Binûn

Enfâl Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أي: لا تظهروا لله من الحق ما يرضى به منكم، ثم تخالفوه في السر إلى غيره، فإن ذلك هلاك لأماناتكم، وخيانة لأنفسكم.

Yani: Allah'a , sizden razı olacağı hakkı açığa vurup sonra gizlide buna aykırı başka şeylere yönelmeyin; zira bu, emanetlerinizin helak olması ve nefislerinize hıyanettir.

وقال السُّدِّيّ: إذا خانوا الله والرسول، فقد خانوا أماناتهم.

Süddî de şöyle demiştir: Allah'a ve Resûl'e hıyanet ettiklerinde, emanetlerine de hıyanet etmiş olurlar.

وقال أيضا: كانوا يسمعون من النبي ﷺ الحديث فيفشونه حتى يبلغ المشركين. وقال عبد الرحمن بن زيد [بن أسلم] نهاكم أن تخونوا الله والرسول، كما صنع المنافقون.

Yine o şöyle demiştir: Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bir söz işitirler, sonra bunu müşriklere ulaşıncaya kadar yayarlardı. Abdurrahman b. Zeyd [b. Eslen] de şöyle demiştir: Münafıkların yaptığı gibi, Allah'a ve Resûl'e hıyanet etmenizi yasakladı.

وقوله تعالى: (وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ) أي: اختبار وامتحان منه لكم؛ إذ أعطاكموها ليعلم أتشكرونه عليها وتطيعونه فيها، أو تشتغلون بها عنه، وتعتاضون بها منه؟ كما قال تعالى: {إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَاللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ} [التغابن: ١٥]، وقال: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً} [الأنبياء: ٣٥]، وقال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} [المنافقون: ٩]، وقال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ} الآية [التغابن: ١٤].

Allah Teâlâ'nın: (وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ) kavli; yani O'ndan size bir sınama ve imtihandır. Çünkü bunları, kendilerine şükredip O'na itaat mı edeceksiniz, yoksa bunlarla meşgul olup O'ndan yüz çevirip bunları O'na tercih mi edeceksiniz bilsin diye vermiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَاللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ} “Doğrusu mallarınız ve çocuklarınız birer imtihandır. Büyük mükâfat ise Allah'ın yanındadır” [et-Teğâbün: 15], yine şöyle buyurmuştur: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً} “Sizi bir imtihan olarak şer ve hayır ile deneriz” [el-Enbiyâ: 35], Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Ey iman edenler! Mallarınız ve evlatlarınız sizi Allah'ı anmaktan alıkoymasın. Kim bunu yaparsa işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” [el-Münâfikûn: 9] ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلادُكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ} “Ey iman edenler! Eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olanlar vardır; onlardan sakının” ayeti [et-Teğâbün: 14].

وقوله: (وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ) أي: ثوابه وعطاؤه وجناته خير لكم من الأموال والأولاد، فإنه قد يوجد منهم عدو، وأكثرهم لا يغني عنك شيئا، والله، سبحانه، هو المتصرف المالك للدنيا والآخرة، ولديه الثواب الجزيل يوم القيامة.

O'nun: (وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ) kavli; yani O'nun sevabı, ihsanı ve cennetleri, sizin için mallardan ve evlatlardan daha hayırlıdır. Zira onlardan düşman olanlar bulunabilir ve çoğu da sizden hiçbir şeyi savamaz. Allah -sübhânehu- ise dünyanın ve ahiretin yegâne tasarruf sahibi ve mâlikidir; kıyamet gününde bol mükâfat O'nun katındadır.

وفي الأثر يقول [الله] تعالى: "ابن آدم، اطلبني تَجدني، فإن وَجَدْتَنِي وجَدْتَ كل شيء، وإن فُتُّكَ فاتك كل شيء، وأنا أحب إليك من كل شيء".

Bir rivayette [Allah] Teâlâ şöyle buyurur: "Âdemoğlu! Beni ara, beni bulursun. Beni bulursan her şeyi bulmuş olursun; beni kaybedersen her şeyi kaybetmiş olursun. Ben sana her şeyden daha sevimliyimdir."

وفي الصحيح عن رسول الله ﷺ [أنه قال] ثلاث من كن فيه وجد بهن حلاوة الإيمان: من كان الله ورسوله أحب إليه مما سواهما، ومن كان يحب المرء لا يحبه إلا لله، ومن كان أن يلقى في النار أحب إليه من أن يرجع إلى الكفر بعد إذ أنقذه الله منه"

Sahih'te Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle buyurduğu] rivayet edilmiştir: "Üç şey vardır ki bunlar kimde bulunursa imanın tatlılığını tatmış olur: Allah ve Resûlü kendisine başka her şeyden daha sevimli olan, bir kimseyi sadece Allah için seven ve Allah kendisini küfürden kurtardıktan sonra tekrar küfre dönmeyi ateşe atılmaktan daha sevimsiz bulan kimsedir" .

بل حب رسوله مقدم على الأولاد والأموال والنفوس، كما ثبت في الصحيح أنه، ﵇، قال: "والذي نفسي بيده، لا يؤمن أحدكم حتى أكون أحب إليه من نفسه وأهله وماله والناس أجمعين"

Hatta O'nun Resûlü'nün sevgisi evlatlardan, mallardan ve nefislerden önce gelir; nitekim Sahih'te sabit olduğuna göre o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: "Nefsim elinde olan [Allah'a] yemin ederim ki hiçbiriniz, ben kendisine nefsinden, ailesinden, malından ve bütün insanlardan daha sevimli olmadıkça [gerçek manada] iman etmiş olmaz" .

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩)} “Ey iman edenler! Eğer Allah'tan korkup sakınırsanız, O size [hakkı batıldan ayıran] bir furkan verir, kötülüklerinizi örter ve sizi bağışlar. Allah büyük lütuf sahibidir.”

قال ابن عباس، والسُّدِّيّ، ومُجاهِد، وعِكْرِمة، والضحاك، وقَتَادة، ومُقَاتِل بن حَيَّان: (فُرْقَانًا)

İbn Abbâs, es-Süddî, Mücâhid, İkrime, ed-Dahhâk, Katâde ve Mukâtil b. Hayyân: (فُرْقَانًا) [ifadesi hakkında şöyle demişlerdir]:

مخرجا. زاد مجاهد: في الدنيا والآخرة.

Bir çıkış yolu [demişlerdir]. Mücâhid: "Dünyada ve ahirette" [ilavesini yapmıştır].

وفي رواية عن ابن عباس: (فُرْقَانًا) نجاة. وفي رواية عنه: نصرا.

İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette: (فُرْقَانًا) Bir kurtuluş [demektir]. Ondan gelen başka bir rivayette ise: Bir zafer [demektir].

وقال محمد بن إسحاق: (فُرْقَانًا) أي: فصلا بين الحق والباطل.

Muhammed b. İshâk ise: (فُرْقَانًا) yani hak ile batıl arasında bir ayırım [demiştir].

وهذا التفسير من ابن إسحاق أعم مما تقدم وقد يستلزم ذلك كله؛ فإن من اتقى الله بفعل أوامره وترك زواجره، وفق لمعرفة الحق من الباطل، فكان ذلك سبب نصره ونجاته ومخرجه من أمور الدنيا، وسعادته يوم القيامة، وتكفير ذنوبه -وهو محوها -وغفرها: سترها عن الناس -سببًا لنيل ثواب الله الجزيل، كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [الحديد: ٢٨].

İbn İshâk'ın bu tefsiri daha önce geçenlerden daha kapsamlıdır ve bütün bunları gerektirebilir. Zira kim O'nun emirlerini yerine getirip yasaklarından sakınarak Allah'tan ittika ederse, hakkı batıldan ayırmaya muvaffak kılınır; bu da onun zaferine , kurtuluşuna, dünya işlerindeki çıkış yoluna, kıyamet günündeki saadetine, günahlarının tekfir edilmesine -ki bu onların silinmesidir- ve bağışlanmasına -ki bu da insanlardan gizlenmesidir- yani Allah'ın bol sevabına erişmesine sebep olur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve O'nun Resûlü'ne iman edin ki, size rahmetinden iki pay versin, sizin için ışığında yürüyeceğiniz bir nûr kılsın ve sizi bağışlasın. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” [el-Hadîd: 28].

{وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (٣٠)}

{وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (٣٠)} “Hani inkâr edenler, seni bağlayıp tutmak veya öldürmek ya da sürmek için sana tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kurarken Allah da tuzaklarını bozuyordu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.”

قال ابن عباس، ومجاهد، وقتادة: (لِيُثْبِتُوكَ) [أي]: ليقيدوك.

İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde şöyle demiştir: (لِيُثْبِتُوكَ) [yani]: Seni bağlayıp hapsetsinler diye.

وقال عطاء، وابن زيد: ليحبسوك.

Atâ ve İbn Zeyd ise: Seni hapsetsinler diye [demişlerdir].

وقال السُّدِّيّ: "الإثبات". هو الحبس والوثاق.

es-Süddî de şöyle demiştir: "İsbât", hapsetmek ve bağlamaktır.

وهذا يشمل ما قاله هؤلاء وهؤلاء، وهو مجمع الأقوال وهو الغالب من صنيع من أراد غيره بسوء.

Bu ise hem şunların hem de bunların söylediğini kapsar; görüşlerin ortak noktasıdır ve başkasına kötülük yapmak isteyen kimsenin çoğunlukla yaptığı iştir.

وقال سُنَيْد، عن حجاج، عن ابن جُرَيْج، قال عطاء: سمعت عُبَيْد بن عُمَيْر يقول: لما ائتمروا بالنبي ﷺ ليثبتوه أو يقتلوه أو يخرجوه، قال له عمه أبو طالب: هل تدري ما ائتمروا بك؟ قال: "يريدون أن يسحروني أو يقتلوني أو يخرجوني"، فقال: من أخبرك بهذا؟ قال: "ربي"، قال: نعم الرب ربك، استوص به خيرا فقال: "أنا أستوصي به؟! بل هو يستوصي بي"

Süneyd, Haccâc'dan, o İbn Cüreyc'den, Atâ'nın şöyle dediğini rivayet etmiştir: Ubeyd b. Umeyr'i şöyle derken işittim: Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem hapsetmek, öldürmek veya sürmek için aralarında anlaştıklarında, amcası Ebû Tâlib ona: "Senin hakkında ne planladıklarını biliyor musun?" dedi. O da: "Bana büyü yapmak veya beni öldürmek ya da sürmek istiyorlar" dedi. [Ebû Tâlib]: "Bunu sana kim haber verdi?" diye sordu. O da: "Rabbim" dedi. [Ebû Tâlib]: "Rabbin ne güzel Rabdir; O'ndan iyilik iste" deyince, o: "Ben mi O'ndan isteyeyim?! Bilakis O bana iyilik murad eder" buyurdu.

وقال أبو جعفر بن جرير: حدثني محمد بن إسماعيل البصري، المعروف بالوساوسي، أخبرنا عبد الحميد بن أبي رَوَّاد عن ابن جريج، عن عطاء، عن عبيد بن عمير، عن المطلب بن أبي وَدَاعةِ، أن أبا طالب قال لرسول الله ﷺ: ما يأتمر بك قومك؟ قال: "يريدون أن يسحروني أو يقتلوني أو يخرجوني". فقال: من أخبرك بهذا؟ قال: "ربي"، قال: نعم الرب ربك، فاستوص به خيرا، "قال: أنا أستوصي به؟! بل هو يستوصي بي". قال: فنزلت: (وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ) الآية

Ebû Ca'fer b. Cerîr dedi ki: Bana el-Vesâvisî olarak bilinen Muhammed b. İsmâîl el-Basrî rivayet etti, bize Abdülhamîd b. Ebî Ravvâd İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o Ubeyd b. Umeyr'den, o el-Muttalib b. Ebî Vedâa'dan nakletti ki Ebû Tâlib, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kavmin senin hakkında ne planlıyor?" diye sordu. O: «Bana büyü yapmak veya beni öldürmek ya da [yurdumdan] çıkarmak istiyorlar» buyurdu. [Ebû Tâlib]: "Bunu sana kim haber verdi?" deyince, «Rabbim» buyurdu. [Ebû Tâlib]: "Ne güzel Rabdir senin Rabbin! O'na hürmet et [ve O'ndan hayır dile]" dedi. O da: «Ben mi O'na [hürmet ve iyilik] tavsiyesinde bulunacağım?! Bilakis O bana iyilik tavsiye eder (beni gözetir)» buyurdu. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ } “Hani o inkâr edenler seni bağlayıp tutmak veya öldürmek ya da [yurdundan] çıkarmak için sana tuzak kuruyorlardı” ayeti nazil oldu.

وذِكر أبي طالب في هذا، غريب جدا، بل منكر؛ لأن هذه الآية مدنية، ثم إن هذه القصة واجتماع قريش على هذا الائتمار والمشاورة على الإثبات أو النفي أو القتل، إنما كان ليلة الهجرة سواء، وكان ذلك بعد موت أبي طالب بنحو من ثلاث سنين لما تمكنوا منه واجترءوا عليه بعد موت عمه أبي طالب، الذي كان يحوطه وينصره ويقوم بأعبائه. والدليل على صحة ما قلنا: ما رواه الإمام محمد بن إسحاق بن يَسَار صاحب "المغازي" عن عبد الله بن أبي نَجِيح، عن مجاهد، عن ابن عباس قال: وحدثني الكلبي، عن باذان مولى أم هانئ، عن ابن عباس؛ أن نفرًا من قريش من أشراف كل قبيلة، اجتمعوا ليدخلوا دار الندوة، فاعترضهم إبليس في صورة شيخ جليل، فلما رأوه قالوا: من أنت؟ قال: شيخ من نجد، سمعت أنكم اجتمعتم، فأردت أن أحضركم ولن يعدمكم رأيي ونصحي. قالوا: أجل، ادخل فدخل معهم فقال: انظروا في شأن هذا الرجل، والله ليوشكن أن يواثبكم في أمركم بأمره. قال: فقال قائل منهم: احبسوه في وثاق، ثم تربصوا به ريب المنون، حتى يهلك كما هلك من كان قبله من الشعراء: زهير والنابغة، إنما هو كأحدهم، قال: فصرخ عدو الله الشيخ النجدي فقال: والله ما هذا لكم برأي، والله ليخرجنه ربه من محبسه إلى أصحابه، فليوشكن أن يثبوا عليه حتى يأخذوه من أيديكم، فيمنعوه منكم، فما آمن عليكم أن يخرجوكم من بلادكم. قال: فانظروا في غير هذا.

Burada Ebû Tâlib'in zikredilmesi son derece gariptir, hatta münkerdir. Zira bu ayet Medenîdir. Ayrıca bu kıssa ve Kureyş'in hapsetme, sürgün etme veya öldürme konusundaki bu ittifakı ve istişaresi bizzat hicret gecesinde olmuştur. Bu da kendisini koruyan, yardım eden ve yükünü üstlenen amcası Ebû Tâlib'in vefatından yaklaşık üç yıl sonra, onun ölümünün ardından ona güç yetirip cüret ettiklerinde gerçekleşmiştir. Söylediğimizin doğruluğunun delili, el-Meğâzî sahibi İmam Muhammed b. İshâk b. Yesâr'ın Abdullah b. Ebî Necîh'ten, onun Mücâhid'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiği ve bana el-Kelbî'nin Bâzân Mevlâ Ümmü Hânî'den, onun da İbn Abbâs'tan naklettiği şu rivayettir: Kureyş'ten her kabilenin ileri gelenlerinden bir grup, Dâru'n-Nedve'ye girmek üzere toplandılar. İblis yaşlı ve saygın bir ihtiyar kılığında onların karşısına çıktı . Onu gördüklerinde: "Sen kimsin?" dediler. O da: "Necidli bir ihtiyarım; toplandığınızı işittim ve yanınızda bulunmak istedim; görüşüm ve nasihatimden mahrum kalmazsınız" dedi. Onlar da: "Peki, gir" dediler ve onlarla birlikte girdi. Sonra şöyle dedi: "Şu adamın durumunu görüşün; vallahi onun kendi davasıyla sizin işinize baskın gelmesi çok yakındır." [Ravi] dedi ki: İçlerinden biri: "Onu sımsıkı bağlayıp hapsedin, sonra daha önceki şairlerden Züheyr ve Nâbiğa'nın helak olduğu gibi helak oluncaya kadar zamanın felaketlerini bekleyin; zira o da onlardan biri gibidir" dedi. [Ravi] dedi ki: Allah düşmanı Necidli ihtiyar haykırarak: "Vallahi bu sizin için bir görüş değildir! Vallahi Rabbi onu hapisten çıkarıp ashabına ulaştırır, onlar da çok geçmeden onun üzerine atılıp onu ellerinizden alırlar ve sizi ona karşı engellerler; sizin yurtlarınızdan çıkarılmanızdan emin olamam" dedi. Bunun üzerine [adam]: "Öyleyse bundan başka bir çare düşünün" dedi.

قال: فقال قائل منهم: أخرجوه من بين أظهركم تستريحوا منه، فإنه إذا خرج لن يضركم ما صنع وأين وقع، إذا غاب عنكم أذاه واسترحتم، وكان أمره في غيركم، فقال الشيخ النجدي: والله ما هذا لكم برأي، ألم تروا حلاوة [قوله] وطلاوة لسانه، وأخذ القلوب ما تسمع من حديثه؟ والله لئن فعلتم، ثم استعرض العرب، ليجتمعن عليكم ثم ليأتين إليكم حتى يخرجكم من بلادكم ويقتل أشرافكم. قالوا: صدق والله، فانظروا بابا غير هذا.

[Ravi] dedi ki: İçlerinden biri: "Onu aranızdan çıkarıp sürün, ondan kurtulun; zira o çıktıktan sonra ne yaptığı ve nereye gittiği size zarar vermez; onun eziyeti sizden uzaklaşır, siz rahat edersiniz ve onun işi başkalarının başına kalır" dedi. Bunun üzerine Necidli ihtiyar: "Vallahi bu da sizin için bir görüş değildir! [Sözünün] tatlılığını, dilinin letafetini ve dinleyen kalplerin onun sözünden nasıl etkilendiğini görmediniz mi? Vallahi eğer böyle yaparsanız, sonra Araplara açılır ve onlar da aleyhinizde toplanırlar ; sonra da üzerinize gelip sizi yurtlarınızdan çıkarırlar ve ileri gelenlerinizi öldürürler" dedi. Onlar da: "Vallahi doğru söyledi; öyleyse bundan başka bir yol arayın" dediler.

قال: فقال أبو جهل، لعنه الله: والله لأشيرن عليكم برأي ما أراكم تصرمونه بعد، ما أرى غيره. قالوا: وما هو؟ قال: نأخذ من كل قبيلة غلاما شابا وسيطا نهدًا، ثم يعطى كل غلام منهم سيفا صارما، ثم يضربونه ضربة رجل واحد، فإذا قتلوه تفرق دمه في القبائل [كلها] فلا أظن هذا الحي من بني هاشم يقوون على حرب قريش كلها. فإنهم إذا رأوا ذلك قبلوا العقل، واسترحنا وقطعنا عنا أذاه.

[Ravi] dedi ki: Allah'ın lanet ettiği Ebû Cehil şöyle dedi: "Vallahi size öyle bir fikir vereceğim ki, bundan sonra başka bir fikir kesinleştirebileceğinizi sanmıyorum; başka bir yol da görmüyorum." Onlar: "Nedir o?" dediler. O da: "Her kabileden genç, soylu ve güçlü birer delikanlı alırız; sonra bu delikanlıların her birine keskin bir kılıç verilir, ardından hepsi tek bir adam gibi ona vururlar. Onu öldürdüklerinde kanı [bütün] kabilelere dağılır. Ben Benî Hâşim'in bu boyunun bütün Kureyş ile savaşmaya güç yetireceğini sanmıyorum. Durumu böyle görünce diyeti kabul ederler; biz de rahatlar ve onun eziyetini kendimizden kesmiş oluruz" dedi.

قال: فقال الشيخ النجدي: هذا والله الرأي. القول ما قال الفتى لا رأي غيره، قال: فتفرقوا على ذلك وهم مجمعون له

[Ravi] dedi ki: Necidli ihtiyar: "Vallahi görüş budur! Söz bu gencin söylediğidir, başka bir görüş yoktur" dedi. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine bu plan üzerinde ittifak ederek dağıldılar.

فأتى جبريل النبي ﷺ، فأمره ألا يبيت في مضجعه الذي كان يبيت فيه، وأخبره بمكر القوم.

Bunun üzerine Cebrail, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek, geceliyor olduğu yatağında bu gece gecelememesini emretti ve kavmin kurduğu tuzağı ona haber verdi.

فلم يبت رسول الله ﷺ في بيته تلك الليلة، وأذن الله له عند ذلك بالخروج، وأنزل الله عليه بعد قدومه المدينة "الأنفال" يذكر نعمه عليه وبلاءه عنده: (وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ) وأنزل [الله] في قولهم: "تربصوا به ريب المنون، حتى يهلك كما هلك من كان قبله من الشعراء"، {أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ} [الطور: ٣٠] وكان ذلك اليوم يسمى "يوم الزحمة" للذي اجتمعوا عليه من الرأي

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gece evinde gecelememiş ve Allah o esnada ona [hicret için] çıkma izni vermiştir. Medine'ye vardıktan sonra Allah ona, üzerindeki nimetlerini ve katındaki lütfunu hatırlatarak el-Enfâl [suresini] indirmiştir: (وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ). Onların: "Zamanın felaketlerini bekleyin, daha önceki şairlerin helak olduğu gibi helak olsun" sözleri hakkında da [Allah] şunu indirmiştir: {أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ} “Yoksa onlar: 'O bir şairdir; onun zamanın felaketlerine uğramasını gözetliyoruz' mu diyorlar?” [et-Tûr: 30]. O gün, üzerinde fikir birliğine vardıkları bu görüşten ötürü "Yevmü'z-Zahme" (kalabalık/sıkışıklık günü) diye isimlendirilmişti.

وعن السُّدِّيّ نحو هذا السياق، وأنزل الله في إرادتهم إخراجه قوله تعالى: {وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلا قَلِيلا} [الإسراء: ٧٦].

es-Süddî'den de bu minvalde bir rivayet gelmiştir. Onların onu çıkarmak istemeleri hakkında Allah Teâlâ şu kavlini indirmiştir: {وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلا قَلِيلا} “Neredeyse seni o yerden çıkarmak için tedirgin edeceklerdi. O takdirde onlar da senin ardından pek az kalabilirlerdi” [el-İsrâ: 76].

وكذا روى العَوْفي، عن ابن عباس. وروي عن مجاهد، وعُرْوة بن الزبير، وموسى بن عُقْبَة، وقتادة، ومِقْسَم، وغير واحد، نحو ذلك.

el-Avfî de İbn Abbâs'tan bu şekilde rivayet etmiştir. Mücâhid, Urve b. ez-Zübeyr, Mûsâ b. Ukbe, Katâde, Mıksem ve pek çok kimseden de buna benzer rivayetler nakledilmiştir.

وقال يونس بن بُكَيْر، عن ابن إسحاق: فأقام رسول الله ﷺ ينتظر أمر الله، حتى إذا اجتمعت قريش فمكرت به، وأرادوا به ما أرادوا، أتاه جبريل، ﵇، فأمره ألا يبيت في مكانه الذي كان يبيت فيه فدعا رسول الله ﷺ علي بن أبي طالب، فأمره أن يبيت على فراشه وأن يتسجى ببُرد له أخضر، ففعل. ثم خرج رسول الله ﷺ على القوم وهم على بابه، وخَرَج معه بحفنة من تراب، فجعل يذرها على رؤوسهم، وأخذ الله بأبصارهم عن نبيه محمد ﷺ وهو يقرأ: {يس * وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ} إلى قوله: {فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ} [يس: ١ - ٩].

Yûnus b. Bükeyr, İbn İshâk'tan rivayet eder: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın emrini beklemekteydi. Nihayet Kureyş toplanıp ona tuzak kurduğunda ve yapmak istediklerini tasarladıklarında, Cebrâîl aleyhisselâm ona gelip gecelediği yerinde gecelememesini emretti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali b. Ebî Tâlib'i çağırdı, yatağında geceleyip yeşil bürdesine bürünmesini emretti; o da öyle yaptı. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kapısında bekleyen topluluğun karşısına çıktı. Yanında bir avuç toprakla çıkıp başlarının üzerine saçmaya başladı; Allah da Peygamberi Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem görmesinler diye gözlerini bağladı. O da şu ayetleri okuyordu: {يس * وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ} “Yâsîn. Hikmet dolu Kur'an'a andolsun” ayetinden {فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ} “...onları sardık da artık göremezler” [Yâsîn: 1-9] kavline kadar.

وقال الحافظ أبو بكر البيهقي: وروي عن عكرمة ما يؤكد هذا

Hâfız Ebû Bekr el-Beyhakî şöyle demiştir: İkrime'den bunu teyit eden bir rivayet nakledilmiştir .

وقد روى [أبو حاتم] ابن حِبَّان في صحيحه، والحاكم في مستدركه، من حديث عبد الله بن عثمان بن خُثَيْم، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس قال: دخلت فاطمةُ على رسول الله ﷺ وهي تبكي، فقال: "ما يبكيك يا بُنَيَّة؟ " قالت: يا أبت، [و] ما لي لا أبكي، وهؤلاء الملأ من قريش في الحجْر يتعاقدون باللات والعُزَّى ومناة الثالثة الأخرى، لو قد رأوك لقاموا إليك فيقتلوك، وليس منهم إلا من قد عرف نصيبه من دمك. فقال: "يا بنية، ائتني بوَضُوء". فتوضأ رسول الله ﷺ، ثم خرج إلى المسجد. فلما رأوه قالوا: إنما هو ذا فطأطؤوا رؤوسهم، وسقطت أذقانهم بين أيديهم، فلم يرفعوا أبصارهم. فتناول رسول الله ﷺ قبضة من تراب فحصبهم بها، وقال: "شاهت الوجوه". فما أصاب رجلا منهم حَصَاة من حصياته إلا قُتل يوم بدر كافرا.

[Ebû Hâtim] İbn Hibbân Sahih'inde, el-Hâkim de Müstedrek'inde Abdullah b. Osmân b. Huseym'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan şu hadisi rivayet etmiştir: Fâtıma, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına ağlayarak girdi. [Resûlullah]: "Seni ağlatan nedir kızım?" buyurdu. [Fâtıma]: "Babacığım, nasıl ağlamayayım ki! Hicr'deki Kureyş ileri gelenleri Lât, Uzzâ ve diğer üçüncüsü Menât üzerine yeminleşmişler; seni görürlerse üzerine çullanıp öldürecekler ve içlerinden her biri senin kanından payını belirlemiş durumda" dedi. Bunun üzerine: "Kızım, bana abdest suyu getir" buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem abdest alıp Mescid'e çıktı. Onu gördüklerinde: "İşte ta kendisi!" dediler ve başlarını öne eğdiler, çeneleri önlerine düştü, gözlerini yukarı kaldıramadılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir avuç toprak alıp üzerlerine savurdu ve: "Yüzler kurusun!" buyurdu. Bu çakıl taşlarından kime isabet ettiyse Bedir günü kâfir olarak öldürüldü.

ثم قال الحاكم: صحيح على شرط مسلم، ولم يخرجاه، ولا أعرف له علة

Sonra el-Hâkim şöyle demiştir: "[Bu hadis] Müslim'in şartına göre sahihtir; fakat [Buhârî ile Müslim] onu tahric etmemişlerdir. Buna dair bir illet (kusur) da bilmiyorum."

وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، أخبرني عثمان الجَزَري، عن مِقْسَم مولى ابن عباس أخبره عن ابن عباس في قوله: (وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ) قال: تشاورت قريش ليلة بمكة، فقال بعضهم: إذا أصبح فأثبتوه بالوثاق -يريدون النبي ﷺ -وقال بعضهم: بل اقتلوه. وقال بعضهم: بل أخرجوه. فأطلع الله نبيه على ذلك، فبات علي ﵁ على فراش رسول الله ﷺ، وخرج رسول الله ﷺ حتى لحق بالغار، وبات المشركون يحرسون عليًّا يحسبونه النبي ﷺ، فلما أصبحوا ثاروا إليه، فلما رأوا عليًّا رَدَّ الله تعالى مكرهم، فقالوا: أين صاحبك هذا؟ قال: لا أدري. فاقتصا أثره، فلما بلغوا الجبل اختلط عليهم، فصعدوا في الجبل فمرّوا بالغار، فرأوا على بابه نسج العنكبوت، فقالوا: لو دخل هاهنا لم يكن نسج العنكبوت على بابه، فمكث فيه ثلاث ليال

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer haber verdi, bana Osmân el-Cezerî, İbn Abbâs'ın mevlâsı Mıksem'den, onun da İbn Abbâs'tan şu ayet hakkında haber verdiğini nakletti: (وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ). [İbn Abbâs] dedi ki: Kureyş Mekke'de bir gece istişare etti. Bazıları: "Sabah olunca onu bağlayarak hapsedin" -Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem kastediyorlardı- dedi. Bazıları: "Hayır, onu öldürün" dedi. Bazıları da: "Hayır, onu sürün" dedi. Allah Peygamberi'ni bundan haberdar etti; bunun üzerine Ali radıyallâhu anh Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yatağında geceledi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de çıkıp mağaraya ulaştı. Müşrikler Ali'yi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zannederek başında nöbet tuttular. Sabah olunca üzerine hücum ettiler; Ali'yi görünce Allah Teâlâ onların tuzaklarını boşa çıkardı. "Şu arkadaşın nerede?" dediler. O da: "Bilmiyorum" dedi. İzini sürdüler , dağa vardıklarında iz karıştı. Dağa tırmanıp mağaranın yanından geçtiler ve kapısında örümcek ağını gördüler. "Eğer buraya girmiş olsaydı kapısında örümcek ağı olmazdı" dediler. [Resûlullah] orada üç gece kaldı .

وقال محمد بن إسحاق، عن محمد بن جعفر بن الزبير، عن عُرْوَة بن الزبير في قوله: (وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ) أي: فمكرت بهم بكيدي المتين، حتى خلصتك منهم.

Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den, o da Urve b. ez-Zübeyr'den naklettiğine göre: (وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ) kavli; yani: "Ben de seni onlardan kurtarıncaya kadar sağlam tuzağımla onlara tuzak kurdum" demektir.

{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ (٣١) وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٣٢) وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣)}

{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ (٣١) وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٣٢) وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣)} “Ayetlerimiz kendilerine okunduğu zaman: 'İşittik, dilersek biz de bunun benzerini söyleriz; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' derlerdi. Hani onlar: 'Allah'ım! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir' demişlerdi. Halbuki sen onların aralarında bulundukça Allah onlara azap edecek değildir. Onlar istiğfar ederlerken de Allah onlara azap edici değildir.”

يخبر تعالى عن كفر قريش وعُتُوِّهم وتمرُّدهم وعنادهم، ودعواهم الباطل عند سماع آياته حين تتلى عليهم أنهم يقولون: (قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا) وهذا منهم قول لا فعل، وإلا فقد تحدوا غير ما مرة أن يأتوا بسورة من مثله فلا يجدون إلى ذلك سبيلا. وإنما هذا قول منهم يَغُرّون به أنفسهم ومن اتبعهم على باطلهم.

Allah Teâlâ, Kureyş'in inkârını, azgınlığını, haddi aşmasını ve inatçılığını; ayetleri kendilerine okunduğu zaman işittiklerinde: (قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا) dediklerini haber vermektedir. Bu onların sadece lafta kalan sözüdür, eyleme dökülmüş değildir; zira benzeri bir sure getirmeleri hususunda defalarca meydan okunmuş da buna bir yol bulamamışlardır. Bu ancak kendilerini ve batılları hususunda kendilerine uyanları aldattıkları bir sözden ibarettir.

وقد قيل: إن القائل لذلك هو النضر بن الحارث -لعنه الله -كما قد نص على ذلك سعيد بن جُبَيْر، والسُّدِّيّ، وابن جُرَيج وغيرهم؛ فإنه -لعنه الله -كان قد ذهب إلى بلاد فارس، وتعلم من أخبار ملوكهم رُسْتم واسفنديار، ولما قدم وجد رسول الله ﷺ قد بعثه الله، وهو يتلو على الناس القرآن، فكان إذا قام ﷺ من مجلس، جلس فيه النضر فيحدثهم من أخبار أولئك، ثم يقول: بالله أيهما أحسن قصصا؟ أنا أو محمد؟ ولهذا لما أمكن الله تعالى منه يوم بدر ووقع في الأسارى، أمر رسول الله ﷺ أن تضرب رقبته صبرا بين يديه، ففُعل ذلك، ولله الحمد. وكان الذي أسره المقداد بن

Bunu söyleyen kimsenin -Allah ona lanet etsin- en-Nadr b. el-Hâris olduğu da söylenmiştir; nitekim Saîd b. Cübeyr, es-Süddî, İbn Cüreyc ve başkaları bunu açıkça belirtmişlerdir. Zira o -Allah ona lanet etsin- Fars diyarına gitmiş ve kralları Rüstem ile İsfendiyâr'ın haberlerini/hikâyelerini öğrenmişti. [Mekke'ye] döndüğünde Allah'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i peygamber olarak göndermiş olduğunu ve insanlara Kur'an okuduğunu gördü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir meclisten kalktığında Nadr hemen oraya oturur, onlara o kralların haberlerini anlatır, sonra da: "Allah aşkına söyleyin, hangimiz daha güzel anlatıyor; ben mi yoksa Muhammed mi?" derdi. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ Bedir günü ona imkân verip de o esirler arasına düşünce, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun huzurunda boynunun vurulmasını emretti ve bu yapıldı. Hamd Allah'a mahsustur. Onu esir alan ise Mikdâd b.

الأسود، ﵁، كما قال ابن جرير:

el-Esved radıyallâhu anh idi; nitekim İbn Cerîr şöyle demiştir:

حدثنا محمد بن بشَّار، حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شُعْبَة، عن أبي بِشْر، عن سعيد بن جُبَيْر قال: قَتَل النبي ﷺ يوم بدر صبرا عُقْبَةَ بن أبي مُعَيْط وطُعَيْمة بن عَدِي، والنضر بن الحارث. وكان المقداد أسر النضر، فلما أمر بقتله، قال المقداد: يا رسول الله، أسيري. فقال رسول الله ﷺ: " إنه كان يقول في كتاب الله، ﷿، ما يقول". فأمر رسول الله ﷺ بقتله، فقال المقداد: يا رسول الله، أسيري. فقال رسول الله ﷺ: "اللهم اغن المقداد من فضلك". فقال المقداد: هذا الذي أردت. قال: وفيه أنزلت هذه الآية: (وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأوَّلِينَ)

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü Ukbe b. Ebî Muayt'ı, Tuayme b. Adiyy'i ve en-Nadr b. el-Hâris'i esir olarak öldürttü. Mikdâd ise Nadr'ı esir almıştı. Onun öldürülmesini emrettiğinde Mikdâd: "Ey Allah'ın Resûlü, benim esirimdir" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "O, Allah'ın [azze ve celle] Kitabı hakkında söyleyeceğini söylüyordu" buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun öldürülmesini emredince Mikdâd: "Ey Allah'ın Resûlü, benim esirimdir" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'ım, Mikdâd'ı lütfundan zengin kıl" diye dua etti. Mikdâd: "İstediğim buydu" dedi. [Saîd b. Cübeyr] dedi ki: Şu ayet onun hakkında inmiştir: (وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأوَّلِينَ) .

وكذا رواه هُشَيْم، عن أبي بشر جعفر بن أبي وَحْشِيّة، عن سعيد بن جُبَيْر؛ أنه قال: "المطعم بن عدي"بدل طعيمة" وهو غلط؛ لأن المطعم بن عدي لم يكن حيا يوم بدر؛ ولهذا قال رسول الله ﷺ يومئذ: "لو كان المطعم حيا، ثم سألني في هؤلاء النَّتْنَى لوهبتهم له" -يعني: الأسارى -لأنه كان قد أجار رسول الله ﷺ يوم رجع من الطائف.

Hüşeym de Ebû Bişr Ca'fer b. Ebî Vahşiyye'den, o Saîd b. Cübeyr'den "Tuayme" yerine "el-Mut'ım b. Adiyy" diyerek böyle rivayet etmiştir. Fakat bu yanlıştır; çünkü Mut'ım b. Adiyy Bedir günü hayatta değildi. Bu sebepledir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün: "Eğer el-Mut'ım hayatta olsaydı da benden şu kokuşmuşlar hakkında [bağışlama] isteseydi , onları ona bağışlardım" -yani esirleri kastetmektedir- buyurmuştur; çünkü o, Tâif'ten döndüğü gün Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem himayesine almıştı.

ومعنى: (أَسَاطِيرُ الأوَّلِينَ) وهو جمع أسطورة، أي: كتبهم اقتبسها، فهو يتعلم منها ويتلوها على الناس. وهذا هو الكذب البحت، كما أخبر الله عنهم في الآية الأخرى: {وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلا * قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} [الفرقان: ٥، ٦]. أي: لمن تاب إليه وأناب؛ فإنه يتقبل منه ويصفح عنه.

(أَسَاطِيرُ الأوَّلِينَ) kavlinin anlamı; ustûre (masal/hikâye) kelimesinin çoğuludur, yani: "Onların kitaplarından aktarmıştır, onlardan öğrenmekte ve insanlara okumaktadır." Bu ise katıksız bir yalandır. Nitekim Allah diğer ayette onlar hakkında şöyle haber vermiştir: {وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلا * قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Dediler ki: 'Öncekilerin masallarıdır; onları yazdırmış da sabah akşam kendisine okunmaktadır.' De ki: 'Onu göklerdeki ve yerdeki sırrı bilen indirmiştir. Şüphesiz O, çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir'” [el-Furkân: 5, 6]. Yani: Kendisine tövbe edip yönelen kimse için; zira O onu kabul eder ve affeder.

وقوله: (وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ) هذا من كثرة جهلهم وعُتُوِّهم وعنادهم وشدة تكذيبهم، وهذا مما عِيبُوا به، وكان الأولى لهم أن يقولوا: "اللهم، إن كان هذا هو الحق من عندك، فاهدنا له، ووفقنا لاتباعه". ولكن استفتحوا على أنفسهم، واستعجلوا العذاب، وتقديم العقوبة كما قال تعالى: {وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} [العنكبوت: ٥٣]، {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ} [ص: ١٦]، {سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ * لِلْكَافِرينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ * مِنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ} [المعارج: ١ - ٣]، وكذلك قال الجهلة من الأمم السالفة، كما قال قوم شعيب له: {فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} [الشعراء: ١٨٧]، وقال هؤلاء: (اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ)

Allah Teâlâ'nın: (وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ) kavli, onların cehaletlerinin, azgınlıklarının, inatlarının ve yalanlamadaki aşırılıklarının çokluğundandır. Bu, kınandıkları hususlardandır. Oysa onlar için en evla olan: "Ey Allah'ım! Şayet bu Senin katından gelen hakkın ta kendisi ise, bizi ona ilet ve ona uymaya bizi muvaffak kıl" demeleriydi. Fakat onlar kendi aleyhlerine hüküm istemişler, azabın ve cezanın çarçabuk gelmesini talep etmişlerdir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} “Senden azabı çarçabuk istiyorlar. Şayet belirlenmiş bir ecel (vakit) olmasaydı, azap onlara elbette gelirdi. O, hiç farkında olmadıkları bir anda kendilerine mutlaka ansızın gelecektir.” [Ankebût: 53], {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ} “Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı bize acele ver!'” [Sâd: 16], {سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ * لِلْكَافِرينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ * مِنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ} “İsteyen birisi, kâfirlere gerçekleşecek olan ve hiçbir savuşturanı bulunmayan azabı istedi; o, derecelerin sahibi Allah'tandır.” [Meâric: 1-3]. Geçmiş ümmetlerin cahilleri de tıpkı bunun gibi söylemişti. Nitekim Şuayb'ın kavmi ona: {فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenlerden isen, üzerimize gökten parçalar düşür!” [Şuarâ: 187] demişti. Bunlar da: (اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ) [demişlerdir].

قال شُعْبَة، عن عبد الحميد، صاحب الزيّادي، عن أنس بن مالك قال: هو أبو جهل بن هشام قال: (اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ) فنزلت (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) الآية.

Şu'be, Ziyâdî'nin arkadaşı Abdülhamîd'den, o da Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre: (اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ) diyen Ebû Cehil b. Hişâm'dır. Bunun üzerine: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) ayeti inmiştir.

رواه البخاري عن أحمد ومحمد بن النضر، كلاهما عن عُبَيد الله بن مُعَاذ، عن أبيه، عن شعبة، به

Bunu Buhârî, Ahmed ve Muhammed b. en-Nadr yoluyla rivayet etmiştir; her ikisi de Ubeydullâh b. Muâz'dan, o babasından, o Şu'be'den bu senetle nakletmiştir .

وأحمد هذا هو: أحمد بن النضر بن عبد الوهاب. قاله الحاكم أبو أحمد، والحاكم أبو عبد الله النيسابوري، والله أعلم.

Bu Ahmed ise, Ahmed b. en-Nadr b. Abdülvehhâb'dır. Bunu Hâkim Ebû Ahmed ve Hâkim Ebû Abdillâh en-Nîsâbûrî söylemiştir; en doğrusunu Allah bilir.

وقال الأعمش، عن رجل، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس في قوله: (وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ) قال: هو النضر بن الحارث بن كلدة، قال: فأنزل الله: {سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ * لِلْكَافِرينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ} [المعارج: ١ - ٢] وكذا قال مجاهد، وعطاء، وسعيد بن جبير، والسدي: إنه النضر بن الحارث -زاد عطاء: فقال الله تعالى: {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ} [ص: ١٦] وقال {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [الأنعام: ٩٤] وقال {سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ * لِلْكَافِرينَ} [المعارج: ١، ٢]، قال عطاء: ولقد أنزل فيه بضع عشرة آية من كتاب الله، ﷿.

el-A'meş bir adamdan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan şu ayet hakkında nakletmiştir: (وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ). [İbn Abbâs] dedi ki: Bu kimse en-Nadr b. el-Hâris b. Kelede'dir. Dedi ki: Bunun üzerine Allah Teâlâ: {سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ * لِلْكَافِرينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ} “Birisi, kâfirler için gerçekleşecek ve savuşturulamayacak olan azabı sordu” [el-Meâric: 1-2] ayetini indirdi. Mücâhid, Atâ, Saîd b. Cübeyr ve es-Süddî de onun en-Nadr b. el-Hâris olduğunu söylemişlerdir. Atâ şunu eklemiştir: Allah Teâlâ: {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ} “Dediler ki: 'Rabbimiz! Hesap gününden önce payımızı acele ver'” [Sâd: 16], {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi teker teker bize geldiniz” [el-En'âm: 94] ve {سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ * لِلْكَافِرينَ} “Birisi kâfirler için gerçekleşecek azabı istedi” [el-Meâric: 1, 2] buyurdu. Atâ demiştir ki: Allah'ın [azze ve celle] Kitabı'ndan onun hakkında on küsur ayet inmiştir.

وقال ابن مُرْدُوَيْه: حدثنا محمد بن إبراهيم، حدثنا الحسن بن أحمد بن الليث، حدثنا أبو غسان حدثنا أبو تُمَيْلة، حدثنا الحسين، عن ابن بُرَيْدة، عن أبيه قال: رأيت عمرو بن العاص واقفا يوم أُحُد على فرس، وهو يقول: اللهم، إن كان ما يقول محمد حقا، فاخسف بي وبفرسي".

İbn Merdûye şöyle demiştir: Bize Muhammed b. İbrâhîm anlattı, bize el-Hasan b. Ahmed b. el-Leys anlattı, bize Ebû Gassân anlattı, bize Ebû Tümeyle anlattı, bize el-Hüseyn, İbn Büreyde'den, o da babasından nakletti; dedi ki: Uhud günü Amr b. el-Âs'ı bir atın üzerinde dururken gördüm; şöyle diyordu: "Allah'ım! Eğer Muhammed'in söylediği hak ise, beni de atımı da yerin dibine batır."

وقال قتادة في قوله: (وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ) الآية، قال: قال ذلك سفهة هذه الأمة وجهلتها فعاد الله بعائدته ورحمته على سفهة هذه الأمة وجهلتها.

Katâde: (وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ) ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bunu bu ümmetin beyinsizleri ve cahilleri söyledi ; Allah da lütfu ve rahmetiyle bu ümmetin beyinsizlerine ve cahillerine muamele etti."

وقوله تعالى: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو حذيفة موسى بن مسعود، حدثنا عِكْرِمة بن عمار، عن أبي زُمَيْل سِمَاك الحنفي، عن ابن عباس قال: كان المشركون يطوفون بالبيت ويقولون: لبيك اللهم لبيك، لبيك لا شريك لك فيقول النبي ﷺ: "قَدْ قد"! ويقولون: لا شريك لك، إلا شريكا هو لك، تملكه وما ملك. ويقولون: غفرانك، غفرانك، فأنزل الله: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) قال ابن عباس: كان فيهم أمانان: النبي ﷺ، والاستغفار، فذهب النبي ﷺ وبقي الاستغفار

Yüce Allah'ın: { وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Oysa sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi. Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” buyruğu hakkında İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Ebû Huzeyfe Mûsâ b. Mes'ûd anlattı, bize İkrime b. Ammâr, Ebû Zümeyl Simâk el-Hanefî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Müşrikler Beyt'i tavaf eder ve: "Lebbeyk Allâhümme lebbeyk, lebbeyke lâ şerîke lek" (Buyur Allah'ım buyur! Buyur, senin hiçbir ortağın yoktur) derlerdi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Yeter, yeter!» buyururdu. Onlar ise: "Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak Sana ait olan bir ortak müstesna, Sen ona da onun malik olduğu şeylere de sahipsin" derlerdi. Yine: "Gufrâneke, gufrâneke" (Bağışlamanı dileriz, bağışlamanı dileriz) derlerdi. Bunun üzerine Allah: { وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Oysa sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi. Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” ayetini indirdi. İbn Abbâs şöyle dedi: "Aralarında iki güvence vardı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve istiğfar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gitti, geriye istiğfar kaldı."

وقال ابن جرير: حدثني الحارث، حدثنا عبد العزيز، حدثنا أبو مَعْشَر، عن يزيد بن رُومَان ومحمد بن قيس قالا قالت قريش بعضها لبعض: محمد أكرمه الله من بيننا: (اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ) فلما أمسوا ندموا على ما قالوا، فقالوا: غفرانك اللهم! فأنزل الله، ﷿: (وَمَا كَانَ اللَّهُ [لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ] مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) إلى قوله: {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} [الإنفال: ٣٤].

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana el-Hâris anlattı, bize Abdülazîz anlattı, bize Ebû Ma'şer, Yezîd b. Rûmân ve Muhammed b. Kays'tan nakletti; ikisi dediler ki: Kureyş birbirine: "Aramızdan Muhammed'e Allah ikramda bulundu [öyle mi?] (اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ) 'Allah'ım! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize acıklı bir azap ver!'" dediler. Akşam olunca söylediklerine pişman oldular ve: "Allah'ım bağışlamanı dileriz!" dediler. Bunun üzerine Allah [azze ve celle]: (وَمَا كَانَ اللَّهُ [لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ] مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) ayetinden {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler” [el-Enfâl: 34] kavline kadar indirdi.

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ) يقول: ما كان الله ليعذب قوما وأنبياؤهم بين أظهرهم حتى يخرجهم، ثم قال: (وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) يقول: وفيهم من قد سبق له من الله الدخولُ في الإيمان، وهو الاستغفار -يستغفرون، يعني: يصلون -يعني بهذا أهل مكة.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ) "Allah, peygamberleri aralarında bulunduğu sürece -onları oradan çıkarıncaya kadar- bir topluluğa azap edecek değildir" buyurmaktadır. Sonra: (وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) "Aralarında Allah'ın takdirinde imana girmesi geçmiş olan kimseler varken de [azap edecek değildir]" buyurmaktadır ki o da istiğfardır. "İstiğfar ederlerken", yani namaz kılarlarken demektir; bununla Mekke ehlini kastetmektedir.

وروي عن مُجاهد، وعِكْرِمَة، وعطية العَوْفي، وسعيد بن جُبَيْر، والسُّدِّيّ نحو ذلك.

Mücâhid, İkrime, Atıyye el-Avfî, Saîd b. Cübeyr ve es-Süddî'den de benzeri rivayet edilmiştir.

وقال الضحاك وأبو مالك: (وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) يعني: المؤمنين الذين كانوا بمكة.

Dahhâk ve Ebû Mâlik: (وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) kavliyle Mekke'de bulunan müminlerin kastedildiğini söylemişlerdir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد الغفار بن داود، حدثنا النضر بن عَرَبي [قال] قال ابن عباس: إن الله جعل في هذه الأمة أمانين لا يزالون معصومين مجارين من قوارع العذاب ما داما بين أظهرهم: فأمان قبضه الله إليه، وأمان بقي فيكم، قوله: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ)

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Abdülgaffâr b. Dâvûd anlattı, bize en-Nadr b. Arabî anlattı [ve dedi ki]: İbn Abbâs şöyle dedi: Şüphesiz Allah bu ümmette, aralarında bulundukları müddetçe başlarına gelecek helak edici azaplardan kendilerini koruyan ve güvende kılan iki emân var etmiştir: Biri Allah'ın kendi katına aldığı emân, diğeri de aranızda kalan emândır; Allah Teâlâ'nın: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) kavlidir.

قال أبو صالح عبد الغفار: حدثني بعض أصحابنا، أن النضر بن عربي حدثه هذا الحديث، عن مجاهد، عن ابن عباس.

Ebû Sâlih Abdülgaffâr dedi ki: Arkadaşlarımızdan biri bana, en-Nadr b. Arabî'nin bu hadisi kendisine Mücâhid'den, onun da İbn Abbâs'tan naklettiğini anlattı.

وروى ابن مَرْدُوَيه وابن جرير، عن أبي موسى الأشعري نحوًا من هذا وكذا رُوي عن قتادة وأبي العلاء النحوي المقرئ.

İbn Merdûye ve İbn Cerîr, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir . Aynı şekilde Katâde ve mukrî olan Ebü'l-Alâ en-Nahvî'den de rivayet edilmiştir.

وقال الترمذي: حدثنا سفيان بن وَكِيع، حدثنا ابن نُمَيْر، عن إسماعيل بن إبراهيم بن مهاجر، عن عباد بن يوسف، عن أبي بردة بن أبي موسى، عن أبيه قال: قال رسول الله ﷺ: "أنزل الله عليَّ أمانين لأمتي: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) فإذا مضيت، تركتُ فيهم الاستغفار إلى يوم القيامة"

Tirmizî şöyle demiştir: Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, bize İbn Nümeyr, İsmâil b. İbrâhîm b. Muhâcir'den, o Abbâd b. Yûsuf'tan, o Ebû Bürde b. Ebî Mûsâ'dan, o da babasından nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah ümmetim için bana iki emân indirdi: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) 'Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir. Onlar istiğfar ederlerken de Allah onlara azap edecek değildir.' Ben gittiğimde, kıyamet gününe kadar onların arasında istiğfarı bırakmış olurum."

ويشهد لهذا ما رواه الإمام أحمد في مسنده، والحاكم في مستدركه، من حديث عبد الله بن وهب: أخبرني عمرو بن الحارث، عن دَرَاج، عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد، أن رسول الله ﷺ

Buna İmam Ahmed'in el-Müsned'inde ve Hâkim'in el-Müstedrek'inde Abdullah b. Vehb'in hadisinden rivayet ettikleri şu [rivayet] şahitlik etmektedir: Bana Amr b. el-Hâris, Derrâc'dan, o Ebü'l-Heysem'den, o da Ebû Saîd'den bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem

قال: "إن الشيطان قال: وعزتك يا رب، لا أبرح أغْوِي عبادك ما دامت أرواحهم في أجسادهم. فقال الرب: وعزتي وجلالي، لا أزال أغفر لهم ما استغفروني".

şöyle buyurdu: "Şeytan dedi ki: İzzetine yemin olsun ey Rabbim! Ruhları bedenlerinde olduğu sürece kullarını saptırmaktan vazgeçmeyeceğim. Rab Teâlâ da buyurdu ki: İzzetime ve celalime yemin olsun ki, onlar benden bağışlanma diledikleri sürece onları bağışlamaya devam edeceğim."

ثم قال الحاكم: صحيح الإسناد ولم يخرجاه

Sonra Hâkim: "İsnadı sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] tahric etmemişlerdir" dedi .

وقال الإمام أحمد: حدثنا معاوية بن عمرو، حدثنا رِشْدِين -هو ابن سعد -حدثني معاوية بن سعد التُّجيبي، عمن حدثه، عن فَضَالة بن عُبَيد، عن النبي ﷺ أنه قال: "العبد آمن من عذاب الله ما استغفر الله، ﷿"

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Muâviye b. Amr anlattı, bize Rişdîn -ki o İbn Sa'd'dır- anlattı, bana Muâviye b. Sa'd et-Tucîbî, kendisine anlatan kimseden, o Fedâle b. Ubeyd'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; O şöyle buyurmuştur: "Kul, Allah'tan [azze ve celle] bağışlanma dilediği sürece Allah'ın azabından güvendedir."

{وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٤) وَمَا كَانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥)}

{وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٤) وَمَا كَانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥)} “Onlar Mescid-i Haram'dan alıkoyup dururken ve onun dostları/hizmetkârları da değillerken Allah onlara ne diye azap etmesin? Onun dostları ancak takvâ sahipleridir; fakat onların çoğu bilmezler. (34) Onların Beytullah yanındaki namazları/duaları ise ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi. O hâlde inkâr etmekte olduğunuz şeylerden ötürü azabı tadın! (35)”

يخبر تعالى أنهم أهل لأن يعذبهم، ولكن لم يوقع ذلك بهم لبركة مقام رسول الله ﷺ بين أظهرهم؛ ولهذا لما خرج من بين أظهرهم، أوقع الله بهم بأسه يوم بدر، فقُتل صناديدهم وأسرت سُراتهم. وأرشدهم تعالى إلى الاستغفار من الذنوب، التي هم متلبسون بها من الشرك والفساد.

Allah Teâlâ onların azabı hak eden kimseler olduklarını, ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aralarında bulunmasının bereketi sebebiyle bunu başlarına getirmediğini haber vermektedir. İşte bu sebeple o aralarından çıktığında, Allah Bedir günü azabını onların başına indirmiş; ileri gelenleri öldürülmüş ve reisleri esir edilmiştir. Allah Teâlâ onları, şirk ve fesattan ibaret olan ve içine gömüldükleri günahlardan istiğfar etmeye yönlendirmiştir.

قال قتادة والسُّدِّي وغيرهما: لم يكن القوم يستغفرون، ولو كانوا يستغفرون ما عذبوا.

Katâde, es-Süddî ve başkaları şöyle demişlerdir: O kavim istiğfar etmiyordu; şayet istiğfar etselerdi azap olunmazlardı.

واختاره ابن جرير، فلولا ما كان بين أظهرهم من المستضعفين من المؤمنين المستغفرين، لأوقع بهم البأس الذي لا يرد، ولكن دفع عنهم بسبب أولئك، كما قال تعالى في يوم الحديبية: {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} [الفتح: ٢٥].

İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir. Eğer aralarında istiğfar eden zayıf müminler bulunmasaydı, geri çevrilmeyecek olan o şiddetli azabı onların başına indirirdi; fakat o müminler sebebiyle azap onlardan savuşturuldu. Nitekim Allah Teâlâ Hudeybiye günü hakkında şöyle buyurmuştur: {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Onlar inkâr eden, sizi Mescid-i Harâm'dan ve bekletilen kurbanlıkları yerlerine ulaşmaktan alıkoyanlardır. Şayet [Mekke'de] kendilerini bilmediğiniz, çiğneyip ezmeniz sebebiyle de bilmeyerek vebal altına gireceğiniz mümin erkekler ve mümin kadınlar olmasaydı [Allah savaşı engellemezdi]. Bu, Allah'ın dilediğini rahmetine sokması içindir. Şayet onlar [birbirinden] ayrılmış olsalardı, içlerinden inkâr edenleri elbette can yakıcı bir azapla cezalandırırdık.” [el-Feth: 25].

قال ابن جرير: حدثنا ابن حُمَيد، حدثنا يعقوب، عن جعفر بن أبي المغيرة، عن ابن أبزى قال: كان النبي ﷺ بمكة، فأنزل الله: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} قال: فخرج النبي ﷺ إلى المدينة، فأنزل الله: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} قال: وكان أولئك البقية من المؤمنين الذين بقوا فيها يستغفرون -يعني بمكة-فلما خرجوا، أنزل الله: (وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ) قال: فأذن الله في فتح مكة، فهو العذاب الذي وعدهم.

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Ya'kûb, Ca'fer b. Ebi'l-Mugîre'den, o İbn Ebzâ'dan nakletti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'deydi, Allah Teâlâ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” ayetini indirdi. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye çıktı, Allah Teâlâ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar istiğfar ederlerken de Allah onlara azap edecek değildir” ayetini indirdi. Dedi ki: Orada kalan müminlerin geriye kalan kısmı -yani Mekke'dekiler- istiğfar ediyorlardı. Onlar da çıkınca Allah Teâlâ: (وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ) ayetini indirdi. Dedi ki: Böylece Allah Mekke'nin fethine izin verdi; işte bu, onlara vadettiği azaptır.

ورُوي عن ابن عباس، وأبي مالك والضحاك، وغير واحد نحو هذا.

İbn Abbâs, Ebû Mâlik, Dahhâk ve pek çok kimseden de buna benzer rivayet edilmiştir.

وقد قيل: إن هذه الآية ناسخة لقوله: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} على أن يكون المراد صدور الاستغفار منهم أنفسهم.

Bu ayetin, bağışlanma dilemenin bizzat kendilerinden sadır olması kastedilmiş kabul edilerek {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir” kavlini nesh ettiği de söylenmiştir.

قال ابن جرير: حدثنا ابن حُمَيد، حدثنا يحيى بن واضح، عن الحسين بن واقد، عن يزيد النحوي، عن عكرمة والحسن البصري قالا قال في "الأنفال": (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) فنسختها الآية التي تليها: (وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ) إلى قوله: (فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ) فقُوتلوا بمكة، فأصابهم فيها الجوع والضر.

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Yahyâ b. Vâdıh, el-Hüseyn b. Vâkıd'dan, o Yezîd en-Nahvî'den, o İkrime ve el-Hasan el-Basrî'den nakletti; ikisi dediler ki: "Enfâl"de: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) buyurmuştur. Ardından gelen: (وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ) ayetinden (فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ) kavline kadar olan kısım bunu neshetmiştir; böylece Mekke'de onlarla savaşıldı ve orada onlara açlık ve darlık isabet etti.

وكذا رواه ابن أبي حاتم من حديث أبي تُمَيْلة يحيى بن واضح

Aynı şekilde İbn Ebî Hâtim bunu Ebû Tümeyle Yahyâ b. Vâdıh hadisinden rivayet etmiştir .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن محمد بن الصباح، حدثنا حجاج بن محمد، عن ابن جُرَيْج وعثمان بن عطاء، عن عطاء، عن ابن عباس: (وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) ثم استثنى أهل الشرك فقال [تعالى] وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ)

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize el-Hasan b. Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, bize Haccâc b. Muhammed, İbn Cüreyc ve Osmân b. Atâ'dan, onlar Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) ayetinde, sonra şirk ehlini istisna ederek şöyle buyurdu [Teâlâ] : (وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ)

وقوله: (وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ) أي: وكيف لا يعذبهم الله وهم يصدون عن المسجد الحرام أي الذي ببكة، يصدون المؤمنين الذين هم أهله عن الصلاة عنده والطواف به؛ ولهذا قال: (وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ) أي: هم ليسوا أهل المسجد الحرام، وإنما أهله النبي ﷺ وأصحابه، كما قال تعالى: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ * إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} [التوبة: ١٧، ١٨]، وقال تعالى: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ [وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ]} الآية [البقرة: ٢١٧]. .

Allah Teâlâ'nın: (وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ) kavli; yani Mekke'de bulunan Mescid-i Haram'dan, onun gerçek ehli olan müminleri orada namaz kılmaktan ve onu tavaf etmekten alıkoyup dururlarken Allah onlara nasıl azap etmesin? İşte bu sebeple: (وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ) yani onlar Mescid-i Haram'ın ehli/velîleri değillerdir; onun ehli ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabıdır, buyurmuştur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ * إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} “Müşriklerin, kendi inkârlarına bizzat kendileri şahitlik edip dururken, Allah'ın mescitlerini imar etmeleri olacak şey değildir. Onların yaptıkları ameller boşa gitmiştir ve onlar ateşte ebedî kalıcıdırlar. * Allah'ın mescitlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe inanan, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah'tan başkasından korkmayan kimseler imar eder. İşte bunların doğru yola ermişlerden olmaları umulur.” [et-Tevbe: 17, 18] ve şöyle buyurmuştur: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ [وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ]} “...Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Harâm'dan men etmek ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyük bir günahtır. [Fitne de öldürmekten daha büyüktür...]” ayeti [el-Bakara: 217].

وقال الحافظ أبو بكر بن مَرْدُوَيه في تفسير هذه الآية: حدثنا سليمان بن أحمد -هو الطبراني-حدثنا جعفر بن إلياس بن صدقة المصري، حدثنا نُعَيْم بن حماد، حدثنا نوح بن أبي مريم، عن يحيى بن سعيد الأنصاري، عن أنس بن مالك، ﵁، قال: سئل رسول الله ﷺ من آلك؟ قال "كل تقي"، وتلا رسول الله ﷺ: (إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ)

Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize Süleymân b. Ahmed -ki o Taberânî'dir- anlattı, bize Ca'fer b. İlyâs b. Sadaka el-Mısrî anlattı, bize Nuaym b. Hammâd anlattı, bize Nûh b. Ebî Meryem, Yahyâ b. Saîd el-Ensârî'den, o Enes b. Mâlik'ten [radıyallâhu anh] nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Senin âlin (ailen/yakınların) kimdir?" diye soruldu. O da : "Her takvâ sahibidir" buyurdu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ) ayetini okudu.

وقال الحاكم في مستدركه: حدثنا أبو بكر الشافعي، حدثنا إسحاق بن الحسن، حدثنا أبو حذيفة، حدثنا سفيان، عن عبد الله بن عثمان بن خُثَيْم عن إسماعيل بن عبيد بن رفاعة، عن أبيه، عن جده قال: جمع رسول الله ﷺ قريشا فقال: "هل فيكم من غيركم؟ " قالوا: فينا ابن أختنا وفينا حليفنا، وفينا مولانا. فقال: "حليفنا منا، وابن أختنا منا، ومولانا منا، إن أوليائي منكم المتقون".

Hâkim Müstedrek'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Bekr eş-Şâfiî anlattı, bize İshâk b. el-Hasan anlattı, bize Ebû Huzeyfe anlattı, bize Süfyân, Abdullah b. Osmân b. Huseym'den , o İsmâil b. Ubeyd b. Rifâa'dan, o babasından, o da dedesinden nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'i topladı ve: "İçinizde sizden olmayan biri var mı?" buyurdu. Onlar: "İçimizde kız kardeşimizin oğlu var , içimizde müttefikimiz var ve içimizde azatlımız var" dediler. Bunun üzerine: "Müttefikimiz bizdendir, kız kardeşimizin oğlu bizdendir ve azatlımız da bizdendir; sizden benim velîlerim/dostlarım ancak takvâ sahipleridir" buyurdu.

ثم قال: هذا [حديث] صحيح، ولم يخرجاه

Sonra [Hâkim] şöyle dedi: "Bu [hadis] sahihtir; ancak ikisi ([Buhârî ve Müslim]) bunu tahric etmemişlerdir."

وقال عُرْوَة، والسُّدِّي، ومحمد بن إسحاق في قوله تعالى: (إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ) قال: هم محمد ﷺ وأصحابه، ﵃.

Urve, es-Süddî ve Muhammed b. İshâk, Allah Teâlâ'nın: (إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ) kavli hakkında şöyle demişlerdir: "Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabıdır [radıyallâhu anhum]."

وقال مجاهد: هم المجاهدون، من كانوا، وحيث كانوا.

Mücâhid ise: "Onlar kim olurlarsa olsunlar ve nerede bulunurlarsa bulunsunlar mücahidlerdir" demiştir.

ثم ذكر تعالى ما كانوا يعتمدونه عند المسجد الحرام، وما كانوا يعاملونه به، فقال: (وَمَا كَانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً) قال عبد الله بن عمر، وابن عباس، ومجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جُبَيْر، وأبو رجاء العطاردي، ومحمد بن كعب القرظي، وحُجْر بن عَنْبَس، ونُبَيْط بن شُرَيْط، وقتادة، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم: هو الصفير -وزاد مجاهد: وكانوا يدخلون أصابعهم في أفواههم.

Sonra Allah Teâlâ onların Mescid-i Haram'ın yanında neye dayandıklarını ve ona nasıl muamele ettiklerini zikrederek şöyle buyurdu: (وَمَا كَانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً) Abdullah b. Ömer, İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Ebû Recâ el-Utâridî, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, Hucr b. Anbes, Nübeyt b. Şurayt, Katâde ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle demişlerdir: "O, ıslık çalmaktır." Mücâhid şunu da eklemiştir: "Parmaklarını ağızlarına sokarlardı."

وقال السدي: المُكَاء: الصفير على نحو طير أبيض يقال له: "المُكَاء"، ويكون بأرض الحجاز.

es-Süddî şöyle demiştir: el-Mükâ' (المُكَاء); Hicaz topraklarında bulunan ve kendisine "el-mükâ'" denilen beyaz bir kuşa benzer şekilde ıslık çalmaktır.

والتصدية: التصفيق.

et-Tasdiye (التصدية) ise el çırpmaktır.

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو خَلاد سليمان بن خلاد، حدثنا يونس بن محمد المؤدب، حدثنا يعقوب -يعني ابن عبد الله الأشعري -حدثنا جعفر بن أبي المغيرة، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس في قوله: (وَمَا كَانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً) قال: كانت قريش تطوف بالكعبة عراة تصفر وتصفق. والمكاء: الصفير، وإنما شبهوا بصفير الطير وتصدية التصفيق.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Hallâd Süleymân b. Hallâd anlattı, bize Yûnus b. Muhammed el-Müeddib anlattı, bize Ya'kûb -yani İbn Abdillâh el-Eş'arî- anlattı, bize Ca'fer b. Ebi'l-Mugîre, Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan nakletti; (وَمَا كَانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً) kavli hakkında şöyle dedi: Kureyş Kâbe'yi çıplak olarak ıslık çalıp el çırparak tavaf ederdi. el-Mükâ': Islık çalmaktır; onlar kuşun ötüşüne benzetilmişlerdir. Tasdiye ise el çırpmaktır.

وهكذا روى علي بن أبي طلحة والعَوْفي، عن ابن عباس. وكذا روى عن ابن عمر، ومجاهد، ومحمد بن كعب، وأبي سلمة بن عبد الرحمن، والضحاك، وقتادة، وعطية العوفي، وحُجْر بن عَنْبَس، وابن أبزَى نحو هذا.

Ali b. Ebî Talha ve el-Avfî, İbn Abbâs'tan bu şekilde rivayet etmişlerdir. Aynı şekilde İbn Ömer, Mücâhid, Muhammed b. Ka'b, Ebû Seleme b. Abdirrahmân, ed-Dahhâk, Katâde, Atıyye el-Avfî, Hucr b. Anbes ve İbn Ebzâ'dan da buna benzer rivayet edilmiştir.

وقال ابن جرير: حدثنا ابن بشار، حدثنا أبو عمر، حدثنا قُرَّة، عن عطية، عن ابن عمر في قوله: (وَمَا كَانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً) قال: المكاء: الصفير. والتصدية: التصفيق. قال قرة: وحَكَى لنا عطية فعل ابن عمر، فصفر ابن عمر، وأمال خده، وصفق بيديه.

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Ebû Ömer anlattı, bize Kurre, Atıyye'den, o İbn Ömer'den nakletti; (وَمَا كَانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً) kavli hakkında şöyle demiştir: el-Mükâ': Islık çalmaktır. et-Tasdiye: El çırpmaktır. Kurre dedi ki: Atıyye bize İbn Ömer'in yaptığını hikâye etti; İbn Ömer ıslık çaldı, yanağını eğdi ve elleriyle alkış tuttu.

وعن ابن عمر أيضًا أنه قال: كانوا يضعون خدودهم على الأرض ويُصَفِّقُون ويُصَفِّرُون. رواه ابن أبي حاتم في تفسيره بسنده عنه.

İbn Ömer'den ayrıca şöyle dediği rivayet edilmiştir: Yanaklarını yere koyarlar, el çırparlar ve ıslık çalarlardı. Bunu İbn Ebî Hâtim tefsirinde kendi senediyle ondan rivayet etmiştir.

وقال عكرمة: كانوا يطوفون بالبيت على الشمال.

İkrime: Beytullah'ı sol taraftan tavaf ederlerdi, demiştir.

قال مجاهد: وإنما كانوا يصنعون ذلك ليخلطوا بذلك على النبي ﷺ صلاته.

Mücâhid şöyle demiştir: Onlar bunu sırf Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazını karıştırmak için yaparlardı.

وقال الزهري: يستهزئون بالمؤمنين.

ez-Zührî ise: Müminlerle alay ederlerdi, demiştir.

وعن سعيد بن جُبَيْر وعبد الرحمن بن زيد: (وَتَصْدِيَة) قال: صدُّهم الناس عن سبيل الله، ﷿.

Saîd b. Cübeyr ve Abdurrahman b. Zeyd'den [rivayet edildiğine göre]; { وَتَصْدِيَةً } “ve el çırpmaktan [ibaretti]” [ayeti hakkında] şöyle demişlerdir: [Bu], onların insanları Azîz ve Celîl olan Allah'ın yolundan alıkoymalarıdır.

قوله: (فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ) قال الضحاك، وابن جُرَيْج، ومحمد بن إسحاق: هو ما أصابهم يوم بَدْر من القتل والسَّبْي. واختاره ابن جرير، ولم يحك غيره.

Allah Teâlâ'nın: (فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ) kavli hakkında Dahhâk, İbn Cüreyc ve Muhammed b. İshâk şöyle demişlerdir: O, Bedir günü öldürülme ve esir edilme şeklinde başlarına gelen şeydir. İbn Cerîr de bunu tercih etmiş ve başkasını zikretmemiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا ابن أبي عمر، حدثنا سفيان، عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد قال: عذاب أهل الإقرار بالسيف، وعذاب أهل التكذيب بالصيحة والزلزلة.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize İbn Ebî Ömer anlattı, bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti; dedi ki: İkrar ehlinin azabı kılıçladır; yalanlama ehlinin azabı ise sayha (korkunç ses) ve zelzele iledir.

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦) لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٣٧)}

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦) لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٣٧)} “Şüphesiz inkâr edenler mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar. Onları harcayacaklar da; sonra bu kendilerine bir yürek acısı (pişmanlık) olacak, sonra da mağlup edileceklerdir. İnkâr edenler cehenneme toplanacaklardır. (36) Ta ki Allah murdarı temizden ayırsın ve bütün murdarları üst üste koyup hepsini biriktirerek cehenneme atsın. İşte onlar, hüsrana uğrayanların ta kendileridir. (37)”

قال محمد بن إسحاق: حدثني الزهري، ومحمد بن يحيى بن حِبَّان، وعاصم بن عمر بن قتادة، والحُصَيْن بن عبد الرحمن بن عمرو بن سعيد بن معاذ، قالوا: لما أصيبت قريش يوم بدر، ورجع فَلُّهم إلى مكة، ورجع أبو سفيان بِعِيرِه، مشى عبد الله بن أبي ربيعة، وعكرمة بن أبي جهل وصفوان بن أمية، في رجال من قريش أصيب آباؤهم، وأبناؤهم وإخوانهم ببدر، فكلموا أبا سفيان بن حرب ومن كانت له في تلك العير من قريش تجارة، فقالوا: يا معشر قريش، إن محمدا قد وَتَرَكم وقتل خياركم، فأعينونا بهذا المال على حربه، لعلنا أن ندرك منه ثأرًا بمن أصيب منا! ففعلوا. قال: ففيهم -كما ذكر عن ابن عباس -أنزل الله، ﷿: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ [لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللهِ]) إلى قوله: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ)

Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Bana ez-Zührî, Muhammed b. Yahyâ b. Hıbbân, Âsım b. Ömer b. Katâde ve el-Huseyn b. Abdirrahmân b. Amr b. Saîd b. Muâz anlattılar; dediler ki: Bedir günü Kureyş hezimete uğrayıp bozguna uğrayanları Mekke'ye döndüğünde ve Ebû Süfyân da kervanıyla döndüğünde; Abdullah b. Ebî Rebîa, İkrime b. Ebî Cehl ve Safvân b. Ümeyye, babaları, oğulları ve kardeşleri Bedir'de öldürülmüş olan Kureyşli bir grup adamla birlikte yürüdüler. Ebû Süfyân b. Harb ile Kureyş'ten o kervanda ticareti bulunan kimselerle konuşup: "Ey Kureyş topluluğu! Muhammed sizden intikam aldı ve hayırlılarınızı öldürdü. Bizden öldürülenlerin intikamını belki ondan alırız diye onunla savaşmak için bu malla bize yardım edin!" dediler. Onlar da bunu yaptılar. Dedi ki: İbn Abbâs'tan zikredildiği üzere onlar hakkında Allah [azze ve celle]: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ [لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللهِ]) ayetinden (وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ) kavline kadar indirdi.

وهكذا روي عن مجاهد، وسعيد بن جُبَيْر، والحَكَم بن عتيبة، وقتادة، والسُّدِّي، وابن أبزَى: أنها نزلت في أبي سفيان ونفقته الأموال في أُحُد لقتال رسول الله ﷺ.

Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, el-Hakem b. Uteybe, Katâde, es-Süddî ve İbn Ebzâ'dan da bu ayetin Ebû Süfyân ve onun Uhud'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak için harcadığı mallar hakkında indiği rivayet edilmiştir.

وقال الضحاك: نزلت في أهل بدر.

ed-Dahhâk ise: Bedir ehli hakkında inmiştir, demiştir.

وعلى كل تقدير، فهي عامة. وإن كان سبب نزولها خاصا، فقد أخبر تعالى أن الكفار ينفقون أموالهم ليصدوا عن اتباع طريق الحق، فسيفعلون ذلك، ثم تذهب أموالهم، (ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً) أي: ندامة؛ حيث لم تُجْدِ شيئًا؛ لأنهم أرادوا إطفاء نور الله وظهور كلمتهم على كلمة الحق، والله متم نوره ولو كره الكافرون، وناصر دينه، ومُعْلِن كلمته، ومظهر دينه على كل دين. فهذا الخزي لهم في الدنيا، ولهم في الآخرة عذاب النار، فمن عاش منهم، رأى بعينه وسمع بأذنه ما يسوءه، ومن قُتِل منهم أو مات، فإلى الخِزْي الأبدي والعذاب السَّرْمَدِيّ؛ ولهذا قال: (فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ)

Her hâlükârda, nüzûl sebebi özel olsa da bu [hüküm] geneldir. Allah Teâlâ, kâfirlerin hak yola uymaktan alıkoymak için mallarını harcadıklarını haber vermiştir. Onlar bunu yapacaklar, sonra da malları ellerinden çıkıp gidecektir. { ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً } “Sonra bu onlara bir yürek acısı olacaktır”; yani hiçbir fayda vermediği için bir pişmanlık [olacaktır]. Zira onlar Allah'ın nurunu söndürmeyi ve kendi sözlerini hak kelimesinin üstüne çıkarmayı istemişlerdir. Oysa kâfirler hoşlanmasa da Allah nurunu tamamlayıcıdır, dininin yardımcısıdır, kelimesini yüceltendir ve dinini bütün dinlere üstün kılandır. İşte dünyada onlar için bu rüsvaylık vardır; ahirette ise onlar için cehennem azabı vardır. Dolayısıyla onlardan yaşayan kimse, kendisini üzecek şeyleri gözüyle görecek ve kulağıyla işitecektir; onlardan öldürülen veya ölen kimse ise ebedî bir zillete ve daimî bir azaba gidecektir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ } “Onlar bunu harcayacaklar, sonra bu onlara bir yürek acısı olacak, sonra da mağlup edileceklerdir. İnkâr edenler ise cehenneme toplanacaklardır.”

وقوله تعالى: (لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ) فيميز أهل السعادة من أهل الشقاء وقال السُّدِّي: يميز المؤمن من الكافر. وهذا يحتمل أن يكون هذا التمييز في الآخرة، كما قال تعالى: {ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ} [يونس: ٢٨]، وقال تعالى {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ} [الروم: ١٤]، وقال في الآية الأخرى: {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} [الروم ٤٣]، وقال تعالى: {وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ} [يس: ٥٩].

Allah Teâlâ'nın: (لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ) kavli hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti ki: (لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ) yani saadet ehlini şekavet ehlinden ayırsın . es-Süddî ise: Mümini kâfirden ayırsın, demiştir. Bu ayrımın ahirette olması muhtemeldir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ} “Sonra ortak koşanlara: 'Siz ve ortaklarınız yerinizde durun' deriz. Artık aralarını tamamen ayırmışızdır” [Yûnus: 28], Allah Teâlâ: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ} “Kıyametin kopacağı gün, işte o gün (inananlar ve inkârcılar) birbirinden ayrılırlar” [er-Rûm: 14] buyurmuş, diğer ayette: {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} “O gün (insanlar) fırka fırka ayrılırlar” [er-Rûm: 43] buyurmuş ve Allah Teâlâ: {وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ} “Ey suçlular! Bugün şöyle ayrılın!” [Yâsîn: 59] buyurmuştur.

ويحتمل أن يكون هذا التمييز في الدنيا، بما يظهر من أعمالهم للمؤمنين، وتكون "اللام" معللة لما جعل الله للكفار من مال ينفقون في الصد عن سبيل الله، أي: إنما أقدرناهم على ذلك؛ (لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ) أي: من يطيعه بقتال أعدائه الكافرين، أو يعصيه بالنكول عن ذلك كما قال تعالى: {وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ * وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالا لاتَّبَعْنَاكُمْ} الآية [آل عمران: ١٦٦، ١٦٧]، وقال تعالى: {مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ} الآية [آل عمران: ١٧٩]، وقال تعالى: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} [آل عمران: ١٤٢] ونظيرتها في براءة أيضا.

Bu ayrımın, müminlere onların amellerinden açığa çıkan şeylerle dünyada olması da muhtemeldir; buradaki "lâm" harfi, Allah'ın kâfirlere Allah yolundan alıkoymak için harcayacakları mal vermesinin gerekçesidir. Yani: Biz onları ancak buna güç yetirir kıldık ki; (لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ) yani kâfir düşmanlarıyla savaşarak O'na itaat eden ile bundan geri durup O'na isyan edeni Allah ayırsın diyedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ * وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالا لاتَّبَعْنَاكُمْ} “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler ancak Allah'ın izniyledir; bu, müminleri bilsin (ortaya çıkarsın) diyedir. Ve münafıklık edenleri de bilsin diyedir. Onlara: 'Gelin, Allah yolunda savaşın yahut savunma yapın' denildiğinde: 'Eğer savaşmayı bilseydik elbette sizin peşinizden gelirdik' dediler...” ayeti [Âl-i İmrân: 166, 167], Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ} “Allah, murdarı temizden ayırıncaya kadar müminleri bulunduğunuz bu hâl üzere terk edecek değildir. Allah sizi gayba da vakıf kılacak değildir...” ayeti [Âl-i İmrân: 179], Allah Teâlâ: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} “Yoksa siz, Allah içinizden cihat edenleri bilip (ortaya çıkarmadan) ve sabredenleri bilip (belirlemeden) cennete gireceğinizi mi sandınız?” [Âl-i İmrân: 142] buyurmuştur ve Tevbe Suresi'nde de bunun benzeri vardır.

فمعنى الآية على هذا: إنما ابتليناكم بالكفار يقاتلونكم، وأقدرناهم على إنفاق الأموال وبذلها في ذلك؛ ليتميز الخبيث من الطيب، فيجعل الخبيث بعضه على بعض، (فَيَرْكُمَهُ) أي: يجمعه كله، وهو جمع الشيء بعضه على بعض، كما قال تعالى في السحاب: {ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا} [النور: ٤٣] أي: متراكما متراكبا، (فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ) أي: هؤلاء هم الخاسرون في الدنيا والآخرة.

Buna göre ayetin anlamı şöyledir: Biz sizi kâfirlerin sizinle savaşmasıyla ancak imtihan ettik ve murdar olan temiz olandan ayrılsın diye onları malları harcamaya ve bu uğurda sarf etmeye muktedir kıldık. Böylece murdarı birbiri üzerine koyar, (فَيَرْكُمَهُ) yani hepsini toplar; bu da bir şeyi birbiri üzerine yığmaktır. Nitekim Allah Teâlâ bulut hakkında: {ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا} “Sonra onu üst üste yığar” [en-Nûr: 43] yani üst üste yığılmış ve kümelenmiş kılar, buyurmuştur. (فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ) yani işte onlar dünyada ve ahirette hüsrana uğrayanların ta kendileridir.

{قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الأَوَّلِينَ (٣٨) وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠)}

{قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الأَوَّلِينَ (٣٨) وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠)} “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse geçmişteki [günahları] bağışlanır. Şayet [inkâra ve savaşa] dönerlerse, öncekilerin sünneti (uğradıkları helak kanunu) geçmişti. (38) Fitne kalmayıncaya ve din tamamen Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Şayet vazgeçerlerse şüphesiz ki Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir. (39) Eğer yüz çevirirlerse bilin ki Allah sizin mevlanızdır (sahibinizdir). O ne güzel mevlâ, ne güzel yardımcıdır! (40)”