وقد تكرر كثير من أسماء الله الحسنى في القرآن بحسب المناسبات، والحاجة داعية إلى التنبيه إلى معانيها الجامعة، فنقول:
Kur'an'da münasebetlere binaen Allah'ın güzel isimlerinin (Esmâ-i Hüsnâ) birçoğu tekrar edilmiştir; bunların toplayıcı ve kapsamlı manalarına dikkat çekmeye ihtiyaç duyulduğundan deriz ki:
قد تكرر اسم "الرب" في آيات كثيرة.
Pek çok ayette “er-Rabb” ismi tekrar edilmiştir.
و"الرب": هو المربي جميع عباده بالتدبير وأصناف النعم. وأخص من هذا تربيته لأصفيائه بإصلاح قلوبهم وأرواحهم وأخلاقهم. ولهذا كثر دعاؤهم له بهذا الاسم الجليل، لأنهم يطلبون منه هذه التربية الخاصة.
“er-Rabb”: Tedbiriyle ve nimet çeşitleriyle bütün kullarını terbiye edendir. Bundan daha hususisi ise, seçkin kullarını kalplerini, ruhlarını ve ahlaklarını ıslah ederek terbiye etmesidir. İşte bu yüzden seçkin kulların bu celil isimle O'na yaptıkları dualar çok olmuştur; zira onlar O'ndan bu hususi terbiyeyi talep etmektedirler.
"الله": هو المألوه المعبود، ذو الألوهية والعبودية على خلقه أجمعين، لما اتصف به من صفات الألوهية التي هي صفات الكمال.
“Allah”: Kendisine ibadet edilen, kulluk sunulan (el-Me'lûh, el-Ma'bûd), kemal sıfatları olan uluhiyet sıfatlarıyla muttasıf olmasından ötürü bütün mahlukatı üzerinde uluhiyet ve ubudiyet sahibi olandır.
"الملك، المالك": الذي له الملك فهو الموصوف بصفة الملك، وهي صفات العظمة والكبرياء، والقهر والتدبير، الذي له التصرف المطلق في الخلق والأمر والجزاء، وله جميع العالم العلوي والسفلي، كلهم عبيد ومماليك، ومضطرون إليه.
“el-Melik, el-Mâlik”: Mülkün Kendisine ait olduğu zattır; dolayısıyla mülk sıfatıyla —ki bunlar azamet, kibriya, kahr ve tedbir sıfatlarıdır— muttasıftır. Yaratmada, emirde ve cezada mutlak tasarruf O'nundur; yüce ve alçak bütün âlemler O'na aittir; hepsi O'nun kulu ve mülkü olup O'na muhtaçtır.
"الواحد، الأحد": وهو الذي توحد بجميع الكمالات، بحيث لا يشاركه فيها مشارك. ويجب على العبيد توحيده، عقلا وقولا وعملا بأن يعترفوا بكماله المطلق، وتفرده بالوحدانية، ويفردوه بأنواع العبادة.
“el-Vâhid, el-Ehad”: Bütün kemalatlarda tek olan, bu hususta hiçbir ortağı bulunmayan zattır. Kulların O'nu aklen, kavlen ve amelen tevhid etmeleri; O'nun mutlak kemalini, vahdaniyetteki tekliğini itiraf etmeleri ve ibadet çeşitlerinde O'nu birlemeleri vaciptir.
"الصمد": وهو الذي تقصده الخلائق كلها في جميع حاجاتها، وضروراتها وأحوالها، لما له من الكمال المطلق في ذاته، وأسمائه، وصفاته، وأفعاله.
“es-Samed”: Zatında, isimlerinde, sıfatlarında ve fiillerindeki mutlak kemalinden ötürü bütün mahlukatın bütün ihtiyaçlarında, zaruretlerinde ve hallerinde Kendisine yöneldiği zattır.
"العليم، الخبير": وهو الذي أحاط علمه بالظواهر والبواطن، والأسرار والإعلان، وبالواجبات والمستحيلات والممكنات، وبالعالم العلوي والسفلي، وبالماضي والحاضر والمستقبل، فلا يخفى عليه شيء من الأشياء.
“el-Alîm, el-Habîr”: İlmi zahirleri ve batınları, sırları ve aşikârı, vacipleri, imkânsızları ve mümkünleri, yüce ve aşağı âlemleri, geçmişi, halihazırı ve geleceği kuşatmış olan zattır; O'na hiçbir şey gizli kalmaz.
"الحكيم": وهو الذي له الحكمة العليا في خلقه وأمره، الذي أحسن كل شيء خلقه {وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} فلا يخلق شيئا عبثا، ولا يشرع شيئا سدى، الذي له الحكم في الأولى والآخرة، وله الأحكام الثلاثة لا يشاركه فيها مشارك، فيحكم بين عباده، في شرعه، وفي قدره وجزائه.
“el-Hakîm”: Yaratmasında ve emrinde en yüce hikmet sahibi olan, yarattığı her şeyi en güzel kılan zattır: { وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “Kesin olarak inanan bir topluluk için Allah'tan daha güzel hüküm veren kim vardır?” Dolayısıyla hiçbir şeyi abes yaratmaz, hiçbir şeyi boş yere meşru kılmaz. Dünyada ve ahirette hüküm O'nundur; hiçbir ortağı olmaksızın üç hüküm (şer'i, kaderi ve cezai hüküm) O'na aittir; kulları arasında şeriatında, kaderinde ve cezasında hükmeder.
والحكمة: وضع الأشياء مواضعها، وتنزيلها منازلها.
Hikmet: Eşyayı yerli yerine koymak ve onları mertebelerine yerleştirmektir.
"الرحمن، الرحيم، البر، الكريم، الجواد، الرؤوف، الوهاب".
“er-Rahmân, er-Rahîm, el-Berr, el-Kerîm, el-Cevâd, er-Raûf, el-Vehhâb”.
هذه الأسماء تتقارب معانيها، وتدل كلها على اتصاف الرب بالرحمة، والبر، والجود، والكرم، وعلى سعة رحمته ومواهبه، التي عم بها جميع الوجود، بحسب ما تقتضيه حكمته، وخص المؤمنين منها بالنصيب الأوفر، والحظ الأكمل، قال تعالى: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} الآية.
Bu isimlerin manaları birbirine yakındır; hepsi de Rabb'in rahmet, iyilik, cömertlik ve kerem ile muttasıf olduğuna; hikmetinin iktiza ettiği vechile bütün varlığı kuşatan rahmetinin ve bağışlarının genişliğine delalet eder. Müminleri ise bundan en bol pay ve en mükemmel nasiple hususileştirmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Rahmetim her şeyi kuşatmıştır; onu takva sahiplerine yazacağım...” ayetini buyurmuştur.
والنعم والإحسان، كله من آثار رحمته، وجوده، وكرمه. وخيرات الدنيا والآخرة، كلها من آثار رحمته.
Nimetler ve ihsan, tamamen O'nun rahmetinin, cömertliğinin ve kereminin eserlerindendir. Dünya ve ahiretin bütün hayırları da O'nun rahmetinin eserlerindendir.
"السميع" لجميع الأصوات، باختلاف اللغات على تفنن الحاجات.
“es-Semî'”: Çeşit çeşit ihtiyaçlara binaen dillerin farklılığına rağmen bütün sesleri işitendir.
"البصير" الذي يبصر كل شيء وإن دق وصغر، فيبصر دبيب النملة السوداء في الليلة الظلماء على الصخرة الصماء. ويبصر ما تحت الأرضين السبع، كما يبصر ما فوق السموات السبع. وأيضا سميع بصير بمن يستحق الجزاء بحسب حكمته، والمعنى الأخير يرجع إلى الحكمة.
“el-Basîr”: Ne kadar ince ve küçük olursa olsun her şeyi görendir; zifiri karanlık bir gecede, düz ve sert bir kayanın üzerindeki kara karıncanın kımıldayışını görür. Yedi kat semavatın üzerindekileri gördüğü gibi yedi kat yerin altındakileri de görür. Keza O, hikmetine binaen kimin cezayı hak ettiğini işiten ve görendir; bu son mana hikmete racidir.
"الحميد" في ذاته، وأسمائه، وصفاته، وأفعاله، فله من الأسماء أحسنها، ومن الصفات أكملها، ومن الأفعال أتمها وأحسنها، فإن أفعاله تعالى دائرة بين الفضل والعدل.
“el-Hamîd”: Zatında, isimlerinde, sıfatlarında ve fiillerinde övülendir. İsimlerin en güzeli, sıfatların en mükemmeli, fiillerin en eksiksizi ve en güzeli O'nundur; zira Allah Teâlâ'nın fiilleri lütuf ile adalet arasında döner.
"المجيد، الكبير، العظيم، الجليل" وهو الموصوف بصفات المجد، والكبرياء، والعظمة، والجلال، الذي هو أكبر من كل شيء، وأعظم من كل شيء، وأجل وأعلى. وله التعظيم والإجلال في قلوب أوليائه وأصفيائه، قد ملئت قلوبهم من تعظيمه وإجلاله، والخضوع له والتذلل لكبريائه.
“el-Mecîd, el-Kebîr, el-Azîm, el-Celîl”: Mecd, kibriya, azamet ve celal sıfatlarıyla muttasıf olandır; O her şeyden daha büyük, her şeyden daha azametli, daha yüce ve daha âlîdir. Evliyasının ve seçkin kullarının kalplerinde tazim ve iclal O'na aittir; onların kalpleri O'nu tazim ve iclal etmekle, O'na boyun eğmekle ve O'nun kibriyası karşısında tezellül etmekle dolmuştur.
"العفو، الغفور، الغفار" الذي لم يزل، ولا يزال بالعفو معروفا، وبالغفران والصفح عن عباده موصوفا، كل أحد مضطر إلى عفوه ومغفرته، كما هو مضطر إلى رحمته وكرمه، وقد وعد بالمغفرة والعفو لمن أتى بأسبابها، قال تعالى: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى}
“el-Afüvv, el-Gafûr, el-Gaffâr”: Ezelden ebede affıyla tanınan, kullarını bağışlamak ve kusurlarını örtmekle tavsif olunan zattır. Herkes O'nun rahmetine ve keremine muhtaç olduğu gibi affına ve mağfiretine de muhtaçtır. O, sebeplerini yerine getiren kimseye mağfiret ve af vadetmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى } “Şüphesiz Ben; tevbe eden, iman eden, salih amel işleyen sonra da doğru yola giren kimse için çok bağışlayıcıyım.” buyurmuştur.
"التواب" الذي لم يزل يتوب على التائبين، ويغفر ذنوب المنيبين، فكل من تاب إلى الله توبة نصوحا، تاب الله عليه، فهو التائب على التائبين أولا بتوفيقهم للتوبة والإقبال بقلوبهم إليه، وهو التائب عليهم بعد توبتهم قبولا لها، وعفوا عن خطاياهم.
“et-Tevvâb”: Ezelden ebede tevbe edenlerin tevbesini kabul buyuran, Kendisine yönelenlerin günahlarını bağışlayandır. Kim Allah'a nasuh bir tevbe ile tevbe ederse Allah onun tevbesini kabul eder. O, evvelemirde tevbe edenleri tevbeye muvaffak kılarak ve kalplerini Kendisine yönelterek tevbelerini kabul edendir; tevbelerinden sonra da onu kabul buyurup günahlarını affetmek suretiyle onların tevbelerini kabul edendir.
"القدوس، السلام" أي: المعظم المنزه عن صفات النقص كلها، وأن يماثله أحد من الخلق، فهو المتنزه عن جميع العيوب، والمتنزه عن أن يقاربه أو يماثله أحد في شيء من الكمال {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} {وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ} {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا} {فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا}
“el-Kuddûs, es-Selâm”: Bütün noksan sıfatlardan ve yaratılmışlardan herhangi birinin Kendisine benzemesinden tenzih edilen ve tazim olunandır. O bütün ayıplardan münezzehtir; kemal sıfatlarından herhangi bir şeyde birinin O'na yaklaşmasından veya benzeri olmasından münezzehtir: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur...”, { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ } “Hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır.”, { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “O'nun bir adaşı/benzeri olduğunu bilir misin?”, { فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا } “Öyleyse Allah'a eşler/ortaklar koşmayın!”
فالقدوس كالسلام، ينفيان كل نقص من جميع الوجوه، ويتضمنان الكمال المطلق من جميع الوجوه، لأن النقص إذا انتفى ثبت الكمال كله.
el-Kuddûs ismi de tıpkı es-Selâm gibi her noksanlığı her yönden nefyeder ve her yönden mutlak kemali tazammun eder; zira noksanlık nefyedildiği zaman kemalin tamamı sabit olur.
"العلي الأعلى" وهو الذي له العلو المطلق من جميع الوجوه، علو الذات، وعلو القدر والصفات، وعلو القهر. فهو الذي على العرش استوى، وعلى الملك احتوى. وبجميع صفات العظمة والكبرياء والجلال والجمال وغاية الكمال اتصف، وإليه فيها المنتهى.
“el-Aliyy, el-A'lâ”: Her vechile mutlak yücelik (ulüvv) Kendisine ait olan zattır: Zatın yüceliği, kadr ve sıfatların yüceliği ve kahrın yüceliği. O, Arş'a istiva eden ve mülkü kuşatandır. Bütün azamet, kibriya, celal, cemal ve kemalin nihayeti olan sıfatlarla muttasıftır ve bunlarda nihai gaye O'na aittir.
"العزيز" الذي له العزة كلها: عزة القوة، وعزة الغلبة، وعزة الامتناع. فامتنع أن يناله أحد من المخلوقات، وقهر جميع الموجودات، ودانت له الخليقة وخضعت لعظمته.
“el-Azîz”: İzzetin tamamı Kendisine ait olan zattır: Kuvvet izzeti, galebe izzeti ve imtina (erişilemezlik/noksanlıktan beri olma) izzeti. Yaratılmışlardan hiçbir kimsenin Kendisine erişmesi mümkün değildir; bütün varlıkları kahretmiştir; mahlukat O'na boyun eğmiş ve azameti karşısında teslim olmuştur.
"القوي، المتين" هو في معنى العزيز.
“el-Kaviyy, el-Metîn”: el-Azîz anlamındadır.
"الجبار" هو بمعنى العلي الأعلى، وبمعنى القهار، وبمعنى "الرؤوف" الجابر للقلوب المنكسرة، وللضعيف العاجز، ولمن لاذ به ولجأ إليه.
“el-Cebbâr”: el-Aliyy el-A'lâ anlamında, el-Kahhâr anlamında ve kırık kalpleri, zayıf ve aciz olanı, Kendisine sığınıp iltica edeni saran, onaran ve gözeten “er-Raûf” anlamındadır.
"المتكبر" عن السوء والنقص والعيوب، لعظمته وكبريائه.
“el-Mütekebbir”: Azamet ve kibriyasından ötürü kötülükten, noksanlıktan ve ayıplardan yüce olandır.
"الخالق، البارئ، المصور" الذي خلق جميع الموجودات وبرأها وسواها بحكمته، وصورها بحمده وحكمته، وهو لم يزل ولا يزال على هذا الوصف العظيم.
“el-Hâlik, el-Bâri', el-Musavvir”: Bütün varlıkları hikmetiyle yaratan, varlık sahasına çıkaran, düzene koyan; hamdi ve hikmetiyle onlara şekil verendir. O ezelden ebede bu azim vasıf üzeredir.
"المؤمن" الذي أثنى على نفسه بصفات الكمال، وبكمال الجلال والجمال، الذي أرسل رسله وأنزل كتبه بالآيات والبراهين، وصدق رسله بكل آية وبرهان، يدل على صدقهم وصحة ما جاؤوا به.
“el-Mü'min”: Kemal sıfatlarıyla, celal ve cemalin kemaliyle Kendisini öven; peygamberlerini gönderip kitaplarını ayet ve burhanlarla indiren; resullerinin doğruluğuna ve getirdikleri şeylerin hak olduğuna delalet eden her bir ayet ve burhan ile onları tasdik eden zattır.
"المهيمن": المطلع على خفايا الأمور وخبايا الصدور، الذي أحاط بكل شيء علما.
“el-Müheymin”: İşlerin gizliliklerine ve göğüslerin sakladıklarına muttali olan, ilmiyle her şeyi kuşatandır.
"القدير" كامل القدرة، بقدرته أوجد الموجودات، وبقدرته دبرها، وبقدرته سواها وأحكمها، وبقدرته يحيي ويميت، ويبعث العباد للجزاء، ويجازي المحسن بإحسانه، والمسيء بإساءته، الذي إذا أراد شيئا قال له "كن فيكون"، وبقدرته يقلب القلوب، ويصرفها على ما يشاء ويريد.
“el-Kadîr”: Kudreti kâmil olandır; kudretiyle varlıkları icat etmiş, kudretiyle onları çekip çevirmiş, kudretiyle onları düzenleyip sağlamlaştırmıştır. Kudretiyle diriltir ve öldürür; kulları karşılık görmeleri için diriltip mahşere sevk eder; iyilik edene ihsanıyla, kötülük edene kötülüğüyle karşılık verir. Bir şeyi dilediği vakit ona “Ol!” der, o da hemen oluverir. Kudretiyle kalpleri evirip çevirir ve onları dilediği tarafa yönlendirir.
"اللطيف" الذي أحاط علمه بالسرائر والخفايا، وأدرك الخبايا والبواطن والأمور الدقيقة، اللطيف بعباده المؤمنين، الموصل إليهم مصالحهم بلطفه وإحسانه، من طرق لا يشعرون بها، فهو بمعنى "الخبير" وبمعنى "الرؤوف".
“el-Latîf”: İlmi sırları ve gizlilikleri kuşatan; saklı şeyleri, batınları ve en ince hususları idrak eden; mümin kullarına lütufkâr olan, farkında olmadıkları yollardan lütfu ve ihsanıyla maslahatlarını kendilerine ulaştırandır. Binâenaleyh O hem “el-Habîr” hem de “er-Raûf” anlamındadır.
"الحسيب" هو العليم بعباده، كافي المتوكلين، المجازي لعباده بالخير والشر، بحسب حكمته وعلمه بدقيق أعمالهم وجليلها.
“el-Hasîb”: Kullarını çok iyi bilen, tevekkül edenlere kâfi gelen; amellerinin küçüğünü ve büyüğünü bilmesine ve hikmetine binaen kullarına hayır ve şerle karşılık verendir.
"الرقيب" المطلع على ما أكنته الصدور، القائم على كل نفس بما كسبت، الذي حفظ المخلوقات وأجراها على أحسن نظام وأكمل تدبير.
“er-Rakîb”: Göğüslerin sakladığı şeylere muttali olan, her nefsin kazandığı üzerinde gözetici bulunan; mahlukatı muhafaza edip en güzel nizam ve en kâmil tedbir üzere yürüten zattır.
"الحفيظ" الذي حفظ ما خلقه، وأحاط علمه بما أوجده، وحفظ أولياءه من وقوعهم في الذنوب والهلكات، ولطف بهم في الحركات والسكنات، وأحصى على العباد أعمالهم وجزاءها.
“el-Hafîz”: Yarattığı şeyleri muhafaza eden, var ettiklerini ilmiyle kuşatan; dostlarını günahlara ve helak edici şeylere düşmekten koruyan, hareketlerinde ve sükûnlarında onlara lütufta bulunan ve kulların amellerini ve cezalarını tek tek sayıp kaydedendir.
"المحيط" بكل شيء علما، وقدرة، ورحمة، وقهرا.
“el-Muhît”: İlim, kudret, rahmet ve kahr bakımından her şeyi kuşatandır.
"القهار" لكل شيء، الذي خضعت له المخلوقات، وذلت لعزته وقوته وكمال اقتداره.
“el-Kahhâr”: Her şeye mutlak galip gelen; mahlukatın Kendisine boyun eğdiği, izzeti, kuvveti ve kudretinin kemali karşısında zelil olduğu zattır.
"المقيت" الذي أوصل إلى كل موجود ما به يقتات، وأوصل إليها أرزاقها وصرفها كيف يشاء بحكمته وحمده.
“el-Mukît”: Her varlığa gıdalanacağı rızkını ulaştıran, rızıklarını verip hikmeti ve hamdiyle dilediği şekilde sevk edendir.
"الوكيل" المتولي لتدبير خلقه بعلمه وكمال قدرته وشمول حكمته، الذي تولى أولياءه، فيسرهم لليسرى، وجنبهم العسرى، وكفاهم الأمور. فمن اتخذه وكيلا كفاه {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ}
“el-Vekîl”: İlmiyle, kudretinin kemaliyle ve hikmetinin şümulüyle mahlukatının tedbirini üstlenen; dostlarını veli edinip onları en kolay yola muvaffak kılan, zorluklardan uzaklaştıran ve işlerinde kendilerine kâfi gelendir. Kim O'nu vekil edinirse O ona kâfi gelir: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ } “Allah iman edenlerin velisidir; onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır...”
"ذو الجلال والإكرام" أي: ذو العظمة والكبرياء، وذو الرحمة والجود، والإحسان العام والخاص، المكرم لأوليائه وأصفيائه، الذين يجلونه ويعظمونه ويحبونه.
“Zü'l-Celâli ve'l-İkrâm”: Yani azamet ve kibriya sahibi, rahmet, cömertlik, umumi ve hususi ihsan sahibi olan; Kendisini iclal eden, tazim eden ve seven dostlarını ve seçkin kullarını ikramlandıran zattır.
"الودود" الذي يحب أنبياءه ورسله وأتباعهم، ويحبونه، فهو أحب إليهم من كل شيء، قد امتلأت قلوبهم من محبته، ولهجت ألسنتهم بالثناء عليه، وانجذبت أفئدتهم إليه ودا وإخلاصا وإنابة من جميع الوجوه.
“el-Vedûd”: Peygamberlerini, resullerini ve onların takipçilerini seven, onların da Kendisini sevdiği zattır. O, onlara her şeyden daha sevimlidir; kalpleri O'nun sevgisiyle dolmuş, dilleri O'na sena ile ıslanmış, gönülleri sevgiyle, ihlasla ve her yönüyle inâbe ile O'na çekilmiştir.
"الفتاح" الذي يحكم بين عباده بأحكامه الشرعية، وأحكامه القدرية، وأحكام الجزاء، الذي فتح بلطفه بصائر الصادقين، وفتح قلوبهم لمعرفته ومحبته والإنابة إليه، وفتح لعباده أبواب الرحمة والأرزاق المتنوعة، وسبب لهم الأسباب التي ينالون بها خير الدنيا والآخرة {مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ}
“el-Fettâh”: Kullarının arasında şer'i hükümleriyle, kaderi hükümleriyle ve ceza hükümleriyle hükmeden; lütfuyla sadıkların basiretlerini açan, marifeti, sevgisi ve Kendisine yönelmeleri için kalplerini ferahlatan; kullarına rahmet kapılarını ve çeşitli rızıkları açan ve dünya ile ahiretin hayrına nail olacakları sebepleri yaratan zattır: { مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ } “Allah'ın insanlar için açtığı herhangi bir rahmeti tutacak/engelleyecek kimse yoktur; O'nun tuttuğunu da O'ndan sonra salıverecek kimse yoktur...”
"الرزاق" لجميع عباده، فما من دابة في الأرض إلا على الله رزقها. ورزقه لعباده نوعان:
“er-Rezzâk”: Bütün kullarını rızıklandırandır; yeryüzünde rızkı Allah'a ait olmayan hiçbir canlı yoktur. O'nun kullarına rızkı ise iki türlüdür:
رزق عام، شمل البر والفاجر، والأولين والآخرين، وهو رزق الأبدان.
Umumi rızık: İyiyi de kötüyü de (bârr ve fâcir), öncekileri de sonrakileri de kapsar; bu bedenlerin rızkıdır.
ورزق خاص وهو رزق القلوب، وتغذيتها بالعلم والإيمان.
Hususi rızık: Bu, kalplerin rızkı ve onların ilim ve iman ile beslenmesidir.
والرزق الحلال الذي يعين على صلاح الدين، وهذا خاص بالمؤمنين، على مراتبهم منه، بحسب ما تقتضيه حكمته ورحمته.
Keza dinin salahına yardımcı olan helal rızıktır; bu da hikmetinin ve rahmetinin iktiza ettiği vechile müminlerin derecelerine göre onlara mahsustur.
"الحكم، العدل" الذي يحكم بين عباده في الدنيا والآخرة بعدله وقسطه. فلا يظلم مثقال ذرة، ولا يحمِّل أحدا وزر أحد، ولا يجازي العبد بأكثر من ذنبه ويؤدي الحقوق إلى أهلها، فلا يدع صاحب حق إلا أوصل إليه حقه، وهو العدل في تدبيره وتقديره {إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}
“el-Hakem, el-Adl”: Dünyada ve ahirette kulları arasında adaleti ve kıstı ile hükmedendir. Zerre ağırlığınca zulmetmez, hiç kimseye bir başkasının günah yükünü yüklemez, kula günahından fazlasıyla ceza vermez ve hakları ehline teslim eder; hak sahibi olan hiç kimseyi hakkına kavuşturmadan bırakmaz. O, tedbirinde ve takdirinde adildir: { إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir.”
"جامع الناس" ليوم لا ريب فيه، وجامع أعمالهم وأرزاقهم، فلا يترك منها صغيرة ولا كبيرة إلا أحصاها، وجامع ما تفرق واستحال من الأموات الأولين والآخرين، بكمال قدرته، وسعة علمه.
“Câmiu'n-Nâs” (İnsanları Toplayan): Geleceğinde şüphe olmayan bir gün için insanları toplayan, onların amellerini ve rızıklarını bir araya getirendir; öyle ki küçük büyük hiçbir şeyi bırakmaksızın hepsini sayıp kaydetmiştir. Kudretinin kemali ve ilminin genişliğiyle öncekilerden ve sonrakilerden ölüp dağılmış ve çürümüş olanları da toplayıp bir araya getirendir.
"الحي القيوم" كامل الحياة والقائم بنفسه. القيوم لأهل السموات والأرض، القائم بتدبيرهم وأرزاقهم، وجميع أحوالهم، فـ "الحي": الجامع لصفات الذات، و"القيوم" الجامع لصفات الأفعال.
“el-Hayy, el-Kayyûm”: Hayatı kâmil olan ve Bizatihi kaim olandır. Göklerin ve yerin ehli üzerinde kayyûm olan, onların tedbirini, rızıklarını ve bütün hallerini çekip çevirendir. Binâenaleyh “el-Hayy” zâtî sıfatları toplayan, “el-Kayyûm” ise fiilî sıfatları toplayan isimdir.
"النور" نور السموات والأرض، الذي نوَّر قلوب العارفين بمعرفته والإيمان به، ونوَّر أفئدتهم بهدايته، وهو الذي أنار السموات والأرض بالأنوار التي وضعها، وحجابه النور، لو كشفه لأحرقت سبحات وجهه ما انتهى إليه بصره من خلقه.
“en-Nûr”: Göklerin ve yerin nurudur; O'nu tanıyan ariflerin kalplerini marifeti ve O'na iman ile nurlandırmış, gönüllerini hidayetiyle aydınlatmıştır. Koyduğu nurlarla gökleri ve yeri aydınlatan O'dur; hicabı ise nurdur, şayet onu açacak olsaydı vechinin azamet nurları (subuhâtü vechihî), mahlukatından basarının ulaştığı her şeyi yakıp kül ederdi.
"بديع السموات والأرض" أي: خالقهما ومبدعهما، في غاية ما يكون من الحسن والخلق البديع، والنظام العجيب المحكم.
“Bedîu's-Semâvâti ve'l-Ard”: Yani gökleri ve yeri en son derecede güzellikle, eşsiz bir yaratılışla, hayret verici ve sapasağlam bir nizamla yoktan var edip örneksiz yaratandır.
"القابض الباسط" يقبض الأرزاق والأرواح، ويبسط الأرزاق والقلوب، وذلك تبع لحكمته ورحمته.
“el-Kâbıd, el-Bâsıt”: Rızıkları ve ruhları kabzeden (tutan/daraltan); rızıkları ve kalpleri basteden (genişleten/açan) zattır ve bu durum O'nun hikmetine ve rahmetine tabidir.
"المعطي، المانع"، لا مانع لما أعطى، ولا معطي لما منع، فجميع المصالح والمنافع منه تطلب، وإليه يرغب فيها، وهو الذي يعطيها لمن يشاء، ويمنعها من يشاء بحكمته ورحمته.
“el-Mu'tî, el-Mâni'”: O'nun verdiğine engel olacak hiçbir güç, engellediğini de verebilecek hiçbir güç yoktur. Bütün maslahatlar ve menfaatler O'ndan talep edilir, onlar hususunda O'na rağbet edilir. O, hikmeti ve rahmetiyle onları dilediğine veren, dilediğinden de esirgeyendir.
"الشهيد" أي: المطلع على جميع الأشياء. سمع جميع الأصوات خفيها وجليها، وأبصر جميع الموجودات دقيقها وجليلها صغيرها وكبيرها، وأحاط علمه بكل شيء، الذي شهد لعباده وعلى عباده بما عملوه.
“eş-Şehîd”: Bütün eşyaya muttali olandır. Gizlisiyle açığıyla bütün sesleri işitmiş, incesiyle büyüğüyle, küçüğüyle azametlisiyle bütün varlıkları görmüş, ilmiyle her şeyi kuşatmış; işledikleri amellere dair kullarının lehine ve aleyhine şahitlik edendir.
"المبدئ، المعيد" قال تعالى: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ} ابتدأ خلقهم ليبلوهم أيهم أحسن عملا ثم يعيدهم ليجزي الذين أحسنوا بالحسنى، ويجزي المسيئين بإساءتهم. وكذلك هو الذي يبدأ إيجاد المخلوقات شيئا فشيئا، ثم يعيدها كل وقت.
“el-Mübdi', el-Muîd”: Allah Teâlâ: { وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “O, yaratmayı ilkin başlatan, sonra onu tekrar iade edendir...” buyurmuştur. Hangisinin amelce daha güzel olduğunu sınamak için onları ilk defa yaratmış, sonra da iyilik edenleri güzellikle mükâfatlandırmak, kötülük edenleri de kötülükleriyle cezalandırmak için onları tekrar iade edecektir (diriltecektir). Keza mahlukatı peyderpey ilk defa var eden ve sonra her vakit onları iade eden de O'dur.
"الفعال لما يريد" وهذا من كمال قوته ونفوذ مشيئته وقدرته، أن كل أمر يريده يفعله بلا ممانع ولا معارض، وليس له ظهير ولا عوين، على أي أمر يكون، بل إذا أراد شيئا قال له "كن فيكون". ومع أنه الفعال لما يريد، فإرادته تابعة لحكمته وحمده، فهو موصوف بكمال القدرة، ونفوذ المشيئة، وموصوف بشمول الحكمة، لكل ما فعله ويفعله.
“el-Fa''âlü limâ yürîd” (Dilediğini Mutlaka Yapan): Bu, kuvvetinin kemalinden, meşietinin ve kudretinin nüfuzundandır; zira dilediği her işi hiçbir engelleyici ve karşı koyucu olmaksızın yapar. Hangi hususta olursa olsun O'nun hiçbir yardımcısı ve destekçisi yoktur; bilakis bir şeyi dilediği vakit ona “Ol!” der, o da hemen oluverir. Dilediğini mutlaka yapmakla beraber O'nun iradesi hikmetine ve hamdine tabidir; dolayısıyla O kudretin kemaliyle, meşietin nüfuzuyla ve yaptığı ve yapacağı her şeyde hikmetin şümulüyle muttasıftır.
"الغني، المغني" فهو الغني بذاته، الذي له الغنى التام المطلق، من جميع الوجوه والاعتبارات لكماله، وكمال صفاته، فلا يتطرق إليها نقص بوجه من الوجوه، ولا يمكن أن يكون إلا غنيا، لأن غناه من لوازم ذاته، كما لا يكون إلا خالقا، قادرا، رازقا، محسنا، فلا يحتاج إلى أحد بوجه من الوجوه، فهو الغني، الذي بيده خزائن السموات والأرض، وخزائن الدنيا والآخرة. المغني جميع خلقه غنى عاما، والمغني لخواص خلقه بما أفاض على قلوبهم من المعارف الربانية والحقائق الإيمانية.
“el-Ganî, el-Muğnî”: Zatıyla ganî olandır; kemalinden ve sıfatlarının kemalinden ötürü her vechile ve her itibarla mutlak ve tam zenginlik O'na aittir; O'na hiçbir vechile noksanlık arız olamaz. O ancak ganî olabilir; çünkü zenginliği Zatının ayrılmaz bir gereğidir (lâzımıdır); tıpkı ancak Hâlik, Kâdir, Râzık ve Muhsin olabileceği gibi. Hiçbir yönden hiç kimseye muhtaç değildir; O göklerin ve yerin hazineleri, dünyanın ve ahiretin hazineleri elinde olan Ganî'dir. Bütün mahlukatını umumi bir zenginlikle zengin kılan, seçkin kullarını ise kalplerine akıttığı rabbanî marifetler ve iman hakikatleriyle zenginleştiren Muğnî'dir.
"الحليم" الذي يدر على خلقه النعم الظاهرة والباطنة، مع معاصيهم وكثرة زلاتهم، فيحلم عن مقابلة العاصين بعصيانهم، ويستعتبهم كي يتوبوا، ويمهلهم كي ينيبوا.
“el-Halîm”: Günahlarına ve pek çok kusurlarına rağmen mahlukatına zahiri ve batini nimetleri bolca akıtan; günahkârları isyanlarıyla hemen cezalandırmayıp hilm gösteren, tevbe etsinler diye kendilerine mühlet veren ve Kendisine yönelsinler diye onları erteleyen zattır.
"الشاكر، الشكور" الذي يشكر القليل من العمل، ويغفر الكثير من الزلل. ويضاعف للمخلصين أعمالهم بغير حساب، ويشكر الشاكرين، ويذكر من ذكره، ومن تقرب إليه بشيء من الأعمال الصالحة،
“eş-Şâkir, eş-Şekûr”: Az amele teşekkür eden (bol karşılık veren), çok kusuru bağışlayandır. İhlas sahiplerinin amellerini hesapsızca kat kat artıran, şükredenlere mükâfat veren, Kendisini ananı anandır. Kim salih amellerden bir şeyle O'na yaklaşırsa,
تقرب الله منه أكثر.
Allah ona daha çok yaklaşır.
"القريب، المجيب" أي: هو تعالى القريب من كل أحد، وقربه تعالى نوعان: قرب عام من كل أحد، بعلمه، وخبرته، ومراقبته، ومشاهدته، وإحاطته. وقرب خاص، من عابديه، وسائليه، ومحبيه، وهو قرب لا تدرك له حقيقة، وإنما تعلم آثاره، من لطفه بعبده، وعنايته به، وتوفيقه وتسديده. ومن آثاره الإجابة للداعين، والإنابة (١) للعابدين، فهو المجيب إجابة عامة للداعين مهما كانوا، وأين كانوا، وعلى أي حال كانوا كما وعدهم بهذا الوعد المطلق، وهو المجيب إجابة خاصة للمستجيبين له المنقادين لشرعه، وهو المجيب أيضا للمضطرين، ومن انقطع رجاؤهم من المخلوقين وقوي تعلقهم به طمعا ورجاء وخوفا.
“el-Karîb, el-Mücîb”: Yani Allah Teâlâ herkese yakındır ve O'nun yakınlığı iki çeşittir: İlmiyle, haberdar oluşuyla, murakabesiyle, müşahedesiyle ve ihatasıyla herkese olan umumi yakınlık. İkincisi ise ibadet edenlere, Kendisinden isteyenlere ve Kendisini sevenlere olan hususi yakınlıktır ki bu hakikati kavranamayan, ancak kuluna lütfu, inayeti, tevfik ve teyidi gibi eserleri bilinen bir yakınlıktır. Bu yakınlığın eserlerinden biri de dua edenlere icabet etmek ve ibadet edenlere sevap/inabe (1) vermektir. O, kim olurlarsa olsunlar, nerede olurlarsa olsunlar ve ne halde bulunurlarsa bulunsunlar kendilerine verdiği bu mutlak vaat uyarınca dua edenlere umumi icabetle icabet edendir. Kendisine icabet eden ve şeriatına boyun eğenlere ise hususi bir icabetle icabet edendir. Keza O, çaresiz kalanlara, mahlukattan ümidi kesilip tam bir arzu, ümit ve korkuyla Kendisine kuvvetle bağlananlara da icabet edendir.
"الكافي" عباده جميع ما يحتاجون ويضطرون إليه، الكافي كفاية خاصة من آمن به، وتوكل عليه، واستمد منه حوائج دينه ودنياه.
“el-Kâfî”: İhtiyaç duydukları ve mecbur kaldıkları her hususta kullarına kâfi gelen; Kendisine iman eden, tevekkül eden ve din ile dünyasının ihtiyaçlarını Kendisinden talep eden kimseye ise hususi bir kifayetle yetendir.
"الأول، والآخر، والظاهر، والباطن".
“el-Evvel, el-Âhir, ez-Zâhir, el-Bâtın”.
قد فسرها النبي ﷺ تفسيرا جامعا واضحا، فقال: "أنت الأول فليس قبلك شيء، وأنت الآخر فليس بعدك شيء، وأنت الظاهر فليس فوقك شيء، وأنت الباطن فليس دونك شيء".
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunları toplayıcı ve apaçık bir tefsirle açıklayarak şöyle buyurmuştur: “Sen Evvel'sin, Senden önce hiçbir şey yoktur; Sen Âhir'sin, Senden sonra hiçbir şey yoktur; Sen Zâhir'sin, Senin üstünde hiçbir şey yoktur; Sen Bâtın'sın, Senin ötende hiçbir şey yoktur.”
"الواسع" الصفات والنعوت ومتعلقاتها، بحيث لا يحصي أحد ثناء عليه، بل هو كما أثنى على نفسه. واسع العظمة والسلطان والملك، واسع الفضل والإحسان، عظيم الجود والكرم.
“el-Vâsi'”: Sıfatları, vasıfları ve bunların müteallakları son derece geniş olan zattır; öyle ki hiç kimse O'na olan senayı sayıp bitiremez, bilakis O Kendisini sena ettiği gibidir. Azameti, hükümranlığı ve mülkü geniş olandır; lütfu ve ihsanı geniş, cömertliği ve keremi pek büyüktür.
"الهادي، الرشيد" أي: الذي يهدي ويرشد عباده إلى جميع المنافع، وإلى دفع المضار، ويعلمهم ما لا يعلمون، ويهديهم لهداية التوفيق والتسديد، ويلهمهم التقوى، ويجعل قلوبهم منيبة إليه منقادة لأمره.
“el-Hâdî, er-Reşîd”: Kullarını bütün menfaatlere ve zararları defetmeye iletip irşad eden; onlara bilmediklerini öğreten; onları tevfik ve istikamet hidayetine eriştiren, onlara takvayı ilham eden, kalplerini Kendisine yönelen ve emrine boyun eğen kılan zattır.
وللرشيد معنى بمعنى الحكيم، فهو الرشيد في أقواله وأفعاله، وشرائعه كلها خير ورشد وحكمة، ومخلوقاته مشتملة على الرشد.
er-Reşîd isminin el-Hakîm anlamında bir manası da vardır; O sözlerinde ve fiillerinde Reşîd'dir; şeriatlarının tamamı hayır, rüşd ve hikmettir; yarattıkları da rüşdü içermektedir.
"الحق" في ذاته وصفاته، فهو واجب الوجود، كامل الصفات والنعوت، وجوده من لوازم ذاته، ولا وجود لشيء من الأشياء إلا به. فهو الذي لم يزل ولا يزال بالجلال والجمال والكمال موصوفا، ولم يزل ولا يزال بالإحسان معروفا.
“el-Hakk”: Zatında ve sıfatlarında hak olandır; Vâcibü'l-Vücûd'dur (varlığı zorunludur), sıfatları ve vasıfları kâmildir, varlığı Zatının ayrılmaz bir gereğidir ve hiçbir varlık O olmaksızın var olamaz. O ezelden ebede celal, cemal ve kemal ile tavsif olunan; ezelden ebede ihsanıyla bilinendir.
فقوله حق، وفعله حق، ولقاؤه حق، ورسله حق، وكتبه حق، ودينه هو الحق، وعبادته وحده لا شريك له هي الحق، وكل شيء ينسب إليه فهو حق. {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ}
O'nun sözü hak, fiili hak, O'na kavuşmak hak, resulleri hak, kitapları hak, dini hak, hiçbir ortağı olmaksızın tek başına O'na ibadet haktır; O'na nispet edilen her şey haktır: { ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } “Bu böyledir; çünkü Allah hakkın ta kendisidir. O'ndan başka yalvardıkları ise batılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah yücedir, büyüktür.”
{وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ} {فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلا الضَّلالُ} {وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا}
{ وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ } “De ki: Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.”, { فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ } “Haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır ki?”, { وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا } “De ki: Hak geldi, batıl zail oldu. Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur.”
والحمد لله الذي بنعمته تتم الصالحات. وصلى الله وسلم على محمد وعلى آله وأصحابه، ومن تبعهم إلى يوم الدين.
Nimetiyle salih amellerin tamamlandığı Allah'a hamdolsun. Allah'ın salât ve selâmı Muhammed'in, âlinin, ashabının ve din gününe kadar onların izinden gidenlerin üzerine olsun.
قال ذلك وكتبه العبد الفقير إلى ربه عبد الرحمن بن ناصر بن عبد الله بن ناصر السعدي غفر الله له ولوالديه، ومشايخه، وأحبابه، وجميع المسلمين آمين.
Bunu, Rabbine muhtaç olan kul Abdurrahman b. Nâsır b. Abdillâh b. Nâsır es-Sa'dî -Allah kendisini, anne babasını, hocalarını, sevdiklerini ve bütün Müslümanları bağışlasın, âmin- söyledi ve yazdı.
ملحق بتفسير الآيات التي اختلفت فيها النسختان
İki Nüshanın Birbirinden Farklılık Gösterdiği Ayetlerin Tefsirine Dair Ek
{٢٣٨- ٢٣٩} ثم قال تعالى: {حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ * فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ} يأمر تعالى بالمحافظة {عَلَى الصَّلَوَاتِ} عموما، وعلى {الصَّلاةِ الْوُسْطَى} وهي العصر خصوصا.
[238-239] Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ * فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “Namazlara ve orta namaza devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun. Eğer (bir tehlikeden) korkarsanız, yaya veya binekli olarak (namaz kılın). Güvene kavuştuğunuzda ise, bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği gibi Allah'ı anın.” Allah Teâlâ genel olarak { عَلَى الصَّلَوَاتِ } “namazlara”, özel olarak da { وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى } “orta namaza” —ki o ikindi namazıdır— devam etmeyi emretmektedir.
والمحافظة عليها: أداؤها بوقتها، وشروطها، وأركانها، وخشوعها، وجميع ما لها، من واجب ومستحب.
Namazları korumak/onlara devam etmek: Onları vakitlerinde, şartları, rükünleri, huşûu ve vacip olsun müstehap olsun kendilerine ait her hususla birlikte eksiksiz eda etmektir.
وبالمحافظة على الصلوات، تحصل المحافظة على سائر العبادات، وتفيد النهي عن الفحشاء والمنكر، خصوصا إذا أكملها كما أمر بقوله: {وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ} أي: ذليلين مخلصين خاشعين، فإن القنوت دوام الطاعة مع الخشوع.
Namazlara devam etmekle diğer bütün ibadetlerin korunması da hasıl olur; namaz hayâsızlıktan ve münkerden alıkoyar. Bilhassa Allah'ın: { وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ } “...gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun.” buyruğunda emrettiği gibi zillet, ihlas ve huşû ile namazı kâmil kıldığında bu durum gerçekleşir; zira kunut, huşû ile birlikte itaate devam etmektir.
{٢٣٩} وقوله: {فَإِنْ خِفْتُمْ} حذف المتعلق، ليعم الخوف من العدو، والسبع، وفوات ما يتضرر العبد بفوته فصلوا، {رِجَالا} ماشين على أرجلكم.
[239] Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خِفْتُمْ } “Eğer korkarsanız...” buyruğunda müteallak hazfedilmiştir ki düşmandan, yırtıcı hayvandan ve kaçırılması kulun zararına olacak şeylerin elden gitmesinden korkmayı kapsayacak şekilde genel olsun; o takdirde namazınızı { رِجَالًا } ayaklarınız üzerinde yürüyerek yaya kılın.
{أَوْ رُكْبَانًا} على الخيل والإبل، وسائر المركوبات، وفي هذه الحال، لا يلزمه الاستقبال، فهذه صفة صلاة المعذور بالخوف، فإذا حصل الأمن، صلى صلاة كاملة.
{ أَوْ رُكْبَانًا } “yahut binekli olarak...” yani atlar, develer ve diğer binekler üzerinde kılın. Bu durumda kıbleye yönelmek gerekmez. İşte bu, korku sebebiyle özürlü olan kimsenin namazının keyfiyetidir; güven ortamı hasıl olduğunda ise namazını eksiksiz olarak tam kılar.
ويدخل في قوله: {فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ} تكميل الصلوات، ويدخل فيه أيضا، الإكثار من ذكر الله، شكرا له على نعمة الأمن وعلى نعمة التعليم، لما فيه سعادة العبد.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Güvene kavuştuğunuzda ise Allah'ı anın...” buyruğunun kapsamına namazları eksiksiz kılmak girdiği gibi; emniyet nimeti ve kulun saadetini sağlayan ilim öğretme nimeti sebebiyle O'na şükretmek maksadıyla Allah'ı çokça zikretmek de girer.
وفي الآية الكريمة، فضيلة العلم، وأن على من علمه الله ما لم يكن يعلم الإكثار من ذكر الله.
Bu kerîm ayette ilmin fazileti ve Allah'ın bilmediği şeyleri öğrettiği kimsenin Allah'ı çokça zikretmesi gerektiği bildirilmektedir.
وفيه الإشعار أيضا أن الإكثار من ذكره، سبب لتعليم علوم أخر، لأن الشكر مقرون بالمزيد.
Aynı zamanda O'nu çokça zikretmenin başka ilimlerin öğrenilmesine de vesile olduğuna işaret edilmektedir; zira şükür ziyadeye bağlanmıştır.
ثم قال تعالى: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “İçinizden ölüp geride eşler bırakanlar, eşlerinin (evlerinden) çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler. Şayet kendileri çıkarlarsa, kendi haklarında meşru olarak yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.”
{٢٤٠} اشتهر عند كثير من المفسرين، أن هذه الآية الكريمة نسختها الآية التي قبلها وهي قوله تعالى: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} وأن الأمر كان على الزوجة أن تتربص حولا كاملا، ثم نسخ بأربعة أشهر وعشر.
[240] Birçok müfessir nezdinde, bu kerîm ayeti kendisinden önceki şu ayetin neshettiği meşhur olmuştur: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا } “İçinizden ölüp geride eşler bırakanların geride kalan eşleri, kendi kendilerine dört ay on gün beklerler...” Buna göre kadına tam bir yıl beklemesi emredilmiş, daha sonra bu dört ay on gün ile neshedilmiştir.
ويجيبون عن تقدم الآية الناسخة، أن ذلك تقدم في الوضع، لا في النزول، لأن شرط الناسخ أن يتأخر عن المنسوخ، وهذا القول لا دليل عليه.
Nâsih olan ayetin öne geçmiş olmasına ise, bunun nüzulde değil Mushaf tertibinde bir öncelik olduğu şeklinde cevap verirler; çünkü nâsihin mensuhtan sonra olması şarttır. Ne var ki bu görüşün hiçbir delili yoktur.
ومن تأمل الآيتين، اتضح له أن القول الآخر في الآية هو الصواب، وأن الآية الأولى في وجوب التربص أربعة أشهر وعشرا على وجه التحتيم على المرأة، وأما في هذه الآية فإنها وصية لأهل الميت أن يبقوا زوجة ميتهم عندهم حولا كاملا، جبرا لخاطرها، وبرا بميتهم، ولهذا قال: {وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ} أي: وصية من الله لأهل الميت، أن يستوصوا بزوجته، ويمتعوها ولا يخرجوها.
İki ayeti dikkatle düşünen kimse için ayet hakkındaki diğer görüşün doğru olduğu açıklık kazanır: İlk ayet kadın için kesin bir hüküm olarak dört ay on gün beklemenin (iddetin) vacip olduğunu bildirmektedir. Bu ayette ise ölenin ailesine, kadının gönlünü almak ve ölülerine vefa göstermek maksadıyla ölen yakınlarının eşini tam bir yıl yanlarında barındırmaları yönünde bir tavsiyedir. Bu yüzden: { وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ } “...eşleri için bir vasiyet...” buyurmuştur; yani Allah'tan ölünün yakınlarına, onun eşine iyi davranmaları, onu geçindirmeleri ve evden çıkarmamaları yönünde bir vasiyettir.
فإن رغبت أقامت في وصيتها، وإن أحبت الخروج فلا حرج عليها، ولهذا قال: {فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ} أي: من التجمل واللباس. لكن الشرط أن يكون بالمعروف، الذي لا يخرجها عن حدود الدين والاعتبار، وختم الآية بهذين الاسمين العظيمين، الدالين على كمال العزة، وكمال الحكمة، لأن هذه أحكام صدرت عن عزته، ودلت على كمال حكمته، حيث وضعها في مواضعها اللائقة بها.
Şayet kadın dilerse bu vasiyete binaen kalır; eğer çıkmak isterse onun için bir günah yoktur. Bu sebeple: { فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ } “...Şayet kendileri çıkarlarsa, kendi haklarında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur...” yani süslenme ve giyim gibi şeylerden dolayı günah yoktur buyurmuştur. Ancak bunun meşru ölçülerde (maruf dairesinde), yani kadını dinin ve vakarın sınırları dışına çıkarmayacak şekilde olması şarttır. Ayet izzet ve hikmetin kemaline delalet eden bu iki azim isimle mühürlenmiştir; zira bu hükümler O'nun izzetinden sadır olmuş ve onları layık olduğu yerli yerine koymasıyla hikmetinin kemaline delalet etmiştir.
{٢٤١- ٢٤٢} {وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ * كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} لما بيّن في الآية السابقة، إمتاع المفارقة بالموت، ذكر هنا أن كل مطلقة، فلها على زوجها، أن يمتعها ويعطيها ما يناسب حاله وحالها، وأنه حق، إنما يقوم به المتقون، فهو من خصال التقوى الواجبة أو المستحبة.
[241-242] { وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ * كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Boşanmış kadınların da meşru ölçülerde bir geçimlik hakları vardır; bu muttakiler üzerine bir borçtur. İşte Allah ayetlerini akledesiniz diye size böyle açıklamaktadır.” Önceki ayette ölümle ayrılan kadının geçimliğini açıkladıktan sonra, burada her boşanmış kadının kocası üzerinde kendi durumuna ve kadının durumuna uygun şekilde bir geçimlik (müt'a) hakkı olduğunu; bunun ancak takva sahiplerinin yerine getireceği bir hak olduğunu zikretmiştir. Bu da vacip yahut müstehap olan takva hasletlerindendir.
فإن كانت المرأة لم يسم لها صداق، وطلقها قبل الدخول، فتقدم أنه يجب عليه بحسب يساره وإعساره.
Şayet kadın için mehir belirlenmemişse ve zifaftan önce boşamışsa, daha önce geçtiği üzere zenginliği ve darlığı nispetinde müt'a vermesi kocaya vaciptir.
وإن كان مسمى لها، فمتاعها نصف المسمى.
Şayet mehir belirlenmişse, onun müt'ası belirlenen mehrin yarısıdır.
وإن كانت مدخولا بها، صارت المتعة مستحبة، في قول جمهور العلماء.
Şayet zifafa girilmişse, cumhur ulemanın kavline göre müt'a müstehap olur.
ومن العلماء من أوجب ذلك، استدلالا بقوله: {حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} والأصل في "الحق" أنه واجب، خصوصا وقد أضافه إلى المتقين، وأصل التقوى واجبة.
Âlimlerden bir kısmı ise: { حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “...muttakiler üzerine bir borçtur.” buyruğunu delil getirerek bunu vacip görmüştür. Zira “hak” lafzında asıl olan vacip olmasıdır; bilhassa onu muttakilere izafe etmiştir ve takvanın aslı vaciptir.
فلما بيّن تعالى هذه الأحكام الجليلة بين الزوجين، أثنى على أحكامه وعلى بيانه لها وتوضيحه، وموافقتها للعقول السليمة، وأن القصد من بيانه لعباده أن يعقلوا عنه ما بينه، فيعقلونها حفظا، وفهما، وعملا بها، فإن ذلك من تمام عقلها.
Allah Teâlâ karı koca arasındaki bu celil hükümleri açıklayınca; hükümlerini, onları beyan edip vuzuha kavuşturmasını ve bunların selim akıllara uygunluğunu övmüş; kullarına açıklamasındaki kastın, açıkladığı hükümleri O'ndan kavrayıp akletmeleri, yani onları ezberleyerek, anlayarak ve onlarla amel ederek kavramaları olduğunu bildirmiştir. Zira bunları tam anlamıyla akletmek ancak böyle olur.
{٢٤٣} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ} أي: ألم تسمع بهذه القصة العجيبة الجارية على من قبلكم من بني إسرائيل، حيث حل الوباء بديارهم، فخرجوا بهذه الكثرة، فرارا من الموت، فلم ينجهم الفرار، ولا أغنى عنهم من وقوع ما كانوا يحذرون، فعاملهم بنقيض مقصودهم، وأماتهم الله عن آخرهم، ثم تفضل عليهم، فأحياهم، إما بدعوة نبي، كما قاله كثير من المفسرين، وإما بغير ذلك.
[243] { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “Ölüm korkusuyla binlerce kişi olarak yurtlarından çıkanları görmedin mi? Allah onlara ‘Ölün!’ dedi, sonra da onları diriltti. Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler.” Yani sizden önceki İsrâiloğulları'nın başından geçen bu hayret verici kıssayı işitmedin mi? Diyarlarına veba salgını inmiş, onlar da ölümden kaçarak binlerce kişi halinde çıkmışlardı. Fakat kaçmak onları kurtarmadı ve korktukları şeyin başlarına gelmesine engel olmadı. Allah onlara maksatlarının zıddıyla muamele etti; hepsini birden öldürdü; sonra da onlara lütufta bulunarak —pek çok müfessirin söylediği gibi ya bir peygamberin duasıyla yahut başka bir şekilde— onları diriltti.
ولكن ذلك بفضله وإحسانه، وهو لا زال فضله على الناس، وذلك موجب لشكرهم لنعم الله بالاعتراف بها وصرفها في مرضاة الله، ومع ذلك فأكثر الناس قد قصروا بواجب الشكر.
Fakat bu O'nun lütfu ve ihsanıyladır; O'nun insanlar üzerindeki lütfu kesintisiz devam etmektedir. Bu durum Allah'ın nimetlerini itiraf etmek ve onları Allah'ın rızası yolunda harcamak suretiyle şükretmeyi gerektirir; buna rağmen insanların çoğu şükür vazifesinde kusur göstermiştir.
وفي هذه القصة عبرة بأنه على كل شيء قدير، وذلك آية محسوسة على البعث، فإن هذه القصة معروفة منقولة نقلا متواترا عند بني إسرائيل ومن اتصل بهم، ولهذا أتى بها تعالى، بأسلوب الأمر الذي قد تقرر عند المخاطبين.
Bu kıssada O'nun her şeye kadir olduğuna dair bir ibret ve öldükten sonra dirilmeye (ba'se) dair somut ve müşahede edilen bir delil vardır. Zira bu kıssa İsrâiloğulları ve onlarla irtibatı olanlar nezdinde mütevatir olarak nakledilen ve bilinen bir hadisedir; bundan dolayı Allah Teâlâ onu muhataplar nezdinde kesinleşmiş bir emir üslubuyla getirmiştir.
ويحتمل أن هؤلاء الذين خرجوا من ديارهم خوفا من الأعداء، وجبنا عن لقائهم، ويؤيد هذا أن الله ذكر بعدها الأمر بالقتال وأخبر عن بني إسرائيل أنهم كانوا مخرجين من ديارهم وأبنائهم.
Bu kimselerin yurtlarından düşman korkusuyla ve onlarla karşılaşmaktan korkaklık göstererek çıkmış olmaları da muhtemeldir. Allah'ın bundan hemen sonra kıtal (savaş) emrini zikretmesi ve İsrâiloğulları'nın yurtlarından ve evlatlarından çıkarıldıklarını haber vermesi de bunu teyit etmektedir.
وعلى الاحتمالين فإن فيها ترغيبا في الجهاد، وترهيبا من التقاعد عنه، وأن ذلك لا يغني عن الموت شيئا. {قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ}
Her iki ihtimale göre de bu kıssada cihada teşvik, ondan geri durmaktan sakındırma ve savaştan kaçmanın ölüm karşısında hiçbir fayda sağlamayacağı dersi vardır: { قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ } “De ki: Evlerinizde dahi olsaydınız, üzerlerine öldürülme yazılmış olanlar mutlaka devrilecekleri (can verecekleri) yerlere çıkıp giderlerdi.”
{٢٤٤- ٢٤٥} {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ * مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} جمع الله بين الأمر بالقتال في سبيله بالمال والبدن لأن الجهاد لا يقوم إلا بالأمرين، وحث على الإخلاص فيه، بأن يقاتل العبد لتكون كلمة الله هي العليا، فإن الله
[244-245] { وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ * مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Allah yolunda savaşın ve bilin ki şüphesiz Allah Semî'dir, Alîm'dir. Verdiğinin kat kat fazlasını kendisine ödemesi için Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir? Allah (rızkı) daraltır ve genişletir; ancak O'na döndürüleceksiniz.” Allah Kendi yolunda bedenle ve malla savaşma emrini bir arada zikretmiştir; zira cihad ancak bu iki unsurla kaim olur. Kulun Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye savaşması suretiyle cihatta ihlasa teşvik etmiştir. Zira Allah;
{سَمِيعٌ} للأقوال، وإن خفيت، {عَلِيمٌ} بما تحتوي عليه القلوب من النيات الصالحة وضدها.
gizli de olsa sözleri { سَمِيعٌ } “hakkıyla işitendir”; kalplerin barındırdığı salih niyetleri ve zıtlarını { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir.”
وأيضا، فإنه إذا علم المجاهد في سبيله أن الله سميع عليم، هان عليه ذلك، وعلم أنه بعينه ما يتحمل المتحملون من أجله، وأنه لا بد أن يمدهم بعونه ولطفه.
Ayrıca Allah yolundaki mücahid, Allah'ın Semî' ve Alîm olduğunu bildiğinde zorluklar ona kolay gelir; çaba gösterenlerin O'nun rızası için katlandıkları şeylerin O'nun gözetiminde olduğunu ve O'nun yardım ve lütfuyla kendilerine mutlaka destek vereceğini bilir.
وتأمل هذا الحث اللطيف على النفقة، وأن المنفق قد أقرض الله المليء الكريم، ووعده المضاعفة الكثيرة، كما قال تعالى: {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ}
İnfaka dair bu latif teşviki düşün; infak eden kimse zengin ve kerîm olan Allah'a borç vermiş, O da kat kat fazlasını vadetmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Mallarını Allah yolunda infak edenlerin durumu, her başağında yüz dane bulunan yedi başak bitiren bir tohumun durumu gibidir. Allah dilediğine kat kat verir; Allah Vâsi'dir, Alîm'dir.” buyurmuştur.