Binûn

En'âm Suresi Tefsiri — 8. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله تعالى: (وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ) أي: حيث عدلتم عن أمر الله لكم وشرعه إلى قول غيره، فقدمتم عليه غيره فهذا هو الشرك، كما قال تعالى: {اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ [وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لا إِلَهَ إِلا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ]} [التوبة: ٣١].

Allâh Teâlâ'nın: (وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ) “Eğer onlara itaat ederseniz, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz” buyruğu; yani Allah'ın size yönelik emrinden ve şeriatından başkasının sözüne meyledip O'nun [hükmünün] önüne başkasını geçirirseniz, işte şirk tam da budur. Nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ [وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لا إِلَهَ إِلا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ]} “Onlar, Allâh'ı bırakıp bilginlerini (hahamlarını), rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler. Oysa onlar tek bir ilaha ibadet etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir.” [Tevbe: 31].

وقد روى الترمذي في تفسيرها، عن عدي بن حاتم أنه قال: يا رسول الله، ما عبدوهم، فقال: "بل إنهم أحلوا لهم الحرام وحرموا عليهم الحلال، فاتبعوهم، فذلك عبادتهم إياهم" .

Tirmizî bu ayetin tefsirinde Adiy b. Hâtim'den şöyle rivayet etmiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü, onlar hahamlarına ve rahiplerine ibadet etmiyorlardı ki!' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah ﷺ]: "Hayır, onlar kendilerine haramı helal kıldılar, helali de haram kıldılar; onlar da bunlara uydular. İşte bu, onların onlara ibadet etmesidir" buyurdu .

{أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢)}

{أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢)} “Ölü iken kendisini dirilttiğimiz ve insanlar arasında yürümesi için kendisine bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp oradan hiç çıkamayacak durumdaki kimse gibi olur mu? İşte kafirlere, yapmakta oldukları böyle süslü gösterilmiştir.”

هذا مثل ضربه الله تعالى للمؤمن الذي كان ميتا، أي: في الضلالة، هالكًا حائرًا، فأحياه الله، أي: أحيا قلبه بالإيمان، وهداه له ووفقه لاتباع رسله. (وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ) أي: يهتدي [به] كيف يسلك، وكيف يتصرف به. والنور هو: القرآن، كما رواه العَوْفي وابن أبي طلحة، عن ابن عباس. وقال السُّدِّي: الإسلام. والكل صحيح.

Bu, Allah Teâlâ'nın daha önce ölü, yani sapıklık içinde, helak olmuş ve şaşkın olan; sonra Allah'ın kendisini dirilttiği, yani kalbini imanla diriltip onu hidayete erdirdiği ve elçilerine uymaya muvaffak kıldığı mümin için getirdiği bir meseldir. (وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ) “Ve insanlar arasında yürümesi için kendisine bir nur verdiğimiz...” buyruğu ise; [bu nur sayesinde] nasıl yol alacağını ve nasıl davranacağını bilir demektir. Avfî ve İbn Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre buradaki nur Kur'an'dır. Süddî ise 'İslam'dır' demiştir. Bunların hepsi de doğrudur.

(كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ) أي: الجهالات والأهواء والضلالات المتفرقة، (لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا) أي: لا يهتدي إلى منفذ، ولا مخلص مما هو فيه، [وفي مسند الإمام أحمد عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إن الله خلق خلقه في ظلمة ثم رش عليهم من نوره فمن أصابه ذلك النور اهتدى ومن أخطأه ضل"] كما قال تعالى: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} [البقرة: ٢٥٧]. و [كما] قال تعالى: {أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلَى وَجْهِهِ أَهْدَى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [الملك: ٢٢]، وقال تعالى: {مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالأَعْمَى وَالأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلا أَفَلا تَذَكَّرُونَ} [هود: ٢٤]، وقال تعالى: {وَمَا يَسْتَوِي الأَعْمَى وَالْبَصِيرُ * وَلا الظُّلُمَاتُ وَلا النُّورُ * وَلا الظِّلُّ وَلا الْحَرُورُ * وَمَا يَسْتَوِي الأَحْيَاءُ وَلا الأَمْوَاتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشَاءُ وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ * إِنْ أَنْتَ إِلا نَذِيرٌ} [فاطر: ١٩ - ٢٣]. والآيات في هذا كثيرة، ووجه المناسبة في ضرب المثلين هاهنا بالنور والظلمات، ما تقدم في أول السورة: {وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ} [الأنعام: ١].

(كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ) “Karanlıklar içinde kalan kimse gibi midir?” yani çeşitli cehaletler, hevalar ve sapıklıklar içinde bulunan; (لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا) “Oradan hiç çıkamayacak durumdaki” yani içinde bulunduğu durumdan bir çıkış yolu ve kurtuluş bulamayan kimse gibi midir? [İmam Ahmed'in Müsned'inde Resûlullah ﷺ'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Şüphesiz Allah mahlûkatını bir karanlık içinde yarattı, sonra üzerlerine Kendi nurundan saçtı. O nurdan kime isabet ettiyse o hidayete erdi; kimden de saptıysa o sapıklığa düştü"] . Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} [Bakara: 257] “Allah, iman edenlerin dostudur; onları karanlıklardan nura çıkarır. Kafirlerin dostları ise tağuttur; onları nurdan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar cehennemliklerdir, orada ebedi kalacaklardır.” Ve [yine] Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلَى وَجْهِهِ أَهْدَى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [Mülk: 22] “Yüzüstü kapanarak yürüyen mi daha doğru yoldadır, yoksa dosdoğru bir yol üzerinde düzgün yürüyen mi?”, yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالأَعْمَى وَالأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلا أَفَلا تَذَكَّرُونَ} [Hûd: 24] “Bu iki zümrenin durumu, kör ve sağır ile gören ve işiten kimselerin durumu gibidir. Bunlar hiç bir olur mu? Hâlâ ibret almaz mısınız?”, yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا يَسْتَوِي الأَعْمَى وَالْبَصِيرُ * وَلا الظُّلُمَاتُ وَلا النُّورُ * وَلا الظِّلُّ وَلا الْحَرُورُ * وَمَا يَسْتَوِي الأَحْيَاءُ وَلا الأَمْوَاتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشَاءُ وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ * إِنْ أَنْتَ إِلا نَذِيرٌ} [Fâtır: 19-23] “Kör ile gören bir olmaz. Karanlıklar ile nur da bir olmaz. Gölge ile yakıcı sıcak da bir olmaz. Diriler ile ölüler de bir olmaz. Şüphesiz Allah, dilediğine işittirir. Sen ise kabirlerde olanlara işittirecek değilsin. Sen sadece bir uyarıcısın.” Bu hususta ayetler pek çoktur. Burada iki misalin nur ve karanlıklar ile verilmesindeki münasebet yönü, surenin başında geçen şu ayettir: {وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ} [En'âm: 1] “Karanlıkları ve nuru var etti.”

وزعم بعضهم أن المراد بهذا المثل رجلان معينان، فقيل: عمر بن الخطاب هو الذي كان ميتًا فأحياه الله، وجعل له نورًا يمشي به في الناس. وقيل: عمار بن ياسر. وأما الذي في الظلمات ليس بخارج منها: أبو جهل عمرو بن هشام، لعنه الله. والصحيح أن الآية عامة، يدخل فيها كل مؤمن وكافر.

Bazıları bu meselle belirli iki kişinin kastedildiğini ileri sürmüşlerdir. Nitekim ölü iken Allah'ın dirilttiği ve insanlar arasında yürümesi için kendisine bir nur verdiği kimsenin Ömer b. el-Hattâb olduğu söylenmiştir. [Bu kişinin] Ammâr b. Yâsir olduğu da söylenmiştir. Karanlıklar içinde olup oradan hiç çıkamayacak olan kimse ise -Allah ona lanet etsin- Ebû Cehil Amr b. Hişâm'dır. Sahih olan ise ayetin genel olduğu, her mümin ve kâfirin bu kapsama girdiğidir.

وقوله تعالى: (كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) أي: حسنا لهم ما هم فيه من الجهالة والضلالة، قدرا من الله وحكمة بالغة، لا إله إلا هو [ولا رب سواه] .

Allah Teâlâ'nın: (كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) “İşte kafirlere, yapmakta oldukları böyle süslü gösterilmiştir” buyruğu ise; Allah'tan bir takdir ve derin bir hikmet olarak içinde bulundukları cehalet ve sapıklığı onlara güzel gösterdik demektir. O'ndan başka hiçbir ilah [ve O'ndan başka hiçbir rab] yoktur.

{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا وَمَا يَمْكُرُونَ إِلا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (١٢٣) وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤)}

{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا وَمَا يَمْكُرُونَ إِلا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (١٢٣) وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤)} “Böylece her memlekette, orada hileler çevirsinler diye günahkârlarının elebaşlarını kıldık. Onlar ancak kendilerine hile kurarlar da farkına varmazlar. Onlara bir ayet geldiğinde: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler. Allah, elçiliğini kime vereceğini çok daha iyi bilir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katında bir aşağılanma ve şiddetli bir azap isabet edecektir.”

يقول تعالى: وكما جعلنا في قريتك -يا محمد -أكابر من المجرمين، ورؤساء ودعاة إلى الكفر والصد عن سبيل الله، وإلى مخالفتك وعداوتك، كذلك كانت الرسل من قبلك يُبْتَلون بذلك، ثم تكون لهم العاقبة، كما قال تعالى: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ [وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا] } [الفرقان: ٣١]، وقال تعالى: {وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا [فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا] } [الإسراء: ١٦]، قيل: معناه: أمرناهم بالطاعات، فخالفوا، فدمرناهم. وقيل: أمرناهم أمرا قدريا، كما قال هاهنا: (لِيَمْكُرُوا فِيهَا)

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! Nasıl senin memleketinde günahkârların elebaşlarını, inkâra ve Allah'ın yolundan alıkoymaya çağıran, sana muhalefet edip düşmanlık besleyen önderleri kıldıysak; senden önceki peygamberler de aynı şekilde bununla imtihan edilmişler, sonra da güzel akıbet onların olmuştu. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ [وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا] } [Furkan: 31] “Böylece biz her peygamber için günahkârlardan bir düşman kıldık. Yol gösterici ve yardımcı olarak Rabbin yeter.” Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا [فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا] } [İsrâ: 16] “Bir memleketi helak etmek istediğimizde, oranın şımarık varlıklılarına emrederiz de orada yoldan çıkarlar; böylece o memleket aleyhine hüküm hak olur, biz de orayı yerle bir ederiz.” Bir görüşe göre bunun manası: 'Onlara itaatleri emrettik, onlar ise muhalefet ettiler; biz de onları helak ettik' demektir. Bir görüşe göre de: Burada (لِيَمْكُرُوا فِيهَا) “orada tuzak kursunlar diye” buyrulduğu gibi onlara kaderî olarak emrettik demektir.

وقال ابن أبي طلحة عن ابن عباس: (أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا) قال: سَلَّطنا شرارها فعصوا فيها، فإذا فعلوا ذلك أهلكناهم بالعذاب.

İbn Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا) “günahkârlarının elebaşları” ifadesi hakkında şöyle dediğini nakletti: 'Onun kötülerini başa geçirdik, onlar da orada isyan ettiler; bunu yapınca da onları azapla helak ettik.'

وقال مجاهد وقتادة: (أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا) قال عظماؤها.

Mücâhid ve Katâde (أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا) “günahkârlarının elebaşları” hakkında: 'Onların ileri gelen büyükleridir' demişlerdir.

قلت: وهذا كقوله تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ * وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالا وَأَوْلادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} [سبأ: ٣٤، ٣٥]، وقال تعالى: {وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ} [الزخرف: ٢٣].

Derim ki: Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ * وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالا وَأَوْلادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} [Sebe': 34-35] “Biz herhangi bir memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, oranın şımarık zenginleri mutlaka: 'Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz' dediler. Ve dediler ki: 'Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz, biz azaba uğratılacak da değiliz.'” Ve yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ} [Zuhruf: 23] “İşte böyle, senden önce de bir memlekete bir uyarıcı gönderdiğimizde, oranın şımarık varlıklıları mutlaka şöyle demişlerdi: 'Doğrusu biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz de onların izlerine uymaktayız.'”

والمراد بالمكر هاهنا دعاؤهم إلى الضلالة بزخرف من المقال والفعال، كما قال تعالى إخبارًا عن قوم نوح: {وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا} [نوح: ٢٢]، وقال تعالى: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ * وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا [وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الأغْلالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [سبأ: ٣١ - ٣٣].

Burada mekr (tuzak) ile kastedilen; yaldızlı söz ve fiillerle sapıklığa davet etmeleridir. Nitekim Allah Teâlâ Nûh kavminden haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا} [Nûh: 22] “Ve çok büyük bir tuzak kurdular.” Allah Teâlâ [diğer bir ayette de] şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ * وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا [وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الأغْلالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [Sebe': 31-33] “O zâlimleri, Rablerinin huzurunda tutuklandıkları zaman birbirlerine laf atarlarken bir görsen! Ezilenler, büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz muhakkak müminler olurduk' derler. Büyüklük taslayanlar ise ezilenlere: 'Size hidayet geldikten sonra sizi ondan biz mi çevirdik? Bilakis siz kendiniz günahkârlardınız' derler. Ezilenler de büyüklük taslayanlara: 'Hayır, gece ve gündüzün tuzağı [bizi saptırdı]! Zira siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na eşler/ortaklar koşmamızı emrediyordunuz' derler. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine gömerler. Biz de inkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar geçiririz. Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?'”

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا ابنُ أبي عمر، حدثنا سفيان قال: كل مكر في القرآن فهو عمل.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize İbn Ebî Ömer anlattı, bize Süfyân anlatıp dedi ki: 'Kur'an'daki her mekr (tuzak), amel demektir.'

وقوله: (وَمَا يَمْكُرُونَ إِلا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ) أي: وما يعود وبال مكرهم ذلك وإضلالهم من أضلوه إلا على أنفسهم، كم قال تعالى: {وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالا مَعَ أَثْقَالِهِمْ} [العنكبوت: ١٣]، وقال {وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا سَاءَ مَا يَزِرُونَ} [النحل: ٢٥].

Allah Teâlâ'nın: (وَمَا يَمْكُرُونَ إِلا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ) “Onlar ancak kendilerine hile kurarlar da farkına varmazlar” buyruğu ise; kurdukları o tuzakların ve saptırdıkları kimselerin vebali yalnızca kendi aleyhlerine döner demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالا مَعَ أَثْقَالِهِمْ} [Ankebût: 13] “Onlar mutlaka kendi ağırlıklarını da, kendi ağırlıklarıyla beraber başka ağırlıkları da yükleneceklerdir” ve şöyle buyurmuştur: {وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا سَاءَ مَا يَزِرُونَ} [Nahl: 25] “Ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından da yüklenirler. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!”

وقوله: (وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ) أي: إذا جاءتهم آية وبرهان وحجة قاطعة، قالوا: (لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ) أي: حتى تأتينا الملائكة من الله بالرسالة، كما تأتي إلى الرسل، كقوله، جل وعلا {وَقَالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا [لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا] } [الفرقان: ٢١].

Allah Teâlâ'nın: (وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ) “Onlara bir ayet geldiğinde: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler” buyruğu ise; kendilerine açık bir mucize, delil ve kesin bir hüccet geldiğinde: (لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ) “Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız” dediler, yani peygamberlere geldiği gibi melekler Allah'tan bize de elçilikle gelmedikçe inanmayız dediler demektir. Nitekim Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَقَالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا [لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا] } [Furkan: 21] “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bize melekler indirilmeli ya da Rabbimizi görmeli değil miydik?' dediler. Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar.”

وقوله: (اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ) أي: هو أعلم حيث يضع رسالته ومن يصلح لها من خلقه، كما قال تعالى: {وَقَالُوا لَوْلا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ * أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ} الآية [الزخرف: ٣١، ٣٢] يعنون: لولا نزل هذا القرآن على رجل عظيم كبير مبجل في أعينهم {مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ} أي: مكة والطائف. وذلك لأنهم -قبحهم الله -كانوا يزدرون بالرسول، صلوات الله وسلامه عليه، بغيًا وحسدًا، وعنادًا واستكبارًا، كما قال تعالى مخبرًا عنهم: {وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ} [الأنبياء: ٣٦]، وقال تعالى: {وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولا} [الفرقان: ٤١]، وقال تعالى: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} [الأنعام: ١٠]. هذا وهم يعترفون بفضله وشرفه ونسبه. وطهارة بيته ومرباه ومنشئه، حتى أنهم كانوا يسمونه بينهم قبل أن يوحى إليه: "الأمين"، وقد اعترف بذلك رئيس الكفار "أبو سفيان" حين سأله "هرقل" ملك الروم: كيف نسبه فيكم؟ قال: هو فينا ذو نسب. قال: هل كنتم تتهمونه بالكذب قبل أن يقول ما قال؟ قال: لا الحديث بطوله الذي استدل به ملك الروم بطهارة صفاته، ﵇، على صدقه ونبوته وصحة ما جاء به.

Allah Teâlâ'nın: (اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ) “Allah, elçiliğini kime vereceğini çok daha iyi bilir” buyruğu ise; elçiliğini nereye koyacağını ve kullarından buna kimin layık olduğunu en iyi O bilir demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا لَوْلا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ * أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ} [Zuhruf: 31-32] “Ve dediler ki: 'Bu Kur'an şu iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?' Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?” Yani: Bu Kur'an gözlerinde ulu, büyük ve saygın olan bir adama {مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ} “şu iki şehirden” yani Mekke ve Tâif'ten indirilmeli değil miydi demek istiyorlar. Bunun sebebi, Allah onları çirkin kılsın, azgınlık, haset, inat ve kibir yüzünden Resûlullah'ı -Allah'ın salât ve selamı üzerine olsun- hor görmeleridir. Nitekim Allah Teâlâ onlardan haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ} [Enbiyâ: 36] “İnkâr edenler seni gördükleri zaman, 'İlahlarınızı diline dolayan bu mu?' diyerek seni sadece alaya alırlar; oysa onlar Rahman'ın zikrini inkâr edenlerin ta kendileridir.” Ve yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولا} [Furkan: 41] “Seni gördükleri zaman: 'Allah'ın peygamber olarak gönderdiği bu mu?' diyerek seni sadece alaya alırlar.” Ve yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} [En'âm: 10] “Andolsun, senden önceki elçilerle de alay edilmişti de onlarla eğlenenleri, alay ettikleri şey kuşatıvermişti.” Bütün bunlarla birlikte onlar, onun faziletini, şerefini, nesebini, soyunun temizliğini, yetiştiği ve büyüdüğü ortamı itiraf ediyorlardı; hatta kendisine vahiy gelmeden önce aralarında ona "el-Emîn" (güvenilir) diyorlardı. Nitekim Rum hükümdarı Herakleios, kafirlerin reisi Ebû Süfyân'a: 'İçinizde onun nesebi nasıldır?' diye sorduğunda o da: 'O, içimizde soylu bir nesebe sahiptir' demiştir. [Herakleios]: 'Bu söylediklerini söylemeden önce onu hiç yalanla itham etmiş miydiniz?' diye sormuş, o da: 'Hayır' cevabını vermiştir. Bu, Rum hükümdarının onun -aleyhisselâm- sıfatlarının temizliğinden doğruluğuna, peygamberliğine ve getirdiği şeyin hak olduğuna delil getirdiği uzun hadiste geçmektedir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن مُصعب، حدثنا الأوزاعي، عن شَدَّاد أبي عمار، عن واثلة بن الأسقع، ﵁، أن رسول الله ﷺ قال: إن الله اصطفى من ولد إبراهيم إسماعيل، واصطفى من بني إسماعيل بني كنانة، واصطفى من بني كنانة قريشا، واصطفى من قريش بني هاشم، واصطفاني من بني هاشم".

İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Mus'ab anlattı, bize Evzâî, Şeddâd Ebû Ammâr'dan, o Vâsile b. el-Eskâ'dan (radıyallâhu anh) naklettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah, İbrâhim'in çocukları arasından İsmâil'i seçti; İsmâil'in çocukları arasından Kinâne oğullarını seçti; Kinâne oğulları arasından Kureyş'i seçti; Kureyş arasından Hâşim oğullarını seçti ve beni de Hâşim oğulları arasından seçti."

انفرد بإخراجه مسلم من حديث الأوزاعي -وهو عبد الرحمن بن عمرو إمام أهل الشام، به نحوه.

Bu rivayeti, Şam ehlinin imamı olan Abdurrahman b. Amr el-Evzâî'nin hadisinden benzer bir lafızla nakletmekte Müslim münferit kalmıştır (tek başına tahric etmiştir).

وفي صحيح البخاري، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "بُعِثت من خير قُرون بني آدم قَرْنًا فقرنًا، حتى بعثت من القرن الذي كنت فيه" .

Sahîh-i Buhârî'de Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Ben, Âdemoğullarının nesilleri arasından çağdan çağa seçilerek nihayet içinde bulunduğum şu nesilden gönderildim" .

وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو نُعَيم، عن سفيان، عن يزيد بن أبي زياد، عن عبد الله بن الحارث ابن نوفل، عن المطلب بن أبي وداعة قال: قال العباس: بلغه ﷺ بعضُ ما يقول الناس، فصعد المنبر فقال: "من أنا؟ ". قالوا: أنت رسول الله. قال: "أنا محمد بن عبد الله بن عبد المطلب، إن الله خلق الخلق فجعلني في خير خلقه، وجعلهم فرقتين فجعلني في خير فرقة، وخلق القبائل فجعلني في خير قبيلة. وجعلهم بيوتا فجعلني في خيرهم بيتًا، فأنا خيركم بيتًا وخيركم نفسا" . صدق صلوات الله وسلامه عليه.

İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, Süfyân'dan, o Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, o Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel'den, o Muttalib b. Ebî Vedâa'dan naklettiğine göre Abbâs şöyle dedi: İnsanların söylediklerinin bir kısmı Resûlullah ﷺ'e ulaştı; bunun üzerine minbere çıkıp: "Ben kimim?" buyurdu. Onlar: 'Sen Allah'ın Resûlüsün' dediler. O da şöyle buyurdu: "Ben, Muhammed b. Abdillâh b. Abdilmuttalib'im. Şüphesiz Allah mahlûkatı yarattı ve beni mahlûkatının en hayırlısı kıldı; onları iki fırkaya ayırdı ve beni en hayırlı fırkada kıldı; kabileleri yarattı ve beni en hayırlı kabilede kıldı; onları ailelere/evlere ayırdı ve beni onların en hayırlı ailesinde kıldı. Dolayısıyla ben ailece de en hayırlınızım, şahsiyetçe de en hayırlınızım" . Doğru söyledi; salât ve selam onun üzerine olsun.

وفي الحديث أيضا المروي عن عائشة، ﵂، قالت: قال رسول الله ﷺ "قال لي جبريل: قلبت الأرض مشارقها ومغاربها فلم أجد رجلا أفضل من محمد، وقلبت الأرض مشارقها ومغاربها فلم أجد بني أب أفضل من بني هاشم". رواه الحاكم والبيهقي . وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو بكر، حدثنا عاصم، عن زِرِّ بن حُبَيْش، عن عبد الله بن مسعود [﵁] قال: إن الله نظر في قلوب العباد، فوجد قلب محمد ﷺ خير قلوب العباد، فاصطفاه لنفسه فابتعثه برسالته. ثم نظر في قلوب العباد بعد قلب محمد ﷺ، فوجد قلوب أصحابه خير قلوب العباد، فجعلهم وزراء نبيه، يقاتلون على دينه، فما رآى المسلمون حسنًا فهو عند الله حسن، وما رأوا سيئًا فهو عند الله سيئ .

Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet edilen bir hadiste de o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Cebrail bana dedi ki: Yeryüzünün doğularını ve batılarını taradım, Muhammed'den daha üstün bir adam görmedim; yeryüzünün doğularını ve batılarını taradım, Hâşim oğullarından daha üstün bir baba soyu görmedim." Bunu Hâkim ve Beyhakî rivayet etmiştir . İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Bekir anlattı, bize Âsım, Zirr b. Hubeyş'ten, o Abdullah b. Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh] naklettiğine göre o şöyle dedi: 'Şüphesiz Allah kulların kalplerine baktı; Muhammed ﷺ'in kalbini kulların kalplerinin en hayırlısı buldu ve onu Kendisi için seçip elçiliğiyle gönderdi. Sonra Muhammed ﷺ'in kalbinden sonra kulların kalplerine baktı; onun ashabının kalplerini kulların kalplerinin en hayırlısı buldu ve onları Peygamberinin, O'nun dini uğrunda savaşan vezirleri kıldı. Müslümanların güzel gördüğü şey Allah katında da güzeldir; onların çirkin gördüğü şey ise Allah katında da çirkindir' .

وقال أحمد: حدثنا شُجاع بن الوليد قال: ذكر قابوس بن أبي ظبيان، عن أبيه، عن سلمان قال: قال لي رسول الله ﷺ "يا سلمان، لا تبغضني فتفارق دينك". قلت: يا رسول الله، كيف أبْغِضُك وبك هدانا الله؟ قال: "تبغض العرب فتبغضني" .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Şucâ' b. el-Velîd anlattı; Kâbûs b. Ebî Zabyân'ın babasından, onun da Selmân'dan naklettiğini zikretti: Selmân dedi ki: Resûlullah ﷺ bana: "Ey Selmân! Bana buğzetme, yoksa dininden ayrılırsın" buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, Allah bizi senin sayende hidayete erdirmişken sana nasıl buğzederim?' dedim. Şöyle buyurdu: "Araplara buğzedersin, dolayısıyla bana buğzetmiş olursun" .

وذكر ابن أبي حاتم في تفسير هذه الآية: ذُكِرَ عن محمد بن منصور الجواز، حدثنا سفيان، عن ابن أبي حسين قال: أبصر رجل ابن عباس وهو يدخل من باب المسجد فلما نظر إليه راعه،

İbn Ebî Hâtim bu ayetin tefsirinde şöyle zikretmiştir: Muhammed b. Mansûr el-Cevvâz'dan nakledildiğine göre: Bize Süfyân, İbn Ebî Huseyn'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bir adam İbn Abbâs'ı mescidin kapısından girerken gördü. Ona bakınca [heybeti] onu derinden etkiledi,

فقال: من هذا؟ قالوا: ابن عباس ابن عم رسول الله ﷺ. قال: (اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ)

'Bu kimdir?' diye sordu. 'Resûlullah ﷺ'in amcasının oğlu İbn Abbâs'tır' dediler. Bunun üzerine adam: (اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ) “Allah, elçiliğini kime vereceğini çok daha iyi bilir” dedi.

وقوله تعالى: (سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ [بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ]) هذا وعيد شديد من الله وتهديد أكيد، لمن تكبر عن اتباع رسله والانقياد لهم فيما جاؤوا به، فإنه سيصيبه يوم القيامة بين يدي الله (صَغَارٌ) وهو الذلة الدائمة، لما أنهم استكبروا أعقبهم ذلك ذُلا كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} [غافر: ٦٠] أي: صاغرين ذليلين حقيرين.

Allah Teâlâ'nın: (سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ [بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ]) “Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katında bir aşağılanma ve şiddetli bir azap isabet edecektir” buyruğu, O'nun elçilerine uymaktan ve getirdikleri hususlarda onlara boyun eğmekten kibirlenen kimseler için Allah'tan şiddetli bir vaîd (korkutma) ve kesin bir tehdittir. Çünkü kıyamet gününde Allah'ın huzurunda onlara (صَغَارٌ) yani sürekli bir zillet isabet edecektir; büyüklük tasladıkları için bu durum onlara bir zillet getirmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} [Gâfir: 60] “Bana kulluk etmekten büyüklenenler, mutlaka aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir” yani küçülmüş, hor ve hakir olarak.

وقوله: (وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ) لما كان المكر غالبا إنما يكون خفيا، وهو التلطف في التحيل والخديعة، قوبلوا بالعذاب الشديد جزاء وفاقا، {وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} [الكهف: ٤٩]، كما قال تعالى: {يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ} [الطارق: ٩] أي: تظهر المستترات والمكنونات والضمائر. وجاء في الصحيحين، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "يُنْصَب لكل غادر لواء عند اسُتِه يوم القيامة، فيقال: هذه غَدْرة فلان ابن فلان" .

Allah Teâlâ'nın: (وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ) “Kurdukları tuzaklar sebebiyle şiddetli bir azap [isabet edecektir]” buyruğu ise; tuzak kurmak çoğunlukla gizli yapıldığı, hile ve aldatmada incelik göstermek olduğu için, amellerine tam denk bir ceza olarak şiddetli bir azapla karşılandılar demektir; {وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} [Kehf: 49] “Rabbin hiç kimseye zulmetmez.” Nitekim Allah Teâlâ: {يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ} [Târık: 9] “Gizlilerin ortaya döküleceği gün” yani örtülü şeyler, gizlenenler ve vicdanlar açığa çıkar buyurmuştur. Sahîhayn'da Resûlullah ﷺ'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Kıyamet gününde her hain için kıçının yanında bir sancak dikilir ve: 'Bu, filan oğlu filanın hainliğidir' denilir" .

والحكمة في هذا أنه لما كان الغدر خَفِيَّا لا يطلع عليه الناس، فيوم القيامة يصير عَلَمًا منشورًا على صاحبه بما فعل.

Bundaki hikmet şudur: Hainlik gizli olup insanlar ona muttali olamadığı için, kıyamet gününde sahibinin işlediği şey açılmış bir sancak haline gelir.

{فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ (١٢٥)}

{فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ (١٢٥)} “Allah kimi hidayete erdirmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar. Kimi de saptırmak isterse, sanki göğe yükseliyormuş gibi onun göğsünü daraltır ve sıkıntılı kılar. Allah, inanmayanların üzerine murdarlığı işte böyle verir.”

يقول تعالى: (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإِسْلامِ) أي: ييسره له وينشطه ويسهله لذلك، فهذه علامة على الخير، كقوله تعالى: {أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلإِسْلامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ [فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولَئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ] } [الزمر: ٢٢]، وقال تعالى: {وَلَكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الإِيمَانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيَانَ أُولَئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ} [الحجرات: ٧].

Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإِسْلامِ) “Allah kimi hidayete erdirmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar” yani İslam'ı ona kolaylaştırır, onu buna istekli kılar ve onun için elverişli hale getirir; bu ise hayra bir işarettir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلإِسْلامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ [فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولَئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ] } [Zümer: 22] “Allah'ın, göğsünü İslam'a açtığı ve böylece Rabbinden bir nur üzerinde olan kimse [kalbi mühürlü kimse gibi midir?] Allah'ın zikrinden kalpleri katılaşmış olanlara yazıklar olsun! İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler.” Ve yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الإِيمَانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيَانَ أُولَئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ} [Hucurât: 7] “Fakat Allah size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde süsledi; inkârı, fıskı ve isyanı ise size çirkin gösterdi. İşte dosdoğru yolda olanlar bunlardır.”

قال ابن عباس: (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ) يقول: يوسع قلبه للتوحيد والإيمان به وكذا قال أبو مالك، وغير واحد. وهو ظاهر.

İbn Abbâs: (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ) “Allah kimi hidayete erdirmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Onun kalbini tevhid ve O'na iman için genişletir.' Ebû Mâlik ve diğer pek çokları da böyle söylemiştir; bu da açıktır.

وقال عبد الرزاق: أخبرنا الثوري، عن عمرو بن قيس، عن عمرو بن مُرَّة، عن أبي جعفر قال: سُئل النبي ﷺ: أيّ المؤمنين أكيس؟ قال: "أكثرهم ذكرًا للموت، وأكثرهم لما بعده استعدادًا". قال:

Abdürrezzâk dedi ki: Bize es-Sevrî, Amr b. Kays'tan, o Amr b. Mürre'den, o da Ebû Ca'fer'den haber verdi; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Müminlerin hangisi en akıllıdır?" diye soruldu. Şöyle buyurdu: «Ölümü en çok hatırlayanları ve ölüm sonrasına en çok hazırlık yapanlarıdır.» [Ebû Ca'fer] dedi ki:

وسئل النبي ﷺ عن هذه الآية: (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ) قالوا: كيف يشرح صدره يا رسول الله؟ قال: "نور يُقْذَف فيه، فينشرح له وينفسح". قالوا: فهل لذلك من أمارة يُعرف بها؟ قال: "الإنابة إلى دار الخُلُود، والتَّجَافِي عن دار الغرور، والاستعداد للموت قبل لقاء الموت" .

Peygamber ﷺ'e şu ayet hakkında soruldu: (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ) “Allah kimi hidayete erdirmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar.” 'Ey Allah'ın Resûlü, göğsü nasıl açılır?' dediler. O da: "İçine bir nur atılır, böylece kalbi genişler ve açılır" buyurdu. 'Bunun tanınacağı bir alameti var mıdır?' dediler. Şöyle buyurdu: "Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölümle karşılaşmadan önce ölüme hazırlanmaktır" .

وقال ابن جرير: حدثنا هَنَّاد، حدثنا قَبِيصَة، عن سفيان -يعني الثوري -عن عمرو بن مُرَّة، عن رجل يكنى أبا جعفر كان يسكن المدائن، قال: سئل النبي ﷺ عن قوله: كان يسكن المدائن، (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ [يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ]) فذكر نحو ما تقدم .

İbn Cerîr dedi ki: Bize Hennâd anlattı, bize Kabîsa, Süfyân'dan -yani Sevrî'den-, o Amr b. Mürre'den, o Medâin'de ikamet eden Ebû Ca'fer künyeli bir adamdan nakletti; o dedi ki: Peygamber ﷺ'e: (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ [يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ]) “Allah kimi hidayete erdirmek isterse, [onun göğsünü İslam'a açar]” buyruğu hakkında soruldu; ardından yukarıda geçene benzer şekilde zikretti .

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا ابن إدريس، عن الحسن بن الفرات القزاز، عن عمرو بن مرة، عن أبي جعفر قال: قال رسول الله ﷺ: (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ) قال رسول الله ﷺ: "إذا دخل الإيمان القلب انفسح له القلب وانشرح قالوا: يا رسول الله، هل لذلك من أمارة؟ قال: "نعم، الإنابة إلى دار الخلود، والتجافي عن دار الغرور، والاستعداد للموت قبل الموت".

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize İbn İdrîs, el-Hasen b. el-Furât el-Kazzâz'dan, o Amr b. Mürre'den, o Ebû Ca'fer'den anlattı; o dedi ki: Resûlullah ﷺ (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ) “Allah kimi hidayete erdirmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar” ayeti hakkında şöyle buyurdu: "İman kalbe girdiğinde kalp genişler ve açılır." 'Ey Allah'ın Resûlü, bunun bir alameti var mıdır?' dediler. "Evet, ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm gelmeden önce ölüme hazırlanmaktır" buyurdu.

وقد رواه ابن جرير عن سوار بن عبد الله العنبري، حدثنا المعتمر بن سليمان، سمعت أبي يحدث عن عبد الله بن مرة، عن أبي جعفر فذكره .

Bunu İbn Cerîr, Sivâr b. Abdillâh el-Anberî'den rivayet etmiştir: Bize Mu'temir b. Süleymân anlattı; babamı, Abdullah b. Mürre'den, o da Ebû Ca'fer'den anlatırken işittim; diyerek bunu zikretti .

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا أبو خالد الأحمر، عن عمرو بن قَيْس، عن عمرو بن مرة، عن عبد الله بن المِسْوَر قال: تلا رسول الله ﷺ هذه الآية: (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ) قالوا:: يا رسول الله، ما هذا الشرح؟ قال: "نور يقذف به في القلب". قالوا: يا رسول الله، فهل لذلك من أمارة ؟ قال "نعم" قالوا: وما هي؟ قال: "الإنابة إلى دار الخلود، والتجافي عن دار الغرور، والاستعداد للموت قبل الموت" .

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Amr b. Kays'tan, o Amr b. Mürre'den, o Abdullah b. el-Misver'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ: (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ) “Allah kimi hidayete erdirmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar” ayetini okudu. 'Ey Allah'ın Resûlü, bu açılma nedir?' dediler. "Kalbe atılan bir nurdur" buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü, bunun bir alameti var mıdır?' dediler. "Evet" buyurdu. 'O nedir?' dediler. "Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm gelmeden önce ölüme hazırlanmaktır" buyurdu .

وقال ابن جرير أيضا: حدثني هلال بن العلاء، حدثنا سعيد بن عبد الملك بن واقد، حدثنا محمد بن سَلمَة، عن أبي عبد الرحيم عن زيد بن أبي أنَيْسة، عن عمرو بن مرة، عن أبي عبيدة بن عبد الله بن مسعود [﵁] قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا دخل النور القلب انفسح وانشرح". قالوا: فهل لذلك من علامة يعرف بها؟ قال: "الإنابة إلى دار الخلود، والتنحي عن دار الغرور، والاستعداد للموت قبل لُقي الموت".

İbn Cerîr de şöyle dedi: Bana Hilâl b. el-Alâ anlattı, bize Saîd b. Abdilmelik b. Vâkıd anlattı, bize Muhammed b. Seleme, Ebû Abdirrahîm'den, o Zeyd b. Ebî Üneyse'den, o Amr b. Mürre'den, o Ebû Ubeyde b. Abdillâh b. Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh] nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « إذا دخل النور القلب انفسح وانشرح » «Nur kalbe girdiği zaman o [kalp] açılır ve ferahlar.» buyurdu. "Bunun bilineceği bir alameti var mıdır?" dediler. [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: « الإنابة إلى دار الخلود، والتنحي عن دار الغرور، والاستعداد للموت قبل لقي الموت » «Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm gelip çatmadan önce ölüme hazırlık yapmaktır.»

وقد رواه [ابن جرير] من وجه آخر، عن ابن مسعود متصلا مرفوعًا فقال: حدثني بن سِنان القزاز، حدثنا محبوب بن الحسن الهاشمي، عن يونس، عن عبد الرحمن بن عبيد الله بن عتبة، عن عبد الله بن مسعود، عن رسول الله ﷺ قال: (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ) قالوا: يا رسول الله، وكيف يُشْرَح صدره؟ قال: "يدخل الجنة فينفسح". قالوا: وهل لذلك علامة يا رسول الله؟ قال: "التجافي عن دار الغرور، والإنابة إلى دار الخلود، والاستعداد للموت قبل أن ينزل الموت" .

[İbn Cerîr] bunu başka bir yoldan, İbn Mes'ûd'dan muttasıl ve merfû olarak rivayet edip şöyle dedi: Bana İbn Sinân el-Kazzâz anlattı, bize Mahbûb b. el-Hasen el-Hâşimî, Yûnus'tan, o Abdurrahman b. Ubeydillâh b. Utbe'den, o Abdullah b. Mes'ûd'dan, o Resûlullah ﷺ'den nakletti; [Resûlullah ﷺ]: (فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ) “Allah kimi hidayete erdirmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar” buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü, göğsü nasıl açılır?' dediler. "Cennete girer de genişler" buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü, bunun bir alameti var mıdır?' dediler. "Aldanış yurdundan uzaklaşmak, ebediyet yurduna yönelmek ve ölüm inmeden önce ölüme hazırlanmaktır" buyurdu .

فهذه طرق لهذا الحديث مرسلة ومتصلة، يشد بعضها بعضا، والله أعلم.

İşte bu hadisin mürsel ve muttasıl yolları olup birbirini desteklemektedir. Doğrusunu Allah bilir.

وقوله تعالى: (وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا [كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ]) قرئ بفتح الضاد وتسكين الياء، والأكثرون: (ضَيِّقًا) تشديد الياء وكسرها، وهما لغتان: كَهَيْن وهَيّن. وقرأ بعضهم: (حَرِجًا) بفتح الحاء وكسر الراء، قيل: بمعنى آثم. وقال السُّدِّي. وقيل: بمعنى القراءة الأخرى (حَرَجًا) فتح الحاء والراء، وهو الذي لا يتسع لشيء من الهدى، ولا يخلص إليه شيء ما ينفعه من الإيمان ولا ينفذ فيه.

Allah Teâlâ'nın: (وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا [كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ]) “Kimi de saptırmak isterse, [sanki göğe yükseliyormuş gibi] onun göğsünü daraltır ve sıkıntılı kılar” buyruğunda [ضَيِّقًا kelimesi], dad harfinin fethası ve ya harfinin sükûnu ile (ضَيْقًا) şeklinde okunmuştur; çoğunluk ise ya harfini şeddeli ve kesreli olarak (ضَيِّقًا) okumuştur. Bu ikisi, heyn ve heyyin gibi iki ayrı lehçedir. Bazıları da ha harfinin fethası ve ra harfinin kesresi ile (حَرِجًا) şeklinde okumuştur; bunun 'günahkâr' manasında olduğu söylenmiştir ve Süddî de böyle demiştir. Bunun diğer kıraat olan ha ve ra harflerinin fethasıyla okunan (حَرَجًا) manasında olduğu da söylenmiştir; bu da hidayetten hiçbir şeye yer açmayan, kendisine imandan fayda verecek hiçbir şey ulaşmayan ve içine işlemeyen kimsedir.

وقد سأل عمر بن الخطاب، ﵁، رجلا من الأعراب من أهل البادية من مُدْلج: ما الحرجة؟ قال هي الشجرة تكون بين الأشجار لا تصل إليها راعية، ولا وحشية، ولا شيء. فقال عمر، ﵁: كذلك قلب المنافق لا يصل إليه شيء من الخير .

Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh), Müdlic kabilesinden çöl ehli bir bedeviye: 'Harece (حَرِجَة) nedir?' diye sormuştu. O da: 'Ağaçlar arasında bulunup kendisine ne otlayan bir hayvanın, ne bir yaban hayvanının ne de başka bir şeyin ulaşamadığı ağaçtır' dedi . Bunun üzerine Ömer (radıyallâhu anh): 'Münafığın kalbi de böyledir; ona hiçbir hayır ulaşmaz ' dedi .

وقال العَوْفي عن ابن عباس: يجعل الله عليه الإسلام ضيقًا، والإسلام واسع. وذلك حين يقول: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} [الحج: ٧٨]، يقول: ما جعل عليكم في الإسلام من ضيق.

Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: 'Allah ona İslam'ı dar kılar; oysa İslam geniştir. Bu durum, Allah'ın: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} [Hac: 78] “Dinde üzerinize hiçbir güçlük kılmadı” yani İslam'da sizin için hiçbir darlık kılmadı buyurduğu gibidir.'

وقال مجاهد والسُّدِّي: (ضَيِّقًا حَرَجًا) شاكا. وقال عطاء الخراساني: (ضَيِّقًا حَرَجًا): ليس للخير فيه منفذ. وقال ابن المبارك، عن ابن جُرَيْج (ضَيِّقًا حَرَجًا): بلا إله إلا الله، حتى لا تستطيع أن تدخله، كأنما يصعد في السماء من شدة ذلك عليه. وقال سعيد بن جُبَيْر: يجعل صدره (ضَيِّقًا حَرَجًا) قال: لا يجد فيه مسلكا إلا صُعدا.

Mücâhid ve Süddî: (ضَيِّقًا حَرَجًا) “dar ve sıkıntılı” ifadesini 'şüphe içinde' diye açıklamışlardır. Atâ el-Horasânî: '(ضَيِّقًا حَرَجًا): Kendisinde hayra giden bir menfez bulunmayan' demiştir. İbnü'l-Mübârek, İbn Cüreyc'den şöyle dediğini nakletmiştir: '(ضَيِّقًا حَرَجًا): Lâ ilâhe illallâh'a karşı [dardır], öyle ki o söz onun içine giremez; bu durum ona o kadar zor gelir ki sanki göğe yükseliyormuş gibi olur.' Saîd b. Cübeyr: 'Göğsünü (ضَيِّقًا حَرَجًا) “dar ve sıkıntılı” kılar' ayeti hakkında: 'Onda sadece yukarı doğru zoraki tırmanış dışında hiçbir geçit bulamaz' demiştir.

وقال السُّدِّي: (كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ) من ضيق صدره.

Süddî: (كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ) “Sanki göğe yükseliyormuş gibi” ifadesi hakkında: 'Göğsünün darlığından dolayıdır' demiştir.

وقال عطاء الخراساني: (كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ) يقول: مثله كمثل الذي لا يستطيع أن يصعد

Atâ el-Horasânî: (كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ) “Sanki göğe yükseliyormuş gibi” [ayeti hakkında] şöyle der: Onun hali, yükselmeye güç yetiremeyen kimsenin hali gibidir

في السماء. وقال الحكم بن أبان عن عِكْرِمة، عن ابن عباس: (كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ) يقول: فكما لا يستطيع ابن آدم أن يبلغ السماء، فكذلك لا يستطيع أن يدخل التوحيد والإيمان قلبه، حتى يدخله الله في قلبه.

güç yetiremeyen kimsenin durumu gibidir' der. Hakem b. Ebân, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; (كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ) “Sanki göğe yükseliyormuş gibi” ifadesi hakkında şöyle demiştir: 'Âdemoğlu nasıl göğe ulaşmaya güç yetiremezse, aynı şekilde Allah kalbine sokmadıkça tevhid ve imanı da kalbine sokmaya güç yetiremez.'

وقال الأوزاعي: (كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ) كيف يستطيع من جعل الله صدره ضيقا أن يكون مسلما.

Evzâî: (كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ) “Sanki göğe yükseliyormuş gibi” ayeti hakkında: 'Allah'ın göğsünü daralttığı kimse nasıl Müslüman olmaya güç yetirebilir ki!' demiştir.

وقال الإمام أبو جعفر بن جرير: وهذا مثل ضربه الله لقلب هذا الكافر في شدة تضيقه إياه عن وصول الإيمان إليه. يقول: فمثله في امتناعه من قبول الإيمان وضيقه عن وصوله إليه، مثل امتناعه من الصعود إلى السماء وعجزه عنه؛ لأنه ليس في وسعه وطاقته.

İmam Ebû Ca'fer b. Cerîr dedi ki: Bu, imanın kendisine ulaşmasını son derece daraltması hususunda Allah'ın bu kafirin kalbi için getirdiği bir meseldir. Buyuruyor ki: İmanı kabul etmekten kaçınması ve imanın kendisine ulaşmasındaki darlığı; göğe tırmanmaktan kaçınması ve buna güç yetiremeyip aciz kalması gibidir, çünkü bu onun gücü ve takati dahilinde değildir.

وقال في قوله: (كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ) يقول: كما يجعل الله صدر من أراد إضلاله ضيقا حرجا، كذلك يسلط الله الشيطان عليه وعلى أمثاله ممن أبى الإيمان بالله ورسوله، فيغويه ويصده عن سبيل الله .

Allah Teâlâ'nın: (كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ) “İşte Allah, inanmayanların üzerine böyle murdarlık/azap verir” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Allah, saptırmak istediği kimsenin göğsünü nasıl dar ve sıkıntılı kılarsa; aynı şekilde Allah'a ve Resûlü'ne iman etmekten kaçınan kimsenin ve benzerlerinin üzerine de şeytanı musallat eder. O da onu azdırır ve Allah'ın yolundan alıkoyar' .

قال ابن أبي طلحة عن ابن عباس: الرجس: الشيطان. وقال مجاهد: الرجس: كل ما لا خير فيه. وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: الرجس: العذاب.

İbn Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: 'Rics: Şeytandır.' Mücâhid: 'Rics: Kendisinde hiçbir hayır bulunmayan her şeydir' demiştir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise: 'Rics: Azaptır' demiştir.

{وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) لَهُمْ دَارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧)}

{وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) لَهُمْ دَارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧)} “Bu, Rabbinin dosdoğru yoludur. Şüphesuz biz, öğüt alıp düşünen bir kavim için ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık. (126) Rableri katında esenlik yurdu onlarındır. Yapmakta oldukları ameller sebebiyle O, onların dostudur. (127)”

لما ذكر تعالى طريقة الضالين عن سبيله، الصادين عنها، نبه على أشرف ما أرْسل به رسوله من الهدى ودين الحق فقال: (وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا) منصوب على الحال، أي: هذا الدين الذي شرعناه لك يا محمد بما أوحينا إليك هذا القرآن، وهو صراط الله المستقيم، كما تقدم في حديث الحارث، عن علي [﵁] في نعت القرآن: "هو صراط الله المستقيم، وحبل الله المتين، وهو الذكر الحكيم". رواه أحمد والترمذي بطوله .

Allah Teâlâ, kendi yolundan sapanların ve insanları o yoldan alıkoyanların gidişatını zikredince; Resûlü'nü gönderdiği şeylerin en şereflisi olan hidayete ve hak dine dikkat çekip şöyle buyurdu: (وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا) “Bu, Rabbinin dosdoğru yoludur”; [müstakîmen kelimesi] hal olarak mansubdur. Yani: 'Ey Muhammed! Bu Kur'an'ı sana vahyetmekle senin için şeriat kıldığımız bu din, Allah'ın dosdoğru yoludur.' Nitekim daha önce Hâris'in Hz. Ali'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiği hadiste Kur'an'ın niteliği hakkında şöyle geçmişti: 'O, Allah'ın dosdoğru yoludur, Allah'ın sağlam ipidir ve o hikmet dolu zikirdir.' Bunu Ahmed ve Tirmizî uzunca rivayet etmiştir .

(قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ) أي: [قد] وضحناها وبيناها وفسرناها، (لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ) أي: لمن له فهم ووعي يعقل عن الله ورسوله.

(قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ) “Ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık” yani [şüphesiz] onları aydınlattık, beyan ettik ve tefsir ettik; (لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ) “öğüt alıp düşünen bir kavim için” yani Allah'tan ve Resûlü'nden [geleni] kavrayacak bir anlayışa ve şuura sahip olan kimseler için.

(لَهُمْ دَارُ السَّلامِ) وهي: الجنة، (عِنْدَ رَبِّهِمْ) أي: يوم القيامة. وإنما وصف الله الجنة هاهنا بدار

{ لَهُمْ دَارُ السَّلامِ } “Onlar için esenlik yurdu vardır” ki o cennettir; { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rablerinin katında” yani kıyamet gününde. Allah Teâlâ'nın burada cenneti dâr [olarak nitelemesi ise]...

السلام لسلامتهم فيما سلكوه من الصراط المستقيم، المقتفي أثر الأنبياء وطرائقهم، فكما سلموا من آفات الاعوجاج أفْضَوا إلى دار السلام.

peygamberlerin izinden ve onların yollarından giden dosdoğru yolu tutmaları sebebiyle selamette olmalarındandır. Nitekim eğriliklerin afetlerinden korundukları gibi, esenlik yurduna (Dârü's-Selâm'a) kavuşmuşlardır.

(وَهُوَ وَلِيُّهُمْ) أي: والسلام -وهو الله -وليهم، أي: حافظهم وناصرهم ومؤيدهم، (بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) أي: جزاء [على] أعمالهم الصالحة تولاهم وأثابهم الجنة، بمنّه وكرمه.

(وَهُوَ وَلِيُّهُمْ) “Ve O, onların dostudur” yani es-Selâm -ki O Allah'tır- onların velisidir; yani koruyucusu, yardımcısı ve destekleyicisidir. (بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) “Yapmakta oldukları ameller sebebiyle” yani salih amellerinin karşılığı olarak lütuf ve keremiyle onları dost edinmiş ve onları cennetle mükafatlandırmıştır.

{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الإِنْسِ وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨)}

{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الإِنْسِ وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨)} “Onların hepsini bir araya toplayacağı gün: 'Ey cin topluluğu! İnsanlardan pek çoğunu yoldan çıkardınız' [der]. İnsanlardan olan dostları ise: 'Rabbimiz! Birbirimizden yararlandık ve bizim için belirlediğin ecelimize ulaştık' derler. [Allah] buyurur ki: 'Allah'ın dilediği müstesna, içinde ebedî kalacağınız yer ateştir.' Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir. (128)”

يقول تعالى: واذكر يا محمد فيما تقصه عليهم وتذكرهم به (وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا) يعني: الجن وأولياءهم (مِنَ الإنْسِ) الذين كانوا يعبدونهم في الدنيا، ويعوذون بهم ويطيعونهم، ويوحي بعضهم إلى بعض زخرف القول غرورا. (يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الإنْسِ) أي: ثم يقول: يا معشر الجن. وسياق الكلام يدل على المحذوف.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! Onlara anlattığın ve kendilerine hatırlattığın şeyler arasında şunu da zikret: (وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا) “Onların hepsini bir araya toplayacağı gün” yani cinleri ve dünyada onlara tapan, onlara sığınan, onlara itaat eden ve aldatmak amacıyla birbirlerine yaldızlı sözler fısıldayan insanlardan olan (مِنَ الإنْسِ) dostlarını. (يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الإنْسِ) “Ey cin topluluğu! İnsanlardan pek çoğunu yoldan çıkardınız” yani sonra [Allah] şöyle buyurur: 'Ey cin topluluğu!' Sözün akışı hazfedilen bu kısma delalet etmektedir.

ومعنى قوله: (قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الإنْسِ) أي: من إضلالهم وإغوائهم، كما قال [تعالى] {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ * وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ} [يس: ٦٠ - ٦٢].

O'nun: (قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الإنْسِ) “İnsanlardan pek çoğunu...” sözünün anlamı: Yani onların saptırılmasından ve azdırılmasından [pek çoğunu elde ettiniz] demektir. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ * وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ} [Yâsîn: 60-62] “Ey Âdemoğulları! Şeytana tapmayın, şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır, bana kulluk edin, dosdoğru yol budur, diye size ahdetmedim mi? Andolsun ki o, sizden nice nesilleri saptırmıştı. Hâlâ akıl erdiremiyor muydunuz?”

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الإنْسِ) يعني: أضللتم منهم كثيرا. وكذلك قال مجاهد، والحسن، وقتادة.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: (يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الإنْسِ) “Ey cin topluluğu! İnsanlardan pek çoğunu...” yani: Onlardan pek çoğunu saptırdınız. Mücâhid, Hasan ve Katâde de böyle söylemiştir.

(وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الإنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ) يعني: أن أولياء الجن من الإنس قالوا مجيبين لله تعالى عن ذلك بهذا.

(وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الإنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ) “İnsanlardan olan dostları ise: 'Rabbimiz! Birbirimizden yararlandık' [derler]” yani: Cinlerin insanlardan olan dostları buna karşı Allah Teâlâ'ya böyle cevap vermişlerdir.

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو الأشهب هَوْذَة بن خليفة، حدثنا عَوْف، عن الحسن في هذه الآية قال: استكثر ربكم أهل النار يوم القيامة، فقال أولياؤهم من الإنس: ربنا استمتع بعضنا ببعض. قال الحسن: وما كان استمتاع بعضهم ببعض إلا أن الجن أمرت، وعملت الإنس.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebü'l-Eşheb Hevze b. Halîfe anlattı, bize Avf, Hasan'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Rabbiniz kıyamet gününde cehennem ehlini çoğaltınca insanlardan olan dostları: Rabbimiz, birbirimizden yararlandık, derler.' Hasan dedi ki: 'Onların birbirlerinden yararlanması; ancak cinlerin emretmesi, insanların da bunu yapmasından ibaretti.'

وقال محمد بن كعب في قوله: (رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ) قال: الصحابة في الدنيا.

Muhammed b. Ka'b: (رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ) “Rabbimiz! Birbirimizden yararlandık” kavli hakkında: '[Bu yararlanma] dünyadaki arkadaşlıktır' demiştir.

وقال ابن جُرَيْج: كان الرجل في الجاهلية ينزل الأرض، فيقول: "أعوذ بكبير هذا الوادي": فذلك استمتاعهم، فاعتذروا يوم القيامة.

İbn Cüreyc şöyle demiştir: 'Cahiliye döneminde kişi bir yere indiğinde: 'Bu vadinin büyüğüne sığınırım' derdi. İşte onların yararlanması buydu ve kıyamet gününde [bunu söyleyerek] mazeret beyan ettiler.'

وأما استمتاع الجن بالإنس فإنه كان -فيما ذكر -ما ينال الجنّ من الإنس من تعظيمهم إياهم في استعانتهم بهم، فيقولون: قد سدنا الإنس والجن.

Cinlerin insanlardan yararlanmasına gelince; bu -zikredildiğine göre- insanların cinlerden yardım dilerken onları yüceltmelerinden ötürü cinlerin elde ettiği şeydir; nitekim [cinler]: "İnsanlara ve cinlere efendi olduk" derlerdi.

(وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا) قال السدي: أي الموت.

(وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا) “ve bizim için belirlediğin ecelimize ulaştık”; Süddî: 'Yani ölüme' demiştir.

قال: (النَّارُ مَثْوَاكُمْ) أي: مأواكم ومنزلكم أنتم وأولياؤكم. (خَالِدِينَ فِيهَا) أي: ماكثين مكثًا مخلدًا إلا ما شاء الله.

[Allah] buyurdu ki: (النَّارُ مَثْوَاكُمْ) “Ateş sizin yerleşeceğiniz yerdir” yani siz ve dostlarınızın barınağı ve konağı orasıdır. (خَالِدِينَ فِيهَا) “İçinde ebedî kalıcılar olarak” yani Allah'ın dilediği müstesna, orada sürekli kalıcılar olarak.

قال بعضهم: يرجع معنى [هذا] الاستثناء إلى البرزخ. وقال بعضهم: هذا رد إلى مدة الدنيا. وقيل غير ذلك من الأقوال التي سيأتي تقريرها [إن شاء الله] عند قوله تعالى في سورة هود: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ إِلا مَا شَاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ} [الآية: ١٠٧].

Bazıları şöyle demiştir: [Bu] istisnanın anlamı berzaha döner. Bazıları da: 'Bu, dünya süresine racidir' demişlerdir. Başka görüşler de ileri sürülmüştür ki [inşâallâh] bu görüşlerin açıklaması Hûd Suresi'ndeki: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ إِلا مَا شَاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ} [Hûd: 107] “Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır. Şüphesuz Rabbin istediğini hakkıyla yapandır” ayetinin tefsirinde gelecektir.

وقد روى ابن جرير وابن أبي حاتم في تفسير هذه الآية من طريق عبد الله بن صالح -كاتب الليث-: حدثني معاوية بن صالح، عن علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قال: (النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ) قال: إن هذه الآية آية لا ينبغي لأحد أن يحكم على الله في خلقه، ولا ينزلهم جنة ولا نارًا.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim bu ayetin tefsirinde Leys'in kâtibi Abdullah b. Sâlih yoluyla rivayet etmişlerdir: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki; o, (النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ) “[Allah] buyurur ki: 'Allah'ın dilediği müstesna, içinde ebedî kalacağınız yer ateştir.' Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Bu ayet öyle bir ayettir ki hiç kimsenin yaratıkları hakkında Allah adına hüküm vermesi ve onları cennete ya da cehenneme yerleştirmesi yaraşmaz.'

{وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩)}

{وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩)} “İşte biz, kazanmakta oldukları [günahlar] sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böyle musallat ederiz. (129)”

قال سعيد، عن قتادة في تفسيرها: وإنما يولي الله الناس بأعمالهم، فالمؤمن ولي المؤمن أين كان وحيث كان، والكافر ولي الكافر أينما كان وحيثما كان، ليس الإيمان بالتمني ولا بالتحلي. واختاره ابن جرير.

Saîd, bu ayetin tefsirinde Katâde'den nakletti: 'Allah insanları ancak amelleriyle birbirine bağlar ; mümin nerede ve nasıl olursa olsun müminin dostudur, kâfir de nerede ve nasıl olursa olsun kâfirin dostudur. İman ne temenni ile ne de süslenmekledir.' İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir .

وقال معمر، عن قتادة في تفسيرها: (نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا) في النار، يتبع بعضهم بعضا.

Ma'mer, bu ayetin tefsirinde Katâde'den şöyle dediğini nakletmiştir: (نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا) “Zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına musallat ederiz” yani ateşte birbirlerini takip ederler.

وقال مالك بن دينار: قرأت في الزبور: إني أنتقم من المنافقين بالمنافقين، ثم أنتقم من المنافقين جميعا، وذلك في كتاب الله قوله تعالى: (وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا)

Mâlik b. Dînâr şöyle demiştir: Zebur'da okudum: 'Ben münafıklardan intikamı münafıklarla alırım, sonra da münafıkların hepsinden birden intikam alırım.' Bu durum Allah'ın Kitabı'nda Teâlâ'nın şu kavlidir: (وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا) “İşte biz, zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böyle musallat ederiz”.

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم في قوله: (وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا) قال: ظالمي الجن وظالمي الإنس، وقرأ: {وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ} [الزخرف: ٣٦]، قال: ونسلط ظلمة الجن على ظلمة الإنس.

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: (وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا) “İşte biz, zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böyle musallat ederiz” kavli hakkında: 'Cinlerin zalimlerini ve insanların zalimlerini [birbirine musallat ederiz]' demiş ve şu ayeti okumuştur: {وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ} [Zuhruf: 36] “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, biz ona bir şeytan musallat ederiz de o onun yoldaşı olur.” Ve: 'Cinlerin zalimlerini insanların zalimleri üzerine musallat ederiz ' demiştir.

وقد روى الحافظ ابن عساكر في ترجمة عبد الباقي بن أحمد، من طريق سعيد بن عبد الجبار الكرابيسي، عن حماد بن سلمة، عن عاصم، عن زِرِّ، عن ابن مسعود مرفوعا: "من أعان ظالما سلطه الله عليه" .

Hâfız İbn Asâkir, Abdülbâkî b. Ahmed'in biyografisinde Saîd b. Abdilcebbâr el-Kerâbîsî yoluyla, Hammâd b. Seleme'den, Âsım'dan, Zirr'den, İbn Mes'ûd'dan merfû olarak rivayet etmiştir: 'Kim bir zalime yardım ederse, Allah onu onun üzerine musallat eder' .

وهذا حديث غريب، وقال بعض الشعراء:

Bu garip bir hadistir. Şairlerden biri şöyle demiştir:

وما مِن يَد إلا يدُ الله فوقها … ولا ظالم إلا سَيُبلى بظالم

Hiçbir el yoktur ki Allah'ın eli onun üzerinde olmasın… Ve hiçbir zalim yoktur ki [başka] bir zalime müptela kılınmasın.

ومعنى الآية الكريمة: كما ولينا هؤلاء الخاسرين من الإنس تلك الطائفة التي أغْوَتهم من الجن، كذلك نفعل بالظالمين، نسلط بعضهم على بعض، ونهلك بعضهم ببعض، وننتقم من بعضهم ببعض، جزاء على ظلمهم وبغيهم.

Ayet-i kerimenin anlamı şudur: İnsanlardan olan bu hüsrana uğramışları, cinlerden kendilerini saptıran o topluluğa nasıl dost kıldıysak; aynı şekilde zulüm ve azgınlıklarının cezası olarak zalimlerin de bir kısmını diğerine musallat eder, bir kısmıyla diğerini helak eder ve bir kısmıyla diğerinden intikam alırız.

{يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ (١٣٠)}

{يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ (١٣٠)} “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve bu gününüzle karşılaşacağınızı bildirerek sizi uyaran peygamberler gelmedi mi? Onlar: 'Kendi aleyhimize şahitlik ederiz' derler. Dünya hayatı onları aldattı da kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler. (130)”

وهذا أيضا مما يُقرع الله به ﷾ كافري الجن والإنس يوم القيامة، حيث يسألهم -وهو أعلم -: هل بلغتهم الرسل رسالاته؟ وهذا استفهامُ تقرير: (يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ) أي: من جملتكم. والرسل من الإنس فقط، وليس من الجن رسل، كما [قد] نص على ذلك مجاهد، وابن جُرَيْج، وغير واحد من الأئمة، من السلف والخلف.

Bu da Allah azze ve celle'nin kıyamet gününde cin ve insanların kâfirlerini azarlayacağı hususlardandır; nitekim -en iyi bilen kendisi olduğu halde- peygamberlerin O'nun mesajlarını ulaştırıp ulaştırmadığını onlara soracaktır. Bu, bir ikrar ettirme (takrir) sorusudur: (يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ) “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size peygamberler gelmedi mi?” yani sizin aranızdan. Peygamberler sadece insanlardandır; cinlerden peygamber yoktur. Nitekim Mücâhid, İbn Cüreyc ve seleften ile haleften birçok imam bunu açıkça belirtmiştir.

وقال ابن عباس: الرسل من بني آدم، ومن الجن نُذُر.

İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Peygamberler Âdemoğullarındandır, cinlerden ise uyarıcılar (nüzür) vardır.'

وحكى ابن جرير، عن الضحاك بن مُزاحم: أنه زعم أن في الجن رسلا واحتج بهذه الآية الكريمة وفي الاستدلال بها على ذلك نظر؛ لأنها محتملة وليست بصريحة، وهي -والله أعلم -كقوله [تعالى] {مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ * بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لا يَبْغِيَانِ} إلى أن قال: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ} [الرحمن: ١٩ - ٢٢]، ومعلوم أن اللؤلؤ والمرجان إنما يستخرج من الملح لا من الحلو. وهذا واضح، ولله الحمد. وقد نص على هذا الجواب بعينه ابن جرير .

İbn Cerîr, Dahhâk b. Müzâhim'den onun cinlerin içinde de peygamberler bulunduğunu ileri sürdüğünü ve bu ayet-i kerimeyi delil getirdiğini nakletmiştir. Ancak bu ayetle buna delil getirmek tartışmalıdır; çünkü ayet ihtimallidir, açık ve kesin değildir. O -en doğrusunu Allah bilir- [Teâlâ'nın] şu kavli gibidir: {مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ * بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لا يَبْغِيَانِ} “İki denizi birbirine kavuşmak üzere salıverdi. Aralarında bir engel vardır, birbirine geçip karışmazlar” buyurup ardından: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ} [Rahmân: 19-22] “İkisinden de inci ve mercan çıkar” buyurmuştur. Oysa inci ve mercanın tatlı sudan değil sadece tuzlu sudan çıkarıldığı bilinmektedir. Bu durum açıktır, hamd Allah'adır. İbn Cerîr de bizzat bu cevabı açıkça belirtmiştir .

والدليل على أن الرسل إنما هم من الإنس قوله تعالى: {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ [وَأَوْحَيْنَا]} إلى أن قال: {رُسُلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ [بَعْدَ الرُّسُلِ]} [النساء: ١٦٣ - ١٦٥]، وقال تعالى عن إبراهيم: {وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ} [العنكبوت: ٢٧]، فحصر النبوة والكتاب بعد إبراهيم في ذريته، ولم يقل أحد من الناس: إن النبوة كانت في الجن قبل إبراهيم الخليل [﵇] ثم انقطعت عنهم ببعثته. وقال تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الأَسْوَاقِ} [الفرقان: ٢٠]، وقال [تعالى]: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} [يوسف: ١٠٩]، ومعلوم أن الجن تبع للإنس في هذا الباب؛ ولهذا قال تعالى إخبارًا عنهم: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ * قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنزلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ * يَا قَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ * وَمَنْ لا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَولِيَاءُ أُولَئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} [الأحقاف: ٢٩ - ٣٢].

Peygamberlerin yalnızca insanlardan olduğuna delil, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ [وَأَوْحَيْنَا]} “Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi [şüphesiz] sana da vahyettik...” -şöyle buyurduğu yere kadar:- {رُسُلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ [بَعْدَ الرُّسُلِ]} [en-Nisâ: 163-165] “[Peygamberlerden sonra] insanların Allah'a karşı bir mazereti kalmasın diye müjdeleyici ve uyarıcı peygamberler [gönderdik].” Yine Teâlâ, İbrâhim hakkında şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ} [el-Ankebût: 27] “Peygamberliği ve Kitab'ı onun soyuna verdik.” Böylece İbrâhim'den sonra peygamberliği ve Kitab'ı onun soyuna has kılmıştır. İnsanlardan hiç kimse, Halîl İbrâhim'den [aleyhisselâm] önce cinler arasında peygamberlik bulunduğunu, sonra onun peygamber olarak gönderilmesiyle cinlerden [peygamberliğin] kesildiğini söylememiştir. Yine Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الأَسْوَاقِ} [el-Furkân: 20] “Senden önce gönderdiğimiz peygamberler de hiç şüphesiz yemek yerler, çarşılarda dolaşırlardı.” Yine [Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} [Yûsuf: 109] “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [peygamber olarak] göndermedik.” Cinlerin bu hususta insanlara tâbi olduğu bilinmektedir; bundan dolayı Allah Teâlâ onlar hakkında haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ * قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنزلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ * يَا قَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ * وَمَنْ لا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَولِيَاءُ أُولَئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} [el-Ahkâf: 29-32] “Hani cinlerden bir topluluğu Kur'an'ı dinlesinler diye sana yöneltmiştik. Oraya geldiklerinde: 'Susun, dinleyin!' dediler. Okuma tamamlanınca da uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler. Dediler ki: 'Ey kavmimiz! Şüphesiz biz, Mûsâ'dan sonra indirilen, kendisinden öncekileri doğrulayan, gerçeğe ve dosdoğru yola ileten bir Kitap dinledik. Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine uyun ve O'na iman edin ki günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın ve sizi elem dolu bir azaptan korusun. Kim Allah'ın davetçisine uymazsa yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakamaz ve O'ndan başka kendisi için dostlar da bulunmaz. İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler.'”

وقد جاء في الحديث -الذي رواه الترمذي وغيره -أن رسول الله ﷺ تلا عليهم سورة الرحمن وفيها قوله تعالى: {سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلانِ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} [الآيتان: ٣١، ٣٢].

Tirmizî ve başkalarının rivayet ettiği hadiste geldiğine göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Rahmân Suresi'ni okumuş ve bu surede Allah Teâlâ'nın şu kavli de yer almıştır: {سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلانِ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} [Rahmân: 31-32] “Ey iki ağırlık (insanlar ve cinler)! Yakında sizin hesabınızı ele alacağız. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?”

وقال تعالى في هذه الآية الكريمة: (يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا) أي: أقررنا أن الرسل قد بلغونا رسالاتك، وأنذرونا لقاءك، وأن هذا اليوم كائن لا محالة.

Allah Teâlâ bu ayet-i kerimede şöyle buyurmuştur: (يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا) “'Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve bu gününüzle karşılaşacağınızı bildirerek sizi uyaran peygamberler gelmedi mi?' Onlar: 'Kendi aleyhimize şahitlik ederiz' derler.” Yani: Peygamberlerin senin mesajlarını bize ulaştırdığını, seninle karşılaşacağımız konusunda bizi uyardığını ve bu günün mutlaka gerçekleşecek bir gün olduğunu itiraf ettik [derler].

قال تعالى: (وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا) أي: وقد فرطوا في حياتهم الدنيا، وهلكوا بتكذيبهم الرسل، ومخالفتهم للمعجزات، لما اغتروا به من زخرف الحياة الدنيا وزينتها وشهواتها، (وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ) أي: يوم القيامة (أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ) أي: في الدنيا، بما جاءتهم به الرسل، صلوات الله وسلامه عليهم [أجمعين] .

Allah Teâlâ: (وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا) “Dünya hayatı onları aldattı” buyuruyor; yani dünya hayatının yaldızına, süsüne ve şehvetlerine aldandıkları için dünya hayatlarında haddi aştılar, peygamberleri yalanlayıp mucizelere muhalefet ederek helak oldular. (وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ) “Kendi aleyhlerine şahitlik ettiler” yani kıyamet gününde (أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ) “kâfir olduklarına [dair]” yani dünyada iken peygamberlerin -Allah'ın salât ve selâmı onların [hepsinin] üzerine olsun- kendilerine getirdiği şeyleri inkâr ettiklerini ikrar ettiler.

{ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ (١٣١)}

{ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ (١٣١)} “Bu, halkı habersizken Rabbinin zulüm ile memleketleri helak edici olmamasındandır. (131)”

يقول تعالى: (ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ) أي: إنما أعذرنا إلى الثقلين بإرسال الرسل وإنزال الكتب، لئلا يعاقب أحد بظلمه، وهو لم تبلغه دعوة، ولكن أعذرنا إلى الأمم، وما عذبنا أحدًا إلا بعد إرسال الرسل إليهم، كما قال تعالى: {وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلا خَلا فِيهَا نَذِيرٌ} [فاطر: ٢٤]، وقال تعالى: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} [النحل: ٣٦]، وقال تعالى: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} [الإسراء: ١٥]، وقال تعالى: {كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا} [الملك: ٨، ٩] والآيات في هذا كثيرة.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: (ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ) “Bu, halkı habersizken Rabbinin zulüm ile memleketleri helak edici olmamasındandır.” Yani: Kendisine tebliğ ulaşmamışken hiç kimse zulmü sebebiyle cezalandırılmasın diye elçiler gönderip kitaplar indirerek insanlara ve cinlere hücceti ikâme ettik. Biz topluluklara mazeret bırakmadık ve kendilerine elçiler göndermeden hiç kimseye azap etmedik. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلا خَلا فِيهَا نَذِيرٌ} [Fâtır: 24] “Hiçbir ümmet yoktur ki içinde bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın.” Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} [Nahl: 36] “Andolsun biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının' diye bir elçi gönderdik.” Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} [İsrâ: 15] “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz.” Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا} [Mülk: 8-9] “Oraya her bir topluluk atıldıkça bekçileri onlara: 'Size bir uyarıcı gelmedi mi?' diye sorarlar. Onlar: 'Evet, doğrusu bize bir uyarıcı geldi ama biz yalanladık' derler.” Bu konudaki ayetler pek çoktur.

وقال الإمام أبو جعفر بن جرير: ويحتمل قوله تعالى: (بِظُلْمٍ) وجهين:

İmam Ebû Ca'fer b. Cerîr dedi ki: Allah Teâlâ'nın: (بِظُلْمٍ) “zulüm ile” kavli iki anlama muhtemeldir:

أحدهما: ذلك من أجل أن ربك مهلك القرى بظلم أهلها بالشرك ونحوه، وهم غافلون، يقول: لم يكن يعاجلهم بالعقوبة حتى يبعث إليهم مَنْ ينبههم على حجج الله عليهم، وينذرهم عذاب الله يوم معادهم، ولم يكن بالذي يؤاخذهم غفلة فيقولوا: {مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ} [المائدة: ١٩].

Birincisi: Bu, halkı şirk ve benzeri şeylerle zulüm içindeyken ve onlar habersizken Rabbinin o memleketleri helak edici olmamasındandır. Buyuruyor ki: Allah'ın aleyhlerindeki delillerini kendilerine hatırlatacak ve dönecekleri günde Allah'ın azabıyla onları uyaracak birini onlara göndermedikçe cezayı hemen vermezdi. Onlar: {مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ} [Mâide: 19] “Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi” desinler diye onları gaflet içindeyken cezalandıracak değildi.

والوجه الثاني: أن (ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ) يقول: لم يكن [ربك] ليهلكهم

İkinci vecih ise şudur: { ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ } “Bu, Rabbinin memleketleri zulüm ile helak edici olmamasındandır”; [İbn Cerîr] şöyle der: [Rabbin] onları helak edecek değildi

دون التنبيه والتذكير بالرسل والآيات والعبر، فيظلمهم بذلك، والله غير ظلام لعبيده.

peygamberlerle, ayetlerle ve ibretlerle uyarıp hatırlatmadan helak edip böylece onlara zulmetmiş olsun; zira Allah kullarına asla zulmedici değildir.

ثم شرع يرجح الوجه الأول، ولا شك أنه أقوى، والله أعلم .

Sonra birinci vechi tercih etmeye başladı; şüphesiz ki o daha kuvvetlidir, en doğrusunu Allah bilir .

{وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢)}

{وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢)} “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır. Rabbin onların yaptıklarından habersiz değildir. (132)”

وقال: وقوله: (وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا) أي: ولكل عامل في طاعة الله أو معصيته منازل ومراتب من عمله يبلغه الله إياها، ويثيبه بها، إن خيرًا فخير، وإن شرًا فشر.

[İbn Cerîr] dedi ki: O'nun: (وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا) “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır” kavli şu demektir: Allah'a itaat veya isyan yolunda amel eden herkes için yaptığı amelden dereceler ve mertebeler vardır ki Allah onu oraya ulaştırır ve onunla mükâfatlandırır; hayırsa hayır, şerse şerdir.

قلت: ويحتمل أن يعود قوله: (وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا) [أي] من كافري الجن والإنس، أي: ولكل درجة في النار بحسبه، كقوله [تعالى] {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ [وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ]} [الأعراف: ٣٨]، وقوله: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ} [النحل: ٨٨].

Derim ki: (وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا) “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır” kavlinin cinlerin ve insanların kâfirlerine raci olması da muhtemeldir; yani: Her biri için cehennemde durumuna göre bir derece/basamak vardır; nitekim [Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ [وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ]} [A'râf: 38] “[Allah]: 'Herkes için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz' der.” Yine şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ} [Nahl: 88] “İnkâr edip Allah yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarına karşılık azap üstüne azap ekledik.”

(وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ) قال ابن جرير: أي وكل ذلك من عملهم، يا محمد، بعلم من ربك، يحصيها ويثبتها لهم عنده، ليجازيهم عليها عند لقائهم إياه ومعادهم إليه.

(وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ) “Rabbin onların yaptıklarından habersiz değildir”; İbn Cerîr dedi ki: 'Yani ey Muhammed! Onların bu amellerinin tümü Rabbinin ilmi dahilindedir. Kendisine kavuştuklarında ve O'na döndüklerinde amellerinin karşılığını onlara vermek üzere, O bunları onların aleyhine sayıp kaydetmektedir.'

{وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (١٣٣) إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (١٣٤) قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (١٣٥)}

{وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (١٣٣) إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (١٣٤) قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (١٣٥)} “Rabbin zengindir, rahmet sahibidir. Dilerse sizi yok eder ve sizi başka bir kavmin soyundan var ettiği gibi, sizden sonra da yerinize dilediğini getirir. (133) Şüphesiz size vadedilen şeyler mutlaka gelecektir ve siz [Allah'ı] aciz bırakacak değilsiniz. (134) De ki: 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, şüphesiz ben de yapıyorum! Yurdun sonunun (hayırlı akıbetin) kime ait olacağını yakında bileceksiniz. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler.' (135)”

يقول [تعالى] (وَرَبُّكَ) يا محمد (الْغَنِيُّ) أي: عن جميع خلقه من جميع الوجوه، وهم الفقراء إليه في جميع أحوالهم، (ذُو الرَّحْمَةِ) أي: وهو مع ذلك رحيم بهم رؤوف، كما قال تعالى: {إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} [البقرة: ١٤٣].

[Allah Teâlâ] şöyle buyuruyor: (وَرَبُّكَ) “Rabbin” ey Muhammed! (الْغَنِيُّ) “zengindir” yani her bakımdan bütün yaratıklarından müstağnidir; onlar ise her hallerinde O'na muhtaçtırlar. (ذُو الرَّحْمَةِ) “rahmet sahibidir” yani bununla birlikte onlara karşı merhametli ve çok şefkatlidir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} [el-Bakara: 143] “Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatli, çok merhametlidir.”