فلو أراد إنسان (٣) أن يصرف همه لمعرفة معاني القرآن من دون معرفة منه لذلك، لحصل من الغلط على الله وعلى رسوله، وعلى مراد الله من كلامه، شيء كثير.
Şayet bir insan (3) bunları bilmeksizin gayretini Kur'an'ın manalarını öğrenmeye sarf etmek isteseydi; Allah'a, Resûlü'ne ve Allah'ın kelamındaki muradına dair pek çok hata meydana gelirdi.
وهذا إنما يعرفه من عرف ما في أكثر التفاسير من الأغلاط القبيحة التي ينزه عنها كلام الله وغير
Bunu ancak tefsirlerin çoğunda bulunan ve Allah'ın kelamının kendisinden tenzih edileceği çirkin hataları ve bunun dışındaki
ذلك من الفوائد المفيدة والنتائج السديدة.
faydalı semereleri ve doğru neticeleri bilen kimse anlar.
ومن علوم القرآن: الأمر والنهي الموجه لهذه الأمة وغيرها، وهذا هو المقصود منهم، وفي معرفة ذلك عدة فوائد:
Kur'an ilimlerinden biri de: Bu ümmete ve diğer ümmetlere yöneltilen emir ve nehiydir; onlardan asıl murat edilen de budur. Bunu bilmekte pek çok fayda vardır:
منها: أن الله تعالى حث على معرفة حدود ما أنزل الله على رسوله، وذم من لم يعرف ذلك.
Bunlardan biri: Allah Teâlâ'nın, Resûlü'ne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmeye teşvik etmesi ve bunu bilmeyeni yermesidir.
ومن أعظم ما يجب معرفة حدوده؛ الأوامر والنواهي التي كلفنا بها، وألزمنا بالقيام بها وتعلمها وتعليمها.
Sınırlarını bilmekle yükümlü olduğumuz hususların en büyüğü; mükellef kılındığımız, yerine getirmekle, öğrenip öğretmekle emrolunduğumuz emir ve nehiylerdir.
ولا سبيل إلى امتثالها، [أو اجتنابها،] (١) إلا بمعرفتها، ليتأتى فعلها [أو تركها] (٢) وذلك أن المكلف إذا أمر بأمر، وجب عليه أولا معرفة ما هو الذي أمر به، وما يدخل به وما لا يدخل.
Onları yerine getirmenin [yahut sakınmanın] (1), yapılabilmesi [yahut terk edilebilmesi] (2) için onları bilmekten başka yolu yoktur. Zira mükellef bir şeyle emrolunduğunda, evvelemirde ne ile emrolunduğunu, ona neyin dahil olup neyin dahil olmadığını bilmesi vacip olur.
فإذا عرف ذلك استعان بالله، واجتهد في امتثاله بحسب القدرة والإمكان.
Bunu bildiği takdirde Allah'tan yardım diler ve güç ile imkânı nispetinde onu yerine getirmeye gayret eder.
وكذلك إذا نهي عن أمر من الأمور، وجب عليه معرفة ذلك المنهي وحقيقته، ثم يبذل جهده مستعينا بربه على تركه، امتثالا لأمر الله، واجتنابا لنهيه، وامتثال الأمر، واجتناب النهي، كل منهما واجب، وما لا يتم الواجب إلا به فهو واجب. فعرفت أن العلم بها قبل العمل، ومتقدم عليه.
Aynı şekilde bir husustan nehyedildiğinde de o yasaklanan şeyi ve hakikatini bilmesi vacip olur; sonra Allah'ın emrine imtisal ve nehyinden ictinap etmek maksadıyla Rabbinden yardım dileyerek onu terk etmede gayretini sarf eder. Emri yerine getirmek ve nehiyden sakınmak, her ikisi de vaciptir; vacibin kendisiyle tamamlandığı şey de vaciptir. Böylece anladın ki onlara dair ilim amelden öncedir ve amelin önüne geçer.
ومنها: أن الدعوة إلى الخير، والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، لا يمكن حصولها وتحصيلها إلا بعد معرفة الخير ليدعو له، ومعرفة المعروف ليأمر به، ومعرفة المنكر لينهى عنه، والقرآن مشتمل على ذلك أعظم اشتمال، ومتضمن له أكمل تضمن.
Bir diğeri: Hayra davetin, emr-i bi'l-maruf ve nehy-i ani'l-münkerin; ancak ona davet etmek için hayrı bilmekten, emretmek için marufu bilmekten ve sakındırmak için münkeri bilmekten sonra mümkün olması ve hasıl olabilmesidir. Kur'an ise bunu en büyük ölçüde içermekte ve en mükemmel şekilde ihtiva etmektedir.
ومن علوم القرآن أحوال اليوم الآخر، وهو ما يكون بعد الموت مما أخبر به الله في كتابه، أو أخبر به رسوله من أهوال الموت، والقبر والموقف، والجنة والنار، وفي العلم بذلك فوائد كثيرة:
Kur'an ilimlerinden biri de: Ahiret gününün halleridir; bu da Allah'ın Kitabı'nda veya Resûlü'nün bildirdiği ölümün, kabrin, mahşer yerinin (mevkıf), cennetin ve cehennemin dehşet verici hallerinden ölümden sonra vuku bulacak şeylerdir. Bunları bilmekte pek çok fayda vardır:
منها: أن الإيمان باليوم الآخر، أحد أركان الإيمان الستة، التي لا يصح الإيمان بدونها، وكلما ازدادت معرفته بتفاصيله، ازداد إيمانه (٣) .
Bunlardan biri: Ahiret gününe imanın, onsuz imanın sahih olmadığı altı iman rüknünden biri olmasıdır. Kulun onun ayrıntılarına dair marifeti arttıkça imanı da artar (3).
ومنها: أن العلم بذلك (٤) حقيقة المعرفة، يفتح للإنسان باب الخوف والرجاء، اللذين إن خلا القلب منهما خرب كل الخراب، وإن عمر بهما أوجب له الخوف الانكفاف عن المعاصي، والرجاء تيسير الطاعة وتسهيلها، ولا يتم ذلك إلا بمعرفة تفاصيل الأمور التي يخاف منها وتحذر؛ كأحوال القبر وشدته، وأحوال الموقف الهائلة، وصفات النار المفظعة.
Bir diğeri: Bunu (4) hakkıyla bilmenin, insana korku (havf) ve ümit (recâ) kapısını açmasıdır. Şayet kalp bu ikisinden hali kalırsa tamamen harap olur; şayet bu ikisiyle mamur olursa korku masiyetlerden el çekmeyi, ümit ise itaatin kolaylaşıp sevimli hale gelmesini temin eder. Bu da ancak kendisinden korkulan ve sakınılan şeylerin tafsilatını bilmekle tamam olur; kabir halleri ve şiddeti, mahşer yerinin dehşetli halleri ve cehennemin korkunç sıfatları gibi.
وبمعرفة تفاصيل الجنة وما فيها من النعيم المقيم، والحبرة والسرور، ونعيم القلب والروح والبدن، فيحدث بسبب ذلك الاشتياق الداعي للاجتهاد في السعي للمحبوب المطلوب، بكل ما يقدر عليه.
Yine cennetin tafsilatını, oradaki bitimsiz nimetleri, neşe ve sevinci, kalbin, ruhun ve bedenin nimetlerini bilmekle tamam olur. Böylece bu sebeple sevilen ve talep edilen şeye gücünün yettiği her şeyle koşmaya sevk eden bir iştiyak hasıl olur.
ومنها: أنه يعرف بذلك فضل الله وعدله، في المجازاة على الأعمال الصالحة، والسيئة، الموجب لكمال حمده والثناء عليه بما هو أهله.
Bir diğeri: Bununla, salih ve kötü amellere karşılık vermede Allah'ın lütfunu ve adaletini bilmesidir ki bu da O'na layık olduğu şekilde hamdin ve senanın kemalini gerektirir.
وعلى قدر علم العبد بتفاصيل الثواب والعقاب، يعرف بذلك فضل الله وعدله وحكمته.
Kulun sevap ve cezanın ayrıntılarına dair ilmi nispetinde, Allah'ın lütfu, adaleti ve hikmeti anlaşılır.
ومن علوم القرآن: مجادلة المبطلين، ودفع شبه الظالمين، وإقامة البراهين العقلية الموافقة للأدلة النقلية.
Kur'an ilimlerinden biri de: Batıl ehliyle mücadele etmek, zalimlerin şüphelerini defetmek ve nakli delillere muvafık akli burhanları ikame etmektir.
وهذا الفن من علوم القرآن من خواص العلماء الربانيين، والجهابذة الراسخين، والعقلاء المستبصرين، وقد اشتمل القرآن من الأدلة العقلية، والقواطع البرهانية، ما لو جمع ما عند جميع
Kur'an ilimlerinin bu dalı; rabbânî âlimlerin, [ilimde] derinleşmiş dâhilerin ve basiret sahibi akıl sahiplerinin hususiyetlerindendir. Şüphesiz Kur'an; aklî delillerden ve kesin burhanlardan öylelerini ihtiva etmiştir ki, şayet bütün
المتكلمين من حق، لكان بالنسبة إليه كنقرة عصفور بالنسبة لماء البحر؛ ذلك بأن القرآن هو الحق، وقد اشتمل على الحق والصدق والعدل والميزان العادل والقسط والصلاح والفلاح، فإن ذكر التوحيد والشرك، وأمر بالأول ونهى عن الثاني، أقام من البراهين القاطعة على صحة التوحيد وحسنه وتعينه طريقا للنجاة، وقبح الشرك وبطلانه، وكونه هو الطريق للهلاك، ما يجعل ذلك للبصيرة كالشمس في نحر الظهيرة.
kelamcıların nezdinde bulunan hak bir araya toplansa, ona nispetle denizin suyuna kıyasla serçenin bir gagalaması mesabesinde kalacağı akli delilleri ve kat'i burhanları içermiştir. Çünkü Kur'an hakkın ta kendisidir; hakkı, sıdkı, adaleti, adil mizanı, kıstı, salahı ve felahı ihtiva etmiştir. Tevhid ve şirkten bahsedip birincisini emredip ikincisinden nehyettiğinde; tevhidin sıhhatine, güzelliğine, kurtuluş yolu olarak tayin edildiğine, şirkin çirkinliğine, batıllığına ve helak yolu olduğuna dair öyle kat'i burhanlar ikame eder ki bu durum basiret sahibi için gün ortasındaki güneş gibi açık hale gelir.
وإن أمر بالأوامر الشرعية، وحث على الآداب ومكارم الأخلاق، رأيته ينبه العقول النيرة على ما اشتملت عليه من المصالح الضرورية، التي يحتاجونها في معاشهم ومعادهم، ما يجزم بأنه (١) لا أحسن منها، وأن حكمته تقتضي الأمر بها أشد اقتضاء.
Şer'i emirleri emrettiğinde, edeplere ve ahlakın güzelliklerine teşvik ettiğinde; aydınlık akılları dünyalıklarında ve ahiretlerinde muhtaç oldukları zaruri maslahatları içerdiklerine öyle dikkat çeker ki bundan daha güzelinin olamayacağına (1) ve hikmetinin bunları emretmeyi en kuvvetli şekilde iktiza ettiğine kesin kanaat getirirsin.
وإن نهى عن المحارم والقبائح والخبائث، أخبر بما في ضمنها من الفساد والضرر، والشر الحاصل بتناولها، وأن نعمة الله عليهم بتحريمها عليهم وتنزيههم عنها، وتكريمهم وتعلية أقدارهم عن التلبس بها فوق كل نعمة، فالمأمورات مشتملات (٢) على الصلاح، والمحرمات مشتملات (٣) على المفاسد.
Haramlardan, çirkinliklerden ve habis şeylerden nehyettiğinde; bunların içinde barınan fesadı, zararı ve işlenmeleriyle hasıl olan şerri haber verir; keza bunları kendilerine haram kılmak, kendilerini bunlardan tenzih etmek, bunlara bulaşmaktan koruyarak onları ikramlandırıp derecelerini yükseltmek suretiyle Allah'ın üzerlerindeki nimetinin her nimetin fevkinde olduğunu bildirir. Dolayısıyla emredilenler salahı (2), haram kılınanlar ise mefsedetleri içermektedir (3).
وإن شرع في الحجاج للمبطلين، وتزييف شبه المشبهين، وبطلان مذاهب الضالين، فقل ما شئت من إحقاق حق، ودمغ باطل، وإرشاد ضال، وإقامة الحجة على المعاند، وبيان أن الباطل لا يقوم لأقل شيء من الحق، بل هو على اسمه باطل لا حقيقة له، إن هي إلا أسماء يسمون بها الباطل إذا جردت، تبينت هباء منثورا.
Batıl ehliyle hüccetleşmeye, şüphecilerin şüphelerini çürütmeye ve sapanların mezheplerinin batıllığını ortaya koymaya giriştiğinde; hakkı gerçekleştirmek, batılı yerle bir etmek, sapkına yol göstermek, inatçıya karşı delil ikame etmek ve batılın hakkın en ufak bir zerresi karşısında dahi duramayacağını, bilakis adı üstünde hiçbir hakikati olmayan bir batıl olduğunu, soyutlandıklarında saçılmış zerrelerden ibaret olduğu anlaşılan batıla taktıkları kuru isimlerden ibaret bulunduğunu beyan etmek hususunda dilediğini söyleyebilirsin.
ورأيته يسوق البراهين العقلية، بأوضح عبارة وأوجزها وأسلمها من الاعتراض والنقض والخفاء، فيجمع بين الدليل العقلي والنقلي في كلمة واحدة، إيجازا غير مخل بالمطلوب، وتارة يفصل ذلك، ويسرد من البراهين ما يكفي بعضه بالبيان. فلله الحمد والشكر.
Onun akli burhanları en açık, en veciz ve itirazdan, bozulmaktan ve kapalılıktan en salim ibareyle sevk ettiğini görürsün; öyle ki matluba halel getirmeyen bir icazla akli ve nakli delili tek bir kelimede birleştirir. Bazen de bunu tafsil eder ve bir kısmı dahi beyana yetecek olan burhanları peş peşe sıralar. Allah'a hamd ve şükrolsun.
فهذه مقدمة نافعة، إن شاء الله، ينبغي استقراؤها في [كل] مواردها، والتنبه لكل ما يرد من هذه المطالب على وجه التفصيل، فمن استعملها في كل ما يرد عليه من الآيات، انتفع بها نفعا عظيما. وذلك فضل الله يؤتيه من يشاء، والله ذو الفضل العظيم.
İşte bu, inşâallâh faydalı bir mukaddimedir; [bütün] geçtiği yerlerde tek tek tetkik edilmesi ve bu meselelerden tafsilatlı olarak vârid olan her hususa dikkat edilmesi gerekir. Kim bunu karşısına çıkan bütün ayetlerde tatbik ederse, bundan pek büyük bir fayda elde eder. { وَذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Bu, Allah'ın lütfudur; onu dilediğine verir. Allah, büyük lütuf sahibidir.”
تفسير الفاتحة
Fâtiha Sûresi'nin Tefsiri
وهي مكية
Mekkîdir
أصول وكليات من أصول التفسير وكلياته لا يستغني عنها المفسر للقرآن (١)
Kur'an Müfessirinin Müstağni Kalamayacağı Tefsir Usulü ve Küllî Kaideler (1)
النكرة في سياق النفي، أو سياق النهي، أو الاستفهام، أو سياق الشرط، تعم، وكذلك المفرد المضاف يعم، وأمثلة ذلك كثيرة.
Nefy (olumsuzluk), nehiy (yasak), istifham (soru) veya şart bağlamındaki nekire umum (genellik) ifade eder; aynı şekilde muzaf olan tekil isim de umum ifade eder ve bunun örnekleri çoktur.
فمتى وجدت نكرة واقعة بعد المذكورات، أو وجدت مفردا مضافا إلى معرفة، فأثبت جميع ما دخل في ذلك اللفظ، ولا تعتبر سبب النزول وحده، فإن "العبرة بعموم اللفظ، لا بخصوص السبب".
Zikredilen bu edatlardan sonra gelen bir nekire yahut marifeye muzaf olmuş bir tekil isim bulduğun vakit, o lafzın kapsamına giren her şeyi sabit kıl; yalnızca nüzul sebebini dikkate alma. Zira “İtibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir.”
وينبغي أن تنزل جميع الحوادث والأفعال الواقعة، والتي لا تزال تحدث، على العمومات القرآنية، فبذلك تعرف أن القرآن تبيان لكل شيء، وأنه لا يحدث حادث، ولا يستجد أمر من الأمور، إلا وفي القرآن بيانه وتوضيحه.
Vuku bulan ve meydana gelmeye devam eden bütün hadiseleri ve fiilleri Kur'an'ın umumlarına hamletmek gerekir; böylece Kur'an'ın her şey için bir açıklama olduğunu ve Kur'an'da açıklaması ve beyanı bulunmayan hiçbir hadisenin meydana gelmeyeceğini ve hiçbir yeni meselenin ortaya çıkmayacağını anlarsın.
ومن أصوله أن الألف واللام الداخلة على الأوصاف، وعلى أسماء الأجناس، تفيد استغراق جميع ما دخلت عليه من المعاني.
Tefsirin usullerinden biri de şudur: Sıfatların ve cins isimlerinin başına gelen elif-lam (harf-i tarif), dahil olduğu bütün manaları istiğrak (kapsama) ifade eder.
ومن كليات القرآن، أنه يدعوا إلى توحيد الله ومعرفته، بذكر أسماء الله، وأوصافه، وأفعاله الدالة على تفرده بالوحدانية، وأوصاف الكمال، وإلى أنه الحق، وعبادته هي الحق، وأن ما يدعون من دونه هو الباطل، ويبين نقص كل ما عبد من دون الله من جميع الوجوه.
Kur'an'ın küllî kaidelerinden biri de şudur: Kur'an, vahdaniyette tekliğine ve kemal sıfatlarına delalet eden Allah'ın isimlerini, sıfatlarını ve fiillerini zikrederek Allah'ın tevhid edilmesine ve tanınmasına çağırır. O'nun hak olduğuna, O'na ibadetin hak olduğuna, O'ndan başka yalvardıklarının ise batıl olduğuna davet eder ve Allah'tan başka tapılan her şeyin noksanlığını her açıdan açıklar.
ويدعو إلى صحة ما جاء به الرسول محمد ﷺ وصدقه، ببيان إحكامه، وتمامه، وصدق إخباراته كلها، وحسن أحكامه. ويبين ما كان عليه الرسول ﷺ، من الكمال البشري الذي لا يلحقه فيه أحد من الأولين والآخرين، ويتحداهم بأن يأتوا بمثل ما جاء به إن كانوا صادقين.
Peygamber Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği şeylerin sağlamlığını, mükemmelliğini, bütün haberlerinin doğruluğunu ve hükümlerinin güzelliğini açıklayarak onun sıhhatine ve doğruluğuna çağırır. Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) öncekilerden ve sonrakilerden hiç kimsenin kendisine yetişemeyeceği beşerî kemaline dikkat çeker ve eğer doğru sözlü iseler onun getirdiğinin bir benzerini getirmeleri hususunda onlara meydan okur.
ويقرر ذلك بشهادته تعالى بقوله وفعله وإقراره إياه، وتصديقه له بالحجة والبرهان، وبالنصر والظهور، وبشهادة أهل العلم المنصفين. ويقابل بين ما جاء به من الحق في أخباره وأحكامه، وبين ما كان عليه أعداؤه، والمكذبون به، من الكذب في أخبارهم، والباطل في أحكامهم، كما يقرر ذلك بالمعجزات المتنوعة.
Bunu Allah Teâlâ'nın kavliyle, fiiliyle, onu ikrar etmesiyle, hüccet ve burhanla, zafer ve galebe ile ve insaf ehli ilim ehlinin şehadetiyle O'nun şehadet etmesiyle takrir eder. Haberlerinde ve hükümlerinde getirdiği hak ile; düşmanlarının ve onu yalanlayanların haberlerindeki yalan ve hükümlerindeki batılı karşılaştırır. Keza bunu çeşitli mucizelerle de pekiştirir.
ويقرر الله المعاد بذكر كمال قدرته، وخلقه للسموات والأرض، اللتين هما أكبر من خلق الناس، وبأن الذي بدأ الخلق قادر على إعادته من باب أولى، وبأن الذي أحيا الأرض بعد موتها قادر على إحياء الموتى. ويذكر أيضا أيامه في الأمم، ووقوع المثلات التي شاهدها الناس في الدنيا، وأنها نموذج من جزاء الآخرة.
Allah ahireti (mead); kudretinin kemalini, insanların yaratılmasından daha büyük olan gökleri ve yeri yaratışını, yaratmayı ilk başlatanın onu yeniden yaratmaya evleviyetle kadir olduğunu ve ölümünden sonra yeryüzünü diriltenin ölüleri de diriltmeye kadir olduğunu zikrederek takrir eder. Keza ümmetler içindeki günlerini (eyyâmullâh), insanların dünyada bizzat müşahede ettikleri ibretlik cezaların (mesülât) vukuunu ve bunların ahiret cezasından bir numune olduğunu da zikreder.
ويدعو جميع المبطلين من الكفار والمشركين والملحدين بذكر محاسن الدين، وأنه يهدي للتي هي أقوم، في عقائده وأخلاقه وأعماله، وبيان ما لله من العظمة والربوبية، والنعم العظيمة. وأن من تفرد بالكمال المطلق، والنعم كلها، هو الذي لا تصلح العبادة إلا له، وأن ما عليه المبطلون، إذا ميز وحقق وجد شرا وباطلا وعواقبه وخيمة.
Dinin güzelliklerini zikrederek kâfirler, müşrikler ve mülhidlerden olan bütün batıl ehlini davet eder; onun akidelerinde, ahlakında ve amellerinde en doğru yola ilettiğini bildirir; Allah'ın azametini, rububiyetini ve büyük nimetlerini açıklar. Mutlak kemalde ve bütün nimetlerde tek olan zatın, ibadetin ancak Kendisine layık olduğu zat olduğunu; batıl ehlinin üzerinde bulunduğu şeyin ise ayırt edilip tahkik edildiğinde şer, batıl ve akıbeti vahim bir durum olarak bulunacağını beyan eder.
ومن أصول التفسير، إذا فهمت ما دلت عليه الآيات الكريمة من المعاني مطابقة وتضمنا، فاعلم أن لوازم هذه المعاني، وما لا تتم إلا به، وشروطها وتوابعها، تابعة لذلك المعنى، فما لا يتم الخبر إلا به،
Tefsirin usullerindendir ki; kerim ayetlerin mutabakat ve tazammun yoluyla delalet ettiği manaları anladığında, bil ki bu manaların lazımları (gerektirdiği hususlar), ancak kendisiyle tamamlandığı şeyler, şartları ve bağlıları da o manaya tabidir. Nitekim haberin ancak kendisiyle tamamlandığı şey,
فهو تابع للخبر، وما لا يتم الحكم إلا به، فهو تابع للحكم، وأن الآيات التي يفهم منها التعارض والتناقض، ليس فيها تناقض ولا تعارض، بل يجب حمل كل منها على الحالة المناسبة اللائقة بها. وأن حذف المتعلقات، من مفعولات وغيرها، يدل على تعميم المعنى، لأن هذا من أعظم فوائد الحذف، وأنه لا يجوز حذف ما لا يدل عليه السياق اللفظي، والقرينة الحالية، كما أن الأحكام المقيدة بشروط أو صفات تدل على أن تلك القيود، لا بد منها في ثبوت الحكم.
habere tabidir; hükmün kendisiyle tamamlandığı şey de hükme tabidir. Kendilerinden tezat ve çelişki anlaşılan ayetlerde ise gerçekte hiçbir tezat ve çelişki yoktur; bilakis her birini kendisine uygun ve layık olan duruma hamletmek vaciptir. Mef'uller ve diğer müteallakların hazfedilmesi mananın genelleştirilmesine (ta'mimine) delalet eder; zira bu, hazfin en büyük faydalarındandır. Lafzi bağlamın ve hal karinesinin delalet etmediği bir şeyi hazfetmek ise caiz değildir. Tıpkı şartlar veya sıfatlarla kayıtlanmış hükümlerin, hükmün sübutunda bu kayıtların mutlaka bulunması gerektiğine delalet etmesi gibi.
إذا أمر الله بشيء كان ناهيا عن ضده، وإذا نهى عن شيء كان آمرا بضده، وإذا أثنى على نفسه بنفي شيء من النقائص؛ كان إثباتا للكمال المنافي لذلك النقص. وكذلك إذا أثنى على رسله وأوليائه ونزههم عن شيء من النقائص؛ فهو مدح لهم بما يضاد ذلك النقص، ومثله نفي النقائص عن دار النعيم، يدل على إثبات ضد ذلك.
Allah bir şeyi emrettiğinde onun zıddından nehyetmiş olur; bir şeyden nehyettiğinde onun zıddını emretmiş olur. Kendisini noksanlıklardan bir şeyi nefyederek övdüğünde, bu o noksanlığa zıt olan kemali ispat etmek olur. Aynı şekilde resullerini ve velilerini övüp onları noksanlıklardan tenzih ettiğinde; bu, o noksanlığın zıddı olan sıfatla onları methetmektir. Nimet yurdundan (cennetten) noksanlıkların nefyedilmesi de böyledir; bunun zıddının ispatına delalet eder.
ومن الكليات؛ أنه إذا وضح الحق وظهر ظهورا جليا، لم يبق للمجادلات العلمية والمعارضات العملية محل، بل تبطل المعارضات، وتضمحل المجادلات.
Küllî kaidelerden biri de şudur: Hak vuzuha kavuşup apaçık bir şekilde ortaya çıktığında, artık ilmi münakaşalara ve ameli itirazlara yer kalmaz; bilakis itirazlar batıl olur ve münakaşalar eriyip gider.
ما نفاه القرآن؛ فإما أن يكون غير موجود، أو أنه موجود، ولكنه غير مفيد ولا نافع.
Kur'an'ın nefyettiği (yok saydığı) şey; ya hiç mevcut değildir yahut mevcuttur fakat hiçbir faydası ve menfaati yoktur.
الموهوم لا يدفع المعلوم، والمجهول لا يعارض المحقق، وما بعد الحق إلا الضلال.
Vehimden ibaret olan şey malumu defedemez; meçhul olan şey muhakkak olanla çelişemez ve haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır ki!
ذكر الله في القرآن الإيمان والعمل الصالح في مواضع كثيرة رتب عليهما من الجزاء العاجل والآجل والآثار الحميدة شيئا كثيرا، فالإيمان هو: التصديق الجازم، بما أمر الله ورسوله بالتصديق به، المتضمن لأعمال الجوارح.
Allah Kur'an'da pek çok yerde imanı ve salih ameli zikretmiş, bunların üzerine peşin ve tehir edilmiş karşılıklardan ve övgüye değer semerelerden pek çok şey terettüp ettirmiştir. İman: Allah ve Resûlü'nün tasdik edilmesini emrettiği şeyleri uzuvların amellerini de içerecek şekilde kesin bir surette tasdik etmektir.
والعمل الصالح هو: القيام بحقوق الله، وحقوق عباده، وكذلك أمر الله بالتقوى، ومدح المتقين، ورتب على التقوى حصول الخيرات، وزوال المكروهات. والتقوى الكاملة: امتثال أمر الله وأمر رسوله، واجتناب نهيهما وتصديق خبرهما.
Salih amel ise: Allah'ın haklarını ve kullarının haklarını yerine getirmektir. Keza Allah takvayı emretmiş, muttakileri övmüş ve takvaya hayırların hasıl olmasını ve kerih görülen şeylerin zeval bulmasını bağlamıştır. Kâmil takva: Allah'ın ve Resûlü'nün emrine uymak, nehiylerinden sakınmak ve haberlerini tasdik etmektir.
وإذا جمع الله بين التقوى والبر ونحوه، كانت التقوى اسما لتوقي جميع المعاصي، والبر اسما لفعل الخيرات، وإذا أفرد أحدهما، دخل فيه الآخر.
Allah takva ile birr (iyilik) ve benzerlerini birlikte zikrettiğinde takva bütün günahlardan sakınmanın ismi, birr ise hayırları işlemenin ismi olur; bu ikisinden biri tek başına zikredildiğinde ise diğeri de onun kapsamına girer.
وذكر الله الهدى المطلوب في مواضع كثيرة، وأثنى على المهتدي، وأخبر أن الهدى بيده، وأمرنا بطلبه منه، وبالسعي في كل سبب يحصل الهدى، وذلك شامل لهداية العلم والعمل.
Allah talep edilen hidayeti pek çok yerde zikretmiş, hidayet üzere olanı övmüş, hidayetin Kendi elinde olduğunu haber vermiş, onu Kendisinden istememizi ve hidayeti hasıl edecek her sebebe koşmamızı emretmiştir; bu da hem ilim hem de amel hidayetini kapsar.
فالمهتدي: من عرف الحق، وعمل به، وضده الغي والضلال، فمن عرف الحق ولم يعمل به فهو الغاوي، ومن جهل الحق فهو الضال.
Mühtedi: Hakkı bilen ve onunla amel edendir. Zıddı ise ğayy (azgınlık) ve dalalettir. Hakkı bilip onunla amel etmeyen kimse gâvî (azgın), hakkı bilmeyen kimse ise dâlldir (sapıktır).
أمر الله بالإحسان، وأثنى على المحسنين، وذكر ثوابهم المتنوع في آيات كثيرة. وحقيقة الإحسان: أن تعبد الله كأنك تراه، فإن لم تكن تراه فإنه يراك، وأن تبذل ما تستطيعه من النفع المالي والبدني والقولي إلى المخلوقين.
Allah ihsanı emretmiş, muhsinleri övmüş ve pek çok ayette onların çeşitli mükâfatlarını zikretmiştir. İhsanın hakikati: Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; her ne kadar sen O'nu görmesen de O seni görmektedir. Keza mahlukata mali, bedeni ve sözlü menfaatten gücünün yettiğini sunmandır.
وأمر بالإصلاح وأثنى على المصلحين، وأخبر أنه لا يضيع ثوابهم وأجرهم.
Islahı emretmiş, ıslah edicileri övmüş ve onların mükâfat ve ecirlerini zayi etmeyeceğini haber vermiştir.
والإصلاح هو: أن تسعى في إصلاح عقائد الناس وأخلاقهم. وجميع أحوالهم، بحيث تكون على غاية ما يمكن من الصلاح، وأيضا يشمل إصلاح الأمور الدينية، والأمور الدنيوية، وإصلاح الأفراد والجماعات، وضد هذا الفساد.
Islah: İnsanların inançlarını, ahlaklarını ve bütün hallerini mümkün olan en üstün salah üzere olacak şekilde düzeltmeye gayret etmendir. Bu aynı zamanda hem dini hem dünyevi meselelerin ıslahını, fertlerin ve cemiyetlerin ıslahını kapsar. Bunun zıddı ise fesattır.
والإفساد، قد نهى عنه، وذم المفسدين، وذكر عقوباتهم المتعددة، وأخبر أنه لا يصلح أعمالهم الدينية والدنيوية.
İfsaddan ise nehyetmiş, müfsitleri yermiş, onların çeşitli cezalarını zikretmiş ve onların dini ile dünyevi amellerini ıslah etmeyeceğini haber vermiştir.
أثنى الله على اليقين، وعلى الموقنين، وأنهم هم المنتفعون بالآيات القرآنية، والآيات الأفقية.
Allah yakini ve yakine eren müttakileri övmüş; Kur'anî ayetlerden ve afakî delillerden asıl istifade edenlerin onlar olduğunu bildirmiştir.
واليقين أخص من العلم، فهو: العلم الراسخ، المثمر للعمل والطمأنينة.
Yakin ilimden daha hususidir; o, ameli ve mutmainliği meyve veren sarsılmaz ve köklü ilimdir.
أمر الله بالصبر، وأثنى على الصابرين، وذكر جزاءهم العاجل والآجل في عدة آيات، نحو تسعين موضعا، وهو يشمل أنواعه الثلاثة: الصبر على طاعة الله، حتى يؤديها كاملة من جميع الوجوه، والصبر عن محارم الله حتى ينهى نفسه الأمارة بالسوء عنها. والصبر على أقدار الله المؤلمة، فيتلقاها بصبر وتسليم، غير متسخط في قلبه ولا بدنه ولا لسانه.
Allah sabrı emretmiş, sabredenleri övmüş ve yaklaşık doksan yerde birçok ayette onların peşin ve tehir edilmiş karşılıklarını zikretmiştir. Bu da sabrın üç çeşidini kapsar: Bütün yönleriyle eksiksiz eda edinceye kadar Allah'a itaat üzerine sabır; kötülüğü emreden nefsini onlardan alıkoyuncaya kadar Allah'ın haram kıldığı şeylerden uzak durmaya sabır ve Allah'ın elemli takdirlerine sabır; öyle ki kalbinde, bedeninde ve dilinde hiçbir hoşnutsuzluk göstermeksizin onları sabır ve teslimiyetle karşılar.
وكذلك أثنى الله على الشكر، وذكر ثواب الشاكرين، وأخبر أنهم أرفع الخلق في الدنيا والآخرة.
Aynı şekilde Allah şükrü övmüş, şükredenlerin sevabını zikretmiş ve onların dünyada ve ahirette mahlukatın en yüceleri olduğunu haber vermiştir.
وحقيقة الشكر هو: الاعتراف بجميع نعم الله، والثناء على الله بها، والاستعانة بها على طاعة المنعم.
Şükrün hakikati ise: Allah'ın bütün nimetlerini itiraf etmek, bu nimetler vesilesiyle Allah'ı övüp sena etmek ve onları Nimet Veren'e (Mün'im) itaat yolunda bir yardım vesilesi kılmaktır.
وذكر الله الخوف والخشية، في مواضع كثيرة. أمر به، وأثنى على أهله، وذكر ثوابهم، وأنهم المنتفعون بالآيات، التاركون للمحرمات.
Allah pek çok yerde havfı ve haşyeti (korkuyu) zikretmiştir; onu emretmiş, ehlini övmüş, onların sevabını zikretmiş; ayetlerden asıl istifade edenlerin ve haramları terk edenlerin onlar olduğunu bildirmiştir.
وحقيقة الخوف والخشية: أن يخاف العبد مقامه بين يدي الله، ومقامه عليه، فينهى نفسه بهذا الخوف عن كل ما حرم الله.
Havf ve haşyetin hakikati: Kulun Allah'ın huzurundaki makamından ve O'nun kendi üzerindeki murakabesinden korkması; bu korku sebebiyle de nefsini Allah'ın haram kıldığı her şeyden alıkoymasıdır.
والرجاء: أن يرجو العبد رحمة الله العامة، ورحمته الخاصة به. فيرجو قبول ما تفضل الله عليه به من الطاعات، وغفران ما تاب منه من الزلات، ويعلق رجاءه بربه في كل حال من أحواله.
Recâ (ümit): Kulun Allah'ın umumi rahmetini ve kendisine mahsus hususi rahmetini ummasıdır. Böylece Allah'ın kendisine lütfettiği itaatlerin kabulünü, tevbe ettiği günahların mağfiretini umar ve her halinde ümidini Rabbine bağlar.
وذكر الله الإنابة في مواضع كثيرة، وأثنى على المنيبين، وأمر بالإنابة إليه. وحقيقة الإنابة: انجذاب القلب إلى الله، في كل حالة من أحواله، ينيب إلى ربه عند النعماء بشكره، وعند الضراء بالتضرع إليه، وعند مطالب النفوس الكثيرة بكثرة دعائه في جميع مهماته، وينيب إلى ربه، باللهج بذكره في كل وقت.
Allah pek çok yerde inâbeyi (O'na yönelmeyi) zikretmiş, münîbleri (yönelenleri) övmüş ve Kendisine yönelmeyi emretmiştir. İnâbenin hakikati: Kalbin her halinde Allah'a cezb olmasıdır; nimet anında şükürle, darlık anında O'na yalvarıp yakarmakla, nefislerin sayısız talepleri esnasında bütün mühim işlerinde O'na çokça dua etmekle Rabbine yönelir; her vakit O'nun zikriyle dilini ıslak tutarak Rabbine yönelir.
[والإنابة أيضا: الرجوع إلى الله، بالتوبة من جميع المعاصي، والرجوع إليه في جميع أعماله وأقواله، فيعرضها على كتاب الله، وسنة رسوله ﷺ، فتكون الأعمال والأقوال، موزونة بميزان الشرع] (١)
[İnâbe aynı zamanda: Bütün masiyetlerden tevbe ederek Allah'a dönmek, bütün amellerinde ve sözlerinde O'na başvurmaktır; böylece onları Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetine arz eder; ameller ve sözler şeriat mizanıyla tartılmış olur.] (1)
أمر تعالى بالإخلاص، وأثنى على المخلصين، وأخبر أنه لا يقبل إلا العمل الخالص.
Allah Teâlâ ihlası emretmiş, muhlisleri övmüş ve ancak halis ameli kabul edeceğini haber vermiştir.
وحقيقة الإخلاص: أن يقصد العامل بعمله وجه الله وحده وثوابه. وضده: الرياء، والعمل للأغراض النفسية.
İhlasın hakikati: Amel edenin ameliyle yalnızca Allah'ın rızasını ve O'nun sevabını kastetmesidir. Zıddı ise riya ve nefsi hedefler için amel etmektir.
نهى الله عن التكبر، وذم الكبر والمتكبرين، وأخبر عن عقوباتهم العاجلة والآجلة.
Allah kibirlenmekten nehyetmiş, kibri ve mütekebbirleri yermiş, onların peşin ve tehir edilmiş cezalarını haber vermiştir.
والتكبر هو: رد الحق، واحتقار الخلق، وضد ذلك التواضع، فقد أمر به، وأثنى على أهله، وذكر ثوابهم، فهو قبول الحق ممن قاله، وأن لا يحتقر الخلق، بل يرى فضلهم، ويحب لهم ما يحب لنفسه.
Kibir: Hakkı reddetmek ve insanları hakir görmektir. Bunun zıddı ise tevazudur; Allah onu emretmiş, ehlini övmüş ve sevaplarını zikretmiştir. Tevazu ise: Kim söylerse söylesin hakkı kabul etmek, insanları hakir görmemek, bilakis onların faziletini görmek ve kendisi için sevdiğini onlar için de sevmektir.
العدل، هو: أداء حقوق الله، وحقوق العباد.
Adalet: Allah'ın haklarını ve kulların haklarını ifa etmektir.
والظلم: عكسه، فهو يشمل ظلم العبد لنفسه بالمعاصي والشرك وظلم العباد في دمائهم وأموالهم وأعراضهم.
Zulüm: Bunun aksidir; kulun günahlar ve şirk ile kendi nefsine zulmetmesini de, kulların canlarına, mallarına ve ırzlarına dair zulmetmesini de kapsar.
الصدق، هو: استواء الظاهر والباطن في الاستقامة على الصراط المستقيم، والكذب بخلاف ذلك.
Sıdk (doğruluk): Sırat-ı müstakim üzere istikamette zahir ile batının eşit olmasıdır; yalan ise bunun hilafınadır.
حدود الله هي: محارمه، وهي التي يقول فيها {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوهَا} ويراد بها ما أباحه الله وحلله، وقدره، وفرضه، فيقول فيها {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوهَا}
Allah'ın hududu (sınırları): O'nun haram kıldığı şeylerdir ki bunlar hakkında: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, onlara yaklaşmayın!” buyurur. Bazen de bununla Allah'ın mubah kıldığı, helal kıldığı, takdir ettiği ve farz kıldığı şeyler kastedilir ki bunlar hakkında da: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, onları aşmayın!” buyurur.
الأمانة هي: الأمور التي يؤتمن عليها العبد. فيشمل ذلك أداء حقوق الله، وخصوصا الخفية، وحقوق خلقه كذلك.
Emanet: Kulun kendisine güvenilip emanet edildiği işlerdir. Bu hem Allah'ın haklarını —özellikle gizli olanlarını— ifa etmeyi, hem de aynı şekilde kullarının haklarını ifa etmeyi kapsar.
العهود والعقود، يدخل فيها التي بينه وبين الله، وهو: القيام بعبادة الله مخلصا له الدين، والتي بينه وبين العباد من المعاملات ونحوها.
Ahidler ve akitler: Kişi ile Allah arasında olan —ki bu, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a kulluğu yerine getirmektir— ve kendisi ile kullar arasında cereyan eden muameleler ve benzeri [bütün akitleri] kapsar.
الحكمة والقوام فعل ما ينبغي على الوجه الذي ينبغي.
Hikmet ve kıvam (dengeli ölçü): Gereken şeyi gereken vecih üzere yapmaktır.
والإسراف والتبذير، مجاوزة الحد في الإنفاق. والتقتير والبخل عكسه: التقصير في النفقات الواجبة.
İsraf ve tebzir: Harcamada haddi aşmaktır. Taktîr (kısmak) ve cimrilik ise bunun aksidir: Vacip olan harcamalarda kusur göstermektir.
المعروف: اسم جامع لكل ما عرف حسنه ونفعه شرعا وعقلا والمنكر عكسه.
Maruf: Şer'an ve aklen güzelliği ve faydası bilinen her şeyi toplayan kapsamlı bir isimdir. Münker ise bunun zıddıdır.
الاستقامة: لزوم طاعة الله، وطاعة رسوله على الدوام.
İstikamet: Sürekli olarak Allah'a ve Resûlü'ne itaate sarılmaktır.
مرض القلب هو: اعتلاله، وهو نوعان: مرض شكوك في الحق، ومرض شهوة للأمور المحرمة.
Kalp hastalığı: Kalbin illetlenmesidir ve iki çeşittir: Hak hususunda şüpheler hastalığı ve haram kılınan şeylere şehvet duyma hastalığı.
النفاق: إظهار الخير، وإبطان الشر، فيدخل فيه النفاق الاعتقادي والنفاق العملي.
Nifak: Hayrı açığa vurup şerri gizlemektir; buna hem itikadi nifak hem ameli nifak dahildir.
القرآن، كله محكم، وأحكمت آياته من جهة موافقتها للحكمة، وأن أخباره أعلى درجات الصدق، وأحكامه في غاية الحسن. وكله متشابه، من جهة اتفاقه في البلاغة والحسن، وتصديق بعضه لبعض وكمال اتفاقه.
Kur'an'ın tamamı muhkemdir; ayetlerinin hikmete muvafık olması, haberlerinin en üstün doğruluk derecesinde bulunması ve hükümlerinin son derece güzel olması bakımından ayetleri muhkem kılınmıştır. Belagatte ve güzellikte birbirine uyması, bir kısmının diğerini tasdik etmesi ve mükemmel uyumu bakımından ise tamamı müteşabihtir.
ومنه محكم ومتشابه، من جهة أن متشابهه ما كان فيه إجمال أو احتمال لبعض المعاني. ومحكمه، واضح مبين صريح في معناه، إذا رد إليه المتشابه، اتفق الجميع، واستقامت معانيه.
Yine onda hem muhkem hem müteşabih vardır; zira müteşabih olanı kendisinde bir kapalılık (icmâl) veya bazı manalara ihtimal bulunan kısımdır. Muhkemi ise manası apaçık, beyan edilmiş ve sarih olandır; müteşabih ona irca edildiğinde hepsi uyuşur ve manaları istikamete kavuşur.
معية الله التي ذكرها في كتابه، نوعان:
Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği maiyeti (beraberliği) iki çeşittir:
معية العلم والإحاطة، وهي: المعية العامة، فإنه مع عباده أينما كانوا.
İlim ve ihata maiyeti: Bu umumi maiyettir; zira nerede olurlarsa olsunlar O kullarıyla beraberdir.
ومعية خاصة، وهي: معيته مع خواص خلقه بالنصرة، واللطف، والتأييد.
Hususi maiyet: Bu, mahlukatının seçkinleriyle nusret, lütuf ve teyit ile beraber olmasıdır.
الدعاء والدعوة، يشمل دعاء العبادة، فيدخل فيه كل عبادة أمر الله بها ورسوله.
Dua ve davet: İbadet duasını kapsar; böylece Allah'ın ve Resûlü'nün emrettiği her ibadet onun kapsamına girer.
ودعاء المسألة، وهو: سؤال الله جلب المنافع، ودفع المضار.
Ve talep duası (isteme duası): Bu da menfaatlerin celbini ve zararların defini Allah'tan istemektir.
الطيبات: اسم جامع لكل طيب نافع، من العقائد، والأخلاق، والأعمال، والمآكل، والمشارب والمكاسب. والخبيث ضد ذلك.
Tayyibât (temiz ve helal şeyler): İnançlar, ahlaklar, ameller, yiyecekler, içecekler ve kazançlardan her güzel ve faydalı olan şeyi toplayan kapsamlı bir isimdir. Habis (pis ve çirkin) ise bunun zıddıdır.
وقد يراد بالخبيث: الرديء، وبالطيب: الخيار كقوله تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الأرْضِ} (١)
Bazen de habis ile kalitesiz ve adi mal, tayyib ile de seçkin ve kaliteli mal kastedilir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } (1) “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın ve sizin için yerden çıkardıklarımızın temiz/kaliteli olanlarından infak edin...”
النفقة، تشمل النفقة الواجبة: كالزكاة، والكفارة، ونفقة النفس، والعائلة، والمماليك، والنفقة المستحبة: كالنفقة في جميع طرق الخير.
İnfak/nafaka; hem zekât, kefaret, kişinin kendi nefsine, ailesine ve kölelerine yapacağı harcamalar gibi vacip olan nafakayı, hem de bütün hayır yollarına yapılan harcamalar gibi müstehap olan infakı kapsar.
التوكل على الله والاستعانة به، قد أمر الله بها، وأثنى على المتوكلين في آيات كثيرة.
Allah'a tevekkül etmek ve O'ndan yardım istemek (istiâne): Allah bunu emretmiş ve pek çok ayette tevekkül edenleri övmüştür.
وحقيقة ذلك: قوة اعتماد القلب على الله في جلب المصالح، ودفع المضار الدينية والدنيوية، مع الثقة به في حصول ذلك.
Bunun hakikati: Dini ve dünyevi maslahatların celbinde ve zararların defedilmesinde kalbin Allah'a tam bir güvenle bağlanması ve bunun gerçekleşmesinde O'na itimat etmesidir.
العقل الذي مدحه الله وأثنى على أهله، وأخبر أنهم هم المنتفعون بالآيات. هو: الذي يفهم، ويعقل الحقائق النافعة، ويعمل بها، ويعقل صاحبه عن الأمور الضارة، ولذلك قيل له: حجر، ولُب، ونُهى، لأنه يحجر صاحبه وينهاه عما يضره.
Allah'ın övdüğü, ehlini sena ettiği ve ayetlerden asıl istifade edenlerin onlar olduğunu haber verdiği akıl şudur: Faydalı hakikatleri anlayan, kavrayan, onlarla amel eden ve sahibini zararlı şeylerden alıkoyan akıldır. Bundan dolayı ona hicr, lübb ve nühâ denilmiştir; çünkü sahibini sınırlar ve ona zarar verecek şeylerden nehyeder.
العلم هو: معرفة الهدى بدليله، فهو معرفة المسائل النافعة المطلوبة، ومعرفة أدلتها وطرقها، التي تهدي إليها.
İlim: Hidayeti deliliyle bilmektir; binâenaleyh o, talep edilen faydalı meseleleri ve bunlara ulaştıran deliller ile yolları bilmektir.
والعلم النافع هو: العلم بالحق والعمل به، وضده الجهل.
Faydalı ilim: Hakkı bilmek ve onunla amel etmektir; zıddı ise cehalettir.
لفظ "الأمة" في القرآن على أربعة أوجه: يراد به "الطائفة من الناس" وهو الغالب. ويراد به "المدة"،
Kur'an'da “ümmet” lafzı dört vecih üzeredir: Bununla “insanlardan bir topluluk” kastedilir ki [kullanımda] galip olan da budur; [yine] bununla “süre/müddet” kastedilir,
ويراد به "الدين" و "الملة"، ويراد به "الإمام" في الخير.
bununla “din” ve “millet” kastedilir ve bununla hayırda “önder/imam” kastedilir.
لفظ "استوى" في القرآن على ثلاثة أوجه: إن عدي بـ "على" كان معناه العلو والارتفاع، {ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ}
Kur'an'da “istevâ” lafzı üç vecih üzere gelir: Eğer “alâ” (عَلَى) edatıyla geçişli kılınırsa manası ulüvv ve irtifadır (yükseldi, üstüne çıktı): { ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti...”
وإن عدي بـ "إلى"، فمعناه قصد، كقوله: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ}
Eğer “ilâ” (إِلَى) edatıyla geçişli kılınırsa manası yöneldi/kastetti demektir; nitekim: { ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ } “Sonra göğe istiva etti (yöneldi) de onları yedi gök olarak düzenledi...” buyrulmuştur.
وإن لم يعد بشيء، فمعناه "كَمُل"، كقوله تعالى {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى}
Eğer hiçbir edatla geçişli kılınmazsa (müteaddi olmazsa) manası “kemâle erdi/olgunlaştı” demektir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى } “O, ergenlik çağına ulaşıp kemâle erince...” buyurmuştur.
"التوبة" ورد في آيات كثيرة الأمر بها، ومدح التائبين وثوابهم، وهي: الرجوع عما يكرهه الله ظاهرا وباطنا، إلى ما يحبه الله ظاهرا وباطنا.
“Tevbe”: Birçok ayette onunla emredilmiş, tevbe edenler ve onların sevapları övülmüştür. O; Allah'ın zahiren ve batınen kerih gördüğü şeylerden, Allah'ın zahiren ve batınen sevdiği şeylere dönmektir.
الصراط المستقيم، الذي أمر الله بلزومه وأثنى على المستقيمين عليه، هو: الطريق المعتدل الموصل إلى رضوان الله وثوابه، وهو متابعة النبي ﷺ في أقواله وأفعاله وكل أحواله.
Allah'ın sımsıkı sarılmayı emrettiği ve üzerinde dosdoğru olanları övdüğü Sırat-ı Müstakîm: Allah'ın rızasına ve sevabına ulaştıran dosdoğru yoldur; bu da sözlerinde, fiillerinde ve bütün hallerinde Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) tabi olmaktır.
الذكر لله الذي أمر به، وأثنى على الذاكرين، وذكر جزاءهم العاجل والآجل هو: عند الإطلاق، يشمل جميع ما يقرب إلى الله: من عقيدة، أو فكر نافع، أو خلق جميل، أو عمل قلبي أو بدني، أو ثناء على الله، أو تسبيح ونحوه، أو تعلم أحكام الشرع الأصولية والفروعية، أو ما يعين على ذلك، فكله داخل في ذكر الله. فصل
Allah'ın zikri —ki onunla emretmiş, zikredenleri övmüş ve onların peşin ve tehir edilmiş karşılıklarını bildirmiştir— mutlak olarak zikredildiğinde Allah'a yaklaştıran her şeyi kapsar: İnanç, faydalı tefekkür, güzel ahlak, kalbi veya bedeni amel, Allah'ı övüp sena etmek, tesbih ve benzerleri, şeriatın usul ve furu hükümlerini öğrenmek veya bunlara yardımcı olan şeyler; bunların tamamı zikrullahın kapsamına dahildir. Fasıl