâğıtlar haline koyup bir kısmını açıkladığınız, çoğunu da gizlediğiniz Kitab'ı kim indirdi?” ve bundan sonraki: (وَهَذَا كِتَابٌ أَنزلْنَاهُ مُبَارَكٌ) [el-En'âm: 92] “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır...” ayeti gibi. Allah Teâlâ müşriklerden haber vererek şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى} “Katımızdan kendilerine hak geldiğinde: 'Mûsâ'ya verilenin benzeri ona da verilseydi ya!' dediler.” Allah Teâlâ da: {أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ} [el-Kasas: 48] “Daha önce Mûsâ'ya verileni inkâr etmemişler miydi? 'Birbirine destek olan iki büyü!' dediler ve 'Biz hepsini inkâr ediyoruz' dediler” buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ cinlerden haber vererek onların şöyle dediklerini bildirmiştir: {قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ [وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ]} [el-Ahkāf: 30] “Dediler ki: Ey kavmimiz! Şüphesiz biz, Mûsâ'dan sonra indirilen, kendinden öncekileri doğrulayan, gerçeğe ve [dosdoğru yola] ileten bir kitap dinledik.”

وقوله تعالى: (تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلا) أي: آتيناه الكتاب الذي أنزلناه إليه تمامًا كاملا جامعا لجميع ما يحتاج إليه في شريعته، كما قال: {وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} الآية [الأعراف: ١٤٥].

Allah Teâlâ'nın: (تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلا) “İyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak ve [her şeyi] ayrıntılı olarak açıklamak üzere” buyruğu; yani ona indirdiğimiz Kitab'ı; şeriatında muhtaç olduğu her şeyi toplayan, tastamam ve eksiksiz bir şekilde verdik, demektir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} [el-A'râf: 145] “Biz onun için levhalarda her şeyden yazdık...” ayet[in devamı].

وقوله: (عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ) أي: جزاء على إحسانه في العمل، وقيامه بأوامرنا وطاعتنا، كقوله: {هَلْ جَزَاءُ الإِحْسَانِ إِلا الإِحْسَانُ} [الرحمن: ٦٠]، وكقوله {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا [قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ]} [البقرة: ١٢٤]، وقوله: {وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ} [السجدة: ٢٤].

(عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ) “iyilik eden kimseye” buyruğu; yani ameldeki ihsanının, emirlerimizi ve itaatimizi yerine getirmesinin bir karşılığı olarak [verdik], demektir. Nitekim şöyle buyrulmuştur: {هَلْ جَزَاءُ الإِحْسَانِ إِلا الإِحْسَانُ} [er-Rahmân: 60] “İhsanın karşılığı ancak ihsan mıdır?”, yine şöyle buyrulmuştur: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا [قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ]} [el-Bakara: 124] “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da onları tastamam yerine getirmişti. [Allah]: 'Ben seni insanlara önder yapacağım' buyurmuştu. [İbrâhim]: 'Soyumdan da!' dedi. [Allah]: 'Benim ahdim zalimlere erişmez' buyurdu” ve şöyle buyrulmuştur: {وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ} [es-Secde: 24] “Sabrettikleri ve ayetlerimize kesin olarak inandıkları zaman, içlerinden emrimizle hidayet veren önderler kıldık.”

وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس: (ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ) يقول: أحسن فيما أعطاه الله.

Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten rivayet etti: (ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ) “Sonra, iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” buyruğu hakkında şöyle der: Allah'ın kendisine verdiklerinde ihsanda bulundu (iyilik yaptı).

وقال قتادة: من أحسن في الدنيا تمم له ذلك في الآخرة.

Katâde dedi ki: Dünyada iyilik edene, bu durum ahirette tastamam verilir.

واختار ابن جرير أن تقدير الكلام: ([ثُمَّ] آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا) على إحسانه. فكأنه جعل "الذي" مصدرية، كما قيل في قوله تعالى: {وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا} [التوبة: ٦٩] أي: كخوضهم وقال ابن رَوَاحة:

İbn Cerîr, sözün takdirinin: “Onun ihsanına bir tamamlayıcı olmak üzere ([ثُمَّ] آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا) [Mûsâ'ya Kitab'ı verdik]” şeklinde olmasını tercih etmiştir. Sanki o, Allah Teâlâ'nın: {وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا} [et-Tevbe: 69] “onların daldığı gibi daldınız” yani onların dalışı gibi daldınız kavlinde söylendiği gibi "ellezî" (الَّذِي) kelimesini mastar anlamında kılmıştır. Nitekim İbn Revâha şöyle demiştir:

فَثَبَّتَ اللهُ ما آتاكَ مِنْ حَسَنٍ … في المرسلين ونصرًا كالذي نُصِرُوا

Peygamberler içinde sana verdiği güzelliği Allah sabit kılsın … Ve onların nail olduğu gibi bir yardımı

وقال آخرون: الذي هاهنا بمعنى "الذين".

Başkaları ise şöyle demiştir: Buradaki "ellezî" (الذي), "ellezîne" (الذين / o kimseler) manasındadır.

قال ابن جرير: وقد ذكر عن عبد الله بن مسعود: أنه كان يقرؤها: "تماما على الذين أحسنوا".

İbn Cerîr dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd'dan, onun bu ayeti: “İyilik edenlere bir tamamlayıcı olmak üzere (tamâmen ale'llezîne ahsenû)” şeklinde okuduğu zikredilmiştir.

وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: (تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ) قال: على المؤمنين والمحسنين، وكذا قال أبو عبيدة. قال البغوي: والمحسنون: الأنبياء والمؤمنون، يعني: أظهرنا فضله عليهم.

İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den nakletti: (تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ) “iyilik eden kimseye tamamlamak üzere” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Müminlerin ve ihsan sahiplerinin üzerine [tamamlamak üzere]. Ebû Ubeyde de böyle demiştir. Begavî dedi ki: İhsan sahipleri, peygamberler ve müminlerdir; yani onun üstünlüğünü onların üzerine gösterdik.

قلت: كما قال تعالى: {قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالاتِي وَبِكَلامِي} [الأعراف: ١٤٤]، ولا يلزم اصطفاؤه على محمد ﷺ خاتم الأنبياء والخليل، ﵉ لأدلة أخر.

Derim ki: Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالاتِي وَبِكَلامِي} [el-A'râf: 144] “[Allah] buyurdu ki: Ey Mûsâ! Risaletlerimle ve seninle konuşmamla seni insanların üzerine seçtim.” Başka deliller sebebiyle onun peygamberlerin sonuncusu Muhammed ﷺ ve Halîl'in aleyhimesselâm üzerine seçilmiş olması gerekmez.

قال ابن جرير: وروى أبو عمرو بن العلاء عن يحيى بن يَعْمَر أنه كان يقرؤها. (تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ) رفعا، بتأويل: "على الذي هو أحسن"، ثم قال: وهذه قراءة لا أستجيز القراءة بها، وإن كان لها في العربية وجه صحيح.

İbn Cerîr dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ, Yahyâ b. Ya'mer'den onun bu ayeti "En güzel olanın üzerine bir tamamlayıcı olmak üzere (alâ ellezî hüve ahsenü)" tevîliyle (تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنُ) ref ile [ahsenü şeklinde] okuduğunu rivayet etmiştir. Sonra [İbn Cerîr] şöyle dedi: Arap dilinde sahih bir yönü olsa bile bu, benim kıraat etmeyi caiz görmediğim bir okuyuştur.

وقيل: معناه: تمامًا على إحسان الله إليه زيادة على ما أحسن الله إليه، حكاه ابن جرير، والبَغوي.

Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; Allah'ın ona ihsanda bulunduğu şeylere ilave olarak, Allah'ın ona olan ihsanını tamamlamak üzere demektir. Bunu İbn Cerîr ve Begavî nakletmiştir.

ولا منافاة بينه وبين القول الأول، وبه جمع ابن جرير كما بيناه، ولله الحمد.

Bununla ilk görüş arasında bir çelişki yoktur ve açıkladığımız gibi İbn Cerîr de ikisini cem etmiştir. Hamd Allah'a mahsustur.

وقوله: (وَتَفْصِيلا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً) فيه مَدْحٌ لكتابه الذي أنزله الله عليه، (لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ * وَهَذَا كِتَابٌ أَنزلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ) فيه الدعوة إلى اتباع القرآن ووصفه بالبركة لمن اتبعه وعمل به في الدنيا والآخرة.

Allah Teâlâ'nın: { وَتَفْصِيلا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً } “...her şeyi açıklamak, bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere...” buyruğunda, Allah'ın ona indirdiği Kitabı'nı övme vardır. { لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ * وَهَذَا كِتَابٌ أَنزلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Umulur ki Rablerine kavuşacaklarına inanırlar. İşte bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; artık ona uyun ve sakının ki merhamet olunasınız” [buyruğunda] ise Kur'an'a uymaya bir davet ve dünya ile ahirette ona uyup onunla amel eden kimse için onu bereket ile niteleme vardır.

{أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ (١٥٦) أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧)}

{أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ (١٥٦) أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧)} “«Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi; biz ise onların okumasından gerçekten habersizdik» demeyesiniz, (156) Yahut «Eğer bize de Kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk» demeyesiniz diye [onu indirdik]. İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi. Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmelerinden ötürü azabın en kötüsüyle cezalandıracağız. (157)”

قال ابن جرير: معناه: وهذا كتاب أنزلناه لئلا يقولوا: (إِنَّمَا أُنزلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا)

İbn Cerîr dedi ki: Bunun manası: "Bu [Kur'an], onlar (إِنَّمَا أُنزلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا) 'Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi' demesinler diye indirdiğimiz bir kitaptır" demektir.

يعني: لينقطع عذرهم، كما قال تعالى: {وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ [وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ]} [القصص: ٤٧].

Yani: Mazeretleri ortadan kalksın diye [indirdik]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ [وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ]} [القصص: ٤٧] “Kendi elleriyle işledikleri yüzünden başlarına bir felaket gelip de: «Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de senin ayetlerine uysaydık [ve müminlerden olsaydık]» demeselerdi [seni göndermezdik].”

وقوله: (عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: هم اليهود والنصارى وكذا قال مجاهد، والسدي، وقتادة، وغير واحد.

(عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا) “Bizden önceki iki topluluğa” buyruğu hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. Mücâhid, Süddî, Katâde ve pek çok kimse de böyle demiştir.

وقوله: (وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ) أي: وما كنا نفهم ما يقولون؛ لأنهم ليسوا بلساننا، ونحن مع ذلك في شغل وغفلة عما هم فيه.

(وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ) “Biz ise onların okumasından gerçekten habersizdik” buyruğu ise; onların dediklerini anlamıyorduk, çünkü onlar bizim dilimizle [konuşmuyorlardı] ve biz bununla birlikte onların içinde bulundukları şeyden bir meşguliyet ve gaflet içindeydik demektir.

وقوله: (أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنزلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ) أي: وقطعنا تَعَلُّلكم أن تقولوا: لو أنا أنزل علينا ما أنزل عليهم لكنا أهدى منهم فيما أوتوه، كقوله: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأمَمِ [فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلا نُفُورًا] } [فاطر: ٤٢]، وهكذا قال هاهنا: (فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ) يقول: فقد جاءكم من الله على لسان محمد ﷺ النبي العربي قرآن عظيم، فيه بيان للحلال والحرام، وهدى لما في القلوب، ورحمة من الله بعباده الذين يتبعونه ويقتفون ما فيه.

(أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنزلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ) “Yahut «Eğer bize de Kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk» demeyesiniz” buyruğu ise; "Eğer bize de onlara indirilen gibi indirilseydi, onlara verilen hususlarda biz onlardan daha doğru yolda olurduk" diyerek mazeret ileri sürmenizin önünü kestik demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأمَمِ [فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلا نُفُورًا] } [فاطر: ٤٢] “Eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse, ümmetlerden herhangi birinden muhakkak daha doğru yolda olacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. [Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince, bu onlara nefretten başka bir şey artırmadı.]” Burada da şöyle buyurmuştur: (فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ) “İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi”; yani Allah katından, Arap olan Nebî Muhammed'in ﷺ lisanı üzere helal ve haramın açıklaması, kalplerde olan şeylere bir hidayet ve ona uyup içindekilerin izinden giden kulları için Allah'tan bir rahmet olan yüce bir Kur'an gelmiştir.

وقوله: (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا) أي: لم ينتفع بما جاء به الرسول، ولا اتبع ما أرسل به، ولا ترك غيره، بل صدف عن اتباع آيات الله، أي: صرف الناس وصدهم عن ذلك قاله السدي.

(فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا) “Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir?” buyruğu; yani Resul'ün getirdiği şeyden yararlanmayan, onunla gönderilen şeye uymayan, başkasını da [kendi haline] bırakmayıp bilakis Allah'ın ayetlerine uymaktan yüz çeviren, yani insanları bundan çevirip engelleyen kimseden [daha zalim kim olabilir?] demektir. Bunu Süddî söylemiştir.

وعن ابن عباس، ومجاهد، وقتادة: (وَصَدَفَ عَنْهَا) أعرض عنها.

İbn Abbas, Mücâhid ve Katâde'den ise (وَصَدَفَ عَنْهَا) ifadesinin: "Ondan yüz çevirdi" anlamına geldiği nakledilmiştir.

وقول السدي هاهنا فيه قوة؛ لأنه قال: (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا) كما تقدم في أول السورة: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ} [الآية: ٢٦]، وقال تعالى: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ} [النحل: ٨٨]، وقال في هذه الآية الكريمة: (سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ)

Süddî'nin buradaki sözü kuvvetlidir; çünkü [Allah Teâlâ]: (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا) “Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir?” buyurmuştur. Nitekim surenin başında geçtiği üzere: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ} [الآية: ٢٦] “Onlar hem insanları ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar. Böylece yalnız kendilerini helak ederler” buyurmuş, yine Allah Teâlâ: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ} [النحل: ٨٨] “İnkâr eden ve Allah'ın yolundan alıkoyan kimselere, azap üstüne azap artırdık” buyurmuştur. Bu yüce ayette de: (سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ) “Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmelerinden ötürü azabın en kötüsüyle cezalandıracağız” buyurmuştur.

وقد يكون المراد فيما قال ابن عباس، ومجاهد، وقتادة: (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا) أي: لا آمن بها ولا عمل بها، كقوله تعالى: {فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى * وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى} [القيامة: ٣٢، ٣١]، ونحو ذلك من الآيات الدالة على اشتمال الكافر على التكذيب بقلبه، وترك

İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde'nin sözünde kastedilen anlamın; (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا) “Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir?” yani: Ne onlara iman etti ne de onlarla amel etti [şeklinde] olması da muhtemeldir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: {فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى * وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى} [Kıyâme: 31-32] “O ne tasdik etti ne de namaz kıldı. Fakat yalanladı ve yüz çevirdi” buyruğu ve kâfirin, kalbiyle yalanlamayı ve terk

العمل بجوارحه، ولكن المعنى الأول أقوى وأظهر، والله [تعالى] أعلم.

organlarıyla birleştirdiğine delalet eden benzeri ayetler gibidir; ancak birinci mana daha kuvvetli ve daha açıktır. Doğrusunu Allah [Teâlâ] daha iyi bilir.

{هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨)}

{هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨)} “Onlar, ancak kendilerine meleklerin gelmesini veya Rabbinin gelmesini yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesini mi bekliyorlar? Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye imanı fayda vermez. De ki: «Bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz!» (158)”

يقول تعالى متوعدًا للكافرين به، والمخالفين رسله والمكذبين بآياته، والصادين عن سبيله: (هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ) وذلك كائن يوم القيامة. (أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ [يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ]) الآية، وذلك قبل يوم القيامة كائن من أمارات الساعة وأشراطها كما قال البخاري في تفسير هذه الآية:

Allah Teâlâ Kendisini inkâr edenleri, elçilerine muhalefet edenleri, ayetlerini yalanlayanları ve Kendi yolundan alıkoyanları tehdit ederek şöyle buyurmaktadır: (هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ) “Onlar, ancak kendilerine meleklerin gelmesini veya Rabbinin gelmesini mi bekliyorlar?”; bu durum kıyamet günü gerçekleşecektir. (أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ [يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ]) “yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesini [mi bekliyorlar? Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün]” ayeti ise; kıyamet gününden önce gerçekleşecek olan kıyamet alametleri ve şartlarındandır. Nitekim Buhârî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir:

حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا عبد الواحد، حدثنا عمارة، حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا أبو هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تقوم الساعة حتى تطلع الشمس من مَغْرِبها، فإذا رآها الناس آمن من عليها. فذلك حين (لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ)

Bize Mûsâ b. İsmâil rivayet etti, bize Abdülvâhid rivayet etti, bize Umâre rivayet etti, bize Ebû Zür'a rivayet etti, bize Ebû Hüreyre radıyallâhu anh rivayet edip dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Güneş battığı yerden doğmadıkça kıyamet kopmaz. O, oradan doğup da insanlar onu gördüklerinde yeryüzünde olanların hepsi iman eder. İşte o an (لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ) 'daha önce iman etmemiş olan kimseye imanı fayda vermez' vaktidir."

حدثنا إسحاق، حدثنا عبد الرزاق، حدثنا مَعْمَر، عن هَمَّام بن مُنَبِّه، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تقوم الساعة حتى تطلع الشمس من مغربها، فإذا طلعت ورآها الناس آمنوا أجمعون، وذلك حين لا ينفع نفسًا إيمانها" ثم قرأ هذه الآية.

Bize İshak rivayet etti, bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Güneş batıdan doğmadıkça kıyamet kopmaz. O doğup da insanlar onu gördüklerinde hepsi toptan iman ederler. İşte o an hiçbir kimseye imanı fayda vermez." Sonra bu ayeti okudu.

هكذا روي هذا الحديث من هذين الوجهين ومن الوجه الأول أخرجه بقية الجماعة في كتبهم إلا الترمذي، من طرق، عن عمارة بن القَعْقَاع بن شُبْرُمَة، عن أبي زرعة بن عمرو بن جرير، عن أبي هريرة، به .

Bu hadis bu iki vecihten böylece rivayet edilmiştir. Birinci vecihten Tirmizî hariç diğer cemaat [kütüb-i sitte müellifleri] kitaplarında, muhtelif yollardan Umâre b. el-Ka'kā' b. Şubrüme'den, o Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr'den, o da Ebû Hüreyre'den nakletmişlerdir .

وأما الطريق الثاني: فرواه عن إسحاق، غير منسوب، فقيل: هو ابن منصور الكوسج، وقيل: إسحاق بن نصر والله أعلم.

İkinci tarike gelince: Onu nesebi belirtilmeksizin İshak'tan rivayet etmiştir; onun İbn Mansûr el-Kevsec olduğu söylenmiş, İshak b. Nasr olduğu da söylenmiştir . Doğrusunu Allah bilir.

وقد رواه مسلم عن محمد بن رافع النيسابوري، كلاهما عن عبد الرزاق، به .

Müslim de onu Muhammed b. Râfi' en-Nîsâbûrî'den rivayet etmiştir; her ikisi de Abdürrezzâk'tan bu isnadla rivayet etmişlerdir .

وقد ورد هذا الحديث من طرق أخر عن أبي هريرة، كما انفرد مسلم بروايته من حديث العلاء بن عبد الرحمن بن يعقوب مولى الحرقة، عن أبيه، عن أبي هريرة، به .

Bu hadis Ebû Hüreyre'den başka yollarla da gelmiştir. Nitekim Müslim, onu el-Alâ b. Abdirrahmân b. Ya'kūb Mevlâ el-Huraka'dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den olmak üzere tek başına rivayet etmiştir .

وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا ابن فضيل، عن أبيه، عن أبي حازم، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "ثلاث إذا خرجن (لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا) طلوع الشمس من مغربها، والدجال، ودابة الأرض".

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize İbn Fudayl babasından, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den [şöyle] dediğini anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «ثلاث إذا خرجن {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} طلوع الشمس من مغربها، والدجال، ودابة الأرض» «Üç şey çıktığı vakit {لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “daha önce inanmamış veya imanıyla bir hayır kazanmamış kimseye imanı fayda vermez”: Güneşin batıdan doğması, Deccâl ve Dâbbetü'l-arz.»

ورواه أحمد، عن وَكِيع، عن فُضَيْل بن غَزْوان، عن أبي حازم سلمان، عن أبي هريرة به، وعنده: "والدخان".

Onu Ahmed de Vekî'den, o Fudayl b. Gazvân'dan, o Ebû Hâzim Selmân'dan, o da Ebû Hüreyre'den bu isnadla rivayet etmiştir ve onun lafzında: "ve Duhân [duman]" ziyadesi vardır.

ورواه مسلم، عن أبي بكر بن أبي شيبة، وزهير بن حرب، عن وكيع .

Müslim de onu Ebû Bekr b. Ebî Şeybe ve Züheyr b. Harb'den, onlar da Vekî'den rivayet etmişlerdir .

ورواه هو أيضا والترمذي، من غير وجه، عن فضيل بن غزوان، به .

Yine o [Müslim] ve Tirmizî, başka yollardan Fudayl b. Gazvân'dan bu isnadla rivayet etmişlerdir .

ورواه إسحاق بن عبد الله الفَرَوي، عن مالك، عن أبي الزِّناد، عن الأعرج، عن أبي هريرة. ولكن لم يخرجه أحد من أصحاب الكتب من هذا الوجه، لضعف الفَرْوي، والله أعلم.

Onu İshak b. Abdillâh el-Ferevî de Mâlik'ten, o Ebü'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir. Ancak Ferevî'nin zayıflığı sebebiyle kitap sahiplerinden hiçbiri onu bu vecihten tahrîc etmemiştir. Doğrusunu Allah bilir.

وقال ابن جرير: حدثنا الربيع بن سليمان، حدثنا شعيب بن الليث، عن أبيه، عن جعفر بن ربيعة، عن عبد الرحمن بن هرمز الأعرج، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تقوم الساعة حتى تطلع الشمس من مغربها، فإذا طلعت آمن الناس كلهم، وذلك حين (لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ) الآية .

İbn Cerîr dedi ki: Bize Rebî' b. Süleymân rivayet etti, bize Şuayb b. el-Leys babasından, o Ca'fer b. Rebîa'dan, o Abdurrahman b. Hürmüz el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Güneş batıdan doğmadıkça kıyamet kopmaz. O doğduğu vakit bütün insanlar iman eder; işte bu (لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ) 'daha önce iman etmemiş olan kimseye imanı fayda vermez' ayetinin vaktidir" .

ورواه ابن لهيعة، عن الأعرج، عن أبي هريرة، به. ورواه وكيع، عن فضيل بن غزوان، عن أبي حازم، عن أبي هريرة، به.

Onu İbn Lehîa da el-A'rec'den, o Ebû Hüreyre'den bu isnadla rivayet etmiştir. Vekî' de Fudayl b. Gazvân'dan, o Ebû Hâzim'den, o Ebû Hüreyre'den bu isnadla rivayet etmiştir.

أخرج هذه الطرق كلَّها الحافظ أبو بكر بن مَرْدُوَيه في تفسيره.

Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye bu tariklerin hepsini kendi tefsirinde tahrîc etmiştir.

وقال ابن جرير: حدثنا الحسن بن يحيى، أخبرنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، عن أيوب، عن ابن سِيرين، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "من تاب قبل أن تطلع الشمس من مغربها، قُبِل منه".

İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet etti, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer, Eyyûb'dan, o İbn Sîrîn'den, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Güneş batıdan doğmadan önce kim tövbe ederse, onun tövbesi kabul edilir."

لم يخرجه أحد من أصحاب الكتب الستة .

Bunu Kütüb-i Sitte sahiplerinden hiçbiri tahrîc etmemiştir .

حديث آخر عن أبي ذر الغفاري: في الصحيحين وغيرهما، من طرق، عن إبراهيم بن يزيد بن شريك التيمي، عن أبيه، عن أبي ذر جُنْدُب بن جُنَادة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "تَدْري أين تذهب الشمس إذا غربت؟ ". قلت: لا أدري، قال: "إنها تنتهي دون العرش، ثم تخر ساجدة، ثم تقوم حتى يقال لها: ارجعي فيوشك يا أبا ذر أن يقال لها: ارجعي من حيث جئت، وذلك حين: (لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ) .

Ebû Zer el-Gıfârî'den başka bir hadis: Sahihayn'da ve diğer kaynaklarda İbrâhim b. Yezîd b. Şerîk et-Teymî'den, o babasından, o da Ebû Zer Cündeb b. Cünâde'den radıyallâhu anh muhtelif yollarla rivayet edilmiştir; demiştir ki: Resûlullah ﷺ: "Güneş battığı zaman nereye gider bilir misin?" buyurdu. Ben: Bilmiyorum, dedim. Buyurdu ki: "O gider Arş'ın altında nihayete erer, sonra secdeye kapanır, sonra kendisine: 'Geri dön' denilinceye kadar [orada] durur. Ey Ebû Zer, yakında ona: 'Geldiğin yere geri dön' denilmesi ve işte bunun da: (لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ) 'daha önce iman etmemiş olan kimseye imanı fayda vermez' vakti olması yakındır."

حديث آخر عن حُذيفة بن أسيد أبي سريحة الغفاري، ﵁:

Huzeyfe b. Esîd Ebû Sarîha el-Gıfârî'den radıyallâhu anh başka bir hadis:

قال الإمام أحمد بن حنبل: حدثنا سفيان، عن فُرَات، عن أبي الطُّفَيْل، عن حذيفة بن أسيد الغفاري قال: أشرف علينا رسول الله ﷺ من غرفة، ونحن نتذاكر الساعة، فقال: "لا تقوم الساعة

İmâm Ahmed b. Hanbel dedi ki: Bize Süfyân, Fürât'tan, o Ebü't-Tufeyl'den, o da Huzeyfe b. Esîd el-Gıfârî'den [şöyle] rivayet etti: Biz kıyamet hakkında aramızda konuşurken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir çardaktan/odadan yanımıza çıkageldi ve şöyle buyurdu: «Kıyamet kopmaz...

حتى تَرَوْا عشر آيات: طُلوع الشمس من مَغْرِبها، والدُّخَان، والدابة، وخروج يأجوج ومأجوج، وخروج عيسى ابن مريم، والدجال، وثلاثة خُسوف: خَسْف بالمغرب، وخسف بالمشرق، وخسف بجزيرة العرب، ونار تخرج من قَعْر عَدَن تسوق -أو: تحشر -الناس، تبيت معهم حيث باتوا، وتَقيل معهم حيث قالوا".

Güneşin battığı yerden doğması, Duhân (duman), Dâbbe, Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkması, Meryem oğlu Îsâ'nın çıkması/inmesi, Deccâl, üç yere batma: batıda bir yere batma, doğuda bir yere batma ve Arap Yarımadası'nda bir yere batma; ve Aden'in dibinden çıkıp insanları sevk eden -veya toplayan-, onlar gecelediklerinde onlarla geceleyen, onlar kuşluk vakti istirahat ettiklerinde onlarla istirahat eden bir ateş."

وهكذا رواه مسلم وأهل السنن الأربعة من حديث فرات القَزَّاز، عن أبي الطفيل عامر بن واثلة، عن حذيفة بن أسيد، به. وقال الترمذي: حسن صحيح.

Bunu Müslim ve dört Sünen sahibi de Fürât el-Kazzâz'ın hadisinden, o Ebü't-Tufeyl Âmir b. Vâsile'den, o da Huzeyfe b. Esîd'den bu isnadla böylece rivayet etmişlerdir. Tirmizî: Hasen sahihtir, demiştir.

حديث آخر عن حذيفة بن اليمان، ﵁:

Huzeyfe b. el-Yemân'dan radıyallâhu anh başka bir hadis:

قال الثوري، عن منصور، عن رِبْعي، عن حذيفة قال: سألت النبي ﷺ فقلت: يا رسول الله، ما آية طلوع الشمس من مغربها؟ فقال النبي ﷺ: "تطول تلك الليلة حتى تكون قَدْر ليلتين، فبينما الذين كانوا يصلون فيها، يعملون كما كانوا يعملون قبلها والنجوم لا تسري، قد قامت مكانها، ثم يرقدون، ثم يقومون فيصلون، ثم يرقدون، ثم يقومون فيطل عليهم جنوبهم، حتى يتطاول عليهم الليل، فيفزع الناس ولا يصبحون، فبينما هم ينتظرون طلوع الشمس من مشرقها إذ طلعت من مغربها، فإذا رآها الناس آمنوا، ولا ينفعهم إيمانهم".

Sevrî, Mansûr'dan, o Rib'î'den, o Huzeyfe'den nakletti; dedi ki: Nebî'ye ﷺ sorup: Ey Allah'ın Resûlü, güneşin battığı yerden doğmasının alameti nedir? dedim. Nebî ﷺ şöyle buyurdu: "O gece iki gece kadar uzar. O gecede namaz kılanlar, bundan önceki gecelerde amel ettikleri gibi amel ederler; yıldızlar akmaz, yerlerinde durur. Sonra uyurlar, sonra kalkıp namaz kılarlar, sonra uyurlar, sonra kalkarlar da yanları onlara ağır gelir; nihayet gece onlara uzar, insanlar korkuya kapılır ve sabah olmaz. Onlar güneşin doğduğu yerden doğmasını beklerlerken ansızın battığı yerden doğuverir. İnsanlar onu görünce iman ederler, fakat imanları kendilerine fayda vermez."

رواه ابن مَرْدُوَيه، وليس في الكتب الستة من هذا الوجه والله أعلم.

Bunu İbn Merdûye rivayet etmiştir; bu vecihten Kütüb-i Sitte'de yoktur . Doğrusunu Allah bilir.

حديث آخر عن أبي سعيد الخدري -واسمه: سعد بن مالك بن سنان ﵁ وأرضاه:

Ebû Saîd el-Hudrî'den -ki adı Sa'd b. Mâlik b. Sinân'dır radıyallâhu anh ve erdâh- başka bir hadis:

قال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع، حدثنا ابن أبي ليلى، عن عطية العَوْفي، عن أبي سعيد الخُدْري، عن النبي ﷺ: (يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا) قال: "طلوع الشمس من مغربها".

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Vekî' rivayet etti, bize İbn Ebî Leylâ, Atıyye el-Avfî'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Nebî'den ﷺ rivayet etti: (يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا) “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, [daha önce iman etmemiş olan kimseye] imanı fayda vermez” ayeti hakkında şöyle buyurdu: "[O,] Güneşin battığı yerden doğmasıdır."

ورواه الترمذي، عن سفيان بن وكيع، عن أبيه، به. وقال: غريب، ورواه بعضهم ولم يرفعه .

Onu Tirmizî de Süfyân b. Vekî'den, o babasından bu isnadla rivayet etmiş ve: Garibtir, demiştir. Bazıları da onu rivayet etmiş ve merfû kılmamıştır .

وفي حديث طالوت بن عباد، عن فَضَال بن جبير، عن أبي أمامة صُدَيّ بن عَجْلان قال: قال رسول الله ﷺ: "إن أوّلَ الآيات طلوعُ الشمس من مغربها" .

Tâlût b. Abbâd'ın, Fadâl b. Cübeyr'den, onun da Ebû Ümâme Sudeyy b. Aclân'dan rivayet ettiği hadiste demiştir ki: Resûlullah ﷺ: "Şüphesiz alametlerin ilki, güneşin battığı yerden doğmasıdır" buyurdu .

وفي حديث عاصم بن أبي النَّجُود، عن زِرّ بن حُبَيْش، عن صفوان بن عَسَّال قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن الله فتح بابًا قبل المغرب عرضه سبعون عامًا للتوبة"، قال: "لا يغلق

Âsım b. Ebi'n-Necûd'un Zirr b. Hubeyş'ten, onun da Safvân b. Assâl'dan rivayet ettiği hadiste demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « إن الله فتح بابًا قبل المغرب عرضه سبعون عامًا للتوبة » «Şüphesiz Allah, batı cihetinde genişliği yetmiş yıl [mesafesi] olan bir tövbe kapısı açmıştır.» [Safvân] dedi ki: «لا يغلق» «[O kapı] kapanmaz

حتى تطلع الشمس منه". رواه الترمذي وصححه النسائي، وابن ماجه في حديث طويل .

güneş oradan doğuncaya kadar." Bunu Tirmizî rivayet edip sahih olduğunu söylemiştir; Nesâî ve İbn Mâce de uzun bir hadis içinde rivayet etmişlerdir .

حديث آخر عن عبد الله بن أبي أوفى:

Abdullah b. Ebî Evfâ'dan başka bir hadis:

قال ابن مردويه: حدثنا محمد بن علي بن دُحَيم، حدثنا أحمد بن حازم، حدثنا ضرار بن صُرَد، حدثنا ابن فضيل، عن سليمان بن زَيد، عن عبد الله بن أبي أوفى قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ليأتين على الناس ليلة تعدل ثلاث ليال من لياليكم هذه، فإذا كان ذلك يعرفها المتنفلون، يقوم أحدهم فيقرأ حزبه، ثم ينام، ثم يقوم فيقرأ حزبه، ثم ينام. فبينما هم كذلك إذ صاح الناس بعضهم في بعض فقالوا: ما هذا؟ فيفزعون إلى المساجد، فإذا هم بالشمس قد طلعت من مغربها، فضج الناس ضجة واحدة، حتى إذا صارت في وسط السماء رجعت وطلعت من مطلعها". قال: "حينئذ لا ينفع نفسًا إيمانها".

İbn Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Alî b. Düheym rivayet etti, bize Ahmed b. Hâzim rivayet etti, bize Dırâr b. Sured rivayet etti, bize İbn Fudayl, Süleymân b. Zeyd'den, o Abdullah b. Ebî Evfâ'dan rivayet etti, dedi ki: Resûlullah'ı ﷺ şöyle buyururken işittim: "İnsanların üzerine, şu gecelerinizden üç geceye denk bir gece muhakkak gelecektir. Bu olduğu zaman onu nafile namaz kılanlar anlar; onlardan biri kalkıp hizbini (virdini) okur, sonra uyur; sonra kalkıp hizbini okur, sonra uyur. Onlar bu haldeyken insanlar birbirlerine bağırıp: 'Bu nedir?' derler. Mescitlere sığınırlar; bir de bakarlar ki güneş battığı yerden doğmuştur. İnsanlar hep birden feryat ederler. Nihayet güneş göğün ortasına vardığında geri döner ve doğduğu yerden doğar." Buyurdu ki: "İşte o zaman hiçbir kimseye imanı fayda vermez."

هذا حديث غريب من هذا الوجه وليس هو في شيء من الكتب الستة.

Bu hadis bu vecihten garibtir ve Kütüb-i Sitte'nin hiçbirinde yer almamaktadır.

حديث آخر عن عبد الله بن عمرو

Abdullah b. Amr'dan başka bir hadis:

قال الإمام أحمد: حدثنا إسماعيل بن إبراهيم، حدثنا أبو حيان، عن أبي زُرْعَة بن عمرو بن جرير قال: جلس ثلاثة نفر من المسلمين إلى مروان بالمدينة فسمعوه يقول -وهو يحدث في الآيات -: إن أولها خروج الدجال. قال: فانصرف النفر إلى عبد الله بن عمرو، فحدثوه بالذي سمعوه من مروان في الآيات، فقال لم يقل مَرْوان شيئا قد حفظت من رسول الله ﷺ في مثل ذلك حديثا لم أنسه بعد، سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن أول الآيات خروجا طلوع الشمس من مغربها وخروج الدابة ضحىً، فأيتهما كانت قبل صاحبتها فالأخرى على أثرها". ثم قال عبد الله -وكان يقرأ الكتب -: وأظن أولها خروجا طلوع الشمس من مغربها، وذلك أنها كلما غربت أتت تحت العرش فسجدت واستأذنت في الرجوع فأذن لها في الرجوع، حتى إذا بدا الله أن تطلع من مغربها فعلت كما كانت تفعل: أتت تحت العرش فسجدت واستأذنت في الرجوع، فلم يرد عليها شيء، ثم تستأذنُ في الرجوع فلا يرد عليها شيء، ثم تستأذن فلا يرد عليها شيء، حتى إذا ذهب من الليل ما شاء الله أن يذهب، وعرفت أنه إذا أذن لها في الرجوع لم تدرك المشرق، قالت: ربي، ما أبعد المشرق. من لي بالناس. حتى إذا صار الأفق كأنه طوق استأذنت في الرجوع، فيقال لها: من مكانك فاطلعي. فطلعت على الناس من مغربها"، ثم تلا عبد الله هذه الآية: (لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ [أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا]) الآية.

İmâm Ahmed dedi ki: Bize İsmâil b. İbrâhim rivayet etti, bize Ebû Hayyân, Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr'den rivayet etti, dedi ki: Müslümanlardan üç kişi Medine'de Mervân'ın yanında oturdular ve onun alametlerden bahsederken: 'Onların ilki Deccâl'in çıkışıdır' dediğini işittiler. Dedi ki: Bu kişiler Abdullah b. Amr'a gittiler ve Mervân'dan alametler hakkında duyduklarını ona anlattılar. Bunun üzerine [Abdullah] şöyle dedi : Mervân bir şey dememiş! Ben Resûlullah'tan ﷺ buna dair henüz unutmadığım bir hadis ezberledim; Resûlullah'ın ﷺ şöyle buyurduğunu işittim: "Alametlerin ilk ortaya çıkanı, güneşin battığı yerden doğması ve kuşluk vakti Dâbbe'nin çıkmasıdır. Bunlardan hangisi arkadaşından önce gerçekleşirse, diğeri hemen onun peşindedir." Sonra -kitapları okuyan biri olan- Abdullah dedi ki: Zannederim onların ilk ortaya çıkanı güneşin battığı yerden doğmasıdır. Zira o, her battığında Arş'ın altına gelir, secde eder ve geri dönmek için izin ister, kendisine geri dönmesi için izin verilir. Nihayet Allah onun battığı yerden doğmasını murat edince [yine] yapageldiği gibi yapar: Arş'ın altına gelir, secde eder ve geri dönmek için izin ister; fakat kendisine hiçbir cevap verilmez. Sonra tekrar dönmek için izin ister, yine kendisine cevap verilmez. Sonra tekrar izin ister, yine cevap verilmez. Nihayet geceden Allah'ın geçmesini dilediği kadar bir süre geçip de geri dönmesine izin verilse bile doğuya yetişemeyeceğini anlayınca: 'Rabbim! Doğu ne kadar uzak! İnsanlara benden kim gidecek?' der. Nihayet ufuk bir halka gibi olunca geri dönmek için izin ister; kendisine: 'Bulunduğun yerden doğ!' denilir. Böylece o da insanların üzerine battığı yerden doğar." Sonra Abdullah şu ayeti okudu: (لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ [أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا]) “Daha önce iman etmemiş [veya imanında bir hayır kazanmamış olan] kimseye imanı fayda vermez.”

وأخرجه مسلم في صحيحه، وأبو داود وابن ماجه، في سننيهما، من حديث أبي حيان التيمي -

Bunu Müslim Sahîh'inde; Ebû Dâvûd ve İbn Mâce de Sünen'lerinde Ebû Hayyân et-Teymî'nin hadisinden tahric etmişlerdir -

واسمه يحيى بن سعيد بن حيان -عن أبي زُرْعَة بن عمرو بن جرير، به .

ki adı Yahyâ b. Saîd b. Hayyân'dır- o Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr'den bu isnadla rivayet etmiştir .

حديث آخر عنه:

Ondan [rivayet edilen] başka bir hadis: