(إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ) أي: إذا خالفتم أمره (وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ) أي: قوما آخرين، أي: يعملون بطاعته ، (كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ) أي: هو قادر على ذلك، سهل عليه، يسير لديه، كما أذهب القرون الأوَل وأتى بالذي بعدها كذلك هو قادر على إذهاب هؤلاء والإتيان بآخرين، كما قال تعالى: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا} [النساء: ١٣٣]، وقال تعالى: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ * إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ * وَمَا ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ} [فاطر: ١٥ - ١٧]، وقال تعالى: {وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} [محمد: ٣٨].
(إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ) “Dilerse sizi yok eder” yani O'nun emrine muhalefet ederseniz, (وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ) “ve sizden sonra da yerinize dilediğini getirir” yani O'na itaatle amel edecek başka bir kavim getirir . (كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ) “sizi başka bir kavmin soyundan var ettiği gibi” yani O buna kadirdir, bu O'na kolaydır ve basittir; önceki nesilleri yok edip sonrakileri getirdiği gibi bunları da yok edip başkalarını getirmeye kadirdir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا} [en-Nisâ: 133] “Ey insanlar! Eğer O dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla kadirdir.” Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ * إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ * وَمَا ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ} [Fâtır: 15-17] “Ey insanlar! Siz Allah'a muhtaçsınız. Allah ise zengindir, övgüye layık olandır. Eğer dilerse sizi yok eder ve yeni bir yaratılış (toplum) getirir. Bu Allah'a güç değildir.” Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} [Muhammed: 38] “Allah zengindir, siz ise muhtaçsınız. Eğer yüz çevirecek olursanız, yerinize sizden başka bir kavim getirir de sonra onlar sizin benzerleriniz olmazlar.”
وقال محمد بن إسحاق، عن يعقوب بن عتبة قال: سمعت أبان بن عثمان يقول في هذه الآية:
Muhammed b. İshâk, Ya‘kûb b. Utbe’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebân b. Osmân’ı bu ayet hakkında şöyle derken işittim:
(كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ) الذرية: الأصل، والذرية: النسل.
(كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ) “Sizi başka bir kavmin soyundan var ettiği gibi”; Zürriyet (الذرية): Asıl (kök) demektir; zürriyet aynı zamanda nesil demektir.
وقوله تعالى: (إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ) أي: أخبرهم يا محمد أن الذي يوعدون به من أمر المعاد كائن لا محالة، (وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ) أي: ولا تعجزون الله، بل هو قادر على إعادتكم، وإن صرتم ترابًا رفاتًا وعظامًا هو قادر لا يعجزه شيء.
Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ) “Şüphesiz size vadedilen şeyler mutlaka gelecektir ve siz [Allah'ı] aciz bırakacak değilsiniz” kavli şu demektir: Onlara haber ver ey Muhammed! Ahiret hususunda kendilerine vadedilen şey muhakkak gerçekleşecektir. (وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ) “ve siz aciz bırakacak değilsiniz” yani Allah'ı aciz bırakamazsınız; aksine O sizi yeniden diriltmeye kadirdir. Toprak, toz toprak ve kemik haline gelseniz bile O buna kadirdir, hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz.
وقال ابن أبي حاتم في تفسيرها: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن المصفى، حدثنا محمد بن حمير، عن أبي بكر بن أبي مريم، عن عطاء بن أبي رباح، عن أبي سعيد الخدُرْي، ﵁، عن النبي ﷺ أنه قال: "يا بني آدم، إن كنتم تعقلون فعدوا أنفسكم من الموتى. والذي نفسي بيده إنما توعدون لآت وما أنتم بمعجزين" .
İbn Ebî Hâtim bunun tefsirinde şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Muhammed b. el-Musaffâ anlattı, bize Muhammed b. Hımyer, Ebû Bekr b. Ebî Meryem'den, o Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki o şöyle buyurmuştur: “Ey Âdemoğulları! Eğer aklınızı kullanıyorsanız kendinizi ölülerden sayın. Nefsim elinde olana yemin ederim ki şüphesiz size vadedilen şeyler mutlaka gelecektir ve siz [Allah'ı] aciz bırakacak değilsiniz.” .
وقوله تعالى: (قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) هذا تهديد شديد، ووعيد أكيد، أي: استمروا على طريقكم وناحيتكم إن كنتم تظنون أنكم على هدى، فأنا مستمر على طريقي ومنهجي، كما قال تعالى: {وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ * وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ} [هود: ١٢١، ١٢٢].
Allah Teâlâ'nın: (قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) “De ki: 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, şüphesiz ben de yapıyorum! Yakında bileceksiniz'” kavli, şiddetli bir tehdit ve kesin bir uyarıdır; yani: Şayet hidayet üzere olduğunuzu zannediyorsanız kendi yolunuzda ve tutumunuzda devam edin; ben de kendi yolumda ve yöntemimde devam etmekteyim; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ * وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ} [Hûd: 121, 122] “İman etmeyenlere de ki: 'Elinizden geleni yapın, biz de yapmaktayız. Ve bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz.'”
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (عَلَى مَكَانَتِكُمْ) أي: ناحيتكم.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan nakletti: (عَلَى مَكَانَتِكُمْ) “Elinizden geleni yapın” yani kendi tutumunuz/durumunuz üzere.
(فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ) أي: أتكون لي أو لكم. وقد أنجز موعده له، صلوات الله عليه، فإنه تعالى مكن له في البلاد، وحكمه في نواصي مخالفيه من العباد، وفتح له مكة، وأظهره على من كذبه من قومه وعاداه وناوأه، واستقر أمره على سائر جزيرة العرب، وكذلك اليمن والبحرين، وكل ذلك في حياته. ثم فتحت الأمصار والأقاليم والرساتيق بعد وفاته في أيام خلفائه، ﵃ أجمعين، كما قال الله تعالى: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي} [المجادلة: ٢١]، وقال {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} [غافر: ٥١، ٥٢]، وقال تعالى: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} [الأنبياء: ١٠٥]، وقال تعالى إخبارًا عن رسله: {فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ * وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذَلِكَ لِمَنْ خَافَ مَقَامِي وَخَافَ وَعِيدِ} [إبراهيم: ١٣، ١٤]، وقال تعالى: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا} الآية [النور: ٥٥]، وقد فعل الله [تعالى] ذلك بهذه الأمة، وله الحمد والمنة أولا وآخرًا، باطنًا وظاهرًا.
(فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ) “Dünya yurdunun akıbetinin kime ait olacağını yakında bileceksiniz. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler” yani: [Bu akıbet] benim mi yoksa sizin mi olacak? Allah, O'na —salâtullâhi aleyh— olan vaadini yerine getirmiştir. Nitekim Teâlâ yeryüzünde O'na güç ve iktidar vermiş, kullardan kendisine muhalefet edenlerin idaresini O'nun hükmüne bırakmış, Mekke'nin fethini O'na nasip etmiş, kavminden kendisini yalanlayan, O'na düşmanlık edip karşı çıkanlara karşı O'nu üstün kılmıştır. Arap Yarımadası'nın tamamında, aynı şekilde Yemen ve Bahreyn'de O'nun hâkimiyeti yerleşmiştir. Bütün bunlar O'nun sağlığında gerçekleşmiştir. Ardından O'nun vefatından sonra halifeleri —Allah hepsinden razı olsun— döneminde beldeler, ülkeler ve kırsal bölgeler fethedilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي} “Allah: 'Elbette ben ve peygamberlerim galip geleceğiz' diye yazmıştır” [el-Mücâdele 21]. Yine şöyle buyurmuştur: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin kıyama duracağı günde yardım ederiz. O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez; lanet onlaradır ve yurdun en kötüsü de onlaradır” [Gâfir 51-52]. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “Andolsun, Zikir'den sonra Zebûr'da da: 'Yeryüzüne mutlaka salih kullarım vâris olacaktır' diye yazmıştık” [el-Enbiyâ 105]. Allah Teâlâ peygamberlerinden haber vererek şöyle buyurmuştur: {فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ * وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذَلِكَ لِمَنْ خَافَ مَقَامِي وَخَافَ وَعِيدِ} “Bunun üzerine Rableri onlara şöyle vahyetti: 'Zalimleri mutlaka helak edeceğiz! Ve onlardan sonra sizi mutlaka o yurda yerleştireceğiz. Bu, makamımdan ve tehdidimden korkan kimseler içindir'” [İbrâhîm 13-14]. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا} “Allah, sizlerden iman edip salih ameller işleyenlere, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacağını, onlar için razı olduğu dinlerini sağlamlaştıracağını ve korkularının ardından onları mutlaka güvene kavuşturacağını vaat etmiştir. Onlar bana kulluk ederler ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar...” [en-Nûr 55]. Allah [Teâlâ] bu ümmet için bunu gerçekleştirmiştir. Öncesinde ve sonrasında, gizlisinde ve açığında hamd ve minnet yalnız O'nadır.
{وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (١٣٦)}
{وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (١٣٦)} “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar da kendi zanlarınca: 'Bu Allah'ındır, bu da ortaklarımızındır' dediler. Ortakları için olan Allah'a ulaşmaz; fakat Allah için olan ortaklarına ulaşır. Ne kötü hüküm veriyorlar! (136)”
هذا ذم وتوبيخ من الله للمشركين الذين ابتدعوا بدعًا وكفرًا وشركًا، وجعلوا لله جزءًا من خلقه، وهو خالق كل شيء سبحانه وتعالى عما يشركون؛ ولهذا قال تعالى: (وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ) أي: مما خلق وبرأ (مِنَ الْحَرْثِ) أي: من الزروع والثمار (وَالأنْعَامِ نَصِيبًا) أي: جزءا وقسما، (فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا)
Bu, bidatler, küfür ve şirk uyduran; her şeyin yaratıcısı olduğu halde yarattıklarından Allah'a bir pay ayıran müşriklere Allah'tan bir kınama ve azarlamadır. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzeh ve yücedir. İşte bu sebeple Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ) “Allah'ın yarattığı şeylerden O'na ayırdılar” yani yaratıp var ettiği şeylerden, (مِنَ الْحَرْثِ) “ekinden” yani ekinlerden ve meyvelerden, (وَالأنْعَامِ نَصِيبًا) “ve hayvanlardan bir pay” yani bir parça ve bir hisse, (فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا) “da kendi zanlarınca: 'Bu Allah'ındır, bu da ortaklarımızındır' dediler.”
وقوله: (فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ) قال علي بن أبي طلحة، والعَوْفي، عن ابن عباس؛ أنه قال في تفسير هذه الآية: إن أعداء الله كانوا إذا حرثوا حرثًا، أو كانت لهم ثمرة، جعلوا لله منه جزءًا وللوثن جزءًا، فما كان من حرث أو ثمرة أو شيء من نصيب الأوثان حفظوه وأحصوه. وإن سقط منه شيء فيما سُمّي للصمد ردوه إلى ما جعلوه للوثن. وإن سبقهم الماء الذي جعلوه للوثن. فسقى شيئا جعلوه لله جعلوا ذلك للوثن. وإن سقط شيء من الحرث والثمرة التي جعلوا لله، فاختلط بالذي جعلوه للوثن، قالوا: هذا فقير. ولم يردوه إلى ما جعلوه لله. وإن سبقهم الماء الذي جعلوه لله. فسقى ما سُمّي للوثن تركوه للوثن، وكانوا يحرمون من أموالهم البحيرة والسائبة والوصيلة والحام، فيجعلونه للأوثان، ويزعمون أنهم يحرمونه لله، فقال الله ﷿ (وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالأنْعَامِ نَصِيبًا) الآية.
O'nun: (فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ) “Ortakları için olan Allah'a ulaşmaz; fakat Allah için olan ortaklarına ulaşır” kavli hakkında Ali b. Ebî Talha ve el-Avfî, İbn Abbas'tan naklettiklerine göre o, bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Allah'ın düşmanları bir ekin ektiklerinde veya bir meyveleri olduğunda, ondan bir kısmını Allah'a, bir kısmını da puta ayırırlardı. Putların payına düşen ekin, meyve veya herhangi bir şeyi korur ve sayarlardı. Şayet ondan Samed için belirlenen kısma bir şey düşerse, onu put için ayırdıkları kısma geri verirlerdi. Put için ayırdıkları su akıp da Allah için ayırdıkları bir şeyi sulayacak olursa, o kısmı puta verirlerdi. Allah için ayırdıkları ekin ve meyveden bir şey düşüp put için ayırdıkları şeye karışırsa: 'Bu muhtaçtır' derler ve onu Allah için ayırdıklarına geri vermezlerdi. Allah için ayırdıkları su akıp da put için belirlenen şeyi sulayacak olursa, onu put için bırakırlardı. Mallarından bahîre, sâibe, vasîle ve hâm'ı haram kılar, onları putlara tahsis eder ve bunları Allah için haram kıldıklarını iddia ederlerdi. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle şöyle buyurdu: (وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالأنْعَامِ نَصِيبًا) “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar...” ayet.
وهكذا قال مجاهد، وقتادة، والسدي، وغير واحد.
Mücâhid, Katâde, es-Süddî ve pek çok kimse de böyle söylemiştir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم في تفسيره: كل شيء جعلوه لله من ذبْح يذبحونه، لا يأكلونه أبدا حتى يذكروا معه أسماء الآلهة. وما كان للآلهة لم يذكروا اسم الله معه، وقرأ الآية حتى بلغ: (سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ) أي: ساء ما يقسمون، فإنهم أخطؤوا أولا في القسمة، فإن الله تعالى هو رب كل شيء ومليكه وخالقه، وله الملك، وكل شيء له وفي تصرفه وتحت قدرته ومشيئته، لا إله غيره، ولا رب سواه. ثم لما قسموا فيما زعموا لم يحفظوا القسمة التي هي فاسدة، بل جاروا فيها، كما قال تعالى: {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ} [النحل: ٥٧]، وقال تعالى: {وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا إِنَّ الإِنْسَانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌ} [الزخرف: ١٥]، وقال تعالى: {أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الأُنْثَى * تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى} [النجم: ٢١، ٢٢].
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem tefsirinde şöyle demiştir: Kestikleri kurbanlardan Allah için ayırdıkları her şeyi, beraberinde ilahlarının isimlerini anmadıkça asla yemezlerdi. İlahlar için olan şeylerde ise Allah'ın adını anmazlardı. [İbn Zeyd] ayeti: (سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ) “Ne kötü hüküm veriyorlar!” kısmına kadar okudu; yani: Ne kötü taksim yapıyorlar! Zira onlar ilk olarak taksimde hata ettiler; çünkü Allah Teâlâ her şeyin Rabbi, Mâliki ve Yaratıcısıdır; mülk O'nundur, her şey O'na aittir, O'nun tasarrufunda, kudreti ve dilemesi altındadır. O'ndan başka ilah, O'ndan gayrı Rab yoktur. Sonra kendi zanlarınca yaptıkları bu taksimde, zaten fasit olan bu taksime bile sadık kalmayıp onda da haksızlık ettiler. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ} [en-Nahl: 57] “Kızları Allah'a isnat ediyorlar -O bundan münezzehtir-, canlarının çektiğini (erkek çocukları) ise kendilerine...” Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا إِنَّ الإِنْسَانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌ} [ez-Zuhruf: 15] “Kullarından O'na bir parça (çocuk) isnat ettiler. Şüphesiz insan apaçık bir nankördür.” Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الأُنْثَى * تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى} [en-Necm: 21, 22] “Erkek size, dişi O'na mı? O halde bu, insafsızca bir taksimdir!”
{وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (١٣٧)}
{وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (١٣٧)} “Böylece onların ortakları, müşriklerden çoğuna hem onları helake sürüklemek hem de dinlerini karıştırıp bozmak için çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi. Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı. Öyleyse onları iftiralarıyla baş başa bırak! (137)”
يقول تعالى: وكما زينت الشياطين لهؤلاء المشركين أن يجعلوا لله مما ذرأ من الحرث والأنعام
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şeytanlar bu müşriklere, [Allah'ın] yarattığı ekin ve hayvanlardan Allah için
نصيبا، كذلك زينوا لهم قتل أولادهم خشية الإملاق، ووأد البنات خشية العار.
bir pay ayırmayı güzel gösterdikleri gibi, aynı şekilde yoksulluk korkusuyla çocuklarını öldürmeyi ve ar korkusuyla kız çocuklarını diri diri toprağa gömmeyi de onlara güzel gösterdiler.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: وكذلك زين لكثير من المشركين قتل أولادهم شركاؤهم: زينوا لهم قتل أولادهم.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan nakletti: 'Böylece onların ortakları, müşriklerden çoğuna çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi': Onlara çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdiler.
وقال مجاهد: (شُرَكَاؤُهُمْ) شياطينهم، يأمرونهم أن يئدوُا أولادهم خشية العَيْلة. وقال السدي: أمرتهم الشياطين أن يقتلوا البنات. وإما (لِيُرْدُوهُمْ) فيهلكوهم، وإما (لِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ) أي: فيخلطون عليهم دينهم.
Mücâhid dedi ki: (شُرَكَاؤُهُمْ) “ortakları” şeytanlarıdır; geçim sıkıntısı korkusuyla çocuklarını diri diri toprağa gömmelerini emrederlerdi. es-Süddî dedi ki: Şeytanlar onlara kız çocuklarını öldürmelerini emretti. (لِيُرْدُوهُمْ) “onları helake sürüklemek için” yani onları helak etmek için; (لِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ) “dinlerini karıştırıp bozmak için” yani dinlerini onlara karmaşık hale getirmek içindir.
ونحو ذلك قال قتادة، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم.
Katâde ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de benzerini söylemiştir.
وهذا كقوله تعالى: {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ * يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ [أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ]} [النحل: ٥٨، ٥٩]، وقال تعالى: {وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ * بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ} [التكوير: ٨، ٩]. وقد كانوا أيضا يقتلون الأولاد من الإملاق، وهو: الفقر، أو خشية الإملاق أن يحصل لهم في تاني المال وقد نهاهم [الله] عن قتل أولادهم لذلك وإنما كان هذا كله من شرع الشيطان تزيينه لهم ذلك.
Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ * يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ [أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ]} [en-Nahl: 58, 59] “Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman, içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir. Kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı kavminden gizlenir: [Onu aşağılanmaya katlanarak tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün? Dikkat edin, ne kötü hüküm veriyorlar!]” Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ * بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ} [et-Tekvîr: 8, 9] “Diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna, hangi günahtan ötürü öldürüldüğü sorulduğu zaman.” Onlar çocukları imlaktan -ki o fakirliktir- veya ileride meydana gelebilecek imlak (fakirlik) korkusundan dolayı da öldürüyorlardı . [Allah] bundan ötürü çocuklarını öldürmelerini onlara yasaklamıştır. Bütün bunlar şeytanın şeriatından ve bunu onlara süslü göstermesinden ibaretti.
قال تعالى: (وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ) أي: كل هذا واقع بمشيئته تعالى وإرادته واختياره لذلك كونًا، وله الحكمة التامة في ذلك، فلا يسأل عما يفعل وهم يُسألون. (فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ) أي: فدعهم واجتنبهم وما هم فيه، فسيحكم الله بينك وبينهم.
Teâlâ buyurdu ki: (وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ) “Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı” yani bütün bunlar Teâlâ'nın kevnî meşîeti, iradesi ve tercihiyle vuku bulmaktadır; bunda O'nun tam bir hikmeti vardır. Dolayısıyla O, yaptığından sorgulanamaz, onlar ise sorgulanırlar. (فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ) “Öyleyse onları iftiralarıyla baş başa bırak!” yani onları, içinde bulundukları durumu terk et ve onlardan uzak dur; Allah seninle onlar arasında hükmünü verecektir.
{وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لا يَطْعَمُهَا إِلا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (١٣٨)}
{وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لا يَطْعَمُهَا إِلا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (١٣٨)} “Kendi zanlarınca: 'Bu hayvanlar ve ekinler dokunulmazdır; dilediğimizden başkası bunları yiyemez' dediler. Bir kısım hayvanların da sırtlarına binilmesi haram kılınmıştır. Bir kısım hayvanların üzerine de [Allah'a] iftira ederek Allah'ın adını anmazlar. [Allah] yapmakta oldukları iftiraları sebebiyle onları cezalandıracaktır. (138)”
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: "الحجْرُ": الحرام، مما حرموا الوصيلة، وتحريم ما حرموا.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan nakletti: “el-Hicr (الحِجْر)”: Haram demektir; vasîleyi ve haram kıldıkları diğer şeyleri haram saymaları bundandır.
وكذلك قال مجاهد، والضحاك، والسُّدِّي، وقتادة، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم.
Mücâhid, ed-Dahhâk, es-Süddî, Katâde ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle demiştir.
وقال قتادة: (وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ) الآية: تحريم كان عليهم من الشياطين في أموالهم، وتغليظ وتشديد، وكان ذلك من الشياطين، ولم يكن من الله تعالى.
Katâde dedi ki: (وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ) “Bu hayvanlar ve ekinler dokunulmazdır dediler” ayeti: Malları hususunda şeytanların onlara yüklediği bir haram kılma, bir katılık ve zorlaştırmadır; bu şeytanlardandı, Allah Teâlâ'dan değildi.
وقال ابن زيد بن أسلم: (حِجْرٌ) إنما احتجزوها لآلهتهم.
İbn Zeyd b. Eslem dedi ki: (حِجْرٌ) “dokunulmazdır”; onları sadece ilahlarına tahsis edip ayırmışlardı.
وقال السدي: (لا يَطْعَمُهَا إِلا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ) يقولون: حرام أن نطعم إلا من شئنا.
es-Süddî dedi ki: (لا يَطْعَمُهَا إِلا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ) “Kendi zanlarınca: 'Dilediğimizden başkası bunları yiyemez' [dediler]”; şöyle diyorlardı: Dilediğimiz kimseden başkasına yedirmemiz haramdır.
وهذه الآية الكريمة كقوله تعالى: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلالا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ} [يونس: ٥٩]، وكقوله تعالى: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سَائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ} [المائدة: ١٠٣].
Bu kerim ayet, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلالا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ} [Yûnus: 59] “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızıktan bir kısmını haram ve helal kıldınız.' De ki: 'Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?'” ve Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سَائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ} [el-Mâide: 103] “Allah ne bahîre, ne sâibe, ne vasîle ne de hâm diye bir şey meşru kılmıştır. Fakat inkâr edenler Allah'a yalan uydurmaktadırlar ve onların çoğu akletmezler.”
وقال السدي: أما (وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا) فهي البحيرة والسائبة والحام، وأما الأنعام التي لا يذكرون اسم الله عليها قال: إذا أولدوها، ولا إن نحروها.
es-Süddî dedi ki: (وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا) “Bir kısım hayvanların da sırtlarına binilmesi haram kılınmıştır” ifadesine gelince, bunlar bahîre, sâibe ve hâm'dır. Üzerine Allah'ın adını anmadıkları hayvanlara gelince, şöyle dedi: Ne doğurttuklarında ne de boğazladıklarında [Allah'ın adını anarlardı].
وقال أبو بكر بن عَيَّاش، عن عاصم بن أبي النَّجُود قال لي أبو وائل: تدري ما في قوله: (وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا)؟ قلت: لا. قال: هي البحيرة، كانوا لا يحجون عليها.
Ebû Bekr b. Ayyâş, Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan nakletti: Ebû Vâil bana: O'nun: (وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا) “Bir kısım hayvanların da sırtlarına binilmesi haram kılınmıştır. Bir kısım hayvanların üzerine de Allah'ın adını anmazlar” kavlinde ne kastedildiğini biliyor musun ? dedi. 'Hayır' dedim. Dedi ki: O bahîredir; onun üzerinde hacca gitmezlerdi.
وقال مجاهد: كان من إبلهم طائفة لا يذكرون اسم الله عليها [ولا] في شيء من شأنها، لا إن ركبوا، ولا إن حلبوا، ولا إن حملوا، ولا إن سحبوا ولا إن عملوا شيئا .
Mücâhid dedi ki: Develerinden bir grup vardı ki onlara ve onların hiçbir işine Allah'ın adını anmazlardı; ne bindiklerinde ne sağdıklarında ne yük vurduklarında ne çektiklerinde ne de bir iş yaptıklarında .
(افْتِرَاءً عَلَيْهِ) أي: على الله، وكذبا منهم في إسنادهم ذلك إلى دين الله وشرعه؛ فإنه لم يأذن لهم في ذلك ولا رَضيه منهم (سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ) أي: عليه، ويُسْندون إليه.
(افْتِرَاءً عَلَيْهِ) “[Allah'a] iftira ederek” yani Allah'a ve bunu Allah'ın dinine ve şeriatına nispet etmelerindeki yalanları sebebiyle; zira O buna ne izin vermiş ne de bundan razı olmuştur. (سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ) “Yapmakta oldukları iftiraları sebebiyle onları cezalandıracaktır” yani O'na iftira edip O'na isnat ettikleri şeyler sebebiyle.
{وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٣٩)}
{وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٣٩)} “Dediler ki: 'Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize helal, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır.' Eğer ölü doğarsa hepsi ona ortaktırlar. [Allah] bu nitelemelerinden dolayı onları cezalandıracaktır. Şüphesiz O Hakîm'dir, Alîm'dir. (139)”
قال أبو إسحاق السبيعي، عن عبد الله بن أبي الهُذَيل، عن ابن عباس: (وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الأنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا) الآية، قال: اللبن.
Ebû İshâk es-Sebîî, Abdullah b. Ebi'l-Hüzeyl'den, o da İbn Abbas'tan nakletti: (وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الأنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا) “Dediler ki: 'Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize helaldir...'” ayeti hakkında: 'Süttür' dedi.
وقال العوفي، عن ابن عباس: (وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الأنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا) [الآية] : فهو اللبن، كانوا يحرمونه على إناثهم، ويشربه ذكرانهم. وكانت الشاة إذا ولدت ذكرًا ذبحوه، وكان للرجال دون النساء. وإن كانت أنثى تركت فلم تذبح، وإن كانت ميتة فهم فيه شركاء. فنهى الله عن ذلك. وكذا قال السُّدِّي.
el-Avfî, İbn Abbas'tan nakletti: (وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الأنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا) “Dediler ki: 'Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize helaldir...'” [ayeti] : O süttür; onu kadınlarına haram kılarlar, erkekleri ise içerdi. Koyun bir erkek doğurursa onu keserlerdi ve kadınlara değil sadece erkeklere ait olurdu. Eğer dişi olursa bırakılır kesilmezdi; şayet ölü doğarsa hepsi ona ortak olurlardı. Allah bunu yasakladı. es-Süddî de böyle demiştir.
وقال الشعبي: "البحيرة" لا يأكل من لبنها إلا الرجال، وإن مات منها شيء أكله الرجال والنساء، وكذا قال عِكْرِمة، وقتادة، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم.
eş-Şa'bî dedi ki: “Bahîre”nin sütünden sadece erkekler içerdi; ondan bir şey ölecek olursa onu hem erkekler hem de kadınlar yerdi. İkrime, Katâde ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle söylemiştir.
وقال مجاهد في قوله: (وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الأنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا) قال: هي السائبة والبحيرة.
Mücâhid: (وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الأنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا) “Dediler ki: 'Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize helal, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır'” kavli hakkında: 'Bunlar sâibe ve bahîredir' demiştir.
وقال أبو العالية، ومجاهد، وقتادة [في قوله] (سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ) أي: قولهم الكذب في ذلك، يعني قوله تعالى: {وَلا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ * مَتَاعٌ} الآية [النحل: ١١٦، ١١٧].
Ebu'l-Âliye, Mücâhid ve Katâde [O'nun] (سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ) “Bu nitelemelerinden dolayı onları cezalandıracaktır” kavli hakkında: 'Bu husustaki yalan sözleridir' demişlerdir; yani Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {وَلا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ * مَتَاعٌ} [en-Nahl: 116, 117] “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesiyle: 'Bu helaldir, şu haramdır' demeyin; aksi takdirde Allah'a yalan uydurmuş olursunuz. Şüphesiz Allah'a yalan uyduranlar kurtuluşa eremezler. [Bu] az bir menfaattir...” ayet.
إنه (حَكِيمٌ) أي: في أفعاله وأقواله وشرعه وقدره، (عَلِيمٌ) بأعمال عباده من خير وشر، وسيجزيهم على ذلك أتم الجزاء.
Şüphesiz O (حَكِيمٌ) “Hakîm'dir”; yani fiillerinde, sözlerinde, şeriatında ve takdirinde [hikmet sahibidir]. (عَلِيمٌ) “Alîm'dir”; kullarının hayır ve şerden ibaret amellerini hakkıyla bilendir ve bundan dolayı onlara karşılıklarını eksiksiz bir şekilde verecektir.
{قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (١٤٠)}
{قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (١٤٠)} “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'a iftira ederek Allah'ın kendilerine verdiği rızkı haram kılanlar muhakkak ki ziyana uğramışlardır. Andolsun onlar sapmışlardır ve doğru yolu bulmuş da değillerdir. (140)”
يقول تعالى: قد خسر الذين فعلوا هذه الأفعال في الدنيا والآخرة، أما في الدنيا فخسروا أولادهم بقتلهم، وضيقوا عليهم في أموالهم، فحرموا أشياء ابتدعوها من تلقاء أنفسهم، وأما في الآخرة فيصيرون إلى شر المنازل بكذبهم على الله وافترائهم، كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ * مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} [يونس: ٦٩، ٧٠].
Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Bu fiilleri işleyenler dünyada da ahirette de ziyana uğramışlardır. Dünyada çocuklarını öldürerek onları kaybetmişler ve kendi kendilerine uydurdukları şeyleri haram kılarak malları hususunda kendilerini darlığa sokmuşlardır. Ahirette ise Allah'a yalan söylemeleri ve iftiraları sebebiyle en kötü makamlara varacaklardır; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ * مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} [Yûnus: 69, 70] “Şüphesiz Allah'a yalan uyduranlar kurtuluşa eremezler. Dünyada [az bir] menfaat; sonra dönüşleri bizedir. Sonra da inkâr etmekte olduklarından dolayı onlara şiddetli azabı tattıracağız.”
وقال الحافظ أبو بكر بن مَرْدُوَيه في تفسير هذه الآية: حدثنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، حدثنا محمد بن أيوب، حدثنا عبد الرحمن بن المبارك، حدثنا أبو عَوَانة، عن أبي بشر، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس، ﵄ قال: إذا سَرَّك أن تعلم جهل العرب فاقرأ ما فوق الثلاثين والمائة من سورة الأنعام، (قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ)
Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm anlattı, bize Muhammed b. Eyyûb anlattı, bize Abdurrahman b. el-Mübârek anlattı, bize Ebû Avâne, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan nakletti; o dedi ki: 'Arapların cehaletini öğrenmek seni sevindirirse (ilgini çekerse), En'âm Suresi'nin yüz otuzuncu ayetinden sonrasını oku: (قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ) “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'a iftira ederek Allah'ın kendilerine verdiği rızkı haram kılanlar muhakkak ki ziyana uğramışlardır. Andolsun onlar sapmışlardır ve doğru yolu bulmuş da değillerdir.”'
وهكذا رواه البخاري منفردًا في كتاب "مناقب قريش" من صحيحه، عن أبي النعمان محمد بن الفضل عارم، عن أبي عوَانة -واسمه الوَضَّاح بن عبد الله اليَشْكُرِي -عن أبي بشر -واسمه جعفر بن أبي وَحْشِيَّة بن إياس، به .
Buhârî de Sahîh'inin “Menâkıbu Kureyş” bölümünde bunu tek başına Ebü'n-Nu'mân Muhammed b. el-Fadl Ârim'den, o Ebû Avâne'den -adı el-Vaddâh b. Abdillâh el-Yeşkurî'dir-, o Ebû Bişr'den -adı Ca'fer b. Ebî Vahşiyye b. İyâs'tır- bu isnadla rivayet etmiştir .
{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (١٤١) وَمِنَ الأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٤٢)}
{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (١٤١) وَمِنَ الأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٤٢)} “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri, ürünleri çeşit çeşit hurmaları ve ekinleri, birbirine benzer ve benzemez biçimde zeytinleri ve narları yaratan O'dur. Meyve verdiği zaman ürününden yiyin, devşirildiği gün de hakkını (zekâtını/sadakasını) verin ve israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez. (141) Hayvanlardan da yük taşıyanı ve [yününden/tüyünden] sergi yapılanı (veya kesileni) yaratan O'dur. Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır. (142)”
يقول تعالى بيانا لأنه الخالق لكل شيء، من الزروع والثمار والأنعام التي تصرف فيها المشركون بآرائهم الفاسدة وقسَّموها وجَزَّءوها، فجعلوا منها حرامًا وحلالا فقال: (وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ)
Allah Teâlâ, müşriklerin bozuk görüşleriyle tasarrufta bulundukları, taksim edip kısımlara ayırdıkları, bir kısmını haram bir kısmını helal kıldıkları ekin, meyve ve hayvanlar dahil her şeyin yaratıcısının kendisi olduğunu açıklamak üzere şöyle buyurmaktadır: (وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ) “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri... yaratan O'dur.”
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (مَعْرُوشَاتٍ) مسموكات. وفي رواية: "المعروشات": معروشات ما عرش الناس، (وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ) ما خرج في البر والجبال من الثمرات.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan nakletti: (مَعْرُوشَاتٍ) “çardaklı” yükseltilmiş olanlar demektir. Bir rivayette ise: “el-Ma'rûşât”: İnsanların çardak kurup yükselttikleridir; (وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ) “çardaksız olanlar” ise kırda ve dağlarda kendiliğinden yetişen meyvelerdir.
وقال عطاء الخراساني، عن ابن عباس: (مَعْرُوشَاتٍ) ما عرش من الكرم (وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ) ما لم يعرش من الكرم. وكذا قال السدي.
Atâ el-Horasânî, İbn Abbâs'tan nakletti: { مَعْرُوشَاتٍ } “çardaklı”, asmadan çardak kurulanlar; { وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ } “çardaksız olanlar” ise asmadan çardak kurulmayanlardır. es-Süddî de böyle demiştir.
وقال ابن جُرَيْج: (مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ) قال: متشابه في المنظر، وغير متشابه في الطعم.
İbn Cüreyc: (مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ) “birbirine benzer ve benzemez biçimde” kavli hakkında: Görünüşte benzer, tatta ise benzemez [demektir] demiştir.
وقال محمد بن كَعْب: (كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ) قال: من رطبه وعنَبه.
Muhammed b. Ka'b: (كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ) “Meyve verdiği zaman ürününden yiyin” kavli hakkında: 'Yaş hurmasından ve üzümünden' demiştir.
وقوله تعالى: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) قال ابن جرير: قال بعضهم: هي الزكاة المفروضة.
Allah Teâlâ'nın: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) “devşirildiği gün de hakkını verin” kavli hakkında İbn Cerîr şöyle demiştir: Bazıları, 'Bu, farz olan zekâttır' demişlerdir.
حدثنا عمرو، حدثنا عبد الصمد، حدثنا يزيد بن درهم قال: سمعت أنس بن مالك يقول: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) قال: الزكاة المفروضة.
Bize Amr rivayet etti, bize Abdussamed rivayet etti, bize Yezîd b. Dirhem rivayet edip dedi ki: Enes b. Mâlik'in: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) “devşirildiği gün de hakkını verin” ayeti hakkında, 'Farz olan zekâttır' dediğini işittim.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) يعني: الزكاة المفروضة، يوم يُكَال ويعلم كيله. وكذا قال سعيد بن المسيب.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan nakletti: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) “devşirildiği gün de hakkını verin”, yani ölçekle ölçüldüğü ve miktarı bilindiği gün farz olan zekâtı [verin demektir]. Saîd b. el-Müseyyeb de böyle demiştir.
وقال العَوْفي، عن ابن عباس: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) وذلك أن الرجل كان إذا زرع فكان يوم حصاده، لم يخرج مما حصد شيئًا فقال الله: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) وذلك أن يعلم ما كيله وحقه، من كل عشرة واحدًا، ما يَلْقُط الناس من سنبله.
el-Avfî, İbn Abbas'tan nakletti: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) “devşirildiği gün de hakkını verin”. Bu şöyledir: Kişi ekin ektiğinde hasat günü geldiğinde hasat ettiğinden hiçbir şey çıkarıp vermezdi. Bunun üzerine Allah: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) “devşirildiği gün de hakkını verin” buyurdu. Bu da ölçeğinin ve hakkının ne kadar olduğunun bilinmesi, her on taneden birinin verilmesi ve insanların başağından topladıkları şeylerdir .
وقد روى الإمام أحمد وأبو داود في سننه من حديث محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن يحيى ابن حبَّان، عن عمه واسع بن حبان، عن جابر بن عبد الله؛ أن النبي ﷺ أمَرَ من كُل جاد عَشْرَة أوسُق من التمر، بقنْو يعلق في المسجد للمساكين وهذا إسناده جيد قوي.
İmam Ahmed ve Ebû Dâvûd Sünen'inde Muhammed b. İshâk'ın hadisinden rivayet etmişlerdir: Bana Muhammed b. Yahyâ b. Habbân, amcası Vâsi' b. Habbân'dan, o da Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etti ki: Nebî ﷺ, hasat edilen her on vesak hurmadan, yoksullar için mescide asılmak üzere bir hurma salkımı verilmesini emretmiştir . Bu isnad ceyyid ve kavîdir.
وقال طاوس، وأبو الشعثاء، وقتادة، والحسن، والضحاك، وابن جُرَيْج: هي الزكاة.
Tâvûs, Ebü'ş-Şa'sâ, Katâde, el-Hasan, ed-Dahhâk ve İbn Cüreyc: 'O, zekâttır' demişlerdir.
وقال الحسن البصري: هي الصدقة من الحب والثمار، وكذا قال زيد بن أسلم.
Hasan-ı Basrî: 'O, tanelerden ve meyvelerden verilen sadakadır' demiştir. Zeyd b. Eslem de böyle demiştir.
وقال آخرون: هو حق آخر سوى الزكاة.
Başkaları ise: 'O, zekât dışında başka bir haktır' demişlerdir.
وقال أشعث، عن محمد بن سِيرين، ونافع، عن ابن عمر في قوله: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) قال: كانوا يعطون شيئا سوى الزكاة. رواه ابن مردويه. وروى عبد الله بن المبارك وغيره. عن عبد الملك بن أبي سليمان، عن عطاء بن أبي رباح في قوله: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) قال: يعطي من حضره يومئذ ما تيسر، وليس بالزكاة.
Eş'as , Muhammed b. Sîrîn ve Nâfi' kanalıyla İbn Ömer'den: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) “devşirildiği gün de hakkını verin” kavli hakkında: 'Zekât dışında bir şeyler verirlerdi' dediğini rivayet etmiştir. Bunu İbn Merdûye rivayet etmiştir. Abdullah b. el-Mübârek ve başkaları da Abdülmelik b. Ebî Süleymân'dan, o da Atâ b. Ebî Rebâh'tan: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) “devşirildiği gün de hakkını verin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'O gün hazır bulunan kimseye kolayına gelen miktardan verir, bu zekât değildir.'
وقال مجاهد: إذا حضرك المساكين، طرحت لهم منه.
Mücâhid: 'Yoksullar yanına geldiğinde, ondan bir miktar önlerine atarsın' demiştir.
وقال عبد الرزاق، عن ابن عيينة عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) قال: عند الزرع يعطي القبض، وعند الصرام يعطي القبض، ويتركهم فيتبعون آثار الصرام.
Abdurrezzâk, İbn Uyeyne'den , o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) “devşirildiği gün de hakkını verin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: 'Ekin biçilirken bir tutam verir, hurma toplanırken bir tutam verir ve onları serbest bırakır, onlar da hasat artıklarını toplarlar.'
وقال الثوري، عن حماد، عن إبراهيم [النخعي] قال: يعطي مثل الضغث.
es-Sevrî, Hammâd'dan, o da İbrâhim [en-Nehaî]'den şöyle dediğini nakletti: 'Bir demet kadar verir.'
وقال ابن المبارك، عن شريك، عن سالم، عن سعيد بن جبير (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) قال: كان هذا قبل الزكاة: للمساكين، القبضة الضغث لعلف دابته.
İbnü'l-Mübârek, Şerîk'ten, o Sâlim'den, o da Saîd b. Cübeyr'den: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ) “devşirildiği gün de hakkını verin” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: 'Bu zekâttan önceydi: Yoksullara bir avuç, hayvanının yemi için bir tutam [verilirdi].'
وفي حديث ابن لَهِيعة، عن دَرَّاج، عن أبي الهيثم، عن سعيد مرفوعًا: (وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ)
İbn Lehîa'nın Derrâc'dan, onun Ebu'l-Heysem'den, onun da Saîd'den merfû olarak [rivayet ettiği] hadiste: { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ } “devşirildiği gün de hakkını verin”
قال: ما سقط من السنبل. رواه ابن مَرْدُويه .
ayeti hakkında: 'Düşen başaklardır' buyurmuştur. Bunu İbn Merdûye rivayet etmiştir .
وقال آخرون: هذا كله شيء كان واجبًا، ثم نسخه الله بالعشر ونصف العشر. حكاه ابن جرير عن ابن عباس، ومحمد بن الحنفية، وإبراهيم النخعي، والحسن، والسدي، وعطية العَوْفي. واختاره ابن جرير، رحمه الله.
Başkaları ise şöyle demişlerdir: Bütün bunlar farz olan bir şeydi, sonra Allah bunu onda bir (öşür) ve yirmide bir (yarım öşür) ile neshetti. Bunu İbn Cerîr; İbn Abbas, Muhammed b. el-Hanefiyye, İbrâhim en-Nehaî, el-Hasan, es-Süddî ve Atıyye el-Avfî'den nakletmiş; İbn Cerîr -Allah ona rahmet etsin- de bu görüşü tercih etmiştir.
قلت: وفي تسمية هذا نسخًا نظر؛ لأنه قد كان شيئًا واجبًا في الأصل، ثم إنه فصل بيانه وبَيَّن مقدار المخرج وكميته. قالوا: وكان هذا في السنة الثانية من الهجرة، فالله أعلم.
Ben derim ki: Buna nesh adını vermekte durup düşünmek gerekir; çünkü bu aslen farz olan bir şeydi, ardından ayrıntılı açıklaması yapıldı ve çıkarılacak miktar ile ölçüsü beyan edildi. [Âlimler] bunun hicretin ikinci yılında olduğunu söylemişlerdir; doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقد ذم الله سبحانه الذين يصومون ولا يتصدقون، كما ذكر عن أصحاب الجنة في سورة "ن": {إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ * وَلا يَسْتَثْنُونَ * فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ * فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ} أي: كالليل المدلهم سوداء محترقة {فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ * أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ * فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ * أَنْ لا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ * وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ} أي: قوة وجلد وهمة {قَادِرِينَ * فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ * بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ * قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ * قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ * فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ * قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا طَاغِينَ * عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ * كَذَلِكَ الْعَذَابُ وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} [القلم: ١٧ - ٣٣].
Allah Sübhânehu, Nûn Suresi'nde bahçe sahipleri hakkında zikrettiği gibi, oruç tutup sadaka vermeyenleri yermiştir: {إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ * وَلا يَسْتَثْنُونَ * فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ * فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ} “Hani onlar, sabah erkenden onu (bahçeyi) mutlaka devşireceklerine yemin etmişlerdi. Hiçbir istisna da yapmıyorlardı (inşallah demiyorlardı). Fakat onlar uyurlarken Rabbin tarafından dolaşan bir bela bahçeyi sarıverdi de bahçe kapkara kesiliverdi (hasat edilmiş gibi oldu).” Yani zifiri karanlık gece gibi, simsiyah yanmış hale geldi. {فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ * أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ * فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ * أَنْ لا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ * وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ} “Sabahleyin birbirlerine seslendiler: 'Eğer devşirecekseniz ekininizin başına erkenden gidin!' diye. Derken fısıldaşarak yola koyuldular: 'Bugün hiçbir yoksul sakın yanınıza sokulmasın!' diye. Bir de güç yetirebileceklerini sanarak öfkeyle (veya kararlılıkla) erkenden gittiler.” Yani güç, sebat ve azimle {قَادِرِينَ * فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ * بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ * قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ * قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ * فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ * قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا طَاغِينَ * عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ * كَذَلِكَ الْعَذَابُ وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “Fakat onu gördüklerinde: 'Biz kesinlikle yolumuzu şaşırmışız! Hayır, doğrusu biz mahrum bırakılmışız!' dediler. Onların en ılımlı olanı: 'Ben size Rabbinizi tesbih etmeli değil miydiniz dememiş miydim?' dedi. 'Rabbimizi tenzih ederiz, gerçekten biz zalimlermişiz' dediler. Bunun üzerine birbirlerini kınayarak dönüp baktılar. 'Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz azgınlarmışız. Umulur ki Rabbimiz bize onun yerine daha hayırlısını verir. Şüphesiz biz Rabbimize yönelenleriz' dediler. İşte azap böyledir; eğer bilselerdi ahiret azabı elbette daha büyüktür.” [el-Kalem: 17-33].
وقوله: (وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ) قيل: معناه: ولا تسرفوا في الإعطاء، فتعطوا فوق المعروف.
Allah'ın: (وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ) “ve israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez” kavlinin anlamının: Vermede israf etmeyin, yani marufun (örfe uygun ve makul olanın) üzerinde vermeyin olduğu söylenmiştir.
وقال أبو العالية: كانوا يعطون يوم الحصاد شيئًا، ثم تباروا فيه وأسرفوا، فأنزل الله: (وَلا تُسْرِفُوا)
Ebû'l-Âliye: 'Hasat günü bir şeyler verirlerdi, sonra bu konuda yarışa girip israf ettiler; bunun üzerine Allah: (وَلا تُسْرِفُوا) “ve israf etmeyin” ayetini indirdi' demiştir.
وقال ابن جُرَيْج نزلت في ثابت بن قَيْس بن شَمَّاس، جذَّ نخلا. فقال: لا يأتيني اليوم أحد إلا أطعمته. فأطعم حتى أمسى وليست له ثمرة، فأنزل الله: (وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ) رواه ابن جرير، عنه.
İbn Cüreyc dedi ki: Bu ayet, hurmasını hasat eden Sâbit b. Kays b. Şemmâs hakkında indi. O: 'Bugün yanıma kim gelirse mutlaka ona yedireceğim' dedi ve akşama kadar yedirdi, elinde hiç meyve kalmadı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ) “ve israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez” ayetini indirdi. Bunu İbn Cerîr ondan rivayet etmiştir.
وقال ابن جريج، عن عطاء: ينهى عن السرف في كل شيء.
İbn Cüreyc, Atâ'dan nakletti: 'Her şeyde israftan nehyetmektedir.'
وقال إياس بن معاوية: ما جاوزت به أمر الله فهو سرف.
İyâs b. Muâviye şöyle demiştir: 'Allah'ın emrini aştığın her şey israftır.'
وقال السدي في قوله: (وَلا تُسْرِفُوا) قال: لا تعطوا أموالكم، فتقعدوا فقراء.
es-Süddî, Allah'ın: (وَلا تُسْرِفُوا) “ve israf etmeyin” kavli hakkında: 'Bütün mallarınızı verip de yoksul kalmayın' demiştir.
وقال سعيد بن المسيب ومحمد بن كعب، في قوله: (وَلا تُسْرِفُوا) قال: لا تمنعوا الصدقة فتعصوا.
Saîd b. el-Müseyyeb ve Muhammed b. Ka'b, Allah'ın: { وَلا تُسْرِفُوا } “ve israf etmeyin” kavli hakkında şöyle demişlerdir: “Sadakayı engelleyip de [Allah'a] asi olmayın.”
ثم اختار ابن جرير قول عطاء: إنه نَهْيٌ عن الإسراف في كل شيء. ولا شك أنه صحيح، لكن الظاهر -والله أعلم -من سياق الآية حيث قال تعالى: (كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلا تُسْرِفُوا [إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ]) أن يكون عائدًا على الأكل، أي: ولا تسرفوا في الأكل لما فيه من مضرة العقل والبدن، كما قال تعالى: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا [إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ]} [الأعراف: ٣١]، وفي صحيح البخاري تعليقًا: "كلوا واشربوا، والبسوا وتصدقوا، في غير إسراف ولا مخيلة" وهذا من هذا، والله أعلم.
Sonra İbn Cerîr, Atâ'nın: 'O, her şeydeki israftan bir nehiydir' görüşünü tercih etmiştir. Bunun doğru olduğunda şüphe yoktur; ancak ayetin bağlamından -doğrusunu en iyi Allah bilir- Allah Teâlâ'nın: (كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلا تُسْرِفُوا [إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ]) “Meyve verdiği zaman ürününden yiyin, devşirildiği gün de hakkını verin ve israf etmeyin. [Çünkü O, israf edenleri sevmez.]” buyurduğu üzere zâhir olan, bunun yemeye raci olmasıdır; yani akla ve bedene vereceği zarardan ötürü yemede israf etmeyin [demektir]. Nitekim Allah Teâlâ: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا [إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ]} “Yiyin için fakat israf etmeyin; [çünkü O, israf edenleri sevmez.]” [el-A'râf: 31] buyurmuştur. Sahîh-i Buhârî'de muallak olarak: 'İsrafa ve kibre kaçmaksızın yiyiniz, içiniz, giyiniz ve sadaka veriniz' denilmiştir. Bu da bu kabildendir, doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقوله: (وَمِنَ الأنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا) أي: وأنشأ لكم من الأنعام ما هو حمولة وما هو فرش، قيل: المراد بالحمولة ما يحمل عليه من الإبل، والفرش الصغار منها. كما قال الثوري، عن أبي إسحاق، عن أبي الأحوص، عن عبد الله في قوله: (حَمُولَةً) ما حمل عليه من الإبل، (وَفَرْشًا) وقال: الصغار من الإبل.
Allah'ın: (وَمِنَ الأنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا) “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve [yününden/tüyünden] sergi yapılanı (veya kesileni yaratan O'dur)” kavli; yani hayvanlardan sizin için yük taşıyanlar ve ferş olanlar yarattı demektir. Hamûle ile kastedilenin develerden yük taşınanlar, ferş ile kastedilenin ise onların küçükleri olduğu söylenmiştir. Nitekim es-Sevrî, Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan nakletmiştir: (حَمُولَةً) “yük taşıyanı” ayeti hakkında: Develerden yük taşınanlar; (وَفَرْشًا) “ferş olanı” ayeti hakkında ise: Develerin küçükleri demiştir.
رواه الحاكم، وقال: صحيح الإسناد ولم يخرجاه.
Bunu el-Hâkim rivayet etmiş ve: 'İsnadı sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] tahric etmemişlerdir' demiştir.
وقال ابن عباس: الحمولة: الكبار، والفرش [هي] الصغار من الإبل. وكذا قال مجاهد.
İbn Abbas şöyle demiştir: 'Hamûle büyük olanlar, ferş ise develerin küçükleridir .' Mücâhid de böyle demiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَمِنَ الأنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا) فأما الحمولة فالإبل والخيل والبغال والحمير وكل شيء يحمل عليه، وأما الفرش فالغنم.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan nakletti: (وَمِنَ الأنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا) “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve ferş olanı...” kavli hakkında: Hamûle; deve, at, katır, eşek ve üzerine yük yüklenen her şeydir. Ferş ise koyun/davardır.
واختاره ابن جرير، قال: وأحسبه إنما سمي فرشًا لدنوه من الأرض.
İbn Cerîr bu görüşü tercih etmiş ve: 'Zannedersem yere yakınlığından dolayı ferş diye isimlendirilmiştir' demiştir.
وقال الربيع بن أنس، والحسن، والضحاك، وقتادة: الحمولة: الإبل والبقر، والفرش: الغنم.
er-Rebî' b. Enes, el-Hasan, ed-Dahhâk ve Katâde şöyle demişlerdir: 'Hamûle: Deve ve sığırdır; ferş ise koyun/davardır.'
وقال السدي: أما الحمولة فالإبل، وأما الفرش فالفُصْلان والعَجَاجيل والغنم، وما حمل عليه فهو حمولة.
es-Süddî: 'Hamûleye gelince, o devedir. Ferşe gelince, o sütten kesilmiş deve yavruları, buzağılar ve koyunlardır. Üzerine yük yüklenen her şey ise hamûledir' demiştir.
قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: الحمولة ما تركبون، والفرش ما تأكلون وتحلبون، شاة لا تحمل، تأكلون لحمها وتتخذون من صوفها لحافًا وفرشا .
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem dedi ki: 'Hamûle bindiğiniz hayvanlardır. Ferş ise etini yediğiniz ve sütünü sağdığınız hayvanlardır; koyun yük taşımaz, onun etini yersiniz, yününden de yorgan ve sergi edinirsiniz .'
وهذا الذي قاله عبد الرحمن في تفسير هذه الآية الكريمة حسن يشهد له قوله تعالى: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ * وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ} [يس: ٧١، ٧٢]، وقال تعالى: {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ * [وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالأعْنَابِ]} إلى أن قال: {وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} [النحل: ٦٩ - ٨٠]، وقال تعالى: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَنْعَامَ لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ * وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ * وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ} [غافر: ٧٩ - ٨١].
Abdurrahman'ın bu kerim ayetin tefsirinde söylediği bu söz güzeldir; Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna şahitlik etmektedir: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ * وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ} “Görmediler mi ki biz onlar için ellerimizin (kudretimizin) eseri olan hayvanlar yarattık da onlar bunlara sahip bulunmaktadırlar. Onları kendilerine boyun eğdirdik; hem binekleri bunlardandır hem de bunlardan yerler.” [Yâsîn, 71-72]. Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ * [وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالأعْنَابِ]} “Şüphesiz hayvanlarda da sizin için bir ibret vardır. Onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından [çıkan], içenlerin boğazından kolayca geçen halis bir sütle sizi besleriz. [Hurmalıkların meyvelerinden ve üzümlerden de...]” —şöyle buyurduğu yere kadar:— {وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} “...yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar ev eşyası ve geçimlik [kılmıştır].” [en-Nahl, 66-80]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَنْعَامَ لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ * وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ * وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ} “Allah, kimine binesiniz kiminden de yiyesiniz diye hayvanları sizin için yaratandır. Onlarda sizin için [başka] menfaatler de vardır; gönüllerinizdeki bir arzuya onların üzerinde ulaşırsınız. Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız. Ve [Allah] size ayetlerini gösterir. Artık Allah'ın hangi ayetlerini inkâr edersiniz?” [Gâfir, 79-81].
وقوله تعالى: (كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ) أي: من الثمار والزروع والأنعام، فكلها خلقها الله [تعالى] وجعلها رزقًا لكم، (وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ) أي: طرائقه وأوامره، كما اتبعها المشركون الذين حرموا ما رزقهم الله، أي: من الثمار والزروع افتراء على الله، (إِنَّهُ لَكُمْ) أي: إن الشيطان -أيها الناس -لكم (عَدُوٌّ مُبِينٌ) أي: بَيِّن ظاهر العداوة، كما قال تعالى: {إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ} [فاطر: ٦]، وقال تعالى: {يَا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا} الآية، [الأعراف: ٢٧]، وقال تعالى: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا} [الكهف: ٥٠]. والآيات في هذا كثيرة في القرآن.
Allah Teâlâ'nın: (كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ) “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin” kavli; yani meyvelerden, ekinlerden ve hayvanlardan [yiyin]; zira bunların hepsini Allah [Teâlâ] yaratmış ve size rızık kılmıştır. (وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ) “ve şeytanın adımlarına uymayın”; yani onun yollarına ve emirlerine [uymayın], tıpkı Allah'a iftira ederek Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği meyve ve ekinleri haram kılan müşriklerin uyduğu gibi. (إِنَّهُ لَكُمْ) “Şüphesiz o, sizin için” yani ey insanlar, şüphesiz şeytan sizin için (عَدُوٌّ مُبِينٌ) “apaçık bir düşmandır”; yani düşmanlığı apaçık ve zâhir olandır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ} “Şüphesiz şeytan sizin düşmanınızdır, siz de onu düşman edinin. O, kendi taraftarlarını ancak alevli ateşin ehlinden olsunlar diye çağırır.” [Fâtır: 6]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {يَا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا} “Ey Âdemoğulları! Şeytan, ana babanızı avret yerlerini kendilerine göstermek için elbiselerini soyarak cennetten çıkardığı gibi sizi de aldatmasın...” ayeti [el-A'râf: 27]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا} “Şimdi siz beni bırakıp da onu ve onun soyunu mu dostlar ediniyorsunuz? Oysa onlar size düşmandır. Zalimler için bu ne fena bir değişmedir!” [el-Kehf: 50]. Kur'an'da bu husustaki ayetler pek çoktur.
{ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٤٣) وَمِنَ الإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤)}
{ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٤٣) وَمِنَ الإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤)} “Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden de iki. De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığı (yavruları) mı? Eğer doğru söyleyenler iseniz bana bir bilgiye dayanarak haber verin.' (143) Deveden de iki, sığırdan da iki. De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığı (yavruları) mı? Yoksa Allah size bunu vasiyet ettiği (emrettiği) zaman siz orada şahitler miydiniz?' İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a yalan yere iftira edenden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (144)”
وهذا بيان لجهل العرب قبل الإسلام فيما كانوا حَرّموا من الأنعام، وجعلوها أجزاءً وأنواعًا: بحيرة، وسائبة، ووصيلة وحامًا، وغير ذلك من الأنواع التي ابتدعوها في الأنعام والزروع والثمار، فبين أنه تعالى أنشأ جنات معروشات وغير معروشات، وأنه أنشأ من الأنعام حمولة وفرشا. ثم بين أصناف الأنعام إلى غنم وهو بياض وهو الضأن، وسواد وهو المعز، ذكره وأنثاه، وإلى إبل ذكورها وإناثها، وبقر كذلك. وأنه تعالى لم يحرم شيئًا من ذلك ولا شيئًا من أولاده. بل كلها مخلوقة لبني آدم، أكلا وركوبًا، وحمولة، وحلبا، وغير ذلك من وجوه المنافع، كما قال [تعالى] {وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ} الآية [الزمر: ٦].
Bu, İslâm'dan önce Arapların hayvanlardan haram kıldıkları ve onları bahîra, sâibe, vasîle, hâm gibi kısımlara ve türlere ayırdıkları şeyler ile hayvanlar, ekinler ve meyveler hakkında uydurdukları diğer türlerdeki cehaletlerinin bir beyanıdır. Allah Teâlâ, çardaklı ve çardaksız bahçeler yarattığını, hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi yapılanı (veya kesileni) yarattığını beyan etmiştir . Sonra hayvanların sınıflarını açıkladı: Beyaz olan koyun ve siyah olan keçi -erkeği ve dişisiyle-, develerin erkek ve dişileri ve aynı şekilde sığırlar. Allah Teâlâ bunlardan hiçbir şeyi ve bunların yavrularından hiçbir şeyi haram kılmamıştır. Aksine bunların hepsi Âdemoğulları için yeme, binme, yük taşıma, sütünden faydalanma ve diğer yararlanma şekilleri için yaratılmıştır. Nitekim [Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ} “Sizin için hayvanlardan sekiz çift indirdi...” ayeti [ez-Zümer: 6].
وقوله: (أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأنْثَيَيْنِ) رَدٌ عليهم في قولهم: {مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا}
Allah'ın: (أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأنْثَيَيْنِ) “ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığı (yavruları) mı?” kavli, onların: {مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} “Bu hayvanların karınlarındakiler yalnız erkeklerimize aittir, eşlerimize (kadınlarımıza) ise haram kılınmıştır” sözlerine bir reddir.
وقوله: (نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) أي: أخبروني عن يقين: كيف حرم الله عليكم ما زعمتم تحريمه من البحيرة والسائبة والوصيلة والحام ونحو ذلك؟
Allah'ın: (نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) “Eğer doğru söyleyenler iseniz bana bir bilgiye dayanarak haber verin” kavli; yani kesin bir bilgiye dayanarak bana bildirin: Bahîra, sâibe, vasîle, hâm ve benzeri haram olduğunu iddia ettiğiniz şeyleri Allah size nasıl haram kıldı?
وقال العَوْفي عن ابن عباس قوله: (ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ) فهذه أربعة أزواج، (وَمِنَ الإبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الأنْثَيَيْنِ) يقول: لم أحرم شيئًا من ذلك ([أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأنْثَيَيْنِ])
Avfî'nin İbn Abbâs'tan [naklettiğine göre] O'nun: (ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ) “Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden de iki” kavli [hakkında şöyle demiştir]: İşte bunlar dört çifttir. (وَمِنَ الإبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الأنْثَيَيْنِ) “Deveden iki, sığırdan da iki. De ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi?” [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Bunlardan hiçbir şeyi haram kılmadım. ([أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأنْثَيَيْنِ]) [“Yoksa iki dişinin rahimlerinin kapsadığı (yavruları) mı?”]
يعني: هل يشمل الرحم إلا على ذكر أو أنثى فلم تحرمون بعضا وتحلون بعضا؟ (نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) يقول: كله حلال.
Yani: Rahim erkek veya dişiden başkasını kapsar mı? O halde niçin bir kısmını haram kılıp bir kısmını helal sayıyorsunuz? (نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) “Eğer doğru söyleyenler iseniz bana bir bilgiye dayanarak haber verin”. Şöyle buyurmaktadır: Hepsi helaldir.
وقوله: (أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا) تهكم بهم فيما ابتدعوه وافتروه على الله، من تحريم ما حرموه من ذلك، (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ) أي: لا أحد أظلم منه، (إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ)
Allah'ın: (أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا) “Yoksa Allah size bunu vasiyet ettiği (emrettiği) zaman siz orada şahitler miydiniz?” kavli, bunlardan haram kıldıkları şeyleri haram kılma hususunda uydurdukları ve Allah'a karşı iftira ettikleri bidatler sebebiyle onlarla alay etmedir. (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ) “İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a yalan yere iftira edenden daha zalim kim olabilir?” Yani ondan daha zalim hiç kimse olamaz. (إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ) “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”
وأول من دخل في هذه الآية: عمرو بن لُحَيّ بن قَمَعَة، فإنه أول من غير دين الأنبياء، وأول من سيب السوائب، ووصل الوصيلة، وحمى الحامي، كما ثبت ذلك في الصحيح .
Bu ayetin kapsamına ilk giren kişi Amr b. Luhay b. Kamaa'dır. Zira peygamberlerin dinini ilk değiştiren, sâibeleri salıveren, vasîleyi birleştiren ve hâmîyi koruma altına alan ilk kişi odur; nitekim bu husus Sahih'te sabit olmuştur .
{قُلْ لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥)}
{قُلْ لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥)} “De ki: 'Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için ölü eti (leş), akıtılmış kan, domuz eti -ki şüphesiz o pistir- veya Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk (kurban) dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum. Kim mecbur kalırsa, tecavüz etmemek ve sınırı aşmamak şartıyla (yiyebilir). Şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (145)”
يقول تعالى آمرًا عبده ورسوله محمدًا، صلوات الله وسلامه عليه: قل لهؤلاء الذين حرموا ما رزقهم الله افتراء على الله: (لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ) أي: آكل يأكله. قيل: معناه: لا أجد شيئًا مما حرمتم حرامًا سوى هذه. وقيل: معناه: لا أجد من الحيوانات شيئًا حرامًا سوى هذه. فعلى هذا يكون ما ورد من التحريمات بعد هذا في سورة "المائدة"، وفي الأحاديث الواردة، رافعًا لمفهوم هذه الآية.
Allah Teâlâ, kulu ve Resûlü Muhammed'e -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- şöyle emretmektedir: Allah'a iftira ederek Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği şeyleri haram kılan kimselere şöyle de: (لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ) “Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için haram kılınmış bir şey bulamıyorum”, yani onu yiyecek herhangi bir yiyici için. Bunun anlamının: 'Sizin haram kıldıklarınızdan şunların dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum' olduğu söylenmiştir. Anlamının: 'Hayvanlardan şunların dışında hiçbir haram bulamıyorum' olduğu da söylenmiştir. Buna göre, bundan sonra Mâide Suresi'nde ve varid olan hadislerde geçen haramlar, bu ayetin mefhumunu ortadan kaldırmaktadır.
ومن الناس من يسمي ذلك نسخًا، والأكثرون من المتأخرين لا يسمونه نسخًا؛ لأنه من باب رفع مباح الأصل، والله أعلم.
İnsanlardan bazıları bunu nesh olarak adlandırırlar; müteahhirîn ulemasının çoğu ise bunu nesh olarak isimlendirmez, çünkü bu asıl olan ibahanın kaldırılması kabilindendir; en doğrusunu Allah bilir.
قال العَوْفي، عن ابن عباس: (أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا) يعني: المهراق.
el-Avfî, İbn Abbas'tan nakletti: (أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا) “veya akıtılmış kan”, yani akıtılan [kan demektir].
قال عِكْرِمة في قوله: (أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا) لولا هذه الآية لتتبع الناس ما في العُرُوق، كما تتبعه اليهود.
İkrime: (أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا) “veya akıtılmış kan” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Eğer bu ayet olmasaydı, Yahudilerin yaptığı gibi insanlar damarlardaki kanın peşine düşerlerdi.'
وقال حماد، عن عمران بن حُدَير قال: سألت أبا مِجْلَز عن الدم، وما يتلطخ من الذبح من الرأس، وعن القِدْر يُرَى فيها الحمرة، فقال: إنما نهى الله عن الدم المسفوح.
Hammâd, İmrân b. Hudeyr'den rivayet etti: Ebû Miclez'e kandan, kesim esnasında baştan bulaşan kandan ve içinde kırmızılık görülen tencereden sordum; şöyle dedi: 'Allah sadece akıtılmış kanı yasaklamıştır.'
وقال قتادة: حرم من الدماء ما كان مسفوحًا، فأما لحم خالطه دم فلا بأس به.
Katâde şöyle dedi: Kanlardan akıtılmış olanı haram kılınmıştır; etle karışan kana gelince, onda bir beis (sakınca) yoktur.