Binûn

Mukaddime — 3. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla

الحمد لله الذي أنزل على عبده الفرقان الفارق بين الحلال والحرام، والسعداء والأشقياء، والحق والباطل.

Kuluna helal ile haramı, saidler ile şakileri, hak ile batılı birbirinden ayıran Furkan'ı indiren Allah'a hamdolsun.

وجعله برحمته هدى للناس عموما، وللمتقين خصوصا، من ضلال الكفر والمعاصي والجهل، إلى نور الإيمان والتقوى والعلم، وأنزله شفاء للصدور من أمراض الشبهات والشهوات، ويحصل به اليقين والعلم في المطالب العاليات، وشفاء للأبدان من أمراضها وعللها وآلامها وسقمها (١) . وأخبر أنه لا ريب فيه ولا شك بوجه من الوجوه، وذلك لاشتماله على الحق العظيم في أخباره، وأوامره، ونواهيه، وأنزله مباركا، فيه الخير الكثير، والعلم الغزير، والأسرار البديعة، والمطالب الرفيعة، فكل بركة وسعادة تنال في الدنيا والآخرة، فسببها الاهتداء به واتباعه، وأخبر أنه مصدق ومهيمن على الكتب السابقة، فما يشهد له فهو الحق، وما رده فهو المردود، لأنه تضمنها وزاد عليها، وقال تعالى فيه: {يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ} فهو هاد لدار السلام، مبين لطريق الوصول إليها، وحاث عليها، كاشف عن الطريق الموصلة إلى دار الآلام ومحذر منها، وقال تعالى مخبرا عنه: {كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ} فبين آياته أكمل تبيين، وأتقنها أي إتقان، وفصلها بتبيين (٢) الحق من الباطل والرشد من الضلال، تفصيلا كاشفا للبس، لكونه صادرا من حكيم خبير، فلا يخبر إلا بالصدق والحق واليقين، ولا يأمر إلا بالعدل والإحسان والبر، ولا ينهى إلا عن المضار الدينية والدنيوية.

Onu rahmetiyle genel olarak insanlara, özel olarak da muttakilere küfrün, masiyetlerin ve cehaletin sapıklığından imanın, takvanın ve ilmin nuruna bir hidayet kılmıştır. Onu şüphelerin ve şehvetlerin hastalıklarından göğüslere bir şifa olarak indirmiştir; onunla yüce gayelerde yakin ve ilim hasıl olur; yine bedenlere hastalıklarından, illetlerinden, acılarından ve dertlerinden bir şifadır (1). Onda hiçbir vechile hiçbir rayb (şüphe) ve tereddüt bulunmadığını haber vermiştir; zira haberlerinde, emirlerinde ve nehiylerinde pek yüce bir hakkı içermektedir. Onu çokça hayır, bol ilim, eşsiz sırlar ve yüce gayeler barındıran mübarek bir kitap olarak indirmiştir. Dünyada ve ahirette elde edilen her bereket ve saadetin sebebi, onunla hidayet bulmak ve ona tabi olmaktır. Önceki kitapları tasdik edici ve onların üzerine hâkim (müheymin) olduğunu haber vermiştir; onun şehadet ettiği hak, reddettiği ise merduttur; çünkü onları kapsamakta ve onlara ziyade olmaktadır. Allah Teâlâ onun hakkında: { يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ } “Allah rızasını gözetenleri onunla kurtuluş yollarına iletir...” buyurmuştur. O, Dârü's-Selâm'a (selamet yurduna) iletendir, oraya ulaştıran yolu açıklayan ve ona teşvik edendir; elemler yurduna ulaştıran yolu açığa çıkaran ve ondan sakındırandır. Allah Teâlâ onun hakkında haber vererek: { كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ } “Ayetleri sağlam kılınmış, sonra Hakîm ve Habîr olan [Allah] katından etraflıca açıklanmış bir Kitaptır.” buyurmuştur. Ayetlerini en mükemmel şekilde beyan etmiş, onları en sağlam biçimde muhkem kılmış; Hakîm ve Habîr olan [Allah] katından sadır olması hasebiyle şüpheyi gideren bir tafsilatla hakkı batıldan, doğru yolu sapıklıktan ayırıp açıklayarak (2) tafsil etmiştir. O ancak doğruluk, hak ve yakin ile haber verir; ancak adalet, ihsan ve iyilik ile emreder; ancak dini ve dünyevi zararlardan nehyeder.

وأقسم تعالى بالقرآن ووصفه بأنه، "مجيد"، والمجد: سعة الأوصاف وعظمتها، وذلك لسعة معاني القرآن وعظمتها، ووصفه بأنه "ذو الذكر" أي: يتذكر به العلوم الإلهية والأخلاق الجميلة والأعمال الصالحة، ويتعظ به من يخشى.

Allah Teâlâ Kur'an'a yemin etmiş ve onu “mecîd” (şerefli/yüce) olarak vasfetmiştir; mecd: vasıfların genişliği ve azametidir, bu da Kur'an'ın manalarının genişliği ve azametinden ötürüdür. Onu “zikir sahibi (zü'z-zikr)” olarak vasfetmiştir; yani onunla ilahi ilimler, güzel ahlaklar ve salih ameller hatırlanır, [Allah'tan] korkan kimse onunla öğüt alır.

وقال تعالى: {إِنَّا أَنزلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} فأنزله (٣) بهذا اللسان لنعقله ونتفهمه، وأمرنا بتدبره، والتفكر فيه، والاستنباط لعلومه، وما ذاك إلا لأن تدبره مفتاح كل خير، محصل للعلوم والأسرار. فلله الحمد والشكر والثناء، الذي جعل كتابه هدى وشفاء ورحمة ونورا، وتبصرة وتذكرة، وبركة، وهدى وبشرى للمسلمين.

Allah Teâlâ: { إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Anlayasınız diye biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik.” buyurmuştur. Akledelim ve anlayalım diye onu bu lisanla indirmiş (3), bize onu tedebbür etmeyi, üzerinde tefekkürde bulunmayı ve ilimlerini istinbat etmeyi emretmiştir. Bu da ancak onun tedebbür edilmesinin her hayrın anahtarı olması, ilimleri ve sırları elde ettirici bulunması sebebiyledir. Kitab'ını hidayet, şifa, rahmet, nur, basiret, tezkire, bereket, Müslümanlara bir hidayet ve müjde kılan Allah'a hamd, şükür ve sena olsun.

فإذا علم هذا، علم افتقار كل مكلف لمعرفة معانيه والاهتداء بها.

Bu bilindiği takdirde, her mükellefin onun manalarını bilmeye ve onlarla hidayete ermeye muhtaç olduğu anlaşılır.

وكان حقيقا بالعبد أن يبذل جهده، ويستفرغ وسعه في تعلمه وتفهمه بأقرب الطرق الموصلة إلى ذلك.

Kula yaraşan, buna ulaştıran en yakın yollarla onu öğrenmede ve anlamada gayretini sarf etmesi ve bütün gücünü ortaya koymasıdır.

وقد كثرت تفاسير الأئمة ﵏ لكتاب الله، فمن مطول خارج في أكثر بحوثه عن المقصود، ومن مقصر، يقتصر على حل بعض الألفاظ اللغوية. [بقطع النظر عن المراد] .

İmamların -rahimehumullâh- Allah'ın Kitabı'na dair tefsirleri pek çoktur. Bunlardan kimi, araştırmalarının çoğunda maksadın dışına çıkan ayrıntılı [eserler]; kimi de [kastedilen manayı dikkate almaksızın] yalnızca bazı lügavî lafızları çözmekle yetinen muhtasar [eserlerdir].

وكان الذي ينبغي في ذلك، أن يجعل المعنى هو المقصود، واللفظ وسيلة إليه. فينظر في سياق الكلام، وما سيق لأجله، ويقابل بينه وبين نظيره في موضع آخر؛ ويعرف أنه سيق لهداية الخلق كلهم، عالمهم وجاهلهم، حضريهم وبدويهم، فالنظر لسياق الآيات مع العلم بأحوال الرسول وسيرته مع أصحابه وأعدائه وقت نزوله، من أعظم ما يعين على معرفته وفهم المراد منه، خصوصا إذا انضم إلى ذلك معرفة علوم العربية على اختلاف أنواعها.

Bu hususta uygun olan, mananın maksat, lafzın ise ona bir vesile kılınmasıdır. Sözün akışına ve ne maksatla sevk edildiğine bakılır; onunla başka bir yerdeki benzeri karşılaştırılır; onun âlimiyle cahiliyle, şehirlisiyle köylüsüyle bütün mahlukatın hidayeti için sevk edildiği bilinir. Nüzul vaktinde Resûl'ün hallerini ve ashabıyla ile düşmanlarıyla olan siyerini bilmekle beraber ayetlerin siyakına bakmak, onu bilmeye ve ondan murat edilen manayı anlamaya yardımcı olan en büyük hususlardandır; bilhassa buna çeşitleriyle Arap dili ilimlerini bilmek de eklendiğinde.

فمن وفق لذلك، لم يبق عليه إلا الإقبال على تدبره وتفهمه وكثرة التفكر في ألفاظه ومعانيه ولوازمها، وما تتضمنه، وما تدل عليه منطوقا ومفهوما، فإذا بذل وسعه في ذلك، فالرب أكرم من عبده، فلا بد أن يفتح عليه من علومه أمورا لا تدخل تحت كسبه.

Buna muvaffak kılınan kimseye, onu tedebbür edip anlamaya yönelmekten, lafızları, manaları, bunların gerekleri, içerdikleri ve mantuk ile mefhum olarak delalet ettikleri hususunda çokça tefekkür etmekten başka bir şey kalmaz. Kul bu hususta gücünü sarf ettiğinde ise Rab kulundan daha kerîmdir; elbette kendi ilimlerinden kulun kesbi altına girmeyen hususları ona açacaktır.

ولما من الباري علي وعلى إخواني بالاشتغال بكتابه العزيز بحسب الحال اللائقة [بنا] أحببت أن أرسم من تفسير كتاب الله ما تيسر، وما من به الله علينا، ليكون تذكرة للمحصلين، وآلة للمستبصرين، ومعونة للسالكين، ولأقيده خوف الضياع، ولم يكن قصدي في ذلك إلا أن يكون المعنى هو المقصود، ولم أشتغل في حل الألفاظ والعقود، للمعنى الذي ذكرت، ولأن المفسرين قد كفوا من بعدهم، فجزاهم الله عن المسلمين خيرا.

Bâri Teâlâ bana ve kardeşlerime [bize] layık olan hal nispetinde Azîz Kitabı ile meşgul olmayı lütfedince; tahsil edenlere bir tezkire, basiret sahiplerine bir vasıta, sâliklere bir yardım olsun diye ve kaybolup gitmesi korkusuyla onu kaydetmek üzere Allah'ın Kitabı'nın tefsirinden müyesser olanı ve Allah'ın bize lütfettiğini kaleme almayı arzu ettim. Bundaki kastım mananın asıl maksat olmasıydı; zikrettiğim sebepten ötürü ve müfessirler kendilerinden sonrakilere kifayet ettikleri için lafızları ve terkipleri çözmekle meşgul olmadım. Allah onları Müslümanlar adına hayırla mükâfatlandırsın.

والله أرجو، وعليه أعتمد، أن ييسر ما قصدت، ويذلل ما أردت، فإنه إن لم ييسره الله، فلا سبيل إلى حصوله، وإن لم يعن عليه، فلا طريق إلى نيل العبد مأموله.

Kastettiğimi kolaylaştırmasını ve murat ettiğimi müyesser kılmasını Allah'tan umar ve O'na itimat ederim; zira şayet Allah kolaylaştırmazsa onun hasıl olmasına hiçbir imkân yoktur; şayet O yardım etmezse kulun emeline ulaşmasına hiçbir yol yoktur.

وأسأله تعالى أن يجعله خالصا لوجهه الكريم، وأن ينفع به النفع العميم، إنه جواد كريم. اللهم صل على محمد وآله وصحبه، وسلم تسليما كثيرا.

Allah Teâlâ'dan onu Kerîm veçhi için halis kılmasını ve onunla umumi bir fayda vermesini niyaz ederim; şüphesiz O Cevâddır (cömerttir), Kerîmdir. Allah'ım! Muhammed'e, âline ve ashâbına salât eyle ve çokça selâm eyle.

فوائد مهمة تتعلق بتفسير القرآن من بدائع الفوائد

Bedâi'u'l-Fevâid'den Kur'an Tefsirine Dair Önemli Faydalar

لابن القيم رحمه الله تعالى (١)

İbnü'l-Kayyim (rahimehullâhu teâlâ) (1)

[قال: فصل] النكرة في سياق النفي تعم، مستفاد من قوله تعالى: {وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} {فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ} وفي الاستفهام من قوله تعالى: {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا} وفي الشرط من قوله: {فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا} {وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ} وفي النهي من قوله تعالى: {وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ}

[Dedi ki: Fasıl] Nefy (olumsuzluk) bağlamında nekire umum (genellik) ifade eder; bu kural Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا } “Rabbin hiç kimseye zulmetmez.” ve { فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } “Hiçbir nefis onlar için ne göz aydınlıkları saklandığını bilmez.” kavillerinden anlaşılır. İstifhamda (soruda) Allah Teâlâ'nın: { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “O'nun bir adaşı olduğunu biliyor musun?” kavlinden; şartta O'nun: { فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا } “Eğer insanlardan birini görecek olursan...” ve { وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ } “Ve eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse...” kavlinden; nehiyde (yasakta) ise Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ } “Sizden hiç kimse arkasına bakmasın.” kavlinden anlaşılır.

وفي سياق الإثبات، بعموم العلة والمقتضى كقوله: {عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ}

İsbat (olumlu) bağlamında ise illetin ve muktezanın umumiyetiyle umum ifade eder; O'nun: { عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ } “Her nefis ne hazırladığını bilmiştir.” kavli gibi.

وإذا أضيف إليها "كل" نحو {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} ومن عمومها بعموم المقتضى {وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا} فصل

Kendisine “küllü (her/bütün)” izafe edildiğinde de umum ifade eder; { وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ } “Her nefis yanında bir sevk edici ve bir şahitle gelmiştir.” ayeti gibi. Muktezanın umumiyetiyle umum ifade etmesine örnek ise: { وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا } “Nefse ve onu düzgün bir biçimde şekillendirene andolsun.” ayetidir. Fasıl:

ويستفاد عموم المفرد المحلى باللام من قوله: {إِنَّ الإنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ} وقوله: {وَيَقُولُ الْكَافِرُ} وعموم المفرد المضاف من قوله: {وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ} (وكتابه) (٢) .

Harf-i tarif (el-) ile belirlenmiş tekil ismin umumiyeti O'nun: { إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ } “Şüphesiz insan hüsrandadır.” ve { وَيَقُولُ الْكَافِرُ } “Kâfir ise der ki...” kavlinden; muzaf olan tekilin umumiyeti O'nun: { وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ } (ve kitâbihî) (2) kavlinden,

وقوله: {هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ} والمراد جميع الكتب التي أحصيت فيها أعمالهم، وعموم الجمع المحلى باللام من قوله: {وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ} وقوله: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ} وقوله تعالى: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} إلى آخرها. والمضاف من قوله: {كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ}

ve O'nun: { هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ } “İşte bu Kitabımız, sizin aleyhinize hak ile konuşuyor.” kavlinden anlaşılır; kastedilen, amellerinin kendisinde sayıldığı bütün kitaplardır. Harf-i tarif (el-) ile belirlenmiş çoğulun umumiyeti O'nun: { وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ } “Ve peygamberler için vakit tayin edildiğinde...”, O'nun: { وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ } “Hani biz peygamberlerden ahitlerini almıştık...” ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ } “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar...” sonuna kadar olan kavlinden; muzaf olan çoğulun umumiyeti ise O'nun: { كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ } “Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etti...” kavlinden anlaşılır.

وعموم أدوات الشرط من قوله تعالى: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخَافُ ظُلْمًا وَلا هَضْمًا} وقوله: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ} [وقال] {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ} وقوله {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكُكُمُ الْمَوْتُ} وقوله: {وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} وقوله: {وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} وقوله: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} هذا إذا كان الجواب طلبا مثل هاتين الآيتين.

Şart edatlarının umumiyeti ise Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا يَخَافُ ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا } “Kim de mümin olarak salih ameller işlerse, o ne bir zulümden ne de hakkının eksiltilmesinden korkar.”, O'nun: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ } “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür.”, [ve buyurdu ki:] { وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ } “Hayır namına ne yaparsanız Allah onu bilir.”, O'nun: { أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكُكُمُ الْمَوْتُ } “Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır.”, O'nun: { وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nerede bulunursanız yüzlerinizi onun tarafına çevirin.”, O'nun: { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman onlardan yüz çevir.” ve O'nun: { وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Ayetlerimize iman edenler sana geldikleri zaman de ki: Selâm sizlere! Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı...” kavillerinden anlaşılır. Bu, söz konusu iki ayette olduğu gibi cevap talep (emir/istek) olduğunda geçerlidir.

فإن كان خبرا ماضيا، لم يلزم العموم، كقوله: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا} {إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ} .

Şayet cevap mazi (geçmiş zamanlı) bir haber olursa umumiyet gerekmez; O'nun: { وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا } “Bir ticaret veya eğlence gördükleri zaman ona akın ettiler...” ve { إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ } “Münafıklar sana geldikleri zaman 'Şehadet ederiz ki sen elbette Allah'ın elçisisin' dediler.” kavli gibi.

وإن كان مستقبلا فالتزموا رد العموم، كقوله تعالى: {وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ} .

Şayet müstakbel (gelecek/geniş zamanlı) olursa umumun reddine hükmettiler; Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ } “Onlara ölçtükleri veya tarttıkları zaman eksik verirler.” kavli gibi.

وقوله: {وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ} وقوله: {إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ} .

Ve O'nun: { وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ } “Yanlarından geçtikleri zaman birbirlerine kaş göz işareti yaparlardı.” kavli ve O'nun: { إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ } “Çünkü onlara 'Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur' denildiği zaman büyüklük taslarlardı.” kavli gibi.

وقد لا يعم، كقوله تعالى: {وَإِذَا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسَامُهُمْ} .

Bazen de umum ifade etmeyebilir; Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسَامُهُمْ } “Onları gördüğün zaman kalıpları hoşuna gider.” kavli gibi.

فصل

Fasıl

ويستفاد كون الأمر المطلق للوجوب، من ذمه لمن خالفه، وتسميته إياه عاصيا، وترتيبه عليه العقاب بالعاجل أو الآجل.

Mutlak emrin vücub (farz/vacip) ifade ettiği; [şeriatın] ona muhalefet edeni yermesinden, onu asi olarak isimlendirmesinden ve peşin ya da tehir edilmiş azabı ona bağlamasından anlaşılır.

ويستفاد كون النهي للتحريم، من ذمه لمن ارتكبه، وتسميته عاصيا، وترتيبه العقاب على فعله.

Nehyin tahrîm (haramlık) ifade ettiği; onu işleyeni yermesinden, asi olarak isimlendirmesinden ve onun fiili üzerine azabı terettüp ettirmesinden anlaşılır.

ويستفاد الوجوب بالأمر تارة، وبالتصريح بالإيجاب والفرض والكتب، ولفظة "على"، ولفظة: حق على العباد وعلى المؤمنين.

Vücub bazen emirle, bazen îcab (vacip kılma), farz ve ketb (yazılma/farz kılınma) lafızlarının sarih ifadesiyle, “alâ (üzerine)” lafzıyla ve “kulların veya müminlerin üzerine bir haktır” lafzıyla anlaşılır.

ويستفاد التحريم من النهي، والتصريح بالتحريم والحظر، والوعيد على الفعل، وذم الفاعل، وإيجاب الكفارة بالفعل.

Tahrîm ise nehiyden, tahrîm ve hazr (yasaklama) lafızlarının sarih ifadesinden, fiil üzerine vaitte bulunulmasından (tehditten), failin yerilmesinden ve fiil sebebiyle kefaretin vacip kılınmasından anlaşılır.

وقوله: "لا ينبغي " فإنها في لغة القرآن والرسول للممتنع عقلا وشرعا.

Keza “lâ yenbeğî (yaraşmaz/yakışmaz)” kavlinden de anlaşılır; zira bu ifade Kur'an ve Resûl dilinde aklen ve şer'an mümteni (imkânsız/kesinlikle yasak) olan şeyler içindir.

ولفظة "ما كان لهم كذا وكذا" و "لم يكن لهم"، وترتيب الحد على الفعل، ولفظة "لا يحل" و "لا يصلح"، ووصف الفعل بأنه فساد، وأنه من تزيين الشيطان وعمله، وأن الله تعالى لا يحبه ولا يرضاه لعباده، ولا يزكي فاعله ولا يكلمه ولا ينظر إليه ونحو ذلك.

Yine “onlar için şöyle şöyle yapmak olamaz/hakkı yoktur (mâ kâne lehum)” ve “onlara düşmez (lem yekün lehum)” lafzından, fiil üzerine had cezasının terettüp ettirilmesinden, “lâ yehıllü (helal olmaz)” ve “lâ yasluhu (uygun/caiz olmaz)” lafızlarından, fiilin fesat olarak, şeytanın süslemesi ve onun ameli olarak tavsif edilmesinden, Allah Teâlâ'nın onu sevmediğinin ve kulları için ona razı olmadığının, failini temize çıkarmayacağının, onunla konuşmayacağının ve ona bakmayacağının bildirilmesinden ve benzerlerinden [tahrîm anlaşılır].

وتستفاد الإباحة من الإذن والتخيير، والأمر بعد الحظر، ونفي الجناح والحرج والإثم والمؤاخذة، والإخبار بأنه يعفو عنه، والإقرار على فعله في زمن الوحي، وبالإنكار على من حرم الشيء، والإخبار بأنه خلق لنا كذا وجعله لنا، وامتنانه علينا به، وإخباره عن فعل من قبلنا، غير ذام لهم عليه.

İbâha (mubahlık) ise; izin ve muhayyer kılmadan, yasaktan sonraki emirden, günahın (cünâh, harac, ism) ve muahezenin (sorumluluğun) nefyedilmesinden, [Allah'ın] onu affedeceğinin haber verilmesinden, vahiy zamanında o fiilin işlenmesi üzerine ikrardan, bir şeyi haram kılan kimseye karşı inkârda bulunulmasından, bizim için şunu yarattığını ve bize bahşettiğini haber verip bununla bize lütufta bulunmasından ve bizden öncekilerin fiilini onları yermeksizin haber vermesinden anlaşılır.

فإن اقترن بإخباره مدح، دل على رجحانه استحبابا أو وجوبا. فصل

Şayet haberine bir övgü bitişirse, bu istihbap (müstehaplık) veya vücub (vacizlik) olarak racih olduğuna delalet eder. Fasıl:

وكل فعل عظمه الله ورسوله، أو مدحه، أو مدح فاعله لأجله، أو فرح به، أو أحبه، أو أحب فاعله، أو رضي به، أو رضي عن فاعله، أو وصفه بالطيب، أو البركة، أو الحسن، أو نصبه سببا لمحبته أو لثواب عاجل أو آجل (١) أو نصبه سببا لذكره لعبده، أو لشكره له، أو لهدايته إياه، أو لإرضاء فاعله، أو وصف فاعله (٢) بالطيب، أو وصف الفعل بأنه معروف، أو نفى الحزن والخوف عن فاعله، أو وعده بالأمن، أو نصبه سببا لولايته، أو أخبر عن دعاء الرسل بحصوله، أو وصفه بكونه قربة، أو أقسم به أو بفاعله، كالقسم بخيل المجاهدين وإغارتها (٣) أو ضحك الرب ﷻ من فاعله، أو عجبه به، فهو دليل على مشروعيته المشتركة بين الوجوب والندب. فصل

Allah ve Resûlü'nün yücelttiği, övdüğü, onun sebebiyle failini övdüğü, onunla ferahladığı, onu sevdiği, failini sevdiği, ondan razı olduğu, failinden razı olduğu, onu temizlikle (tayyib), bereketle veya güzellikle tavsif ettiği, onu sevgisine yahut peşin veya tehir edilmiş bir mükâfata sebep kıldığı (1), onu kulunu zikretmesine, ona şükretmesine, ona hidayet etmesine veya failini razı etmesine sebep kıldığı, failini temizlikle tavsif ettiği (2), fiili maruf olarak nitelediği, failinden hüzün ve korkuyu nefyettiği, ona emniyet vaat ettiği, onu velayetine sebep kıldığı, resullerin onun hasıl olması için dua ettiğini haber verdiği, onu kurbet (yakınlaştırıcı amel) olarak nitelediği, ona yahut failine yemin ettiği —mücahidlerin atlarına ve onların akınlarına yemin etmesi gibi (3)— yahut Rab Teâlâ'nın (celle celâluh) onun failine gülmesi ya da ona taaccüp etmesi gibi her fiil, vücub ile nedb arasında müşterek olan meşruiyetine delildir. Fasıl:

وكل فعل طلب الشارع تركه، أو ذم فاعله، أو عيب عليه، أو مقت فاعله، أو لعنه، أو نفى محبته إياه، أو محبة فاعله، أو نفى الرضا به، أو الرضا عن فاعله، أو شبه فاعله بالبهائم أو الشياطين، أو جعله مانعا من الهدى، أو وصفه بسوء أو كراهة، أو استعاذ الأنبياء منه أو أبغضوه، أو جعل سببا لنفي الفلاح، أو لعذاب عاجل أو آجل، أو لذم أو لوم، أو ضلالة أو معصية، أو وصفه بخبث أو رجس، أو نجس، أو بكونه فسقا أو إثما، أو سببا لإثم أو رجس، أو لعن أو غضب، أو زوال نعمة، أو حلول نقمة، أو حد من الحدود، أو قسوة، أو خزي، أو ارتهان نفس، أو لعداوة الله أو محاربته، أو الاستهزاء به وسخريته، أو جعله سببا لنسيانه لفاعله، أو وصف نفسه بالصبر عليه، أو الصفح أو الحلم عنه، أو دعا إلى التوبة منه، أو وصف فاعله بخبث أو احتقار، أو نسبه إلى الشيطان وتزيينه، أو تولي الشيطان لفاعله، أو وصفه بصفة ذم، مثل كونه ظلما أو بغيا، أو عدوانا أو إثما، أو تبرأ الأنبياء منه أو من فاعله، أو شكوا

Şâri‘in terk edilmesini talep ettiği, failini kınadığı, ayıpladığı, failine buğzettiği, lânetlediği, onu yahut failini sevmediğini bildirdiği, ondan yahut failinden razı olmadığını bildirdiği, failini hayvanlara yahut şeytanlara benzettiği, onu hidayete engel kıldığı, kötülük veya kerihlikle vasfettiği, peygamberlerin kendisinden [Allah'a] sığındığı yahut buğzettiği; kurtuluşun yokluğuna, peşin veya tehir edilmiş bir azaba, bir kınamaya, ayıplamaya, sapkınlığa veya masiyete sebep kıldığı; pislik (habîs), murdarlık (rics) veya necislikle; fısk veya günah oluşuyla vasfettiği; bir günaha, murdarlığa, lânete, gazaba, bir nimetin zevaline, bir cezanın inişine, hadlerden bir hadde, katı kalpliliğe, zillete, nefsin rehin kalmasına, Allah'a düşmanlığa yahut O'na karşı savaşmaya, O'nunla alay ve istihza edilmesine sebep kıldığı; [Allah'ın] failini unutmasına sebep kıldığı, Kendisini ona karşı sabırla, affetmekle veya hilm ile vasfettiği; ondan tevbeye çağırdığı, failini habaset yahut hakaretle nitelediği, onu şeytana ve onun süslemesine nispet ettiği, şeytanın failini veli/dost edinmesine sebep kıldığı; onu zulüm, haddi aşma (bağy), düşmanlık veya günah gibi yerilen bir sıfatla vasfettiği yahut peygamberlerin ondan veya failinden beri olduğunu bildirdiği ya da şikâyet ettiği her fiil...

إلى الله من فاعله، أو جاهروا فاعله بالعداوة، أو نصب سببا لخيبة فاعله عاجلا أو آجلا أو رتب عليه حرمان الجنة، أو وصف فاعله بأنه عدو لله أو الله عدوه، أو أعلم فاعله بحرب من الله ورسوله، أو حمل فاعله إثم غيره، أو قيل فيه "لا ينبغي هذا" أو "لا يصلح" أو أمر بالتقوى عند السؤال عنه، أو أمر بفعل يضاده، أو هجر فاعله، أو تلاعن فاعلوه في الآخرة، أو تبرأ بعضهم من بعض، أو وصف فاعله بالضلالة، أو أنه "ليس من الله في شيء" أو أنه ليس من الرسول وأصحابه، أو قرن بمحرم ظاهر التحريم في الحكم والخبر عنهما (١) بخبر واحد، أو جعل اجتنابه سببا للفلاح، أو جعل سببا لإيقاع العداوة والبغضاء بين المسلمين، أو قيل لفاعله "هل أنت منته" أو نهى الأنبياء عن الدعاء لفاعله، أو رتب عليه إبعاد، أو طرد، أو لفظة "قتل من فعله"، أو "قاتل الله من فعله"، أو أخبر أن فاعله "لا يكلمه الله يوم القيامة، ولا ينظر إليه، ولا يزكيه"، أو أن الله لا يصلح عمله، ولا يهدي كيده، أو أن فاعله لا يفلح، ولا يكون يوم القيامة من الشهداء ولا من الشفعاء، أو أن الله يغار من فعله، أو نبه على وجه المفسدة فيه، أو أخبر أنه لا يقبل من فاعله صرفا ولا عدلا أو أخبر أن من فعله قيض له الشيطان فهو له قرين، أو جعل الفعل سببا لإزاغة الله قلب فاعله، أو صرفه عن آياته وفهم آلائه، أو سؤال الله سبحانه عن علة الفعل "لم فعل" نحو: {لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ} {لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} {مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ} {لِمَ تَقُولُونَ مَا لا تَفْعَلُونَ} ما لم يقترن به جواب من المسئول (٢) فإذا قرن به جواب، كان بحسب جوابه.

failini Allah'a şikayet ettiği, failine açıkça düşmanlık gösterdiği, failinin peşin veya tehir edilmiş hüsranına sebep kıldığı, üzerine cennetten mahrumiyeti terettüp ettirdiği, failini Allah'ın düşmanı veya Allah'ı onun düşmanı olarak tavsif ettiği, failine Allah ve Resûlü'nden bir savaş ilan ettiği, failine başkasının günahını yüklediği, hakkında “bu yaraşmaz/yakışmaz” veya “uygun/caiz olmaz” denildiği, o sorulduğunda takva ile emredildiği, ona zıt olan bir fiille emredildiği, faili hecrettiği (terk ettiği), ahirette o fiili işleyenlerin birbirlerine lanet okuduğu yahut birbirinden beri olduğunu bildirdiği, failini dalaletle tavsif ettiği yahut onun “Allah'tan hiçbir şey üzere olmadığını” veya Peygamber ve ashabından olmadığını bildirdiği; hükümde ve haklarındaki haberde (1) tek bir haberle haramlığı açık olan bir harama bitiştirildiği, ondan sakınmanın kurtuluşa (felaha) sebep kılındığı, Müslümanlar arasına düşmanlık ve kin sokmaya sebep kılındığı, failine “vazgeçtiniz mi artık?” denildiği, peygamberlerin faili için dua etmesinin yasaklandığı; üzerine uzaklaştırma, kovulma, “bunu yapan kahrolsun/öldürülsün” veya “bunu yapanı Allah kahretsin” lafzı terettüp ettirildiği; faili hakkında “Kıyamet günü Allah onunla konuşmaz, ona bakmaz ve onu temize çıkarmaz” diye haber verildiği; yahut Allah'ın onun amelini ıslah etmeyeceği, hilesini hedefine ulaştırmayacağı, failinin kurtuluşa eremeyeceği, Kıyamet günü şahitlerden ve şefaatçilerden olamayacağı haber verildiği; Allah'ın o fiilden dolayı gayret duyduğu (kıskandığı/gazaplandığı), fiildeki fesat yönüne dikkat çekildiği, failinden hiçbir farz (sarf) ve nafile (adl) kabul edilmeyeceği haber verildiği, onu işleyene şeytanın musallat kılınıp ona yakın bir dost olacağı bildirildiği; o fiilin Allah'ın failinin kalbini saptırmasına yahut onu ayetlerinden ve nimetlerini anlamaktan çevirmesine sebep kılındığı; yahut Allah Sübhânehu'nun fiilin illetini: { لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ } “İman edenleri niçin Allah yolundan alıkoyuyorsunuz?”, { لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ } “Niçin hakkı batıla karıştırıyorsunuz?”, { مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ } “Seni secde etmekten alıkoyan neydi?”, { لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ } “Niçin yapmayacağınız şeyleri söylüyorsunuz?” misallerinde olduğu gibi “niçin yapıldı?” diye sorması —sorulan kimseden bir cevap gelmediği müddetçe (2); şayet bir cevap bitişirse bu cevabına göre değerlendirilir— [bütün bunlar o fiilin haramlığına delalet eder].

فهذا ونحوه، يدل على المنع من الفعل، ودلالته على التحريم أطرد من دلالته على مجرد الكراهة. وأما لفظة يكرهه الله ورسوله، أو مكروه، فأكثر ما يستعمل في المحرم، وقد يستعمل في كراهة التنزيه.

İşte bu ve benzerleri, fiilin menedildiğine delalet eder; bunun tahrîme delaleti, sırf kerahete delaletinden daha yaygın ve süreklidir. “Allah ve Resûlü ondan hoşlanmaz/kerih görür” veya “mekruhtur” lafzına gelince; bu en çok haram hakkında kullanılır, bazen de tenzihen kerahet hakkında kullanılır.

وأما لفظة "وأما أنا فلا أفعل" فالمتحقق (٣) منه الكراهة كقوله: "أما أنا فلا آكل متكئا".

“Bana gelince ben [bunu] yapmam” lafzından tahakkuk eden (kesinleşen) (3) ise kerahettir; onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bana gelince, ben bir yere yaslanarak yemek yemem” kavli gibi.

وأما لفظة "ما يكون لك" و "ما يكون لنا" فاطرد استعمالها في المحرم، نحو {فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا} {مَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا} {مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} . فصل

“Senin için olamaz/hakkın yoktur (mâ yekûnü leke)” ve “bizim için olamaz/hakkımız yoktur (mâ yekûnü lenâ)” lafızlarının kullanımı ise haram hakkında süreklilik arz etmiştir; { فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا } “Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir.”, { مَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا } “Ona dönmemiz bizim için olacak şey değildir.” ve { مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ } “Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yaraşmaz.” ayetleri gibi. Fasıl:

وتستفاد الإباحة من لفظ الإحلال، ورفع الجناح، والإذن، والعفو، و "إن شئت فافعل" و "إن شئت فلا تفعل"، ومن الامتنان بما في الأعيان من المنافع، وما يتعلق بها من الأفعال، نحو: {وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} ونحو {وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ} .

İbâha (mubahlık); helal kılma (ihlâl), günahın kaldırılması (ref'-i cünâh), izin, af, “dilersen yap, dilersen yapma” lafızlarından; keza eşyadaki menfaatlerin ve onlarla irtibatlı fiillerin minnet olarak bahşedilmesinden de anlaşılır; { وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ } “...onların yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar kullanacağınız ev eşyası ve meta [var etmiştir].” ve { وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “Onlar yıldızla da yol bulurlar.” ayetleri gibi.

ومن السكوت عن التحريم، ومن الإقرار على الفعل في زمن الوحي. فائدة

Yine haramlıktan sükût edilmesinden ve vahiy zamanında fiilin işlenmesi üzerine ikrardan [ibâha anlaşılır]. Kaide:

التعجب كما يدل على محبة الله تعالى للفعل نحو "عجب ربك من شاب ليست له صبوة" ونحوه، قد يدل على بغض الفعل كقوله: {وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ} وقوله: {بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ} .

Taaccüp (şaşma/hayret), “Rabbin, gençlik heveslerine kapılmayan gence taaccüp eder (beğeniyle bakar)” ve benzeri hadislerde olduğu gibi Allah Teâlâ'nın o fiili sevdiğine delalet ettiği gibi; O'nun: { وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ } “Eğer şaşacaksan asıl şaşılacak olan onların şu sözüdür...” ve O'nun: { بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ } “Hayır, sen şaştın kaldın, onlar ise alay ediyorlar.” kavillerinde olduğu gibi fiile buğzedildiğine de delalet edebilir.

وقوله: {وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ} .

Ve O'nun: { وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ } “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken ve aranızda O'nun elçisi bulunurken nasıl inkâr edersiniz?” kavli gibi.

وقد يدل على امتناع الحكم، وعدم حسنه، كقوله: {كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ} .

Bazen de hükmün imkânsızlığına ve uygun olmadığına delalet eder; O'nun: { كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ } “Müşriklerin Allah katında nasıl bir ahdi olabilir?” kavli gibi.

ويدل على حسن المنع منه قدرا، وأنه لا يليق به فعله، كقوله تعالى: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ} .

[Bazen de] kader bakımından ondan menedilmenin güzelliğine ve bunu yapmanın O'na layık olmadığına delalet eder; Allah Teâlâ'nın: { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ } “İman ettikten sonra inkâr eden bir topluluğu Allah nasıl hidayete erdirir?” kavli gibi.

فائدة

Kaide

نفي التساوي في كتاب الله، قد يأتي بين الفعلين، كقوله تعالى: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ} الآية.

Allah'ın Kitabı'nda eşitliğin nefyedilmesi (nefy-i tesâvî), bazen iki fiil arasında gelir; Allah Teâlâ'nın: { أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Siz hacılara su vermeyi ve Mescid-i Harâm'ı onarmayı, Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimse gibi mi tuttunuz?...” ayeti gibi.

وقد يأتي بين الفاعلين كقوله: {لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} .

Bazen iki fail arasında gelir; O'nun: { لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlarla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz.” kavli gibi.

وقد يأتي بين الجزائين كقوله {لا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ} .

Bazen iki karşılık (ceza/mükâfat) arasında gelir; O'nun: { لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ } “Ateş ehli ile cennet ehli bir olmaz.” kavli gibi.

وقد جمع الله بين الثلاثة في آية واحدة، وهي قوله تعالى: {وَمَا يَسْتَوِي الأعْمَى وَالْبَصِيرُ وَلا الظُّلُمَاتُ وَلا النُّورُ} الآيات. فائدة

Allah bu üçünü tek bir ayette toplamıştır ki o da Allah Teâlâ'nın: { وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُمَاتُ وَلَا النُّورُ } “Kör ile gören bir olmaz. Karanlıklar ile aydınlık da bir olmaz...” ayetleridir. Kaide:

في ضرب الأمثال في القرآن يستفاد منه أمور:

Kur'an'da darb-ı mesellerden (örnek vermelerden) şu hususlar anlaşılır ve istifade edilir:

التذكير، والوعظ، والحث، والزجر، والاعتبار، والتقرير، وتقريب المراد للعقل، وتصويره في صورة المحسوس، بحيث يكون نسبته للعقل، كنسبة المحسوس إلى الحس.

Hatırlatma (tezkir), vaaz, teşvik, sakındırma (zevr), ibret alma (i'tibar), takrir (pekiştirme), murat edilen manayı akla yaklaştırma ve onu somut (mahsus) bir surette tasvir etme; öyle ki onun akla nispeti, somut olanın duyuya nispeti gibi olur.

وتأتي أمثال القرآن مشتملة على بيان تفاوت الأجر، وعلى المدح والذم، وعلى الثواب، وعلى تفخيم الأمر أو تحقيره، وعلى تحقيق أمر، وإبطال أمر. فائدة

Kur'an meselleri ecirlerin farklılığını beyan etmeyi, övgü ve yergiyi, sevabı, bir işi tazim etmeyi yahut küçümsemeyi, bir işi ispat etmeyi ve bir işi iptal etmeyi ihtiva eder şekilde gelir. Kaide:

السياق يرشد إلى بيان المجمل، وتعيين المحتمل، والقطع بعدم (١) احتمال غير المراد، وتخصيص العام، وتقييد المطلق، وتنوع الدلالة، وهو من أعظم القرائن الدالة على مراد المتكلم، فمن أهمله غلط في نظره، وغالط في مناظرته، فانظر إلى قوله: {ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ} كيف تجد سياقه يدل على أنه الذليل الحقير. فائدة

Siyak (bağlam/sözün akışı); mücmelin açıklanmasına, muhtemel olanın tayin edilmesine, murat dışı olanın ihtimal dahilinde olmadığının kesinleşmesine (1), âmmın tahsisine, mutlakın takyidine ve delaletin çeşitlenmesine rehberlik eder. O, mütekellimin (konuşanın) muradına delalet eden en büyük karinelerdendir; onu ihmal eden kimse bakışında/düşüncesinde hata eder, münazarasında yanılgıya düşer. Nitekim O'nun: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Hani sen çok güçlüydün, çok şerefliydin!” kavline bak; onun bağlamının, onun zelil ve hakir olduğuna nasıl delalet ettiğini görürsün. Kaide:

إخبار الرب عن المحسوس الواقع له عدة فوائد:

Rabbin vuku bulan somut (hissi) hadiselerden haber vermesinin pek çok faydası vardır:

منها: أن يكون توطئة وتقدمة لإبطال ما بعده.

Bunlardan biri: Kendisinden sonrakini iptal etmek için bir mukaddime ve hazırlık olmasıdır.

ومنها: أن يكون موعظة وتذكرة.

Bir diğeri: Bir mev'ıza ve hatırlatma (tezkire) olmasıdır.

ومنها: أن يكون شاهدا على ما أخبر به من توحيده، وصدق رسوله، وإحياء الموتى.

Bir diğeri: Tevhidi, Resûlü'nün doğruluğu ve ölülerin diriltilmesi hususunda haber verdiklerine bir şahit olmasıdır.

ومنها: أن يذكر في معرض الامتنان.

Bir diğeri: Minnet ve lütuf bağlamında zikredilmesidir.

ومنها: أن يذكر في معرض اللوم والتوبيخ.

Bir diğeri: Kınama ve azarlama bağlamında zikredilmesidir.

ومنها: أن يذكر في معرض المدح والذم.

Bir diğeri: Övgü ve yergi bağlamında zikredilmesidir.

ومنها: أن يذكر في معرض الإخبار عن اطلاع الرب عليه. وغير ذلك من الفوائد.

Bir diğeri: Rabbin ona muttali olduğunu haber verme bağlamında zikredilmesidir. Bunların dışında daha pek çok faydası vardır.

انتهى كلامه ﵀.، وهو في غاية النفاسة، والاشتمال على كثير من القواعد والضوابط المتعلقة بتفسير القرآن، فجزاه الله خيرا.

Onun (rahmetullâhi aleyh) sözü burada bitti. Bu sözler son derece kıymetlidir, Kur'an tefsiriyle ilgili pek çok kural ve kaideyi içermektedir. Allah onu hayırla mükâfatlandırsın.

قلت: وقد اشتمل القرآن على عدة علوم قد ثنيت فيه وأعيدت:

Derim ki: Kur'an onda tekrar tekrar zikredilen ve yinelenen pek çok ilmi içermiştir:

فمنها: ضرب الأمثال، وقد ذكر ابن القيم فيما تقدم فوائدها.

Bunlardan biri: Darb-ı mesellerdir; İbnü'l-Kayyim az önce geçen yerde bunların faydalarını zikretmiştir.

ومنها ذكر صفات أهل السعادة والشقاوة، وفي ذلك فوائد عديدة:

Bunlardan biri de saadet ve şekavet ehlinin sıfatlarının zikredilmesidir; bunda pek çok fayda vardır:

منها: أن الأوصاف التي يوصف بها أهل الخير، تدل على محبة الله ورضاه وأنها محمودة، والصفات التي يوصف بها أهل الشر، تدل على بغض الله لها وأنها مذمومة.

Bunlardan biri: Hayır ehlinin kendisiyle tavsif edildiği vasıfların Allah'ın sevgisine ve rızasına delalet etmesi ve bunların övülen vasıflar olmasıdır; şer ehlinin kendisiyle tavsif edildiği sıfatların ise Allah'ın onlara buğzettiğine ve bunların yerilmiş olduğuna delalet etmesidir.

ومنها: ما يكرم الله به أولياءه من الثناء الحسن بين عباده، فهو ثواب معجل، ويهين به أعداءه من الأوصاف القبيحة، فيكون عقابا معجلا.

Bir diğeri: Allah'ın, kulları arasında güzel bir sena ile evliyasını ikramlandırmasıdır ki bu peşin bir mükâfattır; düşmanlarını ise çirkin vasıflarla zelil kılmasıdır ki bu da peşin bir cezadır.

ومنها: أن فيه حثا للنفوس على الاقتداء بأهل الخير ومنافستهم، وتنشيط العمال على الأعمال ببيان من عملها من أولياء الله.

Bir diğeri: Nefisleri hayır ehline uymaya ve onlarla yarışmaya teşvik etmesi, bu amelleri işleyen Allah'ın dostlarını açıklayarak amel edenleri amellere gayretlendirmesidir.

وفيه الترهيب من أفعال أهل الشر، وتبغيض المعاصي التي أثرت مع عامليها ما أثرت.

Onda şer ehlinin fiillerinden sakındırma (terhîb) ve işleyenleri üzerinde bıraktığı o kötü izleri bırakan masiyetleri çirkin gösterme vardır.

ومنها: الاعتبار بصفات أهل الخير والشر، وأن من فعل مثل فعلهم ناله ما نالهم.

Bir diğeri: Hayır ve şer ehlinin sıfatlarından ibret almak ve onların fiilleri gibi amel edenin onların uğradığı akıbete uğrayacağını bilmektir.

وقد حث تعالى على الاعتبار، في غير موضع من كتابه. وحقيقته: العبور من شيء إلى شيء، وقياس الشيء على نظيره.

Allah Teâlâ Kitabı'nın pek çok yerinde ibret almaya teşvik etmiştir. İbretin hakikati ise: Bir şeyden başka bir şeye geçmek ve bir şeyi benzeriyle kıyaslamaktır.

ومنها: أن العبد إذا رأى (١) أعمال أهل الخير وعجزه عن القيام بها، أوجب له ذلك الإزراء على نفسه واحتقارها، وهذا هو عين صلاحه، كما أن رؤيته نفسه بعين الإعجاب والتكبر هو عين فساده، إلى غير ذلك من الفوائد.

Bir diğeri: Kul hayır ehlinin amellerini ve kendisinin onları yerine getirmekten aciz olduğunu gördüğünde (1), bunun kendi nefsini yermesini ve onu hakir görmesini gerektirmesidir ki bu onun tam anlamıyla salahıdır; tıpkı nefsini beğeni ve kibir nazarıyla görmesinin onun tam anlamıyla fesadı olması gibi. Bunların dışında daha nice faydalar vardır.

ومنها: ذكر صفات الله وأسمائه وأفعاله، وتقديسه عن النقائص، وفي ذلك فوائد عظيمة:

Bunlardan biri: Allah'ın sıfatlarının, isimlerinin ve fiillerinin zikredilmesi, noksanlıklardan tenzih ve takdis edilmesidir. Bunda pek büyük faydalar vardır:

منها: أن هذا العلم -وهو العلم المتعلق بالله تعالى- أشرف العلوم وأجلها على الإطلاق.

Bunlardan biri: Bu ilmin —yani Allah Teâlâ ile alakalı olan ilmin— mutlak olarak ilimlerin en şereflisi ve en yücesi olmasıdır.

فالاشتغال بفهمه والبحث التام عنه، اشتغال بأعلى المطالب، وحصوله للعبد من أشرف المواهب.

Onu anlamakla ve onun hakkında eksiksiz araştırma yapmakla meşgul olmak, gayelerin en yücesiyle meşgul olmaktır; onun kula nasip olması ise bağışların en şereflisindendir.

ومنها: أن معرفة الله تعالى تدعو إلى محبته وخشيته، وخوفه ورجائه، وإخلاص العمل له، وهذا عين سعادة العبد، ولا سبيل إلى معرفة الله، إلا بمعرفة أسمائه وصفاته، والتفقه في فهم معانيها.

Bir diğeri: Allah Teâlâ'yı bilmenin (marifetullahın); O'nu sevmeye, O'ndan haşyet duymaya, korkmaya, ümit etmeye ve ameli O'na ihlasla yapmaya sevk etmesidir ki bu, kulun tam anlamıyla saadetidir. Allah'ı bilmenin ise O'nun isim ve sıfatlarını bilmekten ve bunların manalarını anlamada derinleşmekten (tefakkuh etmekten) başka bir yolu yoktur.

وقد اشتمل القرآن من ذلك على ما لم يشتمل عليه غيره، من تفاصيل ذلك وتوضيحها، والتعرف بها إلى عباده، وتعريفهم لنفسه كي يعرفوه.

Kur'an, bu meselelerin tafsilat ve açıklamalarından, bunlarla kullarına Kendini tanıtmasından ve Kendisini bilsinler diye onlara bildirmesinden başka hiçbir kitabın içermediği hususları içermiştir.

ومنها: أن الله خلق الخلق ليعبدوه ويعرفوه، فهذا هو الغاية المطلوبة منهم، فالاشتغال بذلك اشتغال بما خلق له العبد، وتركه وتضييعه إهمال لما خلق له. وقبيح بعبد، لم تزل نعم الله عليه متواترة، وفضله عليه عظيم من كل وجه، أن يكون جاهلا بربه معرضا عن معرفته.

Bir diğeri: Allah'ın mahlukatı Kendisine ibadet etsinler ve Kendisini tanısınlar diye yaratmış olmasıdır; onlardan istenen nihai gaye budur. Dolayısıyla bununla meşgul olmak, kulun kendisi için yaratıldığı gayeyle meşgul olmasıdır; onu terk edip zayi etmek ise yaratıldığı gayeyi ihmal etmektir. Üzerinde Allah'ın nimetleri kesintisiz devam eden ve O'nun lütfu her vechile pek büyük olan bir kula, Rabbine karşı cahil kalması ve O'nu tanımaktan yüz çevirmesi pek çirkindir.

ومنها: أن أحد أركان الإيمان، بل أفضلها وأصلها الإيمان بالله، وليس الإيمان بمجرد قوله: "آمنت بالله" من غير معرفة بربه.

Bir diğeri: İmanın rükünlerinden birinin, bilakis en faziletlisinin ve aslının Allah'a iman olmasıdır. İman, Rabbini tanımaksızın sırf “Allah'a inandım” sözünden ibaret değildir.

بل حقيقة الإيمان، أن يعرف الرب الذي يؤمن به، ويبذل جهده في معرفة أسمائه وصفاته، حتى يبلغ درجة اليقين، وبحسب معرفته بربه يكون إيمانه، فكلما ازداد معرفة بربه ازداد إيمانه وكلما نقص، نقص.

Bilakis imanın hakikati; iman ettiği Rabbini tanıması, yakin derecesine ulaşıncaya kadar O'nun isim ve sıfatlarını tanımada gayretini sarf etmesidir. Kulun imanı Rabbini tanıması nispetinde olur; Rabbini tanıma hususunda marifeti ne kadar artarsa imanı da o kadar artar, ne kadar eksilirse o kadar eksilir.

وأقرب طريق يوصله إلى ذلك، تدبر صفاته وأسمائه من القرآن.

Kulu buna ulaştıran en yakın yol ise Kur'an'dan O'nun sıfat ve isimlerini tedebbür etmektir.

والطريق في ذلك، إذا مر به اسم من أسماء الله، أثبت (٢) له ذلك المعنى وكماله وعمومه، ونزهه (٣) عما يضاد ذلك.

Bu husustaki usul şudur: Allah'ın isimlerinden bir isme rastladığında, o manayı, onun kemalini ve umumiyetini O'nun için ispat eder (2) ve O'nu buna zıt olan şeylerden tenzih eder (3).

ومنها: أن العلم به تعالى أصل الأشياء كلها، حتى إن العارف به حقيقة المعرفة، يستدل بما عرف من صفاته وأفعاله على ما يفعله، وعلى ما يشرعه من الأحكام، لأنه لا يفعل إلا ما هو مقتضى أسمائه وصفاته، فأفعاله دائرة

Bunlardan biri de şudur: Yüce Allah'ı bilmek bütün şeylerin aslıdır. Hatta O'nu hakkıyla tanıyan kimse, O'nun sıfat ve fiillerinden bildikleriyle, O'nun yapacağı fiillere ve meşru kılacağı hükümlere delil getirir. Çünkü O, ancak isimlerinin ve sıfatlarının gereğini yapar. Dolayısıyla O'nun fiilleri,

بين العدل والفضل والحكمة.

adalet, lütuf ve hikmet dairesinde döner.

وكذلك لا يشرع ما يشرعه من الأحكام، إلا على حسب ما اقتضاه حمده وحكمته وفضله وعدله.

Aynı şekilde meşru kıldığı hükümleri de ancak hamdinin, hikmetinin, lütfunun ve adaletinin iktiza ettiği vechile meşru kılar.

فأخباره كلها حق وصدق، وأوامره ونواهيه عدل وحكمة.

Haberlerinin tamamı hak ve sıdktır; emir ve nehiyleri adalet ve hikmettir.

وهذا العلم أعظم وأشهر من أن ينبه عليه لوضوحه: وكيف يصح في الأذهان شيء

Bu ilim, açıklığından ötürü dikkat çekilmeye ihtiyaç duymayacak kadar yüce ve meşhurdur: Zihinlerde bir şey nasıl sahih kalır ki

إذا احتاج النهار إلى دليل

Gündüzün varlığı bile bir delile muhtaç olursa!

ومنها: ذكر الأنبياء والمرسلين، وما أرسلوا به، وما جرى لهم مع أممهم. وفي ذلك عدة فوائد:

Bunlardan biri: Peygamberlerin ve resullerin, ne ile gönderildiklerinin ve ümmetleriyle aralarında geçenlerin zikredilmesidir. Bunda pek çok fayda vardır:

منها: أن من تمام الإيمان بهم معرفتهم بصفاتهم وسيرهم وأحوالهم. وكلما كان المؤمن بذلك أعرف، كان أعظم إيمانا بهم، ومحبة لهم، وتعظيما لهم، وتعزيزا وتوقيرا.

Bunlardan biri: Onlara olan imanın kemalinin; onları sıfatları, siyerleri ve halleriyle tanımaktan geçmesidir. Mümin bunları ne kadar iyi bilirse, onlara olan imanı, sevgisi, tazimi, desteği ve hürmeti o kadar büyük olur.

ومنها: أن من بعض حقوقهم علينا -خصوصا النبي محمد ﷺ معرفتهم ومحبتهم محبة صادقة، ولا سبيل لذلك إلا بمعرفة أحوالهم.

Bir diğeri: Bizim üzerimizdeki haklarından bir kısmının —bilhassa Peygamberimiz Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) için— onları tanımak ve onları sadık bir sevgiyle sevmek olmasıdır; bunun da onların hallerini bilmekten başka yolu yoktur.

ومنها: أن معرفة الأنبياء موجبة لشكر الله تعالى على ما من به على المؤمنين، إذ بعث فيهم رسولا منهم يزكيهم ويعلمهم الكتاب والحكمة، بعد أن كانوا في ضلال مبين.

Bir diğeri: Peygamberleri tanımanın, apaçık bir sapıklık içinde bulunduktan sonra kendilerini arındıran, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten içlerinden bir resul göndermek suretiyle müminlere lütufta bulunduğu için Allah Teâlâ'ya şükretmeyi gerektirmesidir.

ومنها: أن الرسل هم المربون للمؤمنين، الذين ما نال المؤمنون (١) مثقال ذرة من الخير، ولا اندفع عنهم مثقال ذرة من الشر، إلا على أيديهم وبسببهم.

Bir diğeri: Resullerin, müminlerin mürebbileri olmalarıdır; öyle ki müminler (1) zerre ağırlığınca bir hayra nail olmuşlarsa veya onlardan zerre ağırlığınca bir şer defedilmişse bu ancak onların eliyle ve onların vesilesiyle gerçekleşmiştir.

فقبيح بالمؤمن أن يجهل حالة مربيه ومزكيه ومعلمه.

Mümine, kendisini terbiye edenin, arındıranın ve öğretenin halinden habersiz ve cahil kalması pek çirkindir.

وإذا كان من المستنكر جهل الإنسان بحال أبويه ومباعدته لذلك، فكيف بحالة الرسول، الذي هو أولى بالمؤمنين من أنفسهم، وهو أبوهم الحقيقي، الذي حقه مقدم على سائر الحقوق بعد حق الله تعالى؟!!

İnsanın anne babasının halinden habersiz kalması ve bundan uzak durması çirkin karşılanırken; müminlere kendi nefislerinden daha evlâ olan, onların hakiki babası konumunda bulunan ve Allah Teâlâ'nın hakkından sonra hakkı diğer bütün hakların önüne geçen Resûl'ün hali hakkında habersiz olmak nasıl olur?!!

ومنها: أن في معرفة ما جرى لهم وجرى عليهم، تحصل للمؤمن (٢) الأسوة والقدوة، وتخف عنه كثير من المقلقات والمزعجات، لأنها مهما بلغت من الثقل والشدة، فلا تصل إلى بعض ما جرى على الأنبياء. قال تعالى: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ}

Bir diğeri: Peygamberlerin başından geçenleri ve onların maruz kaldığı şeyleri bilmekle mümin için (2) örneklik ve rehberlik hasıl olur; birçok endişe ve sıkıntı ona hafif gelir. Zira bu sıkıntılar ağırlık ve şiddet bakımından ne dereceye ulaşırsa ulaşsın, peygamberlerin maruz kaldıklarının bir kısmına dahi ulaşamaz. Nitekim Allah Teâlâ: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki Allah'ın Resûlü'nde sizin için güzel bir örnek vardır...” buyurmuştur.

ومن أعظم الاقتداء بهم، الاقتداء بتعليماتهم، وكيفية إلقاء العلم على حسب مراتب الخلق، والصبر على التعليم، والدعوة إلى الله بالحكمة والموعظة الحسنة، والمجادلة بالتي هي أحسن، وبهذا وأمثاله كان العلماء ورثة الأنبياء.

Onlara uymanın en büyüklerinden biri; talimatlarına, mahlukatın mertebelerine göre ilmi aktarma yöntemlerine, öğretmeye sabretmeye, Allah'a hikmetle ve güzel öğütle davet etmeye ve en güzel şekilde mücadele etmeye uymaktır. İşte bununla ve benzerleriyle âlimler peygamberlerin varisleri olmuşlardır.

ومن فوائد معرفة الرسول ﷺ، معرفة الآيات القرآنية المنزلة عليه وفهم المعنى. والمراد منها موقوف على معرفة أحوال الرسول، وسيرته مع قومه وأصحابه وغيرهم من الناس، فإن الأزمنة والأمكنة والأشخاص تختلف اختلافا كثيرا.

Resûl'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) tanımanın faydalarından biri de, ona indirilen Kur'an ayetlerini bilmek ve manayı anlamaktır. Ayetlerden muradın ne olduğu; Resûl'ün hallerini, kavmiyle, ashabıyla ve diğer insanlarla olan siyerini bilmeye bağlıdır; zira zamanlar, mekânlar ve şahıslar pek çok farklılık gösterir.