Binûn

Enfâl Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال أبو معشر المدني، عن محمد بن قَيْس ومحمد بن كعب القُرَظِي قالا لما دنا القوم بعضهم من بعض، أخذ رسول الله ﷺ قبضة من تراب، فرمى بها في وجوه القوم، وقال: "شاهت الوجوه". فدخلت في أعينهم كلهم، وأقبل أصحاب رسول الله [ﷺ] يقتلونهم ويأسرونهم، وكانت هزيمتهم في رَمْية رسول الله ﷺ، فأنزل الله: (وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى)

Ebû Ma'şer el-Medenî, Muhammed b. Kays ve Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den nakleder; onlar şöyle demişlerdir: İki taraf birbirine yaklaştığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir avuç toprak aldı, kavmin yüzlerine doğru fırlattı ve: "Yüzler kara olsun!" dedi. [Toprak] hepsinin gözlerine girdi. Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] ashabı da hücuma geçip onları öldürmeye ve esir almaya başladılar. Onların hezimeti Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem fırlatmasıyla oldu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى} “Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı” ayetini indirdi.

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: في قوله [تعالى] (وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى) قال: هذا يوم بدر، أخذ رسول الله ﷺ ثلاث حصيات فرمى بحصاة [في] ميمنة القوم، وحصاة في ميسرة القوم، وحصاة بين أظهرهم، وقال: "شاهت الوجوه"، فانهزموا.

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem, [Allah Teâlâ'nın] {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى} “Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı” kavli hakkında şöyle demiştir: Bu Bedir günüdür; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üç çakıl taşı aldı. Taşlardan birini kavmin sağ kanadına, birini kavmin sol kanadına, birini de ortalarına doğru [fırlatıp] : "Yüzler kara olsun!" dedi ve hezimete uğradılar.

وقد روي في هذه القصة عن عروة بن الزبير، ومجاهد وعكرمة، وقتادة وغير واحد من الأئمة: أنها نزلت في رمية النبي ﷺ يوم بدر، وإن كان قد فعل ذلك يوم حنين أيضا.

Bu kıssa hakkında Urve b. ez-Zübeyr, Mücâhid, İkrime, Katâde ve imamlardan pek çok kimseden rivayet edilmiştir ki: Ayet, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü [toprak] atması hakkında inmiştir; gerçi o bunu Huneyn günü de yapmıştır.

وقال أبو جعفر بن جرير: حدثنا أحمد بن منصور، حدثنا يعقوب بن محمد، حدثنا عبد العزيز بن عمران، حدثنا موسى بن يعقوب بن عبد الله بن زمعة، عن يزيد بن عبد الله، عن أبي بكر بن سليمان بن أبي حَثْمَة، عن حكيم بن حزام قال: لما كان يوم بدر، سمعنا صوتا وقع من السماء، كأنه صوت حصاة وقعت في طست، ورمى رسول الله ﷺ تلك الرمية، فانهزمنا

Ebû Ca'fer b. Cerîr der ki: Bize Ahmed b. Mansûr anlattı, bize Ya'kûb b. Muhammed anlattı, bize Abdülazîz b. İmrân anlattı, bize Mûsâ b. Ya'kûb b. Abdillâh b. Zem'a, Yezîd b. Abdillâh'tan, o Ebû Bekr b. Süleymân b. Ebî Hasme'den, o da Hakîm b. Hızâm'dan rivayetle anlattı; o şöyle demiştir: Bedir günü olunca gökten leğene düşen bir çakıl taşının sesi gibi bir ses duyduk. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o fırlatmayı yaptı ve biz de hezimete uğradık .

غريب من هذا الوجه. وهاهنا قولان آخران غريبان جدا.

Bu vecihten garibtir. Burada oldukça garib iki görüş daha vardır.

أحدهما: قال ابن جرير: حدثني محمد بن عوف الطائي، حدثنا أبو المغيرة، حدثنا صفوان بن عمرو، حدثنا عبد الرحمن بن جبير؛ أن رسول الله ﷺ يوم ابن أبي الحقيق بخيبر، دعا بقوس، فأتى بقوس طويلة، وقال: "جيئوني غيرها". فجاؤوا بقوس كبداء، فرمى النبي ﷺ الحصن، فأقبل السهم يهوي حتى قتل ابن أبي الحقيق، وهو في فراشه، فأنزل الله ﷿: (وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى)

Birincisi: İbn Cerîr der ki: Bana Muhammed b. Avf et-Tâî anlattı, bize Ebu'l-Mugîre anlattı, bize Safvân b. Amr anlattı, bize Abdurrahman b. Cübeyr anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'de İbn Ebi'l-Hukayk günü bir yay istedi, uzun bir yay getirildi. O: "Bana bundan başkasını getirin" buyurdu. Eğri, kalın gövdeli bir yay getirdiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kaleye doğru bir ok attı. Ok süzülerek gitti ve İbn Ebi'l-Hukayk'ı yatağındayken öldürdü. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى} “Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı” ayetini indirdi .

وهذا غريب، وإسناده جيد إلى عبد الرحمن بن جبير بن نفير، ولعله اشتبه عليه، أو أنه أراد أن الآية تعم هذا كله، وإلا فسياق الآية في سورة الأنفال في قصة بدر لا محالة، وهذا مما لا يخفى على أئمة العلم، والله أعلم.

Bu [rivayet] garibtir; Abdurrahman b. Cübeyr b. Nüfeyr'e kadar olan isnadı ceyyiddir (sağlamdır). İhtimal ki [bu durum] ona karışık gelmiş yahut ayetin bütün bunları kapsadığını kastetmiştir. Aksi takdirde, Enfâl Suresi'ndeki ayetin bağlamı şüphesiz Bedir kıssasındadır. Bu da ilim önderlerine gizli kalmayacak hususlardandır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

والثاني: روى ابن جرير أيضا، والحاكم في مستدركه، بإسناد صحيح إلى سعيد بن المسيب والزهري أنهما قالا أنزلت في رمية رسول الله ﷺ يوم أحد أُبَي بن خلف بالحربة وهو في لأمته، فخدشه في ترقوته، فجعل يتدأدأ عن فرسه مرارا، حتى كانت وفاته [بها] بعد أيام، قاسى فيها العذاب الأليم، موصولا بعذاب البرزخ، المتصل بعذاب الآخرة

İkincisi: İbn Cerîr ve aynı şekilde el-Hâkim Müstedrek'inde Saîd b. el-Müseyyeb ve ez-Zührî'den sahih bir isnatla rivayet etmişlerdir ki onlar şöyle demişlerdir: Bu ayet , Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günü zırhı içindeyken Übey b. Halef'e mızrak fırlatması hakkında indi. Mızrak onun köprücük kemiğini çizdi. [Übey] atından defalarca yuvarlanmaya başladı; nihayet birkaç gün sonra [bu yara sebebiyle] vefat etti. Bu günlerde ahiret azabına bitişen kabir azabıyla irtibatlı elem dolu bir azap çekti .

وهذا القول عن هذين الإمامين غريب أيضا جدا، ولعلهما أرادا أن الآية تتناوله بعمومها، لا أنها نزلت فيه خاصة كما تقدم، والله أعلم.

Bu iki imamdan gelen bu görüş de oldukça garibtir. Belki de onlar ayetin hususi olarak onun hakkında indiğini değil, daha önce geçtiği üzere genel anlamıyla bunu da kapsadığını kastetmişlerdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن جعفر بن الزبير، عن عُرْوَة بن الزبير في قوله: (وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَنًا) أي: ليُعَرّف المؤمنين من نعمته عليهم، من إظهارهم على عدوهم مع كثرة عدوهم، وقلة عددهم، ليعرفوا بذلك حقه، ويشكروا بذلك نعمته.

Muhammed b. İshâk der ki: Bana Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr, Urve b. ez-Zübeyr'den {وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَنًا} “Müminleri kendi katından güzel bir imtihanla sınamak için” kavli hakkında şöyle nakletti: Yani düşmanlarının çokluğuna ve kendi sayılarının azlığına rağmen onları düşmanlarına galip kılmak suretiyle üzerlerindeki nimetini müminlere bildirmek; böylece O'nun hakkını bilmelerini ve bu nimete şükretmelerini sağlamak içindir.

وهكذا فسر ذلك ابن جرير أيضا. وفي الحديث: "وكل بلاء حسن أبلانا".

İbn Cerîr de bunu böyle tefsir etmiştir . Hadiste şöyle geçmektedir: "Bizi her güzel imtihanla sınadı (ve nimetlendirdi)."

وقوله: (إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) أي: سميع الدعاء، عليم بمن يستحق النصر والغلب.

{إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavli ise; duayı işiten, zafere ve galibiyete kimin layık olduğunu bilendir demektir.

وقوله (ذَلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ) هذه بشارة أخرى مع ما حصل من النصر: أنه أعلمهم تعالى بأنه مُضْعِفُ كيد الكافرين فيما يستقبل، مُصَغِّر أمرهم، وأنهم كل ما لهم في تبار ودمار، ولله الحمد والمنة.

{ذَلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ} “İşte böyledir! Allah, inkârcıların tuzağını boşa çıkarandır” kavli; elde edilen zaferle birlikte başka bir müjdedir: Allah Teâlâ, gelecekte de kâfirlerin hilesini zayıflatacağını, durumlarını küçülteceğini ve ellerindeki her şeyin helak ve yıkım içinde olduğunu onlara bildirmiştir. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur.

{إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (١٩)}

{إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (١٩)} “Eğer fetih (zafer ve hüküm) istiyorsanız, işte fetih size geldi. Eğer vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Şayet dönerseniz biz de döneriz. Topluluğunuz çok da olsa size hiçbir fayda sağlamaz. Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir.”

يقول تعالى للكفار (إِنْ تَسْتَفْتِحُوا) أي: تستنصروا وتستقضوا الله وتستحكموه أن يفصل بينكم وبين أعدائكم المؤمنين، فقد جاءكم ما سألتم، كما قال محمد بن إسحاق وغيره، عن الزهري، عن عبد الله بن ثعلبة بن صُغَيْر؛ أن أبا جهل قال يوم بدر: اللهم أَقْطَعُنَا للرحم وآتانا بما لا نعرف فأحنه الغداة -وكان ذلك استفتاحا منه -فنزلت: (إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ) إلى آخر الآية.

Allah Teâlâ kâfirlere şöyle buyurur: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا} yani yardım istiyorsanız, Allah'ın hüküm vermesini ve sizinle mümin düşmanlarınız arasında bir hükme bağlamasını istiyorsanız, işte dilediğiniz şey size geldi. Nitekim Muhammed b. İshâk ve başkaları ez-Zührî'den, o da Abdullah b. Sa'lebe b. Suayr'den rivayet etmiştir ki: Ebû Cehil Bedir günü şöyle dedi: "Allah'ım! Akrabalık bağlarını en çok koparanımızı ve bize bilmediğimiz şeyleri getirenimizi bu sabah helak et." Bu, onun fetih (hüküm) istemesiydi. Bunun üzerine: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte fetih size geldi” ayetinden ayetin sonuna kadar olan kısım indi.

وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد -يعني ابن هارون -أخبرنا محمد بن إسحاق، حدثني الزهري، عن عبد الله بن ثعلبة: أن أبا جهل قال حين التقى القوم: اللهم، أقطعنا للرحم، وآتانا بما لا نعرف، فأحنه الغداة، فكان المستفتح.

İmam Ahmed der ki: Bize Yezîd -yani İbn Hârûn- anlattı, bize Muhammed b. İshâk haber verdi, bana ez-Zührî, Abdullah b. Sa'lebe'den anlattı: İki topluluk karşılaştığında Ebû Cehil şöyle dedi: "Allah'ım! Akrabalık bağlarını en çok koparanımızı ve bize bilmediğimiz şeyleri getirenimizi bu sabah helak et!" Böylece fetih (hüküm) isteyen o oldu.

وأخرجه النسائي في التفسير من حديث، صالح بن كيسان، عن الزهري، به وكذا رواه الحاكم

Nesâî de Tefsîr'de [bu rivayeti] Sâlih b. Keysân'ın ez-Zührî'den olan hadisinden bu şekilde tahric etmiştir. Hâkim de aynı şekilde rivayet etmiştir

في مستدركه من طريق الزهري، به وقال: صحيح على شرط الشيخين، ولم يخرجاه. وروي [نحو] هذا عن ابن عباس، ومجاهد، والضحاك، وقتادة، ويزيد بن رُومَان، وغير واحد.

Müstedrek'inde ez-Zührî yoluyla bunu rivayet etti ve: "Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir, fakat tahriç etmemişlerdir" dedi. Bunun [benzeri] İbn Abbâs, Mücâhid, ed-Dahhâk, Katâde, Yezîd b. Rûmân ve birçok kimseden rivayet edilmiştir.

وقال السُّدِّي: كان المشركون حين خرجوا من مكة إلى بَدْر، أخذوا بأستار الكعبة فاستنصروا الله وقالوا: اللهم انصر أعلى الجندين، وأكرم الفئتين، وخير القبيلتين. فقال الله: (إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ) يقول: قد نصرت ما قلتم، وهو محمد ﷺ.

Es-Süddî şöyle demiştir: Müşrikler Mekke'den Bedir'e çıktıklarında Kâbe'nin örtülerine yapışıp Allah'tan yardım dilediler ve: "Allah'ım! İki ordudan daha üstün olanına, iki gruptan daha şerefli olanına ve iki kabileden daha hayırlı olanına yardım et" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih istiyorsanız, işte fetih size geldi” buyurdu. Yani: "Söylediğiniz zata, yani Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem yardım ettim" demektedir.

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: هو قوله تعالى إخبارا عنهم: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ [فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ]} [الأنفال: ٣٢].

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise bunun, Allah Teâlâ'nın onlardan haber verdiği şu sözü olduğunu söylemiştir: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ [فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ]} [الأنفال: ٣٢] “Hani onlar: 'Allah'ım! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem dolu bir azap ver' demişlerdi.”

وقوله: (وَإِنْ تَنْتَهُوا) أي: عما أنتم فيه من الكفر بالله والتكذيب لرسوله، (فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ) أي: في الدنيا والآخرة. [وقوله] (وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ) كقوله {وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا} [الإسراء: ٨] معناه: وإن عدتم إلى ما كنتم فيه من الكفر والضلالة، نعد لكم بمثل هذه الواقعة.

{وَإِنْ تَنْتَهُوا} “Eğer vazgeçerseniz” yani Allah'a küfretmekten ve O'nun Resûlünü yalanlamaktan vazgeçerseniz, {فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} “bu sizin için daha hayırlıdır” yani dünyada ve ahirette. [Ve Allah Teâlâ'nın] {وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ} “Şayet dönerseniz biz de döneriz” kavli ise tıpkı {وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا} [الإسراء: ٨] “Eğer siz dönerseniz biz de döneriz” buyruğu gibidir. Anlamı şudur: Eğer içinde bulunduğunuz küfür ve sapıklığa dönerseniz, biz de size bu olayın benzeriyle döneriz.

وقال السدي: (وَإِنْ تَعُودُوا) أي: إلى الاستفتاح (نعد) إلى الفتح لمحمد ﷺ، والنصر له، وتظفيره على أعدائه، والأول أقوى.

Es-Süddî şöyle demiştir: {وَإِنْ تَعُودُوا} “Şayet dönerseniz” yani fetih (hüküm) istemeye, {نَعُدْ} “biz de döneriz” yani Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem fetih ve yardım vermeye, onu düşmanlarına karşı muzaffer kılmaya [döneriz]. Ancak birinci görüş daha kuvvetlidir.

(وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ) أي: ولو جمعتم من الجموع ما عسى أن تجمعوا، فإن من كان الله معه فلا غالب له، فإن الله مع المؤمنين، وهم الحزب النبوي، والجناب المصطفوي.

{وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ} “Topluluğunuz çok da olsa size hiçbir fayda sağlamaz” yani toplayabildiğiniz kadar topluluk toplasanız bile Allah kiminle beraberse ona galip gelecek kimse yoktur. Şüphesiz Allah, peygamberî zümre ve seçilmiş cenah olan müminlerle beraberdir.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (٢٠) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لا يَسْمَعُونَ (٢١) إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ (٢٢) وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (٢٠) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لا يَسْمَعُونَ (٢١) إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ (٢٢) وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣)} “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûlüne itaat edin; işitip dururken ondan yüz çevirmeyin. İşitmedikleri halde 'İşittik' diyenler gibi olmayın. Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, akıl etmeyen sağırlar ve dilsizlerdir. Eğer Allah onlarda bir hayır olduğunu bilseydi, elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirseydi bile yine de yüz çevirerek dönüp giderlerdi.”

يأمر تعالى عباده المؤمنين بطاعته وطاعة رسوله، ويزجرهم عن مخالفته والتشبه بالكافرين به المعاندين له؛ ولهذا قال: (وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ) أي: تتركوا طاعته وامتثال أوامره وترك زواجره، (وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ) أي: بعد ما علمتم ما دعاكم إليه.

Allah Teâlâ mümin kullarına Kendisine ve Resûlüne itaat etmelerini emreder; O'na muhalefet etmekten ve O'nu inkâr edip O'na inatla karşı çıkan kâfirlere benzemekten onları sakındırır. Bu sebeple: {وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ} “Ondan yüz çevirmeyin” yani O'na itaati, emirlerini yerine getirmeyi ve yasaklarını terk etmeyi bırakmayın, {وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ} “işitip dururken” yani sizi neye çağırdığını bildikten sonra [yüz çevirmeyin] buyurmuştur.

(وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لا يَسْمَعُونَ) قيل: المراد المشركون. واختاره ابن جرير.

{وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لا يَسْمَعُونَ} “İşitmedikleri halde 'İşittik' diyenler gibi olmayın” kavlinde kastedilenlerin müşrikler olduğu söylenmiştir; İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir.

وقال ابن إسحاق: هم المنافقون؛ فإنهم يظهرون أنهم قد سمعوا واستجابوا، وليسوا كذلك.

İbn İshâk ise şöyle demiştir: Onlar münafıklardır; zira onlar işitmiş ve icabet etmiş gibi görünürler, halbuki öyle değillerdir.

ثم أخبر تعالى أن هذا الضرب من بني آدم شر الخلق والخليقة، فقال: (إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ)

Sonra Allah Teâlâ, Âdemoğullarının bu grubunun mahlûkatın ve bütün yaratılmışların en şerlisi olduğunu haber vererek şöyle buyurdu: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü sağırlardır...”

أي: عن سماع الحق (البكم) عن فهمه؛ ولهذا قال: (الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ) فهؤلاء شر البرية؛ لأن كل دابة مما سواهم مطيعة لله [﷿] فيما خلقها له، وهؤلاء خلقوا للعبادة فكفروا؛ ولهذا شبههم بالأنعام في قوله: {وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لا يَسْمَعُ إِلا دُعَاءً وَنِدَاءً [صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ]} [البقرة: ١٧١]. وقال في الآية الأخرى: {أُولَئِكَ كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ} [الأعراف: ١٧٩].

Yani hakkı işitmekten [sağır olanlar], onu anlamaktan {الْبُكْمُ} “dilsizlerdir”. Bu sebeple {الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ} “akıl etmeyenler” buyurmuştur. Bunlar yaratılmışların en kötüsüdür; çünkü onların dışındaki her canlı, ne için yaratılmışsa [Azîz ve Celîl olan] Allah'a o hususta itaatkârdır. Bunlar ise ibadet için yaratılmışken inkâr etmişlerdir. Bu sebeple şu buyruğunda onları davarlara benzetmiştir: {وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لا يَسْمَعُ إِلا دُعَاءً وَنِدَاءً [صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ]} [البقرة: ١٧١] “İnkâr edenlerin durumu, sadece bir çağırma ve bağırmadan başkasını işitmeyene haykıran kimsenin durumu gibidir. [Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; bu yüzden akıl etmezler.]” Diğer ayette de şöyle buyurmuştur: {أُولَئِكَ كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ} [الأعراف: ١٧٩] “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir.”

وقيل: المراد بهؤلاء المذكورين نَفَرٌ من بني عبد الدار من قريش. روي عن ابن عباس ومجاهد، واختاره ابن جرير، وقال محمد بن إسحاق: هم المنافقون.

Zikredilen bu kimselerle Kureyş'in Benî Abdiddâr kolundan bir grubun kastedildiği de söylenmiştir . Bu, İbn Abbâs ve Mücâhid'den rivayet edilmiş olup İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Muhammed b. İshâk ise onların münafıklar olduğunu söylemiştir.

قلت: ولا منافاة بين المشركين والمنافقين في هذا؛ لأن كلا منهم مسلوب الفهم الصحيح، والقصد إلى العمل الصالح.

Derim ki: Bu konuda müşrikler ile münafıklar arasında bir çelişki yoktur; çünkü her iki zümre de doğru anlayıştan ve salih amel işleme niyetinden mahrumdur.

ثم أخبر تعالى بأنهم لا فهم لهم صحيح، ولا قصد لهم صحيح، لو فرض أن لهم فهما، فقال: (وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لأسْمَعَهُمْ) أي: لأفهمهم، وتقدير الكلام: ولكن لا خير فيهم فلم يفهمهم؛ لأنه يعلم أنه (وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ) أي: أفهمهم (لَتَوَلَّوْا) عن ذلك قصدا وعنادا بعد فهمهم ذلك، (وَهُمْ مُعْرِضُونَ) عنه.

Sonra Allah Teâlâ, onların bir anlayışa sahip oldukları farz edilse bile ne doğru bir anlayışlarının ne de doğru bir niyetlerinin olduğunu haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لأَسْمَعَهُمْ} “Eğer Allah onlarda bir hayır olduğunu bilseydi, elbette onlara işittirirdi” yani onlara anlatıp kavratırdı. İfadenin takdiri şöyledir: Fakat onlarda bir hayır yoktur, bu yüzden onlara kavratmamıştır; zira O bilir ki {وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ} “onlara işittirseydi” yani kavratsaydı bile {لَتَوَلَّوْا} “yine de dönüp giderlerdi”, bunu anladıktan sonra kasten ve inatla bundan yüz çevirirlerdi ve {وَهُمْ مُعْرِضُونَ} “onlar yüz çeviren kimselerdir”.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤)} “Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman, Allah'a ve Resûle icabet edin. Bilin ki şüphesiz Allah kişi ile kalbi arasına girer ve muhakkak siz O'nun huzurunda toplanacaksınız.”

قال البخاري: (اسْتَجِيبُوا) أجيبوا، (لِمَا يُحْيِيكُمْ) لما يصلحكم. حدثنا إسحاق، حدثنا روح، حدثنا شعبة، عن خبيب بن عبد الرحمن قال: سمعت حفص بن عاصم يحدث عن أبي سعيد بن المعلى قال: كنت أصلي، فمر بي رسول الله ﷺ، فدعاني فلم آته حتى صليت، ثم أتيته فقال: "ما منعك أن تأتيني؟ " ألم يقل الله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ) ثم قال: "لأعلمنك أعظم سورة في القرآن قبل أن أخرج"، فذهب رسول الله ﷺ ليخرج، فذكرت له -وقال معاذ: حدثنا شعبة، عن خُبَيْب بن عبد الرحمن، سمع حفص بن عاصم، سمع أبا سعيد رجلا من أصحاب النبي ﷺ بهذا -وقال: " هي {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} السبع المثاني"

Buhârî der ki: {اسْتَجِيبُوا} icabet edin, {لِمَا يُحْيِيكُمْ} sizi ıslah edecek şeylere demektir. Bize İshâk anlattı, bize Ravh anlattı, bize Şu'be, Hubeyb b. Abdirrahmân'dan anlattı; o şöyle dedi: Hafs b. Âsım'ın Ebû Saîd b. el-Muallâ'dan şöyle anlattığını duydum: Ben namaz kılıyordum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımdan geçti ve beni çağırdı. Namazımı bitirinceye kadar onun yanına gitmedim. Sonra yanına gittim, bana: "Yanına gelmene ne engel oldu?" buyurdu. "Allah: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} 'Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman, Allah'a ve Resûle icabet edin' buyurmadı mı?" dedi. Sonra şöyle buyurdu: "[Mescitten] çıkmadan önce sana Kur'an'daki en yüce sûreyi mutlaka öğreteceğim." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çıkmak üzere yönelince ona bunu hatırlattım -Muâz şöyle dedi: Bize Şu'be, Hubeyb b. Abdirrahmân'dan anlattı; o Hafs b. Âsım'dan, o da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir adam olan Ebû Saîd'den bu rivayeti işitmiştir- Resûlullah: "O, es-Seb'u'l-Mesânî olan {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} 'Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur' sûresidir" buyurdu .

هذا لفظه بحروفه، وقد تقدم الكلام على هذا الحديث بذكر طرقه في أول تفسير الفاتحة.

Bu onun harfi harfine lafzıdır. Bu hadis hakkındaki açıklama, tariklerinin zikriyle birlikte el-Fâtiha tefsirinin başında geçmişti.

وقال مجاهد في قوله: (لِمَا يُحْيِيكُمْ) قال: الحق.

Mücâhid, O'nun: {لِمَا يُحْيِيكُمْ} “Size hayat verecek şeylere” kavli hakkında: "[O,] haktır" demiştir.

وقال قتادة (لِمَا يُحْيِيكُمْ) قال: هو هذا القرآن، فيه النجاة والتقاة والحياة.

Katâde {لِمَا يُحْيِيكُمْ} “Size hayat verecek şeylere” kavli hakkında: "O, içinde kurtuluş, korunma ve hayat bulunan şu Kur'an'dır" demiştir.

وقال السُّدِّيّ: (لِمَا يُحْيِيكُمْ) ففي الإسلام إحياؤهم بعد موتهم بالكفر.

Es-Süddî şöyle demiştir: {لِمَا يُحْيِيكُمْ} “Size hayat verecek şeylere”; küfürle ölümlerinden sonra İslam'da onların diriltilmeleri vardır.

وقال محمد بن إسحاق، عن محمد بن جعفر بن الزبير، عن عُرْوَةَ بن الزبير: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ) أي: للحرب التي أعزكم الله تعالى بها بعد الذل، وقواكم بها بعد الضعف، ومنعكم من عدوكم بعد القهر منهم لكم.

Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den, o da Urve b. ez-Zübeyr'den nakleder: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} “Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman, Allah'a ve Resûle icabet edin” yani Allah Teâlâ'nın sizi zilletten sonra kendisiyle aziz kıldığı, zayıflıktan sonra kendisiyle güçlendirdiği ve düşmanınızın size üstün gelmesinden sonra sizi onlardan koruduğu savaşa [icabet edin] demektir.

وقوله تعالى: (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ) قال ابن عباس: يحول بين المؤمن وبين الكفر، وبين الكافر وبين الإيمان.

Allah Teâlâ'nın: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Bilin ki şüphesiz Allah kişi ile kalbi arasına girer” kavli hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Mümin ile küfür arasına, kâfir ile de iman arasına girer.

رواه الحاكم في مستدركه موقوفا، وقال: صحيح ولم يخرجاه ورواه ابن مَرْدُوَيه من وجه آخر مرفوعا ولا يصح لضعف إسناده، والموقوف أصح. وكذا قال مجاهد، وسعيد، وعكرمة، والضحاك، وأبو صالح، وعطية، ومُقَاتِل بن حيَّان، والسُّدِّيّ.

Bunu el-Hâkim Müstedrek'inde mevkuf olarak rivayet etmiş ve: "Sahih olup tahriç etmemişlerdir" demiştir . İbn Merdûye ise bunu başka bir vecihten merfu olarak rivayet etmiştir ; ancak isnadının zayıflığı sebebiyle sahih değildir, mevkuf olanı daha sahihtir. Mücâhid, Saîd, İkrime, ed-Dahhâk, Ebû Sâlih, Atıyye, Mukâtil b. Hayyân ve es-Süddî de böyle demişlerdir.

وفي رواية عن مجاهد في قوله: (يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ) حتى تركه لا يعقل.

Mücâhid'den gelen bir rivayette ise {يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Kişi ile kalbi arasına girer” kavli hakkında: "Hatta onu akledemez halde bırakır" demiştir.

وقال السدي: يحول بين الإنسان وقلبه، فلا يستطيع أن يؤمن ولا يكفر إلا بإذنه.

Es-Süddî şöyle demiştir: İnsan ile kalbi arasına girer; bu yüzden insan ancak O'nun izniyle iman edebilir veya inkâr edebilir.

وقال قتادة هو كقوله: {وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ} [ق: ١٦].

Katâde ise bunun O'nun şu buyruğu gibi olduğunu söylemiştir: {وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ} [ق: ١٦] “Biz ona şah damarından daha yakınız.”

وقد وردت الأحاديث عن رسول الله ﷺ بما يناسب هذه الآية.

Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayete uygun hadisler varid olmuştur.

وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن أبي سفيان، عن أنس بن مالك، ﵁، قال: كان النبي ﷺ يكثر أن يقول: " يا مُقَلِّب القلوب، ثبت قلبي على دينك". قال: فقلنا: يا رسول الله، آمنا بك وبما جئت به، فهل تخاف علينا؟ قال نعم، إن القلوب بين إصبعين من أصابع الله تعالى يقلبها".

İmam Ahmed der ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o da Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh rivayetle anlattı; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sıkça şöyle derdi: "Ey kalpleri evirip çeviren! Kalbimi dinin üzere sabit kıl." [Enes] der ki: Biz: "Ey Allah'ın Resûlü! Sana ve getirdiklerine iman ettik; bizim hakkımızda endişe ediyor musun?" dedik. O: "Evet, şüphesiz kalpler Allah Teâlâ'nın parmaklarından iki parmağı arasındadır, onları dilediği gibi evirip çevirir" buyurdu.

وهكذا رواه الترمذي في "كتاب القدر" من جامعه، عن هناد بن السري، عن أبي معاوية محمد بن حازم الضرير، عن الأعمش -واسمه سليمان بن مهران -عن أبي سفيان -واسمه طلحة بن نافع -عن أنس ثم قال: حسن. وهكذا روي عن غير واحد عن الأعمش، رواه بعضهم عنه، عن أبي سفيان، عن جابر، عن النبي ﷺ، وحديث أبي سفيان عن أنس أصح

Bunu Tirmizî de Câmi'inin "Kader Kitabı"nda Hennâd b. es-Serî'den, o Ebû Muâviye Muhammed b. Hâzim ed-Darîr'den, o el-A'meş'ten -adı Süleyman b. Mihrân'dır-, o Ebû Süfyân'dan -adı Talha b. Nâfi'dir-, o da Enes'ten bu şekilde rivayet etmiş, sonra da: "Hasendir" demiştir. el-A'meş'ten birden çok kişi tarafından da böyle rivayet edilmiştir; bazıları bunu ondan, o Ebû Süfyân'dan, o Câbir'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmişlerdir. Ancak Ebû Süfyân'ın Enes'ten rivayeti daha sahihtir .

حديث آخر: قال عبد بن حميد في مسنده: حدثنا عبد الملك بن عمرو، حدثنا شعبة، عن الحكم، عن ابن أبي ليلى، عن بلال، ﵁، أن النبي ﷺ كان يدعو: "يا مُقَلِّب القلوب ثَبِّت قلبي على دينك".

Diğer bir hadis: Abd b. Humeyd Müsned'inde şöyle der: Bize Abdülmelik b. Amr anlattı, bize Şu'be, el-Hakem'den, o İbn Ebî Leylâ'dan, o da Bilâl'den radıyallâhu anh rivayetle anlattı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dua ederdi: « يا مُقَلِّب القلوب ثَبِّت قلبي على دينك » «Ey kalpleri evirip çeviren [Allahım]! Kalbimi dinin üzere sabit kıl.»

هذا حديث جيد الإسناد إلا أن فيه انقطاعا وهو -مع ذلك -على شرط أهل السنن ولم يخرجوه

Bu, isnadı ceyyid bir hadistir; ancak içinde inkıtâ (kopukluk) vardır. Bununla birlikte Sünen ehlinin şartına uygundur, fakat tahriç etmemişlerdir .

حديث آخر: وقال الإمام أحمد: حدثنا الوليد بن مسلم قال: سمعت ابن جابر يقول: حدثني بسر بن عبد الله الحضرمي: أنه سمع أبا إدريس الخولاني يقول: سمعت النواس بن سَمْعَان الكلابي، ﵁، يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: " ما من قلب إلا وهو بين إصبعين من أصابع الرحمن رب العالمين، إذا شاء أن يقيمه أقامه، وإذا شاء أن يزيغه أزاغه". وكان يقول: "يا مقلب القلوب، ثبت قلوبنا على دينك". قال: "والميزان بيد الرحمن يخفضه ويرفعه".

Diğer bir hadis: İmam Ahmed der ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: İbn Câbir'in şöyle dediğini duydum: Bana Büsr b. Abdillâh el-Hadramî anlattı; o Ebû İdrîs el-Havlânî'yi şöyle derken işitmiştir: en-Nevvâs b. Sem'ân el-Kilâbî'yi radıyallâhu anh şöyle derken işittim: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Âlemlerin Rabbi olan Rahmân'ın parmaklarından iki parmağı arasında olmayan hiçbir kalp yoktur; onu dosdoğru tutmak isterse dosdoğru tutar, eğriltmek isterse eğriltir." Ve şöyle derdi: "Ey kalpleri evirip çeviren! Kalplerimizi dinin üzere sabit kıl." Şöyle buyurdu: "Mizan da Rahmân'ın elindedir; onu alçaltır ve yükseltir."

وهكذا رواه النسائي وابن ماجه، من حديث عبد الرحمن بن يزيد بن جابر فذكر مثله.

Bunu Nesâî ve İbn Mâce de Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir'in hadisinden bu şekilde rivayet etmiş ve benzerini zikretmişlerdir.

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا يونس، حدثنا حماد بن زيد، عن المعلى بن زياد، عن الحسن؛ أن عائشة قالت: دعوات كان رسول الله ﷺ يدعو بها: "يا مقلب القلوب، ثبت قلبي على دينك". قالت: فقلت: يا رسول الله، إنك تكثر تدعو بهذا الدعاء. فقال: "إن قلب الآدمي بين إصبعين من أصابع الله، فإذا شاء أزاغه وإذا شاء أقامه

Diğer bir hadis: İmam Ahmed der ki: Bize Yûnus anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, el-Muallâ b. Ziyâd'dan, o el-Hasan'dan anlattı: Âişe şöyle demiştir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ettiği dualardan biri de şuydu: "Ey kalpleri evirip çeviren! Kalbimi dinin üzere sabit kıl." [Âişe] dedi ki: Ben: "Ey Allah'ın Resûlü! Sen bu duayı çokça yapıyorsun" dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Âdemoğlunun kalbi Allah'ın parmaklarından iki parmağı arasındadır; dilediği vakit onu saptırır ve dilediği vakit onu dosdoğru tutar."

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا هاشم، حدثنا عبد الحميد، حدثني شهر، سمعت أم سلمة تحدث: أن رسول الله ﷺ كان يكثر في دعائه يقول: "اللهم يا مقلب القلوب، ثبت قلبي على دينك". قالت: فقلت يا رسول الله، أو إن القلوب لتقلب ؟ قال: "نعم، ما خلق الله من بشر من بني آدم إلا أن قلبه بين إصبعين من أصابع الله، ﷿، فإن شاء أقامه، وإن شاء أزاغه. فنسأل الله ربنا أن لا يزيغ قلوبنا بعد إذ هدانا، ونسأله أن يهب لنا من لدنه رحمة إنه هو الوهاب". قالت: قلت: يا رسول الله، ألا تعلمني دعوة أدعو بها لنفسي؟ قال: " بلى، قولي: اللهم رب النبي محمد، اغفر لي ذنبي، وأذهب غيظ قلبي، وأجرني من مضلات الفتن ما أحييتني"

Diğer bir hadis: İmam Ahmed der ki: Bize Hâşim anlattı, bize Abdülhamîd anlattı, bana Şehr anlattı: Ümmü Seleme'nin şöyle anlattığını duydum: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem duasında sıkça şöyle derdi: "Allah'ım, ey kalpleri evirip çeviren! Kalbimi dinin üzere sabit kıl." [Ümmü Seleme] dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, kalpler gerçekten evrilip çevrilir mi ?" dedim . Buyurdu ki: "Evet, Allah'ın yarattığı hiçbir âdemoğlu yoktur ki, kalbi Allah azze ve celle'nin parmaklarından iki parmağı arasında olmasın; dilerse onu dosdoğru tutar, dilerse saptırır. Biz de Rabbimiz Allah'tan bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi saptırmamasını dileriz ve O'ndan bize katından bir rahmet bağışlamasını dileriz; şüphesiz O, çok bağışlayandır (el-Vehhâb)." [Ümmü Seleme] dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana kendim için yapacağım bir dua öğretmez misin?" dedim. Buyurdu ki: "Elbette, şöyle de: Allah'ım, Peygamber Muhammed'in Rabbi! Günahımı bağışla, kalbimin öfkesini gider ve beni yaşattığın müddetçe saptırıcı fitnelerden koru."

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا أبو عبد الرحمن، حدثنا حيوة، أخبرني أبو هانئ، أنه سمع أبا عبد الرحمن الحُبَلي أنه سمع عبد الله بن عمرو؛ أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: " إن قلوب بني آدم بين إصبعين من أصابع الرحمن، كقلب واحد يُصَرِّف كيف شاء. ثم قال رسول الله ﷺ: "اللهم مُصَرِّف القلوب، صَرِّف قلوبنا إلى طاعتك".

Diğer bir hadis: İmam Ahmed der ki: Bize Ebû Abdirrahmân anlattı, bize Hayve anlattı, bana Ebû Hânî haber verdi; o, Ebû Abdirrahmân el-Hubelî'yi dinlemiş, o da Abdullah b. Amr'ı dinlemiş; o da Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işitmiştir: «Âdemoğullarının kalpleri, Rahmân'ın parmaklarından iki parmak arasında tek bir kalp gibidir; onu dilediği gibi evirip çevirir.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ey kalpleri evirip çeviren Allah'ım! Kalplerimizi sana itaate çevir.»

انفرد بإخراجه مسلم عن البخاري، فرواه مع النسائي من حديث حَيْوَة بن شُرَيْح المصري، به.

Bu hadisi Buhârî rivayet etmeyip sadece Müslim tahriç etmiştir; Nesâî ile birlikte onu Hayve b. Şüreyh el-Mısrî'nin hadisinden bu isnadla rivayet etmiştir.

{وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢٥)}

{وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢٥)} “Ve öyle bir fitneden sakının ki, o içinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmaz. Bilin ki şüphesiz Allah, cezası pek şiddetli olandır.”

يحذر تعالى عباده المؤمنين (فِتْنَةً) أي: اختبارًا ومحنة، يعم بها المسيء وغيره، لا يخص بها أهل المعاصي ولا من باشر الذنب، بل يعمهما، حيث لم تدفع وترفع. كما قال الإمام أحمد:

Allah Teâlâ mümin kullarını (فِتْنَةً) yani defedilip ortadan kaldırılmadığı takdirde sadece günahkârlara ve bizzat günahı işleyenlere mahsus kalmayıp hem kötülük edeni hem de başkasını kuşatacak olan bir imtihan ve beladan sakındırmaktadır. Nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:

حدثنا أبو سعيد مولى بني هاشم، حدثنا شَدَّاد بن سعيد، حدثنا غَيْلان بن جرير، عن مُطَرِّف قال: قلنا للزبير: يا أبا عبد الله، ما جاء بكم؟ ضيعتم الخليفة الذي قتل، ثم جئتم تطلبون بدمه؟ فقال الزبير، ﵁: إنا قرأنا على عهد رسول الله ﷺ وأبي بكر وعمر وعثمان، ﵃: (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً) لم نكن نحسب أنا أهلها حتى وقعت منا حيث وقعت

Bize Benî Hâşim'in azatlısı Ebû Saîd anlattı, bize Şeddâd b. Saîd anlattı, bize Gaylân b. Cerîr, Mutarrif'ten anlattı; o şöyle dedi: Zübeyr'e: "Ey Ebû Abdillâh! Sizi buraya ne getirdi? Öldürülen halifeyi yüzüstü bıraktınız, sonra da gelip onun kanını mı talep ediyorsunuz?" dedik. Bunun üzerine Zübeyr radıyallâhu anh şöyle dedi: "Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Ömer ve Osman radıyallâhu anhüm zamanında: (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً) ayetini okurduk da başımıza geldiği şekilde gelene kadar kendimizin onun muhatabı olduğumuzu zannetmezdik."

وقد رواه البزار من حديث مطرف، عن الزبير، وقال: لا نعرف مطرفا روى عن الزبير غير هذا الحديث

Bunu Bezzâr da Mutarrif'in Zübeyr'den rivayetiyle aktarmış ve: "Mutarrif'in Zübeyr'den bu hadis dışında bir rivayetini bilmiyoruz" demiştir .

وقد روى النسائي من حديث جرير بن حازم، عن الحسن، عن الزبير نحو هذا

Nesâî de Cerîr b. Hâzim'in hadisinden, el-Hasan'dan, o da Zübeyr'den bunun benzerini rivayet etmiştir .

وروى ابن جرير: حدثني الحارث، حدثنا عبد العزيز، حدثنا مبارك بن فَضَالة، عن الحسن قال: قال الزبير: لقد خوفنا بها، يعني قوله [تعالى] (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً) ونحن مع رسول الله ﷺ، وما ظننا أنا خصصنا بها خاصة.

İbn Cerîr de rivayet etmiştir: Bana el-Hâris anlattı, bize Abdülazîz anlattı, bize Mübârek b. Fedâle, el-Hasan'dan anlattı; o şöyle demiştir: Zübeyr dedi ki: "Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikteyken [Allah Teâlâ'nın] (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً) kavliyle korkutulmuştuk da bunun özellikle bize yönelik olduğunu zannetmemiştik."

وكذا رواه حميد، عن الحسن، عن الزبير، ﵁

Humeyd de el-Hasan'dan, o da Zübeyr'den radıyallâhu anh bu şekilde rivayet etmiştir .

وقال داود بن أبي هِنْد، عن الحسن في هذه الآية قال: نزلت في علي، وعثمان وطلحة والزبير، ﵃.

Dâvûd b. Ebî Hind, el-Hasan'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Ali, Osman , Talha ve Zübeyr radıyallâhu anhüm hakkında inmiştir."

وقال سفيان الثوري عن الصَّلت بن دينار، عن عقبة بن صُهْبان، سمعت الزبير يقول: لقد قرأت هذه الآية زمانا وما أرانا من أهلها فإن نحن المعنيون بها: (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ)

Süfyân es-Sevrî, es-Salt b. Dînâr'dan, o Ukbe b. Suhban'dan nakletti: Zübeyr'in şöyle dediğini duydum: "Bu ayeti uzun süre okudum da kendimizi onun muhatabı görmezdim; meğerse onunla kastedilen bizmişiz: (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ)"

وقد روي من غير وجه، عن الزبير بن العوام.

Bu, Zübeyr b. el-Avvâm'dan başka yollarla da rivayet edilmiştir.

وقال السُّدِّيّ: نزلت في أهل بدر خاصة، فأصابتهم يوم الجمل، فاقتتلوا.

es-Süddî şöyle demiştir: "[Bu ayet] özellikle Bedir ehli hakkında inmiştir; Cemel Günü onlara isabet etmiş ve birbirleriyle savaşmışlardır."

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله تعالى: (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً) يعني: أصحاب النبي ﷺ خاصة

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın Allah Teâlâ'nın: (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً) kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Özellikle Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabını kastetmektedir."

وقال في رواية له، عن ابن عباس، في تفسير هذه الآية: أمر الله المؤمنين ألا يقروا المنكر بين ظهرانيهم إليهم فيعمهم الله بالعذاب.

Ondan gelen bir rivayette de İbn Abbâs'tan bu ayetin tefsirinde şöyle dediği nakledilmiştir: "Allah müminlere, aralarında kötülüğün yerleşmesine göz yummamalarını emretmiştir; aksi takdirde Allah azabı hepsine birden yayar."

وهذا تفسير حسن جدًّا؛ ولهذا قال مجاهد في قوله تعالى: (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً) هي أيضا لكم، وكذا قال الضحاك، ويزيد بن أبي حبيب، وغير واحد.

Bu son derece güzel bir tefsirdir; bu sebepledir ki Mücâhid, Allah Teâlâ'nın: (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً) kavli hakkında: "O aynı zamanda sizedir" demiştir. ed-Dahhâk, Yezîd b. Ebî Habîb ve pek çok kişi de böyle söylemiştir.

وقال ابن مسعود: ما منكم من أحد إلا وهو مشتمل على فتنة، إن الله تعالى يقول: {إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ} [التغابن: ١٥] فأيكم استعاذ فليستعذ بالله من مضلات الفتن. رواه ابن جرير.

İbn Mes'ûd şöyle demiştir: "İçinizden hiç kimse yoktur ki bir fitneye maruz kalmış olmasın; nitekim Allah Teâlâ: {إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ} “Mallarınız ve çocuklarınız ancak bir imtihandır” [et-Teğâbün: 15] buyurmaktadır. Dolayısıyla sizden kim sığınacaksa, saptırıcı fitnelerden Allah'a sığınsın." Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.

والقول بأن هذا التحذير يعم الصحابة وغيرهم -وإن كان الخطاب معهم -هو الصحيح، ويدل على ذلك الأحاديث الواردة في التحذير من الفتن، ولذلك كتاب مستقل يوضح فيه إن شاء الله تعالى، كما فعله الأئمة وأفردوه بالتصنيف ومن أخص ما يذكر هاهنا ما رواه الإمام أحمد حيث قال:

Hitap onlarla [sahâbîlerle] birlikte olsa da bu uyarının sahâbeyi ve başkalarını kapsadığı görüşü doğru olandır. Fitnelerden sakındırma hususunda gelen hadisler de buna delalet etmektedir. İmamların yaptığı ve müstakil eserler telif ettiği gibi, inşallah Teâlâ bunun açıklanacağı müstakil bir kitap olacaktır. Bu hususta burada zikredilmeye en uygun olanlardan biri, İmam Ahmed'in şöyle diyerek rivayet ettiğidir:

حدثنا أحمد بن الحجاج، أخبرنا عبد الله -يعني ابن المبارك-أنبأنا سيف بن أبي سليمان، سمعت عَدِيّ بن عَدِيّ الكندي يقول: حدثني مولى لنا أنه سمع جدي -يعني عَدِيّ بن عميرة -يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن الله ﷿، لا يعذب العامة بعمل الخاصة حتى يروا المنكر بين ظَهْرَانَيْهم، وهم قادرون على أن ينكروه فلا ينكروه، فإذا فعلوا ذلك عَذَّب الله الخاصة والعامة"

Bize Ahmed b. el-Haccâc anlattı, bize Abdullah -yani İbnü'l-Mübârek- haber verdi, bize Seyf b. Ebî Süleymân bildirdi: Adiy b. Adiy el-Kindî'nin şöyle dediğini duydum: Bize bir azatlımız anlattı; o dedemden -yani Adiy b. Amîre'den- duymuş, o da Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işitmiştir: "Şüphesiz Allah azze ve celle, aralarında kötülüğü görüp de onu engellemeye güçleri yettiği halde engellemedikleri zamana kadar, seçkin zümrenin (havas) ameli yüzünden halkın tamamını (avam) cezalandırmaz. Bunu yaptıkları takdirde ise Allah hem havası hem de avamı cezalandırır."

فيه رجل مبهم، ولم يخرجوه في الكتب الستة، ولا واحد منهم، والله أعلم.

Bu hadiste müphem bir şahıs vardır ve Kütüb-i Sitte sahiplerinden hiçbiri onu tahriç etmemiştir, en doğrusunu Allah bilir.

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا سليمان الهاشمي، حدثنا إسماعيل -يعني ابن جعفر -أخبرني عمرو بن أبي عمرو، عن عبد الله بن عبد الرحمن الأشهل، عن حُذَيفة بن اليمان؛ أن رسول الله ﷺ قال: " والذي نفسي بيده، لتأمرن بالمعروف، ولتنهون عن المنكر، أو ليوشكن الله أن يبعث عليكم عِقابا من عنده، ثم لتَدعُنّه فلا يستجيب لكم"

Diğer bir hadis: İmam Ahmed der ki: Bize Süleyman el-Hâşimî anlattı, bize İsmâil -yani İbn Ca'fer- anlattı, bana Amr b. Ebî Amr, Abdullah b. Abdirrahmân el-Eşhelî'den, o Huzeyfe b. el-Yemân'dan haber verdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Nefsim elinde olana yemin olsun ki, ya iyiliği emreder ve kötülükten sakındırırsınız, ya da çok geçmeden Allah katından üzerinize bir azap gönderir de sonra O'na dua edersiniz fakat dualarınıza icabet olunmaz."

ورواه عن أبي سعيد، عن إسماعيل بن جعفر، وقال: "أو ليبعثن الله عليكم قوما ثم تدعونه فلا يستجيب لكم "

Bunu Ebû Saîd'den, o İsmâil b. Ca'fer'den rivayet etmiş ve şöyle demiştir: "Ya da Allah üzerinize mutlaka bir topluluk gönderir de sonra O'na dua edersiniz fakat dualarınıza icabet olunmaz."

وقال أحمد: حدثنا عبد الله بن نمير، قال حدثنا رَزِين بن حبيب الجُهَني، حدثني أبو الرُّقاد قال: خرجت مع مولاي، فدفعت إلى حذيفة وهو يقول: إن كان الرجل ليتكلم بالكلمة على عهد رسول الله ﷺ فيصير منافقا، وإني لأسمعها من أحدكم في المقعد الواحد أربع مرات؛ لتأمرن بالمعروف، ولتنهون عن المنكر، ولَتَحَاضُّن على الخير، أو لَيَسْحَتَنَّكم الله جميعا بعذاب، أو ليؤمرَنّ عليكم

Ahmed der ki: Bize Abdullah b. Nümeyr anlattı, dedi ki: Bize Razîn b. Habîb el-Cühenî anlattı, bana Ebü'r-Rukâd anlattı; dedi ki: Efendimle beraber çıktım ve Huzeyfe'nin yanına vardım; o şöyle diyordu: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bir adam bir söz söylerdi de bu yüzden münafık olurdu; oysa ben aynı sözü sizden birinden tek bir mecliste dört defa duyuyorum. Ya iyiliği emreder, kötülükten nehyeder ve hayra teşvik edersiniz ya da Allah hepinizi bir azap ile kökten yok eder veya üzerinize

شراركم، ثم يدعو خياركم فلا يستجاب لهم

en kötülerinizi musallat eder; sonra hayırlılarınız dua eder de dualarına icabet olunmaz."

حديث آخر: قال الإمام أحمد أيضا: حدثني يحيى بن سعيد، عن زكريا، حدثنا عامر، قال: سمعت النعمان بن بشير، ﵁، يخطب يقول -وأومأ بإصبعيه إلى أذنيه -يقول: مثل القائم على حدود الله والواقع فيها -أو المُدهن فيها -كمثل قوم ركبوا سفينة، فأصاب بعضهم أسفلها وأوعرها وشرها، وأصاب بعضهم أعلاها، فكان الذين في أسفلها إذا استقوا الماء مَرُّوا على من فوقهم فآذوهم، فقالوا: لو خَرَقْنا في نصيبنا خَرْقا، فاستقينا منه، ولم نؤذ من فوقنا، فإن تركوهم وأمرهم هَلَكوا جميعا، وإن أخذوا على أيديهم نَجَوْا جميعا.

Diğer bir hadis: İmam Ahmed yine der ki: Bana Yahyâ b. Saîd, Zekeriyyâ'dan anlattı, bize Âmir anlattı; dedi ki: Nu'mân b. Beşîr'i radıyallâhu anh hutbe irat ederken duydum -iki parmağıyla kulaklarına işaret ederek- şöyle diyordu: "Allah'ın sınırlarını koruyup gözeten kimse ile o sınırlara düşen -yahut gevşeklik gösteren- kimsenin misali, bir gemiye binen topluluğun misaline benzer: Onlardan bir kısmına geminin altı, en zahmetli ve en kötü yeri düşmüş; bir kısmına da üst tarafı düşmüştür. Alt kısımdakiler su almak istediklerinde üsttekilerin yanından geçerler ve onları rahatsız ederlerdi. Bunun üzerine: 'Kendi hissemize düşen yerden bir delik açsak da oradan su alsak ve üstümüzdekileri rahatsız etmesek' dediler. Şayet [üsttekiler] onları yapmak istedikleri şeyle baş başa bırakırlarsa hepsi birden helak olur; eğer ellerinden tutup [engel olurlarsa] hepsi birden kurtulur."

انفرد بإخراجه البخاري دون مسلم، فرواه في "الشركة" و "الشهادات"، والترمذي في الفتن من غير وجه، عن سليمان بن مهران الأعمش، عن عامر بن شَرَاحيل الشعبي، به

Bu hadisi Müslim tahriç etmeyip sadece Buhârî rivayet etmiş; "eş-Şirket" ve "eş-Şehâdât" bölümlerinde, Tirmizî de el-Fiten bölümünde çeşitli yollarla Süleyman b. Mihrân el-A'meş'ten, o Âmir b. Şerâhîl eş-Şa'bî'den, o da Nu'mân'dan bu şekilde tahriç etmiştir .

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا حسين، حدثنا خَلَف بن خليفة، عن لَيْث، عن عَلْقَمَة بن مَرْثد، عن المعرور بن سُوَيْد، عن أم سلمة زوج النبي ﷺ قالت: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إذا ظهرت المعاصي في أمتي، عَمَّهم الله بعذاب من عنده". فقلت: يا رسول الله، أما فيهم أناس صالحون؟ قال: "بلى"، قالت: فكيف يصنع أولئك؟ قال: "يصيبهم ما أصاب الناس، ثم يصيرون إلى مغفرة من الله ورضوان"

Diğer bir hadis: İmam Ahmed der ki: Bize Hüseyin anlattı, bize Halef b. Halîfe, Leys'ten, o Alkame b. Mersed'den, o el-Ma'rûr b. Süveyd'den, o Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zevcesi Ümmü Seleme'den anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Ümmetimde günahlar aleni hale gelince, Allah katından bir azapla hepsini kuşatır." Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü, onların içinde salih insanlar yok mudur?" Buyurdu ki: "Evet, vardır." "Peki onlara ne yapılır?" dedim. Buyurdu ki: "İnsanların başına gelen şey onların da başına gelir; sonra Allah'ın mağfiretine ve rızasına kavuşurlar."

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا حَجَّاج بن محمد، أخبرنا شريك، عن أبي إسحاق، عن المنذر بن جرير، عن أبيه قال: قال رسول الله ﷺ: "ما من قوم يعملون بالمعاصي، وفيهم رجل أعزّ منهم وأمنع لا يغيرون، إلا عمهم الله بعقاب -أو: أصابهم العقاب".

Diğer bir hadis: İmam Ahmed der ki: Bize Haccâc b. Muhammed anlattı, bize Şerîk, Ebû İshâk'tan, o el-Münzir b. Cerîr'den, o babasından haber verdi; babası demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bir toplulukta günahlar işlenir de içlerinde onlardan daha güçlü ve daha nüfuzlu bir adam bulunduğu halde bunu değiştirmezlerse, Allah mutlaka hepsini bir cezayla kuşatır -yahut: ceza onlara isabet eder-."

ورواه أبو داود، عن مُسَدَّد، عن أبي الأحوص، عن أبي إسحاق، به

Bunu Ebû Dâvûd da Müsedded'den, o Ebü'l-Ahvas'tan, o Ebû İshâk'tan bu isnadla rivayet etmiştir .

وقال أحمد أيضًا: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة سمعت أبا إسحاق يحدث، عن عُبَيد الله بن جرير، عن أبيه، أن رسول الله ﷺ قال: "ما من قوم يُعْمَل فيهم بالمعاصي، هم أعَزّ وأكثر ممن يعمله، لم يغيروه، إلا عمهم الله بعقاب"

Ahmed yine der ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be anlattı: Ebû İshâk'ın Ubeydullah b. Cerîr'den, onun da babasından aktardığını duydum; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Aralarında günah işlenen ve o günahı işleyenden daha güçlü ve sayıca daha çok olan bir topluluk, bunu değiştirmezlerse, Allah mutlaka hepsini bir cezayla kuşatır."

ثم رواه أيضًا عن وَكِيع، عن إسرائيل -وعن عبد الرزاق، عن مَعْمَر -وعن أسود، عن شريك ويونس -كلهم عن أبي إسحاق السَّبِيعي، به.

Sonra bunu Vekî'den, o İsrâil'den; Abdürrezzâk'tan, o Ma'mer'den; Esved'den, o Şerîk ve Yûnus'tan; hepsi de Ebû İshâk es-Sebîî'den bu isnadla rivayet etmiştir.

وأخرجه ابن ماجه، عن علي بن محمد، عن وكيع، به

Bunu İbn Mâce de Ali b. Muhammed'den, o da Vekî'den bu [isnad] ile tahric etmiştir.

[حديث آخر] وقال الإمام أحمد: حدثنا سفيان، حدثنا جامع بن أبي راشد، عن مُنْذِر، عن حسن بن محمد، عن امرأته، عن عائشة تبلغ به النبي ﷺ: "إذا ظهر السوء في الأرض، أنزل الله بأهل الأرض بأسه". قالت: وفيهم أهل طاعة الله؟ قال: "نعم، ثم يصيرون إلى رحمة الله"

[Diğer bir hadis] İmam Ahmed der ki: Bize Süfyân anlattı, bize Câmi' b. Ebî Râşid, Münzir'den, o Hasan b. Muhammed'den, o hanımından, o Âişe'den Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ulaştırarak anlattı: "Yeryüzünde kötülük aleni olunca, Allah yeryüzü halkına azabını indirir." [Âişe] dedi ki: "Aralarında Allah'a itaat edenler de varken mi?" Buyurdu ki: "Evet, sonra Allah'ın rahmetine kavuşurlar."

{وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦)}

{وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦)} “Hatırlayın ki bir zamanlar siz yeryüzünde azdınız, zayıf bırakılmıştınız, insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz. Derken O sizi barındırdı, yardımıyla destekledi ve şükredesiniz diye sizi temiz şeylerle rızıklandırdı.”

ينبه تعالى عباده المؤمنين على نعمه عليهم وإحسانه إليهم، حيث كانوا قليلين فكثَّرهم، ومستضعفين خائفين فقوَّاهم ونصرهم، وفقراء عالة فرزقهم من الطيبات، واستشكرهم فأطاعوه، وامتثلوا جميع ما أمرهم. وهذا كان حال المؤمنين حال مقامهم بمكة قليلين مستخفين مضطرين يخافون أن يتخطفهم الناس من سائر بلاد الله، من مشرك ومجوسي ورومي، كلهم أعداء لهم لقلتهم وعدم قوتهم، فلم يزل ذلك دأبهم حتى أذن الله لهم في الهجرة إلى المدينة، فآواهم إليها، وقَيَّض لهم أهلها، آووا ونصروا يوم بدر وغيره وآسَوا بأموالهم، وبذلوا مُهَجهم في طاعة الله وطاعة رسوله.

Allah Teâlâ mümin kullarına üzerlerindeki nimetlerini ve ihsanını hatırlatmaktadır: Onlar az idiler, onları çoğalttı; zayıf bırakılmış ve korku içindeydiler, onları güçlendirdi ve yardım etti; fakir ve muhtaç idiler, onları temiz şeylerle rızıklandırdı; onlardan şükretmelerini istedi , onlar da O'na itaat edip emrettiği her şeyi yerine getirdiler. Bu , müminlerin Mekke'de ikamet ettikleri dönemdeki halleriydi: Sayıca az, gizlenen ve çaresiz idiler; sayıca azlıkları ve güçsüzlükleri sebebiyle müşrik, mecusî ve rum olmak üzere tamamı kendilerine düşman olan insanların Allah'ın diğer tüm beldelerinden gelip kendilerini kapıp götürmesinden korkuyorlardı. Allah kendilerine Medine'ye hicret izni verene kadar bu onların sürekli hali olmaya devam etti. Derken Allah onları oraya yerleştirdi ve Medine ehlini onlar için hazırladı. Onlar da Bedir gününde ve diğer günlerde barındırdılar, yardım ettiler, mallarıyla destek oldular ve canlarını Allah'a ve Resûlü'ne itaat uğrunda feda ettiler.

قال قتادة بن دِعَامة السَّدوسي، ﵀، في قوله تعالى: (وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الأرْضِ) قال: كان هذا الحي من العرب أذل الناس ذُلا وأشقاه عَيْشًا، وأجوعه بطونًا، وأعراه جلودا، وأبينه ضلالا مكعومين على رأس حجر، بين الأسدين فارس والروم، ولا والله ما في بلادهم يومئذ من شيء يحسدون عليه، من عاش منهم عاش شقيًّا، ومن مات منهم رُدِّيَ في النار، يؤكلون ولا يأكلون، والله ما نعلم قَبِيلا من حاضر أهل الأرض يومئذ كانوا أشر منزلا منهم، حتى جاء الله بالإسلام فمكن به في البلاد، ووسع به في الرزق، وجعلهم به ملوكا على رقاب الناس. وبالإسلام أعطى الله ما رأيتم، فاشكروا لله نعمه، فإن ربكم مُنْعِم يحب الشكر، وأهل الشكر في مزيد من الله [تعالى]

Katâde b. Diâme es-Sedûsî rahimehullâh, Allah Teâlâ'nın: (وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الأرْضِ) kavli hakkında şöyle demiştir: "Arapların bu topluluğu insanların en zelili, hayat şartları en zor olanı, karınları en açı, sırtları en çıplağı ve apaçık bir sapıklık içinde olanı idi; bir taşın başında sıkışıp kalmış, Fars ve Bizans gibi iki aslanın arasında bulunuyorlardı. Vallahi o gün beldelerinde gıpta edilecek hiçbir şey yoktu; onlardan yaşayan perişan yaşar, ölen ise ateşe atılırdı; yenirler ama yiyemezlerdi. Vallahi o gün yeryüzü ahalisinden konumu bunlardan daha kötü olan bir kabile bilmiyoruz. Nihayet Allah İslâm'ı getirdi; onunla beldelere hâkim kıldı, onunla rızkı genişletti ve onun vesilesiyle onları insanların boyunlarına hükümdar kıldı. Gördüğünüz şeyleri Allah İslâm vesilesiyle vermiştir; öyleyse Allah'a nimetlerinden ötürü şükredin; zira Rabbiniz nimet verendir, şükrü sever ve şükredenlere Allah [Teâlâ] katından daha fazlası vardır."

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧) وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٨)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧) وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٨)} “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûl'e hıyanet etmeyin; [sonra] bile bile kendi emanetlerinize hıyanet etmiş olursunuz. Bilin ki mallarınız ve çocuklarınız ancak bir imtihandır ve büyük mükâfat şüphesiz Allah katındadır.”

قال عبد الله بن أبي قتادة والزهري: أنزلت في أبي لُبابة بن عبد المنذر، حين بعثه رسول الله ﷺ إلى بني قُرَيْظة لينزلوا على حكم رسول الله ﷺ، فاستشاروه في ذلك، فأشار عليهم بذلك -وأشار بيده إلى حلقه -أي: إنه الذبح، ثم فطن أبو لبابة، ورأى أنه قد خان الله ورسوله، فحلف لا يذوق ذواقا حتى يموت أو يتوب الله عليه، وانطلق إلى مسجد المدينة، فربط نفسه في سارية منه، فمكث

Abdullah b. Ebî Katâde ve ez-Zührî şöyle demişlerdir: [Bu ayet], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir'i Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmünü kabul edip inmeleri için Benî Kurayza'ya gönderdiğinde onun hakkında inmiştir. Onlar bu hususta kendisine danıştılar, o da buna [işaret etti] -ve eliyle boğazına işaret etti; yani bunun boğazlanmak/öldürülmek olduğunu [ima etti]-. Sonra Ebû Lübâbe [yaptığının] farkına vardı ve Allah'a ve Resûlü'ne hıyanet ettiğini anladı. Bunun üzerine ölünceye veya Allah tevbesini kabul edinceye kadar hiçbir şey tatmayacağına yemin etti ve Medine Mescidi'ne gidip kendisini mescidin direklerinden birine bağladı; öylece kaldı

كذلك تسعة أيام، حتى كان يخر مغشيا عليه من الجهد، حتى أنزل الله توبته على رسوله. فجاء الناس يبشرونه بتوبة الله عليه، وأرادوا أن يحلوه من السارية، فحلف لا يحله منها إلا رسول الله صلى الله عليه [وسلم] بيده، فحله، فقال: يا رسول الله، إني كنت نذرت أن أنخلع من مالي صدقة، فقال يجزيك الثلث أن تصدق به"

bu şekilde dokuz gün kaldı; öyle ki bitkinlikten bayılıp düşüyordu. Nihayet Allah Resûlü'ne onun tevbesini indirdi. İnsanlar Allah'ın tevbesini kabul ettiğini müjdelemek üzere ona geldiler ve onu direkten çözmek istediler. Fakat o, kendisini bizzat eliyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çözmedikçe çözülmeyeceğine yemin etti; bunun üzerine [Resûlullah] onu çözdü. [Ebû Lübâbe]: "Ey Allah'ın Resûlü! Malımın tamamından sadaka olarak vazgeçmeyi adamıştım" dedi. [Peygamber] de : "Üçte birini sadaka vermen sana yeterlidir" buyurdu .

وقال ابن جرير: حدثني الحارث، حدثنا عبد العزيز، حدثنا يونس بن الحارث الطائفي، حدثنا محمد بن عبيد الله أبو عون الثقفي، عن المغيرة بن شعبة قال: نزلت هذه الآية في قتل عثمان، ﵁: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ) الآية.

İbn Cerîr der ki: Bana el-Hâris anlattı, bize Abdülazîz anlattı, bize Yûnus b. el-Hâris et-Tâifî anlattı, bize Muhammed b. Ubeydillâh Ebû Avn es-Sekafî, Mugîre b. Şu'be'den anlattı; o şöyle demiştir: Bu ayet, yani: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ) ayeti Osman'ın radıyallâhu anh öldürülmesi hakkında inmiştir.

وقال ابن جرير أيضا: حدثنا القاسم بن بِشْر بن معروف، حدثنا شَبَابة بن سَوَّار، حدثنا محمد بن المحرم قال: لقيت عطاء بن أبي رباح فحدثني قال: حدثني جابر بن عبد الله؛ أن أبا سفيان خرج من مكة، فأتى جبريل رسول الله ﷺ فقال: إن أبا سفيان في كذا وكذا. فقال النبي ﷺ لأصحابه: "إن أبا سفيان في موضع كذا وكذا، فاخرجوا إليه واكتموا" فكتب رجل من المنافقين إليه: إن محمدًا يريدكم، فخذوا حذركم، فأنزل الله [﷿] (لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ) الآية

İbn Cerîr yine der ki: Bize el-Kâsım b. Bişr b. Ma'rûf anlattı, bize Şebâbe b. Sevvâr anlattı, bize Muhammed b. el-Muharrem anlattı, dedi ki: Atâ b. Ebî Rabâh ile karşılaştım, bana anlattı ve dedi ki: Bana Câbir b. Abdillâh anlattı: Ebû Süfyân Mekke'den çıkmıştı; Cibrîl Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: "Ebû Süfyân falan falan yerdedir" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: "Ebû Süfyân falan falan mevkidedir ; onun üzerine çıkın ve bunu gizli tutun" buyurdu. Münafıklardan bir adam ona: "Muhammed sizin üzerinize gelmek istiyor, tedbirinizi alın" diye yazdı. Bunun üzerine Allah [azze ve celle] (لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ) ayetini indirdi.

هذا حديث غريب جدًّا، وفي سنده وسياقه نظر.

Bu son derece garip bir hadistir; senedinde ve metninin akışında tutarsızlık vardır.

وفي الصحيحين قصة "حاطب بن أبي بَلْتَعَة" أنه كتب إلى قريش يعلمهم بقصد رسول الله ﷺ إياهم عام الفتح، فأطلع الله رسوله على ذلك، فبعث في إثر الكتاب فاسترجعه، واستحضر حاطبا فأقر بما صنع، فقام عمر بن الخطاب فقال: يا رسول الله، ألا أضرب عنقه، فإنه قد خان الله ورسوله والمؤمنين؟ فقال: " دعه، فإنه قد شهد بدرا، ما يدريك لعل الله اطلع على أهل بدر فقال: "اعملوا ما شئتم فقد غفرت لكم"

Sahîhayn'da geçen Hâtıb b. Ebî Beltea kıssasında; fetih yılında Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine yöneldiğini bildirmek üzere Kureyş'e mektup yazdığı, Allah'ın bunu Resûlü'ne bildirdiği, onun da mektubun peşinden adam gönderip mektubu geri getirttiği ve Hâtıb'ı huzuruna çağırıp onun da yaptığını itiraf ettiği yer almaktadır. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Boynunu vurmayayım mı? Zira o Allah'a, Resûlü'ne ve müminlere hıyanet etmiştir" dedi. [Resûlullah] ise: "Onu bırak; zira o Bedir'e katılmıştır. Ne bilirsin, belki de Allah Bedir ehline muttali olup: 'Dilediğinizi yapın, muhakkak ki sizi bağışladım' buyurmuştur" dedi .

قلت: والصحيح أن الآية عامة، وإن صح أنها وردت على سبب خاص، فالأخذ بعموم اللفظ لا بخصوص السبب عند الجماهير من العلماء. والخيانة تعم الذنوب الصغار والكبار اللازمة والمتعدية.

Derim ki: Doğru olan, ayetin genel olduğudur; özel bir sebep üzerine varid olduğu sahih olsa bile, âlimlerin çoğunluğuna (cumhur) göre muteber olan lafzın umumiliğidir, sebebin hususiliği değildir. Hıyanet ise küçük ve büyük, failiyle sınırlı kalan (lâzım) veya başkasına sirayet eden (müteaddî) bütün günahları kapsar.

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ) الأمانة الأعمال التي ائتمن الله عليها العباد -يعني الفريضة يقول: لا تخونوا: لا تنقضوها.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ) kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Emanet, Allah'ın kullarına emanet ettiği amellerdir -yani farzlardır-. 'Hıyanet etmeyin' sözü, onları bozmayın demektir."

وقال في رواية: (لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ) يقول: بترك سنته وارتكاب معصيته.

Bir rivayette de: (لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ) kavli hakkında: "O'nun sünnetini terk etmek ve O'na isyan etmek suretiyle [hıyanet etmeyin] demektir" demiştir.

وقال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن جعفر بن الزبير، عن عروة بن الزبير في هذه الآية،

Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Ca‘fer b. ez-Zübeyr, Urve b. ez-Zübeyr'den bu ayet hakkında rivayet etti: