فقال الأخنس بن شُرَيْق: يا معشر بني زُهَرة، إن الله قد نَجَّى أموالكم، ونَجَّى صاحبكم، فارجعوا. فأطاعوه، فرجعت بنو زهرة، فلم يشهدوها ولا بنو عدي
Bunun üzerine el-Ahnes b. Şerîk şöyle dedi: "Ey Zühreoğulları topluluğu! Şüphesiz Allah mallarınızı kurtardı, arkadaşınızı da kurtardı; artık geri dönün." Ona itaat ettiler ve Zühreoğulları geri döndü; dolayısıyla ne onlar ne de Adiyyoğulları [Bedir Savaşı'na] katıldı.
قال محمد بن إسحاق: وحدثني يزيد بن رُوَمان، عن عروة بن الزبير قال: وبعث رسول الله ﷺ -حين دنا من بدر -عليَّ بن أبي طالب، وسعدَ بن أبي وقاص، والزبير بن العوام، في نفر من أصحابه، يتجسسون له الخبر فأصابوا سُقَاةً لقريش: غلاما لبني سعيد بن العاص، وغلاما لبني الحجاج، فأتوا بهما رسول الله ﷺ، فوجدوه يصلي، فجعل أصحاب رسول الله ﷺ يسألونهما: لمن أنتما؟ فيقولان: نحن سُقاة لقريش، بعثونا نسقيهم من الماء. فكره القوم خبرهما، ورجَوا أن يكونا لأبي سفيان، فضربوهما فلما ذلقوهما قالا نحن لأبي سفيان. فتركوهما، وركع رسول الله ﷺ وسجد سجدتين، ثم سلم وقال: "إذا صدَقاكم ضربتموهما، وإذا كذباكم تركتموهما. صدقا، والله إنهما لقريش، أخبراني عن قريش". قالا هم وراء هذا الكَثيب الذي ترى بالعدوة القصوى -والكثيب: العَقَنْقَل -فقال لهما رسول الله ﷺ: "كم القوم؟ " قالا كثير. قال: "ما عدَّتهم؟ " قالا ما ندري. قال: "كم ينحَرُون كل يوم؟ " قالا يوما تسعًا، ويوما عشرًا، قال رسول الله ﷺ: "القوم ما بين التسعمائة إلى الألف". ثم قال لهما: "فمن فيهم من أشراف قريش؟ " قالا عتبة بن ربيعة، وشيبة بن ربيعة، وأبو البخْتري بن هشام، وحكيم بن حِزَام، ونوفل بن خويلد، والحارث بن عامر بن نوفل، وطُعَيمة بن عدي بن [نوفل، والنضر بن الحارث، وزَمَعَة بن الأسود، وأبو جهل بن هشام، وأمية] بن خلف، ونُبَيْه ومُنَبِّه ابنا الحجاج، وسهيل بن عمرو، وعمرو بن عبد ود. فأقبل رسول الله ﷺ على الناس فقال: "هذه مكة قد ألقت إليكم أفلاذ كبدها"
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân, Urve b. ez-Zübeyr'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Bedir'e yaklaştığında, kendisi için haber araştırmak üzere ashabından bir grup içinde Ali b. Ebî Tâlib'i, Sa'd b. Ebî Vakkâs'ı ve ez-Zübeyr b. el-Avvâm'ı gönderdi. Kureyş'in sucularından Saîd b. el-Âs oğullarına ait bir köle ile Haccâc oğullarına ait bir köleyi yakalayıp onları Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e getirdiler. Onu namaz kılarken buldular. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabı onlara: "Siz kime aitsiniz?" diye sormaya başladılar. Onlar da: "Biz Kureyş'in sucularıyız, kendilerine su getirelim diye bizi gönderdiler" dediler. Ashab onların bu haberinden hoşlanmadı ve Ebû Süfyân'a ait olmalarını umdular. Onları dövdüler; canlarını yakınca onlar: "Biz Ebû Süfyân'a aidiz" dediler. Bunun üzerine onları bıraktılar. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) rükû etti ve iki secde yapıp sonra selâm verdi ve şöyle buyurdu: "Size doğru söylediklerinde onları dövdünüz, size yalan söylediklerinde ise onları bıraktınız. Vallahi onlar doğru söylediler, onlar Kureyş'e aittir. Bana Kureyş'ten haber verin!" Onlar: "Onlar, en uzak yamaçta gördüğün şu kum tepesinin arkasındadırlar" dediler. —Kum tepesi: el-Akanqal'dır.— Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara: "Topluluk kaç kişidir?" diye sordu. Onlar: "Çokturlar" dediler. "Sayıları ne kadardır?" buyurdu. "Bilmiyoruz" dediler. "Her gün kaç deve kesiyorlar?" buyurdu. "Bir gün dokuz, bir gün on" dediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Topluluk dokuz yüz ile bin arasındadır" buyurdu. Sonra onlara: "Aralarında Kureyş'in ileri gelenlerinden kimler var?" diye sordu. Onlar: "Utbe b. Rebîa, Şeybe b. Rebîa, Ebu'l-Bahterî b. Hişâm, Hakîm b. Hizâm, Nevfel b. Huveylid, el-Hâris b. Âmir b. Nevfel, Tuayme b. Adiyy b. [Nevfel, en-Nadr b. el-Hâris, Zemaa b. el-Esved, Ebû Cehil b. Hişâm, Ümeyye] b. Halef, Haccâc'ın iki oğlu Nübeyh ve Münebbih, Süheyl b. Amr ve Amr b. Abdivüdd" dediler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanlara yönelip: "İşte Mekke, ciğerparelerini size fırlatıp attı!" buyurdu .
قال محمد بن إسحاق، رحمه الله تعالى: وحدثني عبد الله بن أبي بكر بن حزم: أن سعد بن معاذ قال لرسول الله ﷺ، لما التقى الناس يوم بدر: يا رسول الله، ألا نبني لك عريشًا تكون فيه، ونُنِيخ إليك ركائبك، ونلقى عدونا، فإن أظهرنا الله عليهم وأعزنا فذاك ما نحب، وإن تكن الأخرى فتَجلسَ على ركائبك، وتلحق بمن وراءنا من قومنا، فقد -والله-تخلف عنك أقوام ما نحن بأشدَّ لك حبا منهم، لو علموا أنك تلقى حربا ما تخلفوا عنك، ويوادونك وينصرونك. فأثنى عليه رسول الله ﷺ خيرًا، ودعا له به. فبُنِيَ له عريش، فكان فيه رسول الله ﷺ وأبو بكر، ما معهما غيرهما
Muhammed b. İshâk -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî Bekr b. Hazm anlattı: İnsanlar Bedir günü karşılaştıklarında Sa'd b. Muâz Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! İçinde bulunacağın bir gölgelik (çardak) yapalım, bineklerini yanına bağlayalım ve düşmanımızla karşılaşalım. Şayet Allah bizi onlara galip kılar ve bizi aziz eylerse, bu sevdiğimiz şeydir. Eğer diğeri olursa, bineklerine biner ve arkamızda kalan kavmimize katılırsın. Zira vallahi arkanda öyle kimseler kaldı ki, bizim sana olan sevgimiz onlarınkinden daha fazla değildir. Şayet senin bir savaşa gireceğini bilselerdi asla senden geri kalmazlardı; seni severler ve sana yardım ederlerdi." Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona hayır ile övgüde bulundu ve onun için hayır dua etti. Kendisi için bir gölgelik inşa edildi; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Ebû Bekir orada bulundular, yanlarında başkası yoktu .
قال ابن إسحاق: وارتحلت قريش حين أصبحت، فلما أقبلت ورآها رسول الله ﷺ تُصَوِّب من العَقَنْقَل -وهو الكثيب -الذي جاءوا منه إلى الوادي قال: "اللهم هذه قريش قد أقبلت بفخرها وخيلائها تحادك وتكذب رسولك، اللهم أحنهم الغداة"
İbn İshâk dedi ki: Kureyş sabah olunca hareket etti. Onlar yönelip geldiklerinde ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların geldikleri el-Akanqal'dan —ki o kum tepesidir— vadiye doğru indiklerini görünce şöyle buyurdu: "Allah'ım! İşte Kureyş, böbürlenmesi ve kibriyle geldi; sana meydan okuyor ve Resûlünü yalanlıyor. Allah'ım, bu sabah onları helâk et!"
وقوله: (لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ) قال محمد بن إسحاق: أي ليكفر من
Ve O'nun: { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ } “Helâk olan apaçık bir delilden dolayı helâk olsun, yaşayan da apaçık bir delilden dolayı yaşasın diye” kavli hakkında Muhammed b. İshâk şöyle dedi: Yani küfreden...
كفر بعد الحجة، لما رأى من الآية والعبرة، ويؤمن من آمن على مثل ذلك.
gördüğü âyet ve ibretten dolayı hüccetten sonra inkâr etsin; iman eden de böylesi [bir apaçık delil] üzere iman etsin diye.
وهذا تفسير جيد. وبَسْطُ ذلك أنه تعالى يقول: إنما جمعكم مع عدوكم في مكان واحد على غير ميعاد، لينصركم عليهم، ويرفع كلمة الحق على الباطل، ليصير الأمر ظاهرًا، والحجة قاطعة، والبراهين ساطعة، ولا يبقى لأحد حجة ولا شبهة، فحينئذ (يَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ) أي: يستمر في الكفر من استمر فيه على بصيرة من أمره أنه مبطل، لقيام الحجة عليه، (وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ) أي: يؤمن من آمن (عَنْ بَيِّنَةٍ) أي: حجة وبصيرة. والإيمان هو حياة القلوب، قال الله تعالى: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} [الأنعام: ١٢٢]، وقالت عائشة في قصة الإفك: فيَّ هلك من هلك أي: قال فيها ما قال من الكذب والبهتان والإفك.
Bu güzel bir tefsirdir. Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ buyuruyor ki: Durum apaçık ortaya çıksın, hüccet kesinleşsin, deliller parıldasın ve hiç kimse için ne bir mazeret ne de bir şüphe kalsın diye, size onlara karşı yardım etmek ve hakkın kelimesini bâtılın üstüne yükseltmek için sizi düşmanınızla sözleşmeksizin aynı yerde bir araya getirdi. İşte o zaman (يَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ) yani: Küfürde ısrar eden kimse, aleyhine hüccet ikâme edildiği için bâtıl üzere olduğunu bilerek küfürde ısrar etsin; (وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ) yani: İman eden kimse de (عَنْ بَيِّنَةٍ) yani bir hüccet ve basiret üzere iman etsin. İman ise kalplerin hayatıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nûr verdiğimiz kimse...” [el-En'âm: 122]. Âişe de İfk hadisesinde şöyle demiştir: "Hakkımda helâk olan helâk oldu"; yani o yalan, bühtan ve iftiradan söyleyeceğini söyledi.
وقوله: (وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ) أي: لدعائكم وتضرعكم واستغاثتكم به (عَلِيمٌ) أي: بكم وأنكم تستحقون النصر على أعدائكم الكفرة المعاندين.
Âyetteki: (وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ) ifadesi, yani duanızı, yakarışınızı ve O'ndan yardım dilemenizi işitendir; (عَلِيمٌ) yani sizi ve inatçı kâfir düşmanlarınıza karşı zafere lâyık olduğunuzu bilendir.
{إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الأَمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٤٣) وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأُمُورُ (٤٤)}
{إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الأَمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٤٣) وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأُمُورُ (٤٤)} “Hani Allah uykunda onları sana az gösteriyordu. Eğer onları sana çok gösterseydi, mutlaka korkaklık gösterir ve bu hususta çekişirdiniz. Fakat Allah [sizi] kurtardı. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (43) Hani karşılaştığınız zaman onları sizin gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde azaltıyordu ki Allah, yerine getirilmesi gereken bir emri gerçekleştirsin. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür. (44)”
قال مجاهد: أراه الله إياهم في منامه قليلا فأخبر النبي ﷺ أصحابه بذلك، فكان تثبيتا لهم.
Mücâhid dedi ki: Allah uykusunda onları Peygamber'e az gösterdi; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de bunu ashabına haber verdi, bu da onlar için bir sebat [ve cesaret] kaynağı oldu.
وكذا قال ابن إسحاق وغير واحد. وحكى ابن جرير عن بعضهم أنه رآهم بعينه التي ينام بها.
İbn İshâk ve pek çok kişi de böyle demiştir. İbn Cerîr, bazılarından onun onları uyuduğu gözüyle [uyanıkken] gördüğü görüşünü nakletmiştir.
وقد روى ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا يوسف بن موسى المدبر، حدثنا أبو قتيبة، عن سهل السراج، عن الحسن في قوله: (إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلا) قال: بعينك.
Nitekim İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir: Bize babam anlattı, bize Yûsuf b. Mûsâ el-Müdebbir anlattı, bize Ebû Kuteybe, Sehl es-Serrâc'dan, o da el-Hasan'dan (إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلا) âyeti hakkında: "Gözünle" dediğini nakletti.
وهذا القول غريب، وقد صرح بالمنام هاهنا، فلا حاجة إلى التأويل الذي لا دليل عليه
Bu garip bir görüştür; burada "menâm" (uyku) açıkça zikredilmiştir, dolayısıyla delili olmayan bir tefsire (tevile) gerek yoktur .
وقوله: (وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ) أي: لجبنتم عنهم واختلفتم فيما بينكم، (وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ) أي: من ذلك: بأن أراكهم قليلا (إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ) أي: بما تجنه الضمائر، وتنطوي عليه الأحشاء، فيعلم خائنة الأعين وما تخفي الصدور.
Âyetteki: (وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ) yani onlardan korkup çekinirdiniz ve kendi aranızda ihtilafa düşerdiniz; (وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ) yani onları sana az göstermek suretiyle [sizi] bundan kurtardı. (إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ) Yani kalplerin gizlediğini ve içlerin sakladığını hakkıyla bilir; böylece gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediğini bilir.
وقوله: (وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلا) وهذا أيضًا من لطفه تعالى بهم، إذ أراهم إياهم قليلا في رأي العين، فيجرؤهم عليهم، ويطمعهم فيهم.
Allâh Teâlâ'nın: { وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلا } “Hani karşılaştığınızda onları sizin gözlerinize az gösteriyordu...” kavli de O'nun [müminlere] olan lütuflarındandır. Zira onlara karşı cesaret bulmaları ve onları [mağlup etmeye] heveslenmeleri için onları çıplak gözle birbirlerine az gösterdi [ki üzerlerine yürüsünler].
قال أبو إسحاق السَّبِيعي، عن أبي عبيدة، عن عبد الله بن مسعود، ﵁، قال: لقد قُلِّلُوا في أعيننا يوم بدر، حتى قلت لرجل إلى جانبي: تراهم سبعين؟ قال: لا بل [هم] مائة، حتى أخذنا رجلا منهم فسألناه، قال كنا ألفا. رواه ابن أبي حاتم، وابن جرير
Ebû İshâk es-Sebîî, Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah b. Mes'ûd (radıyallâhu anh)'dan nakletti: "Bedir günü onlar gözlerimizde o kadar azaltıldı ki yanımdaki bir adama: 'Onları yetmiş kişi görüyor musun?' dedim. O: 'Hayır, bilakis [onlar] yüz kişidir' dedi. Nihayet onlardan bir adam esir aldık ve ona sorduk, o : 'Biz bin kişiydik' dedi." Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr rivayet etmiştir .
وقوله: (وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ) قال ابن أبي حاتم: حدثنا سليمان بن حرب، حدثنا حماد بن زيد، عن الزبير بن الخرِّيت عن عكرمة: (وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ) قال: حضض بعضهم على بعض.
Âyetteki: (وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ) ifadesi hakkında İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Süleymân b. Harb anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, ez-Zübeyr b. el-Hirrît'ten , o da İkrime'den nakletti; (وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ) âyeti hakkında: "Onları birbirine kışkırttı" dedi.
إسناد صحيح.
İsnadı sahihtir.
وقال محمد بن إسحاق: حدثني يحيى بن عباد بن عبد الله بن الزبير، عن أبيه في قوله تعالى: (لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولا) أي: ليلقي بينهم الحرب، للنقمة ممن أراد الانتقام منه، والإنعام على من أراد تمام النعمة عليه من أهل ولايته.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Yahyâ b. Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr babasından nakletti; Allah Teâlâ'nın: (لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولا) âyeti hakkında: Yani intikam almak istediği kimseden intikam almak, dostlarından üzerlerine nimetini tamamlamak istediği kimselere de nimet vermek için aralarında savaşı başlatsın diye.
ومعنى هذا أنه تعالى أغرى كلا من الفريقين بالآخر، وقلَّله في عينه ليطمع فيه، وذلك عند المواجهة. فلما التحم القتال وأيد الله المؤمنين بألف من الملائكة مردفين، بقي حزب الكفار يرى حزب الإيمان ضعفيه، كما قال تعالى: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشَاءُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لأُولِي الأَبْصَارِ} [آل عمران: ١٣]، وهذا هو الجمع بين هاتين الآيتين، فإن كلا منها حق وصدق، ولله الحمد والمنة.
Bunun anlamı şudur: Allah Teâlâ iki gruptan her birini diğerine karşı kışkırttı ve tamah etmesi için diğerinin gözünde onu az gösterdi; bu durum karşı karşıya gelindiğinde idi. Savaş kızışıp Allah müminleri peş peşe gelen bin melekle destekleyince, kâfirler fırkası iman fırkasını iki katı görmeye başladı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشَاءُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لأُولِي الأَبْصَارِ} “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardır: Bir topluluk Allah yolunda savaşıyordu, diğeri ise kâfirdi; onları göz göre göre kendilerinin iki katı görüyorlardı. Allah dilediğini yardımıyla destekler. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için bir ibret vardır.” [Âl-i İmrân: 13]. İşte bu iki âyetin cem edilmesi (bağdaştırılması) böyledir; zira her ikisi de haktır ve doğrudur. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥)} “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz. (45)”
هذا تعليم الله عباده المؤمنين آداب اللقاء، وطريق الشجاعة عند مواجهة الأعداء، [فقال] (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا)
Bu, Allah'ın mümin kullarına savaş âdâbını ve düşmanla karşılaşıldığındaki şecaat yolunu öğretmesidir; [şöyle buyurmuştur:] (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا)
ثبت في الصحيحين، عن عبد الله بن أبي أوفى، عن رسول الله ﷺ أنه انتظر في بعض أيامه التي لقي فيها العدو حتى إذا مالت الشمس قام فيهم فقال: " يا أيها الناس، لا تتمنوا لقاء العدو، واسألوا الله العافية، فإذا لقيتموهم فاصبروا واعلموا أن الجنة تحت ظلال السيوف". ثم قام النبي ﷺ وقال: " اللهم، مُنزل الكتاب، ومُجري السحاب، وهازم الأحزاب، اهزمهم وانصرنا عليهم"
Sahîhayn'da Abdullah b. Ebî Evfâ'dan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetle sabit olmuştur ki O, düşmanla karşılaştığı günlerden birinde güneş batıya meyledinceye kadar bekledi, sonra aralarında ayağa kalkıp şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyin, Allah'tan afiyet dileyin. Onlarla karşılaştığınızda ise sabredin ve bilin ki cennet kılıçların gölgeleri altındadır.» Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp şöyle dua etti: «Ey Kitab'ı indiren, bulutları yürüten ve [müşrik] grupları hezimete uğratan Allahım! Onları hezimete uğrat ve onlara karşı bize yardım et!»
وقال عبد الرزاق، عن سفيان الثوري، عن عبد الرحمن بن زياد، عن عبد الله بن يزيد، عن عبد الله بن عمرو قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تتمنوا لقاء العدو، واسألوا الله العافية فإذا لقيتموهم فاثبتوا واذكروا الله فإن أجلبوا وضجوا فعليكم بالصمت"
Abdurrezzâk, Süfyân es-Sevrî'den, o Abdurrahman b. Ziyâd'dan, o Abdullah b. Yezîd'den, o da Abdullah b. Amr'dan nakletti: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyin, Allah'tan afiyet dileyin. Onlarla karşılaştığınızda sebat edin ve Allah'ı zikredin. Şayet gürültü yapıp bağrışırlarsa , siz susmaya bakın."
وقال الحافظ أبو القاسم الطبراني: حدثنا إبراهيم بن هاشم البغوي، حدثنا أمية بن بِسْطام، حدثنا معتمر بن سليمان، حدثنا ثابت بن زيد، عن رجل، عن زيد بن أرقم، عن النبي ﷺ قال: "إن الله يحب الصمت عند ثلاث: عند تلاوة القرآن، وعند الزَّحف، وعند الجنازة"
Hâfız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî dedi ki: Bize İbrâhîm b. Hâşim el-Bağavî anlattı, bize Ümeyye b. Bistâm anlattı, bize Mu'temir b. Süleymân anlattı, bize Sâbit b. Zeyd bir adamdan, o Zeyd b. Erkam'dan, o da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den nakletti: "Şüphesiz Allah üç yerde susmayı sever: Kur'an okunurken, savaş anında ve cenazede."
وفي الحديث الآخر المرفوع يقول الله تعالى: "إن عبدي كلَّ عبدي الذي يذكرني وهو مناجز قرنه" أي: لا يشغله ذلك الحال عن ذكرى ودعائي واستعانتي.
Diğer bir merfû hadiste Allah Teâlâ şöyle buyurur: "Gerçek kulum, hasmıyla çarpışırken beni zikreden kulumdur." Yani o durum bile onu beni zikretmekten, bana dua etmekten ve benden yardım istemekten alıkoymaz.
وقال سعيد بن أبي عَرُوبة، عن قتادة في هذه الآية، قال: افترض الله ذكره عند أشغل ما تكونون عند الضراب بالسيوف.
Saîd b. Ebî Arûbe, bu âyet hakkında Katâde'nin şöyle dediğini rivayet etti: Allah, en meşgul olduğunuz zamanda, kılıçların çarpıştığı esnada bile zikrini farz kılmıştır .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبدة بن سليمان، حدثنا ابن المبارك، عن ابن جُريج، عن عطاء قال: وجب الإنصات والذكر عند الزحف، ثم تلا هذه الآية، قلت: يجهرون بالذكر؟ قال: نعم.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Abde b. Süleymân anlattı, bize İbnü'l-Mübârek, İbn Cüreyc'den, o da Atâ'dan nakletti: Savaş anında susmak ve zikretmek vacip oldu; sonra bu âyeti okudu. "Zikri sesli mi yaparlar?" dedim. "Evet" dedi.
وقال أيضًا: قُرئ علي يونس بن عبد الأعلى، أنبأنا ابن وهب، أخبرني عبد الله بن عياش عن يزيد بن قوذر، عن كعب الأحبار قال: ما من شيء أحب إلى الله تعالى من قراءة القرآن والذكر، ولولا ذلك ما أمر الناس بالصلاة والقتال، ألا ترون أنه أمر الناس بالذكر عند القتال، فقال: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ)
Yine o dedi ki: Yûnus b. Abdila'lâ'ya okundu, bize İbn Vehb haber verdi, bana Abdullah b. Ayyâş Yezîd b. Kavzer'den, o da Ka'b el-Ahbâr'dan nakletti: Ka'b şöyle dedi: Allah Teâlâ'ya Kur'an okumaktan ve zikirden daha sevimli hiçbir şey yoktur. Eğer böyle olmasaydı insanlara namazı ve savaşı emretmezdi. Görmüyor musunuz ki savaş esnasında insanlara zikri emretmiş ve şöyle buyurmuştur: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ)
قال الشاعر:
Şair şöyle demiştir:
ذكرتك والخَطى يخطرُ بَيْنَنَا … وَقَد نَهَلَتْ فِينَا المُثَقَّفَةُ السُّمْرُ
Seni andım; kargılar aramızda gidip gelirken / Ve düzgün esmer mızraklar kanımıza kanmışken.
وقال عنترة:
Antere de şöyle demiştir:
ولَقَد ذَكَرْتُك والرِّمَاحُ شَوَاجِرٌ … فِينَا وَبِيضُ الْهِنْدِ تَقْطُر منْ دَمِي
Andolsun seni andım; mızraklar aramızda birbirine girmişken / Ve Hint kılıçları kanımdan damlarken.
[فوددت تقبيل السيوف لأنها … لمعت كبارق ثغرك المتبسم]
[Kılıçları öpmeyi arzuladım; çünkü onlar / Gülümseyen ağzının parıltısı gibi parıldıyordu.]
فأمر تعالى بالثبات عند قتال الأعداء والصبر على مبارزتهم، فلا يفروا ولا ينكلوا ولا يجبنوا، وأن يذكروا الله في تلك الحال ولا ينسوه بل يستعينوا به ويتكلوا عليه، ويسألوه النصر على أعدائهم،
Böylece Allah Teâlâ düşmanlarla savaşırken sebat etmeyi ve onlarla çarpışmaya sabretmeyi emretti; kaçmasınlar, geri adım atmasınlar ve korkaklık göstermesinler. O durumda Allah'ı zikretsinler, O'nu unutmasınlar; bilakis O'ndan yardım dilesinler , O'na tevekkül etsinler ve düşmanlarına karşı O'ndan zafer istesinler.
{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦)}
{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦)} “Allah'a ve Resûlüne itaat edin, birbirinizle çekişmeyin; sonra içinize korku düşer ve kuvvetiniz elden gider. Sabredin, şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir. (46)”
وأن يطيعوا الله ورسوله في حالهم ذلك. فما أمرهم الله تعالى به ائتمروا، وما نهاهم عنه انزجروا، ولا يتنازعوا فيما بينهم أيضا فيختلفوا فيكون سببا لتخاذلهم وفشلهم.
Ve o hallerinde Allah'a ve Resûlüne itaat etsinler. Allah Teâlâ kendilerine neyi emrettiyse yerine getirsinler, neden nehyettiyse ondan vazgeçsinler; kendi aralarında da çekişip ihtilafa düşmesinler, zira bu onların birbirini yüzüstü bırakmasına ve yılgınlığa kapılmasına sebep olur.
وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ) أي: قوتكم وحدتكم وما كنتم فيه من الإقبال، (وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ)
(وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ) Yani gücünüz, şiddetiniz ve içinde bulunduğunuz şevk ve galibiyet elden gider. (وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ)
وقد كان للصحابة ﵃ -في باب الشجاعة والائتمار بأمر الله، وامتثال ما أرشدهم إليه -ما لم يكن لأحد من الأمم والقرون قبلهم، ولا يكون لأحد ممن بعدهم؛ فإنهم ببركة الرسول، صلوات الله وسلامه عليه، وطاعته فيما أمرهم، فتحوا القلوب والأقاليم شرقا وغربا في المدة اليسيرة، مع قلة عَدَدهم بالنسبة إلى جيوش سائر الأقاليم، من الروم والفرس والترك والصقالبة والبربر والحبُوش وأصناف السودان والقبْط، وطوائف بني آدم، قهروا الجميع حتى عَلَتْ كلمة الله، وظهر دينه على سائر الأديان، وامتدت الممالك الإسلامية في مشارق الأرض ومغاربها، في أقل من ثلاثين سنة، فرضي الله عنهم وأرضاهم أجمعين، وحشرنا في زمرتهم، إنه كريم وهاب.
Cesaret, Allah'ın emrine boyun eğme ve kendilerine gösterdiği yola uyma hususunda sahabenin (radıyallâhu anhum) sahip olduğu derece, ne onlardan önceki ümmet ve nesillerden birine nasip olmuştur ne de onlardan sonrakilere nasip olacaktır. Zira onlar Resûl'ün —salât ve selâm onun üzerine olsun— bereketi ve onlara emrettiği şeylerde ona itaatleri sayesinde; Rum, Fars, Türk, Slav, Berberi, Habeş, zenci kabileleri, Kıptî ve diğer âdemoğlu topluluklarının ordularına kıyasla sayıca az olmalarına rağmen, kısa bir zaman zarfında kalpleri ve doğudan batıya ülkeleri fethettiler. Allah'ın kelimesi yücelinceye ve O'nun dini bütün dinlere üstün gelinceye kadar hepsini boyunduruk altına aldılar; otuz yıldan daha az bir sürede İslâm beldeleri yerin doğularına ve batılarına kadar uzandı. Allah onların hepsinden razı olsun, onları hoşnut kılsın ve bizi onların zümresinde haşretsin; şüphesiz O Kerîm'dir, Vehhâb'dır.
{وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧) وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٤٨) إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٩)}
{وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧) وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٤٨) إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٩)} “Yurtlarından böbürlenerek, insanlara gösteriş yaparak ve Allah yolundan alıkoyarak çıkanlar gibi olmayın. Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır. (47) Hani şeytan onlara amellerini süslemiş ve: 'Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur ve şüphesiz ben de sizin yanınızdayım (himayecinizim)' demişti. İki topluluk birbirini görünce ise iki topuğu üzerinde geri dönüp: 'Şüphesiz ben sizden uzağım; ben sizin görmediğinizi görüyorum, ben Allah'tan korkarım. Allah azabı çok şiddetli olandır' dedi. (48) Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Bunları dinleri aldattı' diyorlardı. Kim Allah'a tevekkül ederse, şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. (49)”
يقول تعالى بعد أمره المؤمنين بالإخلاص في القتال في سبيله وكثرة ذكره، ناهيًا لهم عن التشبه بالمشركين في خروجهم من ديارهم (بَطَرًا) أي: دفعا للحق، (وَرِئَاءَ النَّاسِ) وهو: المفاخرة والتكبر عليهم، كما قال أبو جهل -لما قيل له: إن العير قد نجا فارجعوا -فقال: لا والله لا نرجع حتى نرد ماء بدر، وننحر الجُزُر، ونشرب الخمر، وتعزف علينا القيان، وتتحدث العرب بمكاننا فيها يومنا أبدا، فانعكس ذلك عليه أجمع؛ لأنهم لما وردوا ماء بدر وردوا به الحمام، ورُمُوا في أطواء بدر مهانين أذلاء، صغرة أشقياء في عذاب سرمدي أبدي؛ ولهذا قال: (وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ) أي: عالم بما جاءوا به وله، ولهذا جازاهم على ذلك شر الجزاء لهم.
Allah Teâlâ, müminlere Kendi yolunda savaşırken ihlaslı olmayı ve Kendisini çokça zikretmeyi emrettikten sonra, yurtlarından {بَطَرًا} “çalım satarak” yani hakkı reddederek ve {وَرِئَاءَ النَّاسِ} “insanlara gösteriş yaparak” yani onlara karşı övünüp kibirlenerek çıkan müşriklere benzemeyi onlara yasaklamaktadır. Nitekim Ebû Cehil'e: "Kervan kurtuldu, artık dönün!" denildiğinde o: "Hayır, vallahi Bedir suyuna varıncaya, develeri boğazlayıp şaraplar içinceye, şarkıcı cariyeler bize çalgı çalıp şarkı söyleyinceye ve bütün Arap [kabileleri] ebediyen buradaki toplanışımızı ve [şanlı] günümüzü konuşuncaya kadar geri dönmeyeceğiz!" demişti. Fakat bütün bunlar tamamen onun aleyhine döndü; zira onlar Bedir suyuna vardıklarında, helake ve ölüme vardılar; Bedir'in kör kuyularına hor, hakir, zelil ve ebedî bir azap içinde bedbahtlar olarak atıldılar. Bu sebeple Allah Teâlâ: {وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} “Allah, onların yaptıklarını hakkıyla kuşatandır” buyurmuştur. Yani onlar ne getirip ne maksatla geldilerse hepsini çok iyi bilmektedir; bu yüzden de onları yaptıklarına karşılık en kötü ceza ile cezalandırmıştır.
قال ابن عباس، ومجاهد، وقتادة، والضحاك، والسدي في قوله تعالى: (وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ) قالوا: هم المشركون، الذين قاتلوا رسول الله ﷺ يوم بدر.
İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde, ed-Dahhâk ve es-Süddî, Allah Teâlâ'nın: (وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ) âyeti hakkında: "Onlar Bedir günü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile savaşan müşriklerdir" demişlerdir.
وقال محمد بن كعب: لما خرجت قريش من مكة إلى بدر، خرجوا بالقيان والدفوف، فأنزل الله (وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ)
Muhammed b. Ka'b dedi ki: Kureyş Mekke'den Bedir'e çıktığında şarkıcı cariyeler ve deflerle çıktılar; bunun üzerine Allah: (وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ) âyetini indirdi.
وقوله: (وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ) الآية: حسَّن لهم -لعنه الله -ما جاؤوا له وما هموا به، وأطمعهم أنه لا غالب لهم اليوم من الناس، ونفى عنهم الخشية من أن يؤتوا في ديارهم من عدوهم بني بكر فقال: أنا جار لكم، وذلك أنه تبدى لهم في صورة سُرَاقة بن مالك بن جُعْشُم، سيد بني مُدْلج، كبير تلك الناحية، وكل ذلك منه، كما قال [الله] تعالى عنه: {يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا} [النساء: ١٢٠].
Âyetteki: (وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ) ifadesi: [Allah] ona lânet etsin, ne maksatla geldiklerini ve neye azmettiklerini onlara süslü gösterdi; bugün insanlardan kendilerine galip gelecek kimse olmadığı konusunda onları ümitlendirdi ve düşmanları Benî Bekr tarafından yurtlarında baskına uğrama korkusunu onlardan giderip: "Ben sizin himayecinizim" dedi. Bu da onun Müdlicoğullarının reisi ve o yörenin büyüğü olan Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum kılığında onlara görünmesiyle oldu. Bütün bunlar onun tarafındandı; nitekim [Allah] Teâlâ onun hakkında şöyle buyurmuştur: {يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا} “Onlara vaadeder ve onları kuruntulara düşürür. Şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaadetmez.” [en-Nisâ: 120].
قال ابن جريج قال ابن عباس في هذه الآية: لما كان يوم بدر سار إبليس برايته وجنوده مع المشركين، وألقى في قلوب المشركين: أن أحدا لن يغلبكم، وإني جار لكم. فلما التقوا، ونظر الشيطان إلى إمداد الملائكة، (نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْه) قال: رجع مدبرا، وقال: (إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ) الآية.
İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs bu âyet hakkında şöyle demiştir: Bedir günü olunca İblis sancağı ve ordularıyla müşriklerin yanında yürüdü ve müşriklerin kalplerine: "Kimse size galip gelemez, ben de sizin himayecinizim" düşüncesini attı. Karşılaştıklarında ve şeytan meleklerin yardımını görünce (نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْه) yani arkasını dönüp kaçtı ve (إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ) dedi.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قال: جاء إبليس يوم بدر في جند من الشياطين، معه رايته، في صورة رجل من بني مدلج، والشيطان في صورة سراقة بن مالك بن جعشم، فقال الشيطان للمشركين: (لا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ) فلما اصطف الناس أخذ رسول الله ﷺ قبضة من التراب فرمى بها في وجوه المشركين، فولوا مدبرين وأقبل جبريل، ﵇، إلى إبليس، فلما رآه -وكانت يده في يد رجل من المشركين -انتزع يده ثم ولى مدبرا هو وشيعته، فقال الرجل: يا سراقة، أتزعم أنك لنا جار؟ فقال: (إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ) وذلك حين رأى الملائكة.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: İblis Bedir günü şeytanlardan bir ordu içinde, sancağı yanında olduğu halde Müdlicoğullarından bir adam suretinde geldi; şeytan Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum suretindeydi. Şeytan müşriklere: (لا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ) dedi. İnsanlar saf tutunca Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir avuç toprak alıp müşriklerin yüzlerine doğru attı; onlar da arkalarını dönüp kaçtılar. Cebrâîl (aleyhisselâm) İblis'e yöneldi. İblis onu görünce —eli de müşriklerden bir adamın elindeydi— elini çekip o ve taraftarları arkasını dönüp kaçtı. O adam: "Ey Sürâka! Sen bizim himayecimiz olduğunu iddia etmiyor muydun?" dedi. O da: (إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ) dedi. Bu, melekleri gördüğü andaydı.
وقال محمد بن إسحاق: حدثني الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس؛ أن إبليس خرج مع قريش في صورة سراقة بن مالك بن جعشم، فلما حضر القتال ورأى الملائكة، نكص على عقبيه، وقال: (إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ) فتشبث الحارث بن هشام فنخر في وجهه، فخر صعقا، فقيل له: ويلك يا سراقة، على هذه الحال تخذلنا وتبرأ منا. فقال: (إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ)
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletti: İblis, Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum suretinde Kureyş ile birlikte çıktı. Savaş başladığında ve melekleri görünce iki topuğu üzerinde geri döndü ve: (إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ) dedi. el-Hâris b. Hişâm ona sarıldı ; [İblis] onun yüzüne çarptı ve el-Hâris bayılarak yere düştü. Ona: "Yazıklar olsun sana ey Sürâka! Bu durumda mı bizi yüzüstü bırakıp bizden uzak duruyorsun?" denildi. O da: (إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ) dedi.
وقال محمد بن عمر الواقدي: أخبرني عمر بن عقبة، عن شعبة -مولى ابن عباس -عن ابن
Muhammed b. Ömer el-Vâkıdî dedi ki: Bana Ömer b. Ukbe, İbn Abbâs'ın âzatlısı Şu'be'den, o da İbn
عباس قال: لما تواقف الناس أغمي على رسول الله ﷺ ساعة ثم كشف عنه، فبشر الناس بجبريل في جند من الملائكة ميمنة الناس، وميكائيل في جند آخر ميسرة الناس، وإسرافيل في جند آخر ألف. وإبليس قد تصور في صورة سراقة بن مالك بن جعشم المدلجي، يدبر المشركين ويخبرهم أنه لا غالب لهم اليوم من الناس. فلما أبصر عدوُّ الله الملائكة، نكص على عقبيه، وقال: (إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ) فتشبث به الحارث بن هشام، وهو يرى أنه سراقة لما سمع من كلامه، فضرب في صدر الحارث، فسقط الحارث، وانطلق إبليس لا يرى حتى سقط في البحر، ورفع ثوبه وقال: يا رب، موعدك الذي وعدتني
Abbâs'tan nakletti: İnsanlar karşı karşıya durunca Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir an bayıldı, sonra kendine geldi ve insanlara sağ kolda meleklerden bir orduyla Cebrâîl'i, sol kolda başka bir orduyla Mîkâîl'i, diğer bin kişilik orduda ise İsrâfîl'i müjdeledi. İblis ise Müdlicli Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum suretine bürünmüştü; müşrikleri yönlendiriyor ve bugün insanlardan kendilerine galip gelecek kimse olmadığını onlara bildiriyordu. Allah'ın düşmanı melekleri görünce iki topuğu üzerinde geri döndü ve: (إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ) dedi. Sözlerini duyduğu için onun Sürâka olduğunu sanan el-Hâris b. Hişâm ona sarıldı; [İblis] el-Hâris'in göğsüne vurdu ve el-Hâris yere düştü. İblis ise kaçıp gitti , görünmez oldu; nihayet denize düştü, eteğini kaldırıp: "Ey Rabbim! Bana vaadettiğin sözün nerede!" dedi .
وفي الطبراني عن رفاعة بن رافع قريب من هذا السياق وأبسط منه ذكرناه في السيرة.
Taberânî'de Rifâa b. Râfi'den bu metne yakın ve ondan daha ayrıntılı bir rivayet vardır ; onu Sîre'de zikretmiştik.
وقال محمد بن إسحاق: حدثني يزيد بن رومان، عن عروة بن الزبير قال: لما أجمعت قريش المسير ذكرت الذي بينها وبين بني بكر من الحرب، فكاد ذلك أن يثنيهم، فتبدى لهم إبليس في صورة سراقة بن مالك بن جعشم المدلجي -وكان من أشراف بني كنانة -فقال: أنا جار لكم أن تأتيكم كنانة بشيء تكرهونه، فخرجوا سراعا.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Yezîd b. Rûmân, Urve b. ez-Zübeyr'den nakletti: Kureyş yürüyüşe kesin karar verdiğinde , Benî Bekr ile aralarındaki savaşı hatırladı. Bu durum neredeyse onları [gitmekten] vazgeçirecekti. Bunun üzerine İblis, Benî Kinâne'nin ileri gelenlerinden olan Müdlicli Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum suretinde onlara göründü ve: "Kinâne'nin size hoşlanmayacağınız bir şey yapmasına karşı ben sizin himayecinizim!" dedi. Böylece [Kureyşliler] süratle yola çıktılar.
قال محمد بن إسحاق: فذكر لي أنهم كانوا يرونه في كل منزل في صورة سراقة بن مالك لا ينكرونه، حتى إذا كان يوم بدر والتقى الجمعان، كان الذي رآه حين نكص الحارث بن هشام -أو: عمير بن وهب -فقال: أين، أي سراق؟ ومثل عدو الله فذهب -قال: فأوردهم ثم أسلمهم -قال: ونظر عدو الله إلى جنود الله، قد أيد الله بهم رسوله والمؤمنين فانتكص على عقبيه، وقال: (إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ) وصدق عدو الله، وقال: (إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ) وهكذا روي عن السدي، والضحاك، والحسن البصري، ومحمد بن كعب القرظي، وغيرهم، ﵏.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana anlatıldığına göre, her konaklama yerinde onu Sürâka b. Mâlik suretinde görüyor ve yadırgamıyorlardı. Nihayet Bedir günü olup iki ordu karşılaştığında, [İblis] geri çekilirken onu gören kimse el-Hâris b. Hişâm —veya Umeyr b. Vehb— idi. Ona: "Nereye ey Sürâk?" dedi. Allah'ın düşmanı ise şekil değiştirip kaçtı. [İbn İshâk] dedi ki: Onları ateşe sürükledi, sonra da yüzüstü bıraktı. [İbn İshâk] dedi ki: Allah'ın düşmanı, Allah'ın kendileriyle Resûlü'nü ve müminleri desteklediği Allah'ın ordularına baktı; hemen iki topuğu üzerine geri döndü ve: (إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ) dedi. Allah'ın düşmanı doğru söylemişti. Sonra da: (إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ) dedi. es-Süddî, ed-Dahhâk, el-Hasan el-Basrî, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve başkalarından (rahimehumullâh) da böyle rivayet edilmiştir.
وقال قتادة: وذكر لنا أنه رأى جبريل، ﵇، تنزل معه الملائكة، فعلم عدو الله أنه لا يدان له بالملائكة فقال: (إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ) وكذب عدو الله، والله ما به مخافة الله، ولكن علم أنه لا قوة له ولا منعة، وتلك عادة عدو الله لمن أطاعه واستقاد له، حتى إذا التقى الحق والباطل أسلمهم شر مسلم، وتبرأ منهم عند ذلك.
Katâde dedi ki: Bize anlatıldığına göre o, Cebrâîl'in (aleyhisselâm) beraberindeki meleklerle indiğini gördü. Allah'ın düşmanı, meleklerle baş edemeyeceğini anlayınca: (إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ) dedi. Allah'ın düşmanı yalan söyledi; Allah'a yemin olsun ki onda Allah korkusu yoktu, fakat kendisinin hiçbir gücü ve korunağı olmadığını anladı. Allah'ın düşmanının kendisine itaat edip boyun eğene karşı âdeti işte böyledir; hak ile batıl karşılaştığında onları en kötü şekilde yüzüstü bırakır ve o anda onlardan teberrî eder.
قلت: يعني بعادته لمن أطاعه قوله تعالى: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلإنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ} [الحشر: ١٦]، وقوله تعالى: {وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [إبراهيم: ٢٢].
Derim ki: [Katâde], kendisine itaat eden kimseye karşı [şeytanın] âdetiyle Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu kastetmektedir: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلإنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ} “(Münafıkların durumu da) tıpkı şeytanın durumu gibidir. Çünkü o insana: «İnkâr et!» der. İnkâr edince de: «Şüphesiz ben senden uzağım; çünkü ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım» der.” [Haşr 16] ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu: {وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “İş bitirilince şeytan der ki: «Şüphesiz Allah size gerçeği vaadetti; ben de size vaadettim ama vaadimden caydım. Benim sizin üzerinizde, sizi çağırmaktan ve sizin de bana icabet etmenizden başka hiçbir hâkimiyetim yoktu. O halde beni kınamayın, kendi nefislerinizi kınayın! Ne ben sizi kurtarabilirim ne de siz beni kurtarabilirsiniz. Şüphesiz ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da inkâr etmiştim. Muhakkak ki zalimler için elem verici bir azap vardır.»” [İbrâhim 22].
وقال يونس بن بُكَيْر، عن محمد بن إسحاق: حدثني عبد الله بن أبي بكر بن عمرو بن حزم، عن بعض بني ساعدة قال: سمعت أبا أسيد مالك بن ربيعة بعدما أصيب بصره يقول: لو كنت معكم الآن ببدر ومعي بصري، لأخبرتكم بالشعب الذي خرجت منه الملائكة لا أشك ولا أتمارى
Yûnus b. Bükeyr, Muhammed b. İshâk'tan nakletti: Bana Abdullah b. Ebî Bekr b. Amr b. Hazm, Benî Sâide'den birinden nakletti: Ebû Useyd Mâlik b. Rebîa'nın, gözlerini kaybettikten sonra şöyle dediğini işittim: "Şu an sizinle birlikte Bedir'de olsaydım ve gözlerim görseydi, meleklerin çıktığı geçidi hiç şüphe ve tereddüt etmeksizin size gösterirdim."
فلما نزلت الملائكة ورآها إبليس، وأوحى الله إليهم: أني معكم فثبتوا الذين آمنوا، وتثبيتهم أن الملائكة كانت تأتي الرجل في صورة الرجل يعرفه، فيقول له: أبشر فإنهم ليسوا بشيء، والله معكم، كروا عليهم. فلما رأى إبليس الملائكة نكص على عقبيه، وقال: (إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ) وهو في صورة سراقة، وأقبل أبو جهل يحضض أصحابه ويقول: لا يهولنكم خذلان سراقة إياكم، فإنه كان على موعد من محمد وأصحابه. ثم قال: واللات والعزى لا نرجع حتى نقرن محمدا وأصحابه في الحبال، فلا تقتلوهم وخذوهم أخذًا. وهذا من أبي جهل لعنه الله كقول فرعون للسحرة لما أسلموا: {إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا} [الأعراف: ١٢٣]، وكقوله {إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ} [طه: ٧١]، وهو من باب البهت والافتراء، ولهذا كان أبو جهل فرعون هذه الأمة.
Melekler inip de İblis onları görünce —ki Allah onlara: 'Şüphesiz Ben sizinleyim, iman edenlere sebat verin' diye vahyetmişti; [meleklerin] onlara sebat vermesi ise, meleğin kişinin tanıdığı bir kimse suretinde gelip ona: 'Müjdeler olsun! Onlar hiçbir şey değildir, Allah sizinledir, üzerlerine hücum edin!' demesi şeklindeydi— İblis melekleri görünce iki topuğu üzerine geri döndü ve Sürâka suretinde olduğu hâlde: (إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ) dedi. Ebû Cehil ise arkadaşlarını kışkırtmaya başlayarak: "Sürâka'nın sizi yüzüstü bırakması sakın gözünüzü korkutmasın! Çünkü o, Muhammed ve arkadaşlarıyla anlaşmalıydı!" diyordu. Sonra da: "Lât ve Uzzâ'ya yemin olsun ki Muhammed'i ve arkadaşlarını iplere bağlamadıkça geri dönmeyeceğiz! Onları öldürmeyin, sağ olarak yakalayın!" dedi. Allah'ın lanetlediği Ebû Cehil'in bu sözü, Firavun'un iman ettiklerinde sihirbazlara söylediği: {إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا} [el-A'râf: 123] “Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır” sözü ve onun: {إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ} [Tâhâ: 71] “Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür” sözü gibidir. Bu, iftira ve bühtan türündendir; bu sebepledir ki Ebû Cehil bu ümmetin Firavun'u olmuştur.
وقال مالك بن أنس، عن إبراهيم بن أبي عبلة عن طلحة بن عبيد الله بن كَرِيز؛ أن رسول الله ﷺ قال: "ما رُئِيَ إبليس في يوم هو فيه أصغر ولا أحقر ولا أدحر ولا أغيظ منه في يوم عرفة وذلك مما يرى من تنزل الرحمة والعفو عن الذنوب إلا ما رأى يوم بدر". قالوا: يا رسول الله، وما رأى يوم بدر؟ قال: "أما إنه رأى جبريل، ﵇، يزغ الملائكة"
Mâlik b. Enes, İbrâhîm b. Ebî Able'den , o da Talha b. Ubeydillâh b. Kerîz'den nakletti: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "İblis'in Arafe gününde olduğundan daha küçük, daha hakir, daha kovulmuş ve daha öfkeli görüldüğü başka bir gün yoktur. Bu, [o gün] rahmetin inişini ve günahların bağışlanışını görmesinden dolayıdır; Bedir günü gördükleri müstesna." "Bedir günü ne gördü ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Şöyle buyurdu: "O, Cebrâîl'i (aleyhisselâm) melekleri saf saf dizerken görmüştü."
هذا مرسل من هذا الوجه.
Bu rivayet bu vecihten mürseldir.
وقوله: (إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في هذه الآية قال: لما دنا القوم بعضهم من بعض قلل الله المسلمين في أعين المشركين، وقلل المشركين في أعين المسلمين فقال المشركون: (غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ) وإنما قالوا ذلك من قلتهم في أعينهم، فظنوا أنهم سيهزمونهم، لا يشكون في ذلك، فقال الله: (وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ)
Yüce Allah'ın: (إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ) kavline gelince: Ali b. Ebî Talha, bu ayet hakkında İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: İki topluluk birbirine yaklaşınca Allah, Müslümanları müşriklerin gözünde az gösterdi; müşrikleri de Müslümanların gözünde az gösterdi. Bunun üzerine müşrikler: (غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ) dediler. Onlar bunu sadece [Müslümanları] kendi gözlerinde az gördükleri için söylediler ve onları kesinlikle hezimete uğratacaklarını zannettiler , bunda hiç şüphe etmediler. Bunun üzerine Allah: (وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ) buyurdu.
وقال قتادة: رأوا عصابة من المؤمنين تشددت لأمر الله، وذكر لنا أن أبا جهل عدو الله لما أشرف على محمد ﷺ وأصحابه قال: والله لا يعبدوا الله بعد اليوم، قسوة وعتوا.
Katâde şöyle demiştir: [Müşrikler], müminlerden Allah'ın emri konusunda sebat gösteren bir topluluk gördüler. Bize anlatıldığına göre Allah'ın düşmanı Ebû Cehil, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabını tepeden görünce bir katılık ve azgınlık içinde: "Vallahi, bugünden sonra Allah'a ibadet edilemeyecektir!" demiştir.
وقال ابن جُرَيْج في قوله: (إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) هم قوم كانوا من المنافقين بمكة، قالوه يوم بدر.
İbn Cüreyc, (إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) kavli hakkında şöyle dedi: Onlar Mekke'deki münafıklardan bir topluluktu, bunu Bedir günü söylediler.
وقال عامر الشعبي: كان ناس من أهل مكة قد تكلموا بالإسلام، فخرجوا مع المشركين يوم بدر، فلما رأوا قلة المسلمين قالوا: (غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ)
Âmir eş-Şa'bî dedi ki: Mekke ehlinden bazı kimseler İslam'ı ikrar etmişlerdi, Bedir günü müşriklerle birlikte çıktılar. Müslümanların azlığını görünce: (غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ) dediler.
وقال مجاهد في قوله، ﷿: (إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ) قال: فئة من قريش: [أبو] قيس بن الوليد بن المغيرة، وأبو قيس بن الفاكه بن المغيرة، والحارث بن زمعة بن الأسود بن المطلب، وعلي بن أمية بن خلف، والعاص بن منبه بن الحجاج، خرجوا مع قريش من مكة وهم على الارتياب فحبسهم ارتيابهم، فلما رأوا قلة أصحاب رسول الله ﷺ، قالوا: (غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ) حتى قدموا على ما قدموا عليه، مع قلة عددهم وكثرة عدوهم.
Mücâhid, Azîz ve Celîl olan [Allah'ın]: (إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ) kavli hakkında dedi ki: Kureyş'ten bir grup; [Ebû] Kays b. el-Velîd b. el-Muğîre, Ebû Kays b. el-Fâkih b. el-Muğîre, el-Hâris b. Zemea b. el-Esved b. el-Muttalib, Ali b. Ümeyye b. Halef ve el-Âs b. Münebbih b. el-Haccâc, Mekke'den Kureyş ile birlikte çıktılar; şüphe içindeydiler ve bu şüpheleri onları alıkoydu. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabının azlığını görünce: Kendi sayılarının azlığına ve düşmanlarının çokluğuna rağmen giriştikleri şeye girişmelerine dayanarak (غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ) dediler.
وهكذا قال محمد بن إسحاق بن يسار، سواء.
Muhammed b. İshâk b. Yesâr da aynen böyle söylemiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن عبد الأعلى، حدثنا محمد بن ثور، عن مَعْمَر، عن الحسن في هذه الآية، قال: هم قوم لم يشهدوا القتال يوم بدر، فسموا منافقين -قال معمر: وقال بعضهم: هم قوم كانوا أقروا بالإسلام، وهم بمكة فخرجوا مع المشركين يوم بدر، فلما رأوا قلة المسلمين قالوا: (غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ)
İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da el-Hasan'dan bu ayet hakkında nakletti: Onlar Bedir günü savaşa katılmayan bir topluluktu, bu yüzden münafıklar diye isimlendirildiler. —Ma'mer dedi ki: Bazıları şöyle dedi: Onlar Mekke'deyken İslam'ı ikrar etmiş bir topluluktu, Bedir günü müşriklerle birlikte çıktılar; Müslümanların azlığını görünce: (غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ) dediler— .
وقوله: (وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ) أي: يعتمد على جنابه، (فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ) أي: لا يُضام من التجأ إليه، فإن الله عزيز منيع الجناب، عظيم السلطان، حكيم في أفعاله، لا يضعها إلا في مواضعها، فينصر من يستحق النصر، ويخذل من هو أهل لذلك.
Yüce Allah'ın: (وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ) yani O'nun yüce katına dayanırsa, (فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ) yani O'na sığınan kimse asla zelil olmaz; çünkü Allah mutlak galip, yüce makam sahibi ve büyük saltanat sahibidir; fiillerinde hikmet sahibidir, onları ancak yerli yerine koyar; böylece zaferi hak edene zafer verir, yüzüstü bırakılmaya layık olanı da yüzüstü bırakır.
{وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (٥٠) ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ (٥١)}
{وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (٥٠) ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ (٥١)} “Melekler o inkâr edenlerin canlarını alırken onların yüzlerine ve arkalarına vurarak: 'Tadın yakıcı azabı!' dediklerini bir görseydin! Bu, ellerinizin önden gönderdiği [işler] sebebiyledir. Şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir.”
يقول تعالى: ولو عاينت يا محمد حال توفي الملائكة أرواح الكفار، لرأيت أمرا عظيما هائلا فظيعا منكرا؛ إذ يضربون وجوههم وأدبارهم، ويقولون لهم: (ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ)
Yüce Allah buyurur ki: Ey Muhammed! Meleklerin kâfirlerin ruhlarını kabzettiği andaki durumunu bir müşahede etseydin, yüzlerine ve arkalarına vurup onlara: (ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ) dedikleri sırada pek büyük, korkunç, feci ve ürpertici bir iş görürdün.
قال ابن جريج، عن مجاهد: (وأدبارهم) استاههم، قال: يوم بدر.
İbn Cüreyc, Mücâhid'den nakletti: (وأدبارهم) arkalarına [vururlar], [Mücâhid]: Bedir gününde, dedi.
قال ابن جُرَيْج، قال ابن عباس: إذا أقبل المشركون بوجوههم إلى المسلمين، ضربوا وجوههم بالسيوف، وإذا ولوا أدركتهم الملائكة فضربوا أدبارهم.
İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Müşrikler yüzleriyle Müslümanlara yöneldiklerinde [Müslümanlar] kılıçlarla onların yüzlerine vuruyorlardı; arkalarını dönüp kaçtıklarında ise melekler onlara yetişip arkalarına vuruyorlardı.
قال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد قوله: (إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ)
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'in { إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ } “Melekler o inkâr edenlerin canlarını alırken yüzlerine ve arkalarına vuruyorlardı...” kavli hakkında [şöyle dediğini] nakletti:
يوم بدر.
"Bedir gününde" dediğini nakletti.
وقال وَكِيع، عن سفيان الثوري، عن أبي هاشم إسماعيل بن كثير، عن مجاهد، عن شعبة، عن يعلى بن مسلم، عن سعيد بن جُبَيْر: (يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ) قال: وأستاههم ولكن الله يَكْنِي.
Vekî', Süfyân es-Sevrî'den, o Ebû Hâşim İsmâîl b. Kesîr'den, o Mücâhid'den, o Şu'be'den, o Ya'lâ b. Müslim'den, o Saîd b. Cübeyr'den: (يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ) hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Arkalarına [vururlar] , fakat Allah kinaye yapmaktadır.
وكذا قال عمر مولى غُفْرة
Gufre'nin âzatlısı Ömer de böyle demiştir .
وعن الحسن البصري قال: قال رجل: يا رسول الله، إني رأيت بظهر أبي جهل مثل الشراك قال ما ذاك؟ قال: "ضرب الملائكة ".
el-Hasan el-Basrî'den nakledildiğine göre bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Ebû Cehil'in sırtında ayakkabı bağı gibi [izler] gördüm" dedi. [Resûlullah]: "O nedir [bilir misin]?" buyurdu. [Sonra da]: "Meleklerin vurmasıdır" buyurdu .
رواه ابن جرير وهو مرسل.
Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir ve bu mürseldir.
وهذا السياق -وإن كان سببه وقعة بدر -ولكنه عام في حق كل كافر؛ ولهذا لم يخصصه تعالى بأهل بدر، بل قال تعالى: (وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ) وفي سورة القتال مثلها وتقدم في سورة الأنعام [عند] قوله: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ} [الأنعام: ٩٣] أي: باسطو أيديهم بالضرب فيهم، يأمرونهم إذ استصعبت أنفسهم، وامتنعت من الخروج من الأجساد أن تخرج قهرًا. وذلك إذ بشروهم بالعذاب والغضب من الله، كما [جاء] في حديث البراء: إن ملك الموت -إذا جاء الكافر عند احتضاره في تلك الصورة المنكرة -يقول: اخرجي أيتها النفس الخبيثة إلى سَمُوم وحميم، وظل من يحموم، فتتفرق في بدنه، فيستخرجونها من جسده، كما يخرج السفود من الصوف المبلول فتخرج معها العروق والعصب؛ ولهذا أخبر تعالى أن الملائكة تقول لهم: (وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ)
Bu bağlam —sebebi Bedir Savaşı olsa da— her kâfir hakkında geneldir. Bu sebeple Yüce Allah bunu sadece Bedir ehline has kılmamış, bilakis: (وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ) buyurmuştur. Kıtâl Suresi'nde de bunun benzeri vardır . En'âm Suresi'nde geçen şu kavlinde [de] daha önce zikredilmişti: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ} [el-En'âm: 93] “O zalimleri, ölümün baygınlıkları içindeyken ve melekler ellerini uzatıp: 'Çıkarın canlarınızı!' derken bir görseydin!” Yani canları zorlaşıp cesetlerden çıkmaktan imtina ettiğinde, zorla çıkmasını emrederek onlara vurmak için ellerini uzatırlar. Bu durum, Allah'tan bir azap ve gazap ile onları müjdeledikleri andadır; nitekim Berâ hadisinde [geldiği] üzere: Ölüm meleği kâfire can çekişme anında o korkunç surette geldiğinde: "Ey pis nefis! Samûma, kaynar suya ve kapkara bir duman gölgesine çık!" der; [ruh] onun bedeninde dağılır, onlar da ıslak yünden demir tarağın çekilip çıkarıldığı gibi onu cesedinden söküp çıkarırlar, onunla birlikte damarlar ve sinirler de kopup çıkar. Bu sebeple Yüce Allah meleklerin onlara şöyle diyeceğini haber vermiştir : (وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ).
وقوله تعالى:: (ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ) أي: هذا الجزاء بسبب ما عملتم من الأعمال السيئة في حياتكم الدنيا، جازاكم الله بها هذا الجزاء، (وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ) أي: لا يظلم أحدا من خلقه، بل هو الحكم العدل، الذي لا يجور، ﵎ وتقدس وتنزه الغني الحميد؛ ولهذا جاء في الحديث الصحيح عند مسلم، ﵀، من رواية أبي ذر، ﵁، عن رسول الله ﷺ: "إن الله تعالى يقول: يا عبادي إني حرمت الظلم على نفسي، وجعلته بينكم محرمًا فلا تظالموا. يا عبادي، إنما هي أعمالكم أحصيها لكم، فمن وجد خيرًا فليحمد الله، ومن وجد غير ذلك فلا يلومن إلا نفسه" ولهذا قال تعالى:
Yüce Allah'ın: { ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } “İşte bu, ellerinizin [önceden] yapıp ettikleri yüzündendir” buyruğu; yani bu ceza, dünya hayatınızda işlemiş olduğunuz kötü ameller sebebiyledir, Allah sizi bunlardan ötürü bu şekilde cezalandırmıştır, [anlamındadır]. { وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ } “Ve şüphesiz Allah, kullara asla zulmedici değildir” buyruğu ise; mahlûkatından hiçbir kimseye zulmetmez, bilakis O, asla haksızlık etmeyen Hakem-i Adl'dir (mutlak adalet sahibi ve hüküm verendir); tebâreke ve teâlâ, mukaddestir, her türlü noksanlıktan münezzehtir, Ganî ve Hamîd'dir, [anlamındadır]. Nitekim Müslim'in -rahimehullâh- [Sahîh'inde], Ebû Zer'den -radıyallâhu anh- rivayet ettiği sahih hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « Şüphesiz Yüce Allah şöyle buyurur: "Ey kullarım! Şüphesiz Ben zulmü kendime haram kıldım; onu sizin aranızda da haram kıldım, öyleyse birbirinize zulmetmeyin. Ey kullarım! Bunlar sadece sizin amellerinizdir, onları sizin için eksiksiz sayıp kaydederim. Artık kim bir hayır bulursa Allah'a hamdetsin, kim de bundan başkasını bulursa yalnızca kendini kınasın." » İşte bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
{كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٥٢)}
{كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٥٢)} “[Bunların durumu da] tıpkı Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin durumu gibidir. Allah'ın ayetlerini inkâr ettiler de Allah onları günahları sebebiyle yakalayıverdi. Şüphesiz Allah pek kuvvetlidir, cezalandırması çok çetindir.”
يقول تعالى: فعل هؤلاء المشركون المكذبون بما أرسلت به يا محمد، كما فعل الأمم المكذبة قبلهم، ففعلنا بهم ما هو دأبنا، أي: عادتنا وسنتنا في أمثالهم من المكذبين من آل فرعون ومن قبلهم من الأمم المكذبة بالرسل، الكافرين بآيات الله. (فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ) [أي: بسبب ذنوبهم أهلكهم، فأخذهم أخذ عزيز مقتدر] إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ) أي: لا يغلبه غالب، ولا يفوته هارب.
Yüce Allah buyurur ki: Ey Muhammed! Seninle gönderilen [vahyi] yalanlayan bu müşrikler, kendilerinden önceki yalanlayan ümmetlerin yaptığı gibi yaptılar; Biz de onlara Firavun hanedanından ve onlardan önce elçileri yalanlayıp Allah'ın ayetlerini inkâr eden ümmetlerden olan emsallerine uyguladığımız âdetimizi, sünnetimizi uyguladık. (فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ) [Yani: Günahları sebebiyle onları helak etti ve onları mutlak güç ve kudret sahibinin yakalayışıyla yakalayıverdi] . (إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ) yani hiçbir galip O'na üstün gelemez, hiçbir kaçan da O'ndan kurtulamaz.
{ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ (٥٤)}
{ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ (٥٤)} “Bu, bir topluluk kendi durumlarını değiştirmedikçe Allah'ın onlara bahşettiği bir nimeti değiştirmeyeceğinden ve şüphesiz Allah'ın hakkıyla işiten, hakkıyla bilen olmasındandır. Tıpkı Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin durumu gibi. Rablerinin ayetlerini yalanladılar, Biz de onları günahları sebebiyle helak ettik ve Firavun hanedanını suda boğduk. Hepsi de zalim kimselerdi.”
يخبر تعالى عن تمام عدله، وقسطه في حكمه، بأنه تعالى لا يغير نعمة أنعمها على أحد إلا بسبب ذنب ارتكبه، كما قال تعالى: {إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلا مَرَدَّ لَهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ} [الرعد: ١١]، وقوله (كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ) أي: كصنعه بآل فرعون وأمثالهم حين كذبوا بآياته، أهلكهم بسبب ذنوبهم، وسلبهم تلك النعم التي أسداها إليهم من جنات وعيون، وزروع وكنوز ومقام كريم، ونعمة كانوا فيها فاكهين، وما ظلمهم الله في ذلك، بل كانوا هم الظالمين.
Yüce Allah; hükmündeki tam adaletini ve hakkaniyetini haber vererek, bir kimseye bahşettiği nimeti ancak işlediği bir günah sebebiyle değiştireceğini bildirmektedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلا مَرَدَّ لَهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ} [er-Ra'd: 11] “Şüphesiz bir topluluk kendi nefislerinde olanı değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez. Allah bir topluluğa bir kötülük diledi mi artık onun geri çevrilmesi mümkün değildir. Onlar için O'ndan başka hiçbir yardımcı ve koruyucu da yoktur.”. Ayetteki (كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ) kavli ise; ayetlerini yalanladıklarında Firavun hanedanına ve emsallerine yaptığı muamele gibi demektir; günahları sebebiyle onları helak etmiş, onlara bağışladığı bahçeler, pınarlar, ekinler, hazineler, seçkin makamlar ve içinde zevk sürdükleri nimetleri ellerinden çekip almıştır. Allah bu hususta onlara zulmetmedi, bilakis zalim olanlar kendileriydi.
{إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٥٥) الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لا يَتَّقُونَ (٥٦) فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧)}
{إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٥٥) الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لا يَتَّقُونَ (٥٦) فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧)} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, inkâr edip de artık iman etmeyenlerdir. Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın hâlde her defasında antlaşmalarını bozan ve hiç sakınmayan kimselerdir. Eğer onları savaşta yakalarsan, arkalarındakileri de ürkütüp dağıtacak şekilde kendilerini cezalandır ki ibret alsınlar.”
أخبر تعالى أن شر ما دب على وجه الأرض هم الذين كفروا فهم لا يؤمنون، الذين كلما عاهدوا عهدا نقضوه، وكلما أكدوه بالأيمان نكثوه، (وَهُمْ لا يَتَّقُونَ) أي: لا يخافون من الله في شيء ارتكبوه من الآثام.
Yüce Allah yeryüzünde yürüyen canlıların en kötüsünün inkâr edip de artık iman etmeyenler olduğunu haber vermiştir; onlar her ne zaman bir antlaşma yapsalar onu bozarlar, her ne zaman yeminlerle pekiştirseler onu çiğnerler. (وَهُمْ لا يَتَّقُونَ) yani işledikleri günahlardan ötürü Allah'tan hiçbir şekilde korkmazlar.
(فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ) أي: تغلبهم وتظفر بهم في حرب، (فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ) أي: نكل بهم، قاله: ابن عباس، والحسن البصري، والضحاك، والسدي، وعطاء الخراساني، وابن عيينة،
(فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ) “Eğer onları savaşta yakalarsan” yani bir savaşta onlara üstün gelip onları ele geçirirsen, (فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ) “onlarla, arkalarındakileri ürkütüp dağıt” yani onlara ibretlik ceza ver. Bunu İbn Abbâs, el-Hasen el-Basrî, ed-Dahhâk, es-Süddî, Atâ el-Horasânî ve İbn Uyeyne söylemiştir.
ومعناه: غَلّظ عقوبتهم وأثخنهم قتلا ليخاف من سواهم من الأعداء، من العرب وغيرهم، ويصيروا لهم عبرة (لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ)
Bunun anlamı: Onların cezalarını ağırlaştır ve onları ağır bir şekilde öldür ki Araplardan ve diğerlerinden olan diğer düşmanlar korksun ve onlar kendilerine ibret olsun; (لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ) [yani umulur ki ibret alırlar].
وقال السدي: يقول: لعلهم يحذرون أن ينكثوا فيُصنع بهم مثل ذلك.
es-Süddî dedi ki: [Allah] şöyle buyurmaktadır: Umulur ki onlar da antlaşmayı bozmaktan sakınırlar, aksi takdirde kendilerine de böyle bir muamele yapılır.
{وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ (٥٨)}
{وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ (٥٨)} “Eğer bir kavmin hıyanet etmesinden korkarsan, sen de [antlaşmayı] aynı şekilde onlara açıkça at. Şüphesiz Allah hainleri sevmez.”
يقول تعالى لنبيه، صلوات الله وسلامه عليه (وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ) قد عاهدتهم (خِيَانَةً) أي: نقضًا لما بينك وبينهم من المواثيق والعهود، (فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ) أي: عهدهم (عَلَى سَوَاءٍ) أي: أعلمهم بأنك قد نقضت عهدهم حتى يبقى علمك وعلمهم بأنك حرب لهم، وهم حرب لك، وأنه لا عهد بينك وبينهم على السواء، أي: تستوي أنت وهم في ذلك، قال الراجز.
Yüce Allah Nebisi'ne —Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun— şöyle buyurmaktadır : (وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ) kendileriyle antlaşma yaptığın bir kavmin (خِيَانَةً) yani seninle aralarındaki ahit ve antlaşmaları bozmalarından [korkarsan], (فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ) yani onların antlaşmasını (عَلَى سَوَاءٍ) yani senin onların antlaşmasını bozduğunu kendilerine bildir ki senin onlara harp ilan ettiğin, onların da sana harp ilan ettiği, seninle onlar arasında eşit bir şekilde hiçbir antlaşma kalmadığı bilgisi hem sende hem onlarda eşit olsun; yani bunda sen de onlar da eşit olasınız. Râciz şöyle demiştir:
فَاضْرِبْ وُجُوهَ الغُدر [الأعْداء]
Vur o hain [düşmanların] yüzlerine,
… ... حتى يجيبوك إلى السواء
… ... Ta ki sana eşitliğe gelinceye kadar .
وعن الوليد بن مسلم أنه قال في قوله: (فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ) أي: على مهل، (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ) أي: حتى ولو في حق الكفارين، لا يحبها أيضًا.
el-Velîd b. Müslim'den nakledildiğine göre o, (فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ) kavli hakkında: "Yani mühlet vererek [açıkça bildir]" dedi. (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ) yani kâfirler hakkında bile olsa, [Allah] hainliği kesinlikle sevmez.
قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة عن أبي الفيض، عن سليم بن عامر، قال: كان معاوية يسير في أرض الروم، وكان بينه وبينهم أمد، فأراد أن يدنو منهم، فإذا انقضى الأمد غزاهم، فإذا شيخ على دابة يقول: الله أكبر [الله أكبر] وفاء لا غدرا، إن رسول الله ﷺ قال: "ومن كان بينه وبين قوم عهد فلا يحلَّنَّ عقدة ولا يشدها حتى ينقضي أمدها، أو ينبذ إليهم على سواء" قال: فبلغ ذلك معاوية، فرجع، وإذا الشيخ عمرو بن عبسة، ﵁.
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be Ebu'l-Feyz'den, o Selîm b. Âmir'den anlattı: Muâviye, Bizans topraklarında ilerliyordu; onunla onlar arasında belirli bir süre [antlaşması] vardı. Süre bittiğinde onlara hemen savaş açabilmek için onlara yaklaşmak istedi. Bir de baktı ki bir binek üzerinde yaşlı bir zat: "Allâhu Ekber [Allâhu Ekber] , vefa göstermeli, hıyanet etmemeli! Şüphesiz Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Kiminle bir kavim arasında antlaşma varsa, süresi doluncaya yahut eşitlik üzere [antlaşmayı] onlara açıkça atıp bozuncaya kadar hiçbir bağı çözmesin ve hiçbir bağı bağlamasın' buyurdu" diyordu. Dedi ki: Bu haber Muâviye'ye ulaşınca geri döndü. O yaşlı zat meğer Amr b. Abese (radıyallâhu anh) imiş.
وهذا الحديث رواه أبو داود الطيالسي، عن شعبة وأخرجه أبو داود، والترمذي، والنسائي، وابن حبان في صحيحه من طرق عن شعبة، به وقال الترمذي: حسن صحيح.
Bu hadisi Ebû Dâvûd et-Tayâlisî Şu'be'den rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Hibbân da Sahîh'inde Şu'be'den gelen yollarla bunu rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen-sahîh" demiştir.
وقال الإمام أحمد أيضا: حدثنا محمد بن عبد الله الزبيري، حدثنا إسرائيل، عن عطاء بن السائب، عن أبي البختري عن سلمان -يعني الفارسي ﵁: أنه انتهى إلى حصن -أو: مدينة -فقال لأصحابه: دعوني أدعوهم كما رأيت رسول الله ﷺ يدعوهم، فقال: إنما كنت رجلا منهم فهداني الله ﷿ للإسلام، فإذا أسلمتم فلكم ما لنا وعليكم ما علينا، وإن أبيتم فأدوا
İmâm Ahmed yine dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh ez-Zübeyrî anlattı, bize İsrâîl, Atâ b. es-Sâib'den, o Ebu'l-Bahterî'den, o da Selmân'dan —yani el-Fârisî radıyallâhu anh'tan— rivayet etti: O, bir kaleye —veya bir şehre— ulaştığında arkadaşlarına şöyle dedi: "Bırakın beni, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları davet ettiğini gördüğüm gibi ben de onları [İslâm'a] davet edeyim." Ardından [onlara hitaben] şöyle dedi: "Ben de vaktiyle onlardan bir adamdım; fakat Azîz ve Celîl olan Allah beni İslâm ile hidayete erdirdi. Eğer siz de Müslüman olursanız, bizim lehimize olan haklar sizin de lehinize, bizim aleyhimize olan sorumluluklar sizin de aleyhinize olur. Şayet bunu kabul etmezseniz, o takdirde...
الجزية وأنتم صاغرون، فإن أبيتم نابذناكم على سواء، (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ) يفعل بهم ذلك ثلاثة أيام، فلما كان اليوم الرابع غدا الناس إليها ففتحوها بعون الله
ödeyin. Şayet bunu da kabul etmezseniz, eşitlik üzere size karşı savaş ilan ederiz; (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ) 'Şüphesiz Allah hainleri sevmez'" dedi. Onlara üç gün boyunca böyle yaptı. Dördüncü gün olunca insanlar erkenden kaleye hücum ettiler ve Allah'ın yardımıyla orayı fethettiler .
{وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ (٥٩) وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ (٦٠)}
{وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ (٥٩) وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ (٦٠)} “O inkâr edenler asla kurtulup geçtiklerini sanmasınlar! Şüphesiz onlar [Bizi] aciz bırakamazlar. Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve cihat için beslenen atlar hazırlayın; bununla Allah'ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve onlardan başka sizin bilmeyip de Allah'ın bildiği diğer düşmanları korkutup sindirirsiniz. Allah yolunda her ne harcarsanız, karşılığı size eksiksiz ödenir ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız.”
يقول تعالى لنبيه ﷺ: (وَلا تَحْسَبَنَّ) يا محمَّد (الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا) أي: فاتونا فلا نقدر عليهم، بل هم تحت قهر قدرتنا وفي قبضة مشيئتنا فلا يعجزوننا، كما قال تعالى: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} [العنكبوت: ٤] أي: يظنون، وقال تعالى: {لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الأرْضِ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ} [النور: ٥٧]، وقال تعالى {لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ * مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} [آل عمران: ١٩٦، ١٩٧].
Yüce Allah Nebisi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurur ki: Ey Muhammed! (وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا) Yani elimizden kaçıp kurtulduklarını, bizim onlara güç yetiremeyeceğimizi sanmasınlar; aksine onlar kudretimizin kahrı altında ve irademizin kabzasındadırlar, bizi asla aciz bırakamazlar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} [el-Ankebût: 4] “Yoksa kötülükleri işleyenler, elimizden kaçıp kurtulacaklarını mı sandılar? Ne kötü hüküm veriyorlar!” yani zannediyorlar. Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الأرْضِ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ} [en-Nûr: 57] “İnkâr edenlerin yeryüzünde [Bizi] aciz bırakacaklarını asla sanma! Onların varacağı yer ateştir; o ne kötü bir varış yeridir!”. Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ * مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} [Âl-i İmrân: 196, 197] “O inkâr edenlerin şehirlerde dönüp dolaşması sakın seni aldatmasın! Bu az bir menfaattir; sonra onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir yataktır!”.
ثم أمر تعالى بإعداد آلات الحرب لمقاتلتهم حسب الطاقة والإمكان والاستطاعة، فقال: (وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ) أي: مهما أمكنكم، (مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ)
Sonra Yüce Allah, güç, imkân ve takat nispetinde onlarla savaşmak için savaş aletleri hazırlamayı emrederek: (وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ) yani elinizden geldiği kadar, (مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ) buyurdu.
قال الإمام أحمد: حدثنا هارون بن معروف، حدثنا ابن وَهْب، أخبرني عمرو بن الحارث، عن أبي علي ثُمَامة بن شُفَيّ، أنه سمع عقبة بن عامر يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول وهو على المنبر: " (وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ) ألا إن القوة الرمي، ألا إن القوة الرمي"
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Hârûn b. Ma'rûf anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Amr b. el-Hâris, Ebû Alî Sümâme b. Şufeyy'den nakletti; o Ukbe b. Âmir'i şöyle derken işitmiştir: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) minber üzerindeyken şöyle buyururken işittim: "(وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ) 'Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın.' Dikkat edin, kuvvet atmaktır! Dikkat edin, kuvvet atmaktır!"